IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXVII.
EXORIENTIBVS passim per Galliam turbis ac coetib. frequentibus, qui rege Francisco minime intermissi, tunc vero propalam celebrabantur, non sine plebis plerisque locis fremitu, cum remedium quaereretur, de comitiis quamprimum habendis serio agi. cepit. itaque Eid. Xbrib. loco ad id parato vocatis ordinib. conueniunt nouus rex puer, Catharina parens, Aureliani dux, et Margarita soror, Antonius Borbonius Nauarrae rex, Renata Ferrariensis, Borbonius, Turnonius, Lotaringus, Castellionaeus, et Guisius Cardinales, Carolus Borbonius Rupisurionius, Franciscus Lotaringus Guisiae dux, A. Momorantius E. M., M. Hospitalius Cancellarius, Iacobus Albo Santandreanus, Carolus Brissacus E. T., Gaspar Colinius maris praefectus, ac plerique equites torquati et sacri consistorij Senatores. heic Cancellarius composita oratione orditur, Deum quam Francisco nuper functo de celebrandis regni comitiis mentem dedisset, eandem regi puero et Catharinae eius matri seruasse. Dei item raro beneficio effectum, vt tumultus morte regis nuper exorti praeter omnium opinionem sopiti potius quam aucti sint, ac veluti brumoso die ad solis aduentum discussis nebulis lux mundo redditur, sic noui regis insolito fulgore depulsis ex principum ac magnatum animis, quae insederant odiis suspicionib. ac simultatib. redditam regno quietem. qua in re praecipuam regis Nauarrae laudem fuisse, qui vt primarium regiae stirpis principem decebat, ceteris exemplo suo praeiuerit, iniuriis priuatis reip. condonatis. ita pace foris parta et domi sarta concordia nihil metuendum, nihil non sperandum. interim dum rex adolescat et ipse perse regno administrando superesse possit, e re visum vt comitia regni cogerentur, et ex eorum sententia et auctoritate publico regimini prospiceretur. eum comitiorum vsum esse, vt rex cum populis imperio suo subiectis quasi in familiare colloquium descendere videatur, vt de rep. in commune consulat, necnon priuatorum querellas atque res, vt vere habent, citra fucum intelligat, quod per suorum fraudes ac dolos plerunque non licet. igitur minime audiendos esse, qui regem infra dignitatem facere aiunt, cum conuentus habet. quid enim magis regium, quam ius suum cuique tribuere? aut quī fieri illud commodius potest, quam cum facultas datur omnibus mala sua, incommoda, questus libere ac publice, vbi fuco ac fraudi locus non est, expromendi? sic enim fieri vt reges officij sui admoneantur, et populos antiquis tributis leuent, noua non imponant, nimiis et damnosis sumptibus abstineant, munera publica ac magistratus minime venaleis
habeant, ad episcopatus ac cetera sacerdotia non nisi dignos prouehendos curent, quae hodie prauo vsu negligantur: quippe cum reges non nisi alienis oculis et auribus videant et audiant, alieno arbitrio viuant, et de summa rerum statuant, a suis veluti fraudulenta indagine cincti, et qui alios ducere debebant, ipsi ducantur. nec vero metuendum esse, ne nimia familiaritate per comitia cum populis contracta, vilescant principes, aut a suis contemnantur. nam regis in solio aequa decernentis fastigium supra contemptum positum esse, nihilque illi deesse, praeter suorum amorem qui familiaritate illa adultus vigorem accipit, et iustitiae opinione postremo coalescit. exempla ad manum esse, et si annales nostri euoluantur, compertum iri, magno semper regni bono comitia fuisse celebrata, magnumque emolumentum ex ijs reges percepisse; ne vetera repetantur, vltima sub Carolo VIII habita in memoriam reuocanda, quibus legitima regni administratio constituta, et perniciosis tumultibus, qui imminebant, obuiam itum est. ea de causa Franciscum nuper defunctum ad Fontem-bellaqueum ex praecipuorum consiliariorum sententia decreuisse, vt conuentus regni haberentur, quo excitatis ob religionem seditionibus remedia quaererentur, interim edicta super ea re facta seruarentur, coitionibus illicitis prohibitis, et graui poena in eos qui seditionibus caussam praebuerint constituta. ijs insuper decretum fuisse, vt praesules ad gregis sui curam assidui essent, et fame laboranteis animas verbi diuini praedicatione pascerent, ac praesentia sua firmarent. vt praefecti viderent, ne quae seditiones exorirentur, et ex earum occasione publica quies detrimentum acciperet. nunc continuata comitia, vt ijs malis remedium quaeratur. eorum caussam inprimis inquiri debere, neque satis esse, vt seditiosi puniantur, neque sufficere eas leges quae scelera patrata vlciscantur, sed eas, quae ne patrentur, impediunt; sicut nec medico satis est, dolorem sedare, nisi et fomitem morbi extinguat: seditiones autem ex ijs causis fere oriri, cum homines aut ex contemptu, aut iniuriae sensu vel metu indignationem concipiunt, aut propter egestatem atque aliquando propter nimium otium tumultuantur. nunc vero cum dignitas sua cuique reddita sit, non esse, cur propterea magnates ac ceteri conquerantur, et restituta regi ac magistratibus auctoritate, iam ab omni iniuriae sensu seu metu securos omneis esse debere: egestati denique prospectum, pace foris facta; eaque domi constituta minime dubium relinqui, quin aerarium superioribus bellis exhaustum, modo largitionum facto breui suppleatur, et eo suppleto aes alienum, quod multos obligatos tenet, sensim dissoluatur, et ita omnibus, qui ob id cum egestate conflictantur satisfiat, et inde quoque plebs in posterum non mediocre leuamentum sentiat. nec vero esse cur otio lasciuire animi debeant, cum vix annus intercesserit, ex quo decennali bello fatigati, respirare cepimus. ijs porro malis optimum remedium esse, si quisque in se descendat, et sorte a Deo concessa contentus sit: si principes aliena imperia minime adfectent, neque vasta ambitione ferocientes inextricabilibus negotijs se ac suos implicent: si sacer ordo potentiam, quam in animas maximam habet, sancte et moderate exerceat; possessionibus amplissimis, quas regum et aliorum beneficio tenent, non ad pompam et fastum abutantur, sed, eas in vsum pauperum erogent; sacra venalia non habeant; quodque gratis acceperunt, gratis dent: si nobilitas immunitatibus, priuilegiis, honoribus ac denique familiaritate, quam regum nostrorum benignitate cum ipsis colit, et potestate, quam in regis subditos habent, pacate et eitra iniuriam fruantur, nec vano natalium splendore supra alios atque adeo contra leges insolescant, sed meminerint, et reges aliquando ex seruis, et ortos ex regibus seruos. sibi arma attributa, non vt illis ad libidinem vtantur, sed vt ea pro principe et patria iuxta Dei praeceptum exerant. si denique tertius ordo siue plebs ecclesiasticis et nobilitate inferior pure in religione instituta et a nobilitate, cui fere subest, aequa ratione habita, per agros terrae cultui innocenter vacet, in vrbibus et oppidis opificio, commercio ac mercatura, qua opes parantur, vitam tolerent. verumenimvero ad dictas seditionum caussas, nouam addi, nimirum religionis dissidium, quasi relligio bellum ciuile quod malorum omnium, quae in remp. cadere possunt, pessimum est, quodque mala omnia in se complectitur, aut excitet aut excitare debeat. atqui non dissensionis sed pacis auctorem Deum esse, et ceteras religiones vt pote
falsas vi aut astu fundatas, solam Christianam tanquam veram et vnicam patientia iustitia lacrimis precibus stabilitam fuisse; veteres Christianos occidi quam occidere maluisse; inde videlicet cognominatos, qui fidei suae testimonium proprio sanguine obsignauerunt. neque tamen negari posse, quin potentissimum in animis nostris vel falsa religio telum sit, affectus cunctos et caritates superet, et arctiori nodo, quam cetera humanae societatis vincula, mentes constringat: in confesso esse, regna religione non limitibus contineri; immo religione non limitibus diuidi; proinde cottidie vsu venire, vt qui religionis opinione ducuntur, principem patriam vxores liberos atque huiusmodi necessitudines parui faciant; atque inde rebelliones dissensiones ac defectiones oriri. in eadem domo patri cum vxore ac liberis, fratri cum fratre non conuenire, si in religione dissideant. itaque vt his discordiis, quae secum ciuile bellum trahunt, obuiam eatur, opus esse Concilio, sicuti nuper ad Fontembellaqueum decretum fuit: cuius spem cum faciat Pontifex, minime interea committendum, vt quisque sibi animo, quam velit, religionem fingat, nouos ritus ac noua sacra pro libidine inducat. nam ita non solum turbari tranquillitatem publicam, sed animas de salute aeterna periclitari. quod si a Pontifice et Concilio remedium deficiat operam daturum regem, vt remediis a maibribus suis in hoc regno vsurpatis publicae necessitati consulatur. spem esse, vt praesules in posterum maiore cura officio fungantur, vt vnde maliorigo profecta est, inde remedium accersatur. hactenus fecisse nos, quod belli duces imperiti solent, vt nudatis praesidio munitionibus cum omnibus copiis in hostem ducant. contra oportere nos prius virtutibus, bonis moribus, ac verbo Dei, quae supplicum arma sunt huic certamini idonea, intus munire, tum foras prodire et in aduersarios ducere. quippe eius, qui bene viuat, efficacem esse ad persuadendum orationem: gladium vero contra animas nihil proficere, nisi vt eas cum corpore male perdat. maiores nostros his armis sectarios debellasse, nobis quoque eorum vestigijs insistendum: ne homines potius, quod a Christiana pietate alienum est, quam vitia et errores odisse videamur. itaque indesinenter pro ijs orandum, vt ab errore suo in viam reducantur, sublatis his ab hoste generis humani excogitatis Lutheranorum Hugonotorum et Papanorum vocabulis, quae Guelforum et Gibellinorum antiquas factiones redolent, ac specioso Christianorum nomine retento. sed quoniam plerique sint, qui religionis quidem nomen obtendunt, re vera ambitione auaritia et rerum nouarum studio aguntur, optimum factu videri, si antequam vireis pestiferi illi homines colligant, omni ratione opprimantur. contra eos armis opus esse, et vbi nihil clementia proficitur, legum et armorum seueritatem ac vim in subsidium adhibendam. id autem aliter fieri non posse, quam si aut potentem exercitum rex sub signis assidue teneat, rem dubio procul populo grauissimam, aut per vrbes, vbi huiusmodi homines fere grassantur, acceptis a rege armis ciues videant, ne qui tumultus exoriantur, seditiosi comprehendantur, et iuxta edicta animaduertantur. communem omnium caussam in eo verti, et eius periculum ad vniuersos pertinere. itaque vt in locis litoralibus procul accensis pharis, vicini omnes ad communem defensionem accurrunt: sic nos ad commune periculum propulsandum minime segneis esse debere. ita tranquillitate in regno constituta, deinceps de aerario videndum, quod X annorum assiduis bellis et alijs necessitatibus adeo exhaustum rex accepit, vt nihil ei a patre ac fratre praeter plorare relictum videatur. sed paratum eum, vt dispendium illud sarciatur, in sumptibus, qui a vobis dicetur, vel mediocrem modum sequi, prouiso, ne regia maiestas ex eo vilescat. his de caussis regem reginamque ipsius parentem ordines regni velut in consilium aduocasse, ac nunc per Cancellarium suum hortari vniuersos ac singulos, qui adsunt, vt deposito omni priuato affectu, quod conducibile reip. videbitur, id libere expromant: nam illorum mentem ac voluntatem esse, vt id liceat, et quod ex ordinum sententia decretum fuerit, id firmum ratumque sit. haec tum eo tantum die acta. postridie cum sacer ordo ad Franciscanorum, nobilis ad Dominicanorum, plebeius ad Carmelitarum conuenissent, de mandatis suis consultaturi, caussantibus plerisque ex nobilitate ac plebe regis morte mandata sua exspirasse, ac nouis opus esse, cum id ad Nauarrum perlatum esset, in consistorio sexto post die decretum fuit, vt in actione
cepta cum ijs quae habebant mandatis pergerent, addita caussa, quod lege regni viuus mortuum excipiat, et continuata possessione regnum in legitimum successorem sine interruptione transmitti videatur. cardinalis Lotaringus iam ante Francisci excessum de oratione nomine trium ordinum in comitijs habenda praeter morem cogitauerat; quod licet insolens tunc videretur pro tempore tamen dilatum magis, quam negatum omnino fuerat, quippe assentiente sacro ordine, quem ille arbitrio suo circumagebat. sed mortuo Francisco, id illi aperte a plebeio ordine denegatum est, cum plerique dicerent, id non ex maiorum instituto peti, et habere ipsos quaedam in mandatis, quae contra ipsum cardinalem promere iubebantur. itaque rursus loco destinato conueniunt, eodem quo prius ordine; cumque tres delegati, qui trium ordinum nomine regem alloquerentur, seorsim ab alijs consedissent, Ioannes Angelus in Senatu Burdigalensi patronus pro plebe verba fecit, qua in sacri ordinis corruptos mores ac disciplinam inuectus, tria inprimis inter eos vitia pullulare dixit, ignorantiam auaritiam ac luxum nimium, quae errovibus passim succrescentibus et offensioni caussam praeberent. et ignorantiam quidem non solum matrem, sed materiem errorum esse, cui vt remedium adhiberetur, antiquis patrum decretis ac constitutionibus prospectum fuisse, creatis in eam rem scholarum magistris, nuper vero Gallicanae ecclesiae scito tertiam sacerdotiorum partem literatis hominibus, et qui per doctrinae gradus ad dignitates promoti essent, attributam fuisse, decretumque insuper, vt in vna quaque matrice ecclesia singuli doctores theologi constituerentur. nihilominus ignorantiam altiores semper ab eo tempore radices egisse, adeo vt verbi diuini praedicatio, ad quam praecipue instituti sunt episcopi, prorsus omittatur, et rem pudendam ac dignitate sua inferiorem fecisse se illi existiment, si eo munere fungantur: eorum dein exemplo curiones suam functionem neglexisse, et per vicarios plerunque indignos res sacras administrare, eandem semper cantilenam recantanteis. nec minus perniciose in foedo lucri amore peccari, quem contraria pestis luxus fere comitetur: in quo sibi tantopere hodie antistites placeant, vt se hac ratione Dei majestatem tueri et in terris repraesentare existiment; quod potius simplicitate et sanctitate vitae efficere deberent. qua in re ab antiquorum sinceritate et tenuitate nimium quam degenerare, a quibus in synodo Carthaginiensi sub Innocentio I celebrata constitutum fuit, vt episcopi proximas templo aediculas et illas tenui supellectile instructas haberent. nunc contra cum inuidiosa pompa regiam magnificentiam prouocare cernantur, nulli mirum esse debere, si multi indignatione ob prauam ministrorum vitam contracta a religione ipsa in dies alienentur. petere igitur atque obtestari tertium ordinem, vt ijs malis sancti ac legitimi concilijcelebratione propediem, accedente regia auctoritate, prospiciatur. postquam perorauit Angelus, nobilitatis nomine Iacobus Sillius Rupifortij comes elegantem iuxta et fiduciae plenam orationem habuit, cumque multa initio de regum potentia et officio praefatus esset, consilium regis laudauit, quod parentem regum summae praefecisset, vt olim Alexander Seuerus Mammaeam, apud nos Carolus VIII Annam sororem; Nauarrum insuper, regiae stirpis principes ac regni proceres in consilium abhibuisset. permulta quoque de nobilium ordine subiecit praecipuo regni robore, cuius puritas hac maxime ratione contaminata sit, quod plerique minime gente et insignibus nobiles, sed in administratione ciuili versati, aut belli periculis exercitati, vel denique artis alicuius inuentione clari se admiscuerint, eaque mistura multum eius dignitati et principis aerario decreuerit, dum quisque hac praerogatiua a tributorum et vectigalium oneribus se immunem asserit. magnum et ex eo incommodum accessisse, quod eorum maiores regum aemulatione immensis donationibus in ecclesias collatis patrimonia exhauserint, attributa etiam iurisdictione: cuius ratione fiat, vt nunc passim per lites ac tricas a beneficiarijs suis misere vexentur. quo quid durius vel iniquius? quid enim magis absurdum, quam vt sacerdotes lux mundi et sal terrae scilicet, quorum opus, preces ac vota apud Deum fundere, Dei verbum praedicare, simplice cultu sacra administrare, vitae ac fortunarum ius in regis subditos exerceant? in id igitur ante omnia regi incumbendum, vt ecclesiasticum ordinem emendet, Ezechiae exemplo, qui collapsam ministrorum templi disciplinam
instaurauit, assignata ijs, qui sacrae scripturae lectioni attenderent, idonea pensione. id fecisse in Gallia Carolum VII, et ante eum Ludouicum IX, pragmaticis sanctionibus editis, neque plus in Philippo Augusto aestimari, quod Iudaeos regno exegerit, Albigeos debellarit, in Ludouico item VI, quod Gelasium et Paschalem pontifices contra Henricum Caesarem protexerit, quam quod vterque emendationi ecclesiasticae studuerit. Carolum item Magnum, et Ludouicum eius F., Gulielmum Normaniae ducem, non tam laudari, quod templa summis sumptibus aedificauerint, ecclesias vastis possessionibus locupletauerint, quam quod sacram disciplinam, mores, concordiam in ecclesia sarciuerint. id autem optime fieri posse, si praesules in sua quisque dioecesi excubent, et ministerium suum per se non peralios sedulo exerceant, verbi diuini promulgatione, sacrorum pura dispensatione, bonorum, quae amplissima possident, larga in pauperes erogatione, vita denique et exemplo suis praeluceant. vicissim videndum regi, vt eruditos homines pietate prudentia et morum integritate conspicuos ad sacras dignitates prouehat: hoc enim ad regum munus pertinere; nam Deum alioqui negligentiae tam perniciosae in suam contumeliam vergentis rationem reposciturum; et vt olim Theodoricum et Theodebertum, quod eiusmodi beneficia pergratiam et sordeis dispensarent, male multauit, sic vt iustitiae et aequitatis desertorem miserabili exitu ipsum castigaturum. non enim satis esse principi, si priuatis commodis studeat, nisi et subditis sibi populis prosit, et aequabili iuris inter suos dispensatione omnium beneuolentiam demereatur. nam bona et mala principis ad populum pertinere. sic propter Saülis defectionem triennali fame, propter Dauidis flagitia peste, propter Achabi scelus innumeris cladibus populum Dei adflictum fuisse. iustitia reges a tyrannis distingui. nam potentiae parem in vtrisque rationem esse. hac qui per maleficia rapinas concussiones iniuriose abutuntur, plerunque Deo ita volente, male a suis et merito haberi. sic enim regno exutum a Syracusanis Dionysium, ab Agrigentinis Phalarim, a Macedonibus Demetrium, a Thrasybulo denique XXX tyrannos Athenis exactos. igitur in eo praecipue regi laborandum, vt iudices constituat viros probos, Dei timenteis, et qui non solum ab omni questu turpi alieni sint, sed auaritiam capitali odio detestentur. qua in re duo seruanda esse, vt et munia minime accepto pretio distribuantur, et iudicum numerus, qui in immensum excreuit, minuatur. nam vilescere numero amplissimum ordinem, et plebi simul ac principis aerario grauem esse: adhaec male ominosum semper habitum et in Romano imperio et alijs regnis ac rebusp. tot magistratuum immanem numerum. postremo optime regno consultum videri, vt iuxta Francisci I sententiam nobiles inter iudices allegantur, apud quos decoris et existimationis praecipua semper cura exstitit, et quos proinde gratia et pretio corrumpi vero procul est, vt litium ambages contrahantur, et secundum municipaleis leges arbitrio bonorum virorum caussae decidantur. aulicorum vero auaritiam refrenari posse, si statuatur, ne quis reorum bona ante condemnationem a principe petere possit, quaeque ex damnatorum bonis prouenient, ad opera pia destinentur. ita religione constituta ac restituta disciplina, nobilitati, quae ad defendendos regni fineis excubat, dignitate sua seruata, iudiciario ordini ad tuendam regis majestatem et ad ius aequabiliter inter subditos dicendum auctoritate reddita, populo leuato, fore, vt regnum hoc olim florentissimum, nunc denique et in posterum omni bonorum ac virtutum copia exuberet: quod vt breui contingat, nobilitatem, quam demisse potest, a rege petere, quae et illud facto reuinci cupiat, quod vulgo dici solet, in Gallia frequentes et de reb. maximis conuentus haberi, sed nulla fere consilia in ijs capi. quibus dictis Sillius libellum, quo templa religionis caussa nobilium nomine petebantur, regi porrigit, qui palam lectus est. dein dicendi partes sacro ordini obuenere, pro quo Io. Quintinus Heduus locutus est, et verbosa ac taediosa oratione, quam fere ex scripto recitauit, rege, regina principibusque in os laudatis tribus de caussis comitia in Gallia instituta dixit, vt sacrae disciplinae prospiceretur, rex suorum querellas audiret, ac vicissim de regni necessitatibus et incommoditatibus apud subditos suos quasi in consilium aduocatos ageret. non de ecclesia emendanda, quae errare non potest, quaeque nullis rugis aut maculis deformata, sed
semper et aeternum formosa erit; verum de disciplinae sacrae emendatione intelligendum heic agi, quam senescente pristina simplicitate sensim collapsam ingenue fateatur. itaque minime audiendos veterum sectarum sandapilarios toties damnata dogmata effodienteis, et si qui sint, qui eorum nomine templorum seorsim a catholicis vsum libello oblato petant eos pro sectariorum fautoribus atque adeo sectarijs et habendos et puniendos. nam minime aequum eos petere. id Constantio imperatori ab Athanasio, Valentiniano II frustra iuris sui cuncta atque adeo sacra asserenti ab Ambrosio, denique Gamae sub Arcadio a Ioanne Chrysostomo denegatum suisse. proinde regem suppliciter rogare, vt eorum postulata tanquam impietatis et impudentiae plena auersetur, potiusque maiorum suorum et Caroli Magni inprimis exemplo, cuius sanctiones ad rem ecclesiasticam pertinentes ab omnibus leguntur, omneis ditionis suae subjectos populos iuxta praescriptam in ecclesia formulam viuere et sentire cogat. neque enim diutius ferendam sectariorum petulantiam et audaciam, qui spreta veterum auctoritate et recepta in ecclesia doctrina vnos se euangelium intelligere et amplecti dictitant. huic animorum intemperantiae ac tantumnon rebellioni mature obuiam eundum. quod ni fiat, periculum subesse, ne eadem audacia, qua Dei domum oppugnant, in principem ipsum excusso legitimi magistratūs iugo inuadant. igitur postulare, vt omnia commercia illis cum catholicis interdicantur, et cum ijs tanquam cum hostibus agatur, nec qui religionis caussa regno excesserunt, eis postliminio domum redeun di facultas sit. ad regem spectare, vt vindicem gladium in eos stringat, et capitali supplicio pestiferae sectae veneno infectos plectat; contra sacrum ordinem sarcum tectumque tueatur, restituta collegijs praesules eligendi potestate, quae ipsis manifesto reip. Christianae detrimento erepta sit. nam animaduersum a summis viris eodem fere anno, quo sacrarum electionum ius Pontificis permissu in regem translatum est, sectarium virus statim enatum esse, es se paullatim per omnia regna sparsisse; tunc enim, hoc est anno huius seculi XVII, ortum Lutherum, quem Zuinglius, Oecolampadius, et postea Caluinus secuti sunt. in regis potestate esse, vt hoc malum e domo Dei tollatur, neque sacer ordo in posterum quasi decimetur; sacros huius reditus esse ad opera pia destinatos, et qui citra sacrilegium interuerti et in alios vsus impendi non possint. postremo immunitatem sacro ordini petijt, tributorum ac censuum onera deprecatus, additis multis adulatorie confictis, quorum astanteis suppudebat, ac praecipue eos, qui Protsetantibus fauebant, qui et vehementiam, qua in eos inuectus fuerat, supplicia intermissa reuocari postulans, indigne ferebant, eoque magis, quod meminissent, ipsum Quintinum olim, quod Protestantium doctrinae addictus crederetur, Pictauio expulsum esse. sane ob id mordacibus libellis ac dicterijs petitus tantum dolorem cepit, vt contracto inde morbo paullo post decesserit; homo alioqui minime malus, sed decretalis iurisquam rerum agendarum peritia clarior, et qui serio de emendanda ecclesia aliquando cogitauerat. quia vero eos, qui Protsetantium nomine libellos regi obtulissent, notauerat, proque fectariorum fautoribus atque adeo sectarijs habendos et puniendos dixerat, Colinium maris praefectum designari rati, qui aderant, omnes in eum oculos coniecere, et ipse Colinius ea de re apud regem questus tanquam de graui iniuria sibi satisfieri postulauit. quanquam Quintinum satis excusaret, quod quae dixerat, non ex ingenio suo, verum ab aliena volumtate profecta credebantur, multaque in eam rem priuatim dixisset, tamen cum omni ratione sibi publice satisfieri peteret Colinius, conuenit, vt Quintinus altera oratione, quam cum ordines a rege comeatum petituri essent, habiturus erat, publice iniuriae illatae suspicionem amoliretur. exortae et tunc in Guisianos querellae ex hac occasione. delegati ordinum Burgundiae et Delfinatus, quibus prouincijs praeerant Guisius et Aumalius fratres, petierant, vt perinde Lotaringorum ac regiae stirpis principum honorifica mentio haberetur, et vt id faceret, Rupifortio iniungeretur. quod cum a maiore nobilitatis parte negaretur, indignati Guisiani, eos, qui intercedebant, sediciosos per iram appellauerant. qua de re e nobilitate plerique apud Catharinam questi, pro vniuersis verba faciente Io. Raguierio Sternaeo Cathalauni vicedomino, hoc tantum responsum retulere, id a Guisianis in
eos dictum, qui contra regiam maiestatem aliquid moliti essent, atque ita regio nomine iniuriam pro tempore excusauerunt. his peractis, a rege praesulibus significatur, vt se ad proximi concilij, quod Tridentum indictum erat, instruerent. mandatum insuper iudicibus per praefecturas, vt vinctos ob religionem soluerent, ijsque bonorum ob eandem caussam annotatorum liberam possessionem relinquerent, poena capitis contra eos, qui sibi inuicem ob religionem male dicerent facerentve addita. moniti praeterea eodem decreto omnes, quod ad religionem, vt ritus hactenus in ecclesia receptos sequerentur. rebus ita vt cunque compositis, restabant occultae simultates, quae per emissarios vtrinque ex falsis rumoribus accendebantur. nam de Iacobo Sabaudo Nemorosij duce ad Nauarrum perlatum, homines delectos eum clam cogere, et per suburbia distributos habere, vt ipsi Nauarro insidias strueret. quod in caussa fuit, vt A. Momorantius E. M. qui declarandi erga Nauarrum animi occasionem captabat, ipsum diligentius obseruaret, coleret, et domum, quamuis haut ita longe ab aedibus regiis diuerteret, cottidie duceret reduceretque: sed rei vestigatione iussu Catharinae facta, cum nihil deprehensum esset, Nemorosius comitante eum Guisio coram rege se purgauit. sub id tempus commendatione Antoriij Crussolij comitis, et Aloisiae Claromontiae, quae Catharinae gratia tunc florebat, et apud Nauarrum plurimum poterat, Philippus Lenoncurius Autissiodori episcopus in intimam Nauarri familiaritatem se insinuauit: qua fretus, Guisio litem de Nantolio comitatu a Margarita Broia parente iniquis, vt aiebat, condicionibus empto litem mouit. Guisio et suspecta fuit Nauarri voluntas ex eo, quod tunc ipse in ordinum consessum, qui ad B. Francisci habebatur, venit, quamuis ex regij consistorij decreto, et per Hospitalium, qui cum eo venerat, ordines rogauit, vt dissoluendi aeris alieni a superioribus regibus contracti ratio inter eos iniretur, hoc addito, minime recusare regem et circa eum proceres, quin si comperiatur nimijs donationibus et immensis largitionibus exhaustum aerarium, ad earum restitutionem, qui acceperunt, compellantur. is sermo haut leuiter pupugit Guisij et Santandreani animos, qui se eo peti sentiebant, cum subiunxisset Nauarrus, in ipsorum scilicet inuidiam, paratum se, si quae dona accepisset, quamuis extra comparationem positus esset, vt tamen exemplo suo tam salutari decreto praeiret, ea restituere. inde dimissa ad tempus comitia, et in Maium proximum reiecta, vt omnis scrupulus tolleretur, qui a XL praefecturarum delegatis de mandatis morte regis extinctis propositus fuerat, decretumque vt duo tantum ad euitandam turbam, et vt sumptibus parceretur, ex XIII maioribus regni prouincijs delegati tempore condicto ad Esiae pontem conuenirent, cum idoneis mandatis et rationibus, quibus grande aes illud alienum commode dissolui posset. additum, vt de libello a Rupifortio Protestantium nomine porrecto in proximis comitijs ageretur. tandem Quintinus ordinum nomine comeatum a rege petijt meditata oratione, qua et dicta in Colinium excusauit, neque aliud se spectasse testatus est, quam vt salua conscientia, quae in rem regis esse videbantur, ea libere et citra cuiusquam iniuriam expromeret, et nobilitati is qui debetur honos a se haberetur. tunc cardinalis Lotaringus, qui de pristina auctoritate sua aliquid in dies decidi doleret, vt absentia dignitatem tueretur, specie pascendi gregis Durocortorum Remorum concessit. accidit et sub id tempus, vt Henricus Borbonius Belloprati marchio Rupisurionij F. cum vix XV annos ageret, et iam in illa aetate egregiam de se omnium spem concitasset, miserabili admodum casu perierit, inter currendum ex equo cadente lapsus, et a robusto Caroli Roberti Marciani Moleuriae comitis concitato cursu eius vestigijs inhaerente equo conculcatus ac protritus. quae mors non solum parentibus, qui vnicum filium sibi ereptum insolabiliter lugebant, sed vniuersae aulae luctuosa fuit. qui res curiosius notant, obseruabant, familiae toto terrarum orbe illustrissimae primum ac nouissimum heredem eodem mense decessisse. Hoc extremo anno bellum aduersus Conuallenseis susceptum est, quod in sequentem desijt, de quo nunc continuata serie dicernus. eorum qui a Valdo Sperono et Arnoldo, alijsque huiusmodi ante CCCC annos instructi ac persuasi a Pontifice R. defecerunt, ob idque crudeliter vbique exagitati sunt, pars in Germaniam ac Sarmatiam et inde in Liuoniam vsque ad extremum VII trionem
transmigrauit, pars in Italiam profecta in Apulia et Calabria consedit; pars denique in Prouincia nostra locis incultis et asperis latuit, et in vicinis Alpinarum conuallium radicibus perfugium habuit. ac de Merindolijs et Caprensibus, qui in Prouincia remanserunt, abunde in superioribus diximus. nunc nobis de Conuallensibus sermo instituitur. in Subalpina regione atque adeo in Cottijs Alpib. Vesulo monti, ex quo Eridanus nobilissimum Italiae flumen descendens orientem versus cursum intendit, vallis Lusernensis subest a Luserna oppido ad ipsius fauces sito ita vocata, cui et aliae conualles connectuntur; Angrunia a fluuio cognomine, qui eam quasi mediam diuidit, itidem appellata: tum Perosiana et Sanmartiniana valles huic continguae, quae a XV OIO circiter incolarum habitantur, eandem fere, quam a Valdo olim hauserunt, religionem in hodiernum vsque diem profitentium. in eos a nostris ante vltimam pacificationem, cum illae regiones, quae nunc maiorem parcem Sabaudo parent, Gallici iuris essent, aliquoties seuere animaduersum est. nam cum anno LV apud Angrunios ineunte VI tili euangelij praedicatio iuxta ipsorum institutum palam fieri cepisset, mox a Taurinensi Senatu emanauit decretum, quo publici huiusmodi conuentus capitis addita poena interdicebantur. et memoratur quidem ab ijs, qui res eas in Conuallensium gratiam scripserunt, insigne diuinae vltionis exemplum; nam cum quidam Briquerate pago Io. Martinus Trombantius nomine Angruniensi pastori nareis abscissurum se aliquoties minatus esset, haut multo post a lupo rabie efferato circumuenitur, qui nasum iactabundo homini dentibus auulsum deuorauit. ex quo contagioso morsu ipse rabie statim correptus miserabiliter perijt. addunt ad rei miraculum, ab eo tempore nusquam auditum, lupum illum quidquam damni cuiquam intulisse. Angrunij vero non solum nihil decreto illo ac minis territi sunt, sed eorum exemplo Lusernenses publicam concionandi libertatem eodem tempore vsurparunt. anno insequenti apud Sanmattineos ineunte mense Martio itidem publici conuentus religionis caussa haberi cepti: quam eorum contumaciam ac pertinaciam non ferens Senatus e suo numero Amatum Saniulianum Praesidem cum assessore, cui ab Ecclesia nomen, mittit, qui sedulo in eos inquirerent, omnique ratione eniterentur, vt ipsos ab incepto reuocarent. heic a Conuallensibus syndicatu facto exhibita fidei confessio est, qua illi se doctrinam veteri ac nouo foedere atque Apostolorum symbolo comprehensam amplecti declarabant, sacramenta item a Christo instituta admittere, quibus abunde Christus dona sua, beneficia, opes ac thesauros coelesteis illis omnibus explicuerit ac contulerit, qui ad ea vera ac viua fide accederent. item IIII vniuersalium conciliorum decreta amplecti, videlicet Nicaeni, Constantinopolitani, Ephesini et Chalcedonensis. ad haec X logi praecepta, quibus regula sancte ac pie viuendi traditur; de cetero omnem a se ac suis coetibus iniquitatem eliminare, illicitas deierationes periuria diras imprecationes contumelias rixas seditiones crapulas ebrietatem scortationes diuinationes sortilegia incantationes furta vsuras praestigias et id genus auersari ac toto pectore detestari: credere vero supereminenteis pote states a Deo institutas esse, quibus parere Deum vere timentibus necesse sit, et quorum quisquis imperium detrectauerit, eum cum Deo bellum suscipere. hanc se fidem a maioribus traditam profiteri; qua in re si vel illi olim vel ipsimet nunc allucinentur, cupere doceri et ex Dei verbo argui, prauas de religione opiniones e vestigio eieraturos, eique quod rectum sit protinus adhaesuros, ac pro tanto beneficio ei qui illos docuerit immortaleis gratias acturos. tum instituta in speciem magis quam serio disputatio, in qua de solemni sacrificio, poenitentia ac confessione priuata, quam auricularem vocant, de tradicionib. ac ceremonijs, de precib. propitiatorijs pro mortuis, de censuris actum, quae illi omnia fere reijciebant, aut cum tali temperamento admittebant, vt reiectis, quae voluntatio cultu aut humana adinuentione inoleuerant, cetera quae expresso Dei verbo congruerent non aspernarentur. de quib. cum Saniulianus Taurinum reuersus ad Senatum retulisset, re agitata, de eo ad regem scribi placuit, et sententiam eius exquirere. ac annus fere reuolucus est, dum responsum ab aula alijs negotijs occupata exspectatur: quo accepto Saniulianus Pinarolium venit, euocatisque Angrunijs et vicanis propinquis ex vno quoque binis
syndicis eorum confessionem anno superiore oblatam a Senatu ad regem missam affirmat, regis vero iussu diligenter a theologis orthodoxis excussam, vt erroneam et a vera religione alienam consentientibus suffragijs damnatam esse; proinde edicere regem, vt ea abiecta S. R. E. obsequio se summittant: ni faciant, corpora ac bona fisco addictum iri. copiam mandatorum petiere legati; quibus editis non absque praesidis indignatione sibi fidem non haberi frementis, triduum concessum est, intra quod ijs parerent. Saniulianus Lusernam inde pergit, ibique coacto concilio cum mandata regia vrgeret, illi vnanimi consensu confessioni ante propositae haerentes petunt, vt ea examinetur, et si quid in ea peccent, sincere ac benigne admoneantur. cum nihil minis nihil blanditijs proficeret praeses, edicit, addita capitis poena, vt pastores ac ludimagistros suos coram Senatu sisterent. cum ne sic quidem eos ad officium reduceret, Senatus auctoritatem interposuit, decreto facto missoque apparitore, qui illud per eas regiones promulgaret. eius summa erat, ne quem pastorem reciperent, nisi ab archiepiscopo Taurinensi missum, aut a Senatu approbatum: more maiorum viuerent: si quis concionator Geneua aut aliunde profectus clam ad eos accederet, eum indicare, aut etiam comprehendere tenerentur. praemia delatoribus proposita: indicta item capitis ac publicationis bonorum poena contra illos, qui non obtemperarent. ab eo tempore, siue quod seueris illis in speciem decretis officio satisfactum existimaret Senatus, et alioqui placidos homines iritare nollet, siue Heluetiorum et Germaniae principum Protestantium, qui pro ijs apud regem assidue deprecabantur, id gratiae datum sit, toto triennio Conuallenses nulla molestia affecti sunt, donec pacificatione facta Sabaudus, postquam earum regionum possessionem adeptus est, Pontificis instigatu ac rogatu quamuis aegre et contra animi sententiam bellum aduersus eos hoc annosuscepit. principium ineunte Martio a seueris in miseros homines animaduersionibus factum. captus Io. Carquinianus, Mathurinus et eius. vxor. ac triduum post cum confessionem suam Sabaudo missam, sed non oblatam pertinaciter tuerentur, flammis vstulati sunt. saeuitum et in Meanenseis, Arquenseis, Meronenseis ac Susionenseis, direptis eorum bonis: pars extremo supplicio affecti, amplius LX ad triremeis damnati sunt; alij supplicij metu eierata quam profitebantur religione periculum euaserunt. tum delecti tres Thomas Iacomellus professione Dominicanus fidei vt vocant inquisitor, Curbis assessor homo vehemens, et capitalium rerum praefectus, qui Cariniano venere, cum mandatis vt in suspectos diligenter ac seuere inquirerent. Caroli tamen Lusernensis comitis et Angroniae aliquot nobilium interuentu ac commendatione factum est, vt remissius cum iis ageretur. nec Pinarolensis coenobij, quod haut ita longe ab oppido abest, sodales interea cessabant: nam cum huc et illuc comeantibus Conuallensibus ante coenobium in faucibus Alpium situm necessario transeundum esset, eos manu armata, quam ad id alebant; interceptos crudeliter diuexabant. capta etiam occasione plerique ex nobilitate illarum vallium, vt res suas ex miserorum direptionibus ac proscriptionibus augerent, quasi gratum principi suo facturi, in subditos saeuiebant. inter quos Carolus et Bonifacius Truchesij fratres ceteros immanitate superabant. et Carolus quidem, cum superiore anno concionatori subornatis hominibus manus inijcere tentasset, excicata ob id seditione a subdicis suis mortis periculum adierat: quam iniuriam domino suo, quamuis vt ipsi aiebant, in alia grauiore repellenda factam aestimata lite OIO IO C aureis redimere coacti fuerunt. inde ille iritatior cum fratre IIII Non. April. explicatis signis et tympanis adhibitis Reuclaretum vicum sibi subditum necopinato aggreditur: quo viso vicani cum vxoribus ac puerili sexu in montem vicinum niuibus opertum per auia enituntur, maiorem partem nudi, vbi per treis continuas noctes manere coacti frigore paene exanimati sunt. pastor eorum, qui nuper ex Calabria redierat, cum Sammartineo quodam vicano ignibus traditus est. tum direptae vicanorum aedes, nec prius hinc discessum, quam miseri homines se R. E. in posterum obedientes fore promitterent. verum inopinatus casus eos fidei datae religione liberauit. Prati-gelati vicani, qui ad regiam ditionem pertinent, et ipsi Valdi doctrinae addicti indigne ferentes Reuclaretinorum calamitatem, CCCC illuc mittunt, qui
praedae intentum militem abigerent, et fugitiuos aedibus suis restituerent. illi cum Truchesianis copijs nocte intempesta congressi post acre certamen eos fundunt nullo ex suis amisso; Carolus vix fuga se periculo eripuit. heic quando Pragelatensium mentio primum incidit, locus postulat, vt de Conuallensibus Gallicae rei subiectis aliquid dicamus. Ebroduno, quae maritimarum Alpium metropolis est, ortum versus tendenti, cum V leucas circiter processeris, ad dextram Queracensis vallis porrigitur, ad laeuam Fraxinea subest, inter quas Ramae olim magnae ciuitatis rudera visuntur. inde superato montis dorso per impedita et ardua loca panditur via admodum angusta in saxo humana industria excisa, quae ab accolis Hannibalis via etiam hodie dicitur, vt per me quidem in posterum quiescere ac tacere liceat ijs, qui tanta contentione inter se digladiantes desudant, vt Hannibalis in Italiam iter inuestigent, cum id eis quilibet obuius in illis locis indicare possit. ab ea via Brigantionem itur, cui ad laeuam rursus Loisina vallis subiacet, ita dicta ab Loisio XII, qui illac in Italiam transiens, cum magnam Valdensium lanienam edidisset, poenitentia facti ductus nomen loci mutauit, et cum antea meretricia ob adulteratam religionem contumeliose a vicinis appellaretur, de suo nomine deinceps eam vocari voluit. tandem superato Genebra monte Ocellis et inferius Susione ad laeuam relictis, ac transmisso rursus opposito iugo vallis Clusonia trans Alpeis aperitur a Clusone fluuio, qui inter Pinarolum et Briqueratem pagum lapsus tandem in Padum influit ita appellata; in ea Pratum-gelatum vicus est populo frequens, vnde missi auxiliares. in ima Clusonia Perosia est Sabaudicae ditionis initium, post quam Martini fanum ad dextram, et rursus Ioannis fanum vlterius progredientibus occurrit in Angrunia valle omnium frequentissima et re omni ad victum necessaria abundanti, quae reflexo meridiem versus per Bobiacam vallem sinu cum Queracensi, quae regiae ditionis est, tandem connectitur. harum omnium maxime horrida et agrestis Fraxinea, quippe cuius sterile et incultum solum, ob idque egentissimi sunt accolae. ijs vestitus ex pellibus ouium, quas desiccatas et salitas cum lana succida viri pariter et feminae induunt, et anterioribus pedibus fibulae vicem ad collum posterioribus infra ventrem subnectunt exertis brachijs, eo tantum diuerso feminarum a viris amictu, quod hi vili subligari inferiora, feminae stola, quae paullo infra genua neque vltra protenditur, tegunt. praeterea pro caliendro inuolucrum linteum habent: alioqui nullus lintei neque in vestitu neque in lectis apud eos vsus. nam vestiti fere somnum capiunt, stramine subiecto et pellibus ouillis tecti. VII vicis omnino habitant et domos e silicibus constructas habent tecto plano et luto congesto, quod imbribus corruptum aut solutum cylindro rursus aequatum concinnant. in ijs promiscue homines et iumenta stabulantur, sepe tantum interiecta, speluncis praeterea duabus ad fortuita sepositis, in quarum altera greges ac iumenta abscondunt, cum periculum ab incursionibus imminet, in alteram ipsi se recipiunt. in ijs fornices fontibus manantes stillicidio congelato innumeras animalium et aliarum rerum figuras incredibili ludentis naturae artificio exprimunt, et lumine ab antri ostio accepto lacubus binis inibi e specu scaturientibus et in se absorptis repraesentatae iucunditatem simul et stuporem spectantibus afferunt lacte et ferina viuunt, pecuariam exercentes, scloppetarij optimi et certis ictibus dorcadas ibices et vrsos figere peritissimi, quorum carnibus fere impuris vescuntur, ex earum assiduo esu ac squalore tanta graueolentia contracta, vt e longinquo nareis feriant, vixque ab aduenis ferri possint. his opibus beati aequali omnium paupertate nullos mendicos habent, et seipsis contenti raras amicitias, nullas cum alijs adfinitates colunt. in tanta tenuitate immo miseria ac paedore degentibus, quod et horrida ac deformi specie prae se ferunt, est quod mireris, quod non incultis omnino moribus sunt: nam nemo apud eos nescit literas, et scribere commode sciunt, linguamque Gallicam callent, quatenus Biblia intelligere et psalmos canere possint. nec quenquam temere inter eos puerum reperias, qui interrogatus fidei, quam profitentur, non expedite ac memoriter rationem reddat, quod illis cum ceteris Conuallensibus commune est. tributum religiose pendunt, idque secundum Dei cultum in ipsorum fidei confessione praecipuum est: quod si bellis ciuilibus prohibeantur, illud nihilominus
coactum seponunt, et cum per pacem licet coactoribus regiis studiose exsolui curant. ad Truchesios redeo, qui clade a Pragellensibus illata iritati, deque iniuria apud Sabaudum conquesti ab eo muniendae Sanmartineae arcis a nostris ante XX annos destructae mandatum impetrant: in qua constituto praesidio vicanos diuexarent. dum festinatis operibus locus munitur, illi Nicaeam, quo ad principem venerunt, dum animi gratia in mare secundum litus excurrerent, ab actuaria naue circumuenti cum aliis in miseram seruitutem abducuntur, ex qua post varios et contumeliosos cruciatus vix tandem celata nobilitate se redemerunt. incidit sub idem tempus, vt Sabaudus ipse grauiter aegrotaret, quod nonnihil laxamenti Valdensium rebus attulit. nec multo post Philippus Sabaudus Raconij comes homo bonus et patriae quietis admodum studiosus in inferioris Angroniae partes descendit, et non sine magna astantium admiratione concioni, quae tunc forte habebatur, interfuit. qua benigne audita pastores seuocat, et pauca de principis aegritudine praefatus nequaquam istas persecutionum procellas illius iussu excitatas affirmat, rogatque eos, rationem inirent, qua ipsius animus mitigari posset. ad quae verba non aliam se rationem videre respondent, quam si ipsi de vicanorum innocentia constet. ob id antea per Carolum Lusernae comitem ei libellum offerri curasse, quo capita suae confessionis continebantur, sed nescire an ad illum perlatus sit, proinde orare ipsum obnixe, vt in miserorum hominum gratiam eodem officio apud principem perfungi dignetur, oblatisque tribus libellis, vnum principi, alterum Margaritae vxori, in cuius aequitate magnum praesidium ponebant, tertium Senatui tradi petunt. his acceptis et re in principis concilio agitata Raconius Iunio exeunte cum L. Costa Trinitatis comite ad Conuallenseis redit, et professionem quidem eorum Romam missam ait, ad eamque responsum propediem expectari. tum post leuem cum pastoribus velitationem syndicos rogat, num sollemne sacrum inter eos celebrari iubenti Sabaudo repugnaturi, et theologos, qui ad ipsos docendos ab eo mitterentur, admissuri et audituri essent, cessantibus interea ipsorum concionatoribus; cum ad primum negarent, ad secundum conditionem adiicerent, si Dei verbum pure exponerent, ad tertium prorsus repugnarent, illi a Principe mandatum promunt, quo iubebantur vicani a sua ditione pastores externos quamprimum expellere, quaesito colore, quod illi de hostili aduersus principem animo suspecti essent. cum nihil obtineri ea via potuisset, rursus edicta contra Valdenseis renouantur, et seuerae punitiones magis ac magis recrudescunt. inde missa Germani fanum cohors, qui vicus est in Perusia valle. captus pastor cum multis aliis, qui lento igne cremati sunt. vicani bonis spoliati domos suas deserere, et in vicinos montes ad tempus concedere coguntur. tandem cottidianis Pinarolensium sodalium iniuriis adacti, consilio a pastoribus exquisito et venia petita, ad vim repellendam se comparant, moniti, vt quantum in ipsis esset, sanguini parceretur. verum sumptis semel armis ab offensis ac longa patientia exacerbatis frustra modum exigas. cum igitur Angronij in monte Germani fano opposito segetibus demetendis Vtili instante operam darent, audito scloppetariorum Sangermano venientium strepitu, statim signo dato arma expediunt, et per summa et ima montium conglobati vndique accurrunt, ex quibus L circiter locorum gnari praeda onustos milites, qui CXX erant, magno impetu aggrediuntur, et fundunt, tergis fugientium eo vsque inhaerentes, donec ad pontem Clusoni impositum venere, cuius aditu interclusi pars se in subiectum flumen praecipitauit, pars ferro periit, paucis admodum elapsis: mox ad gladiorum crepitum confluentibus plus CCCC e suo numero, victores impetum capiunt Pinarolense coenobium, quod haut amplius milliari abest, petere, et foribus effractis socios, qui crudeliter illic captiui adtinebantur, custodia liberare. sed re in crastinum dilata, interea solliciti pastores aduenere, quibus dehortantibus a consilio reuocati sunt. secundum haec Fossani praefectus XII Kalend. VIIIbr. cum aliquot e nobilitate Angruniam venit, a principe se missum dictitans, vocatisque syndicis libellum principi oblatum repraesentat, quem cum illi agnouissent, disputatio instituitur, quae in iurgia tandem desiit, renouata passim vexationum intermissarum inuidia
iamque exeunte VIIIbri conscripti a principe in Valdenseis ac propediem venturi exercitus fama percrebuerat, condonata ob crimen profugis ac contumacibus venia, qui ad Valdenseis profligandos militiae nomen darent. ad quam Lusernenses et Angrunij pastores cum syndicis coacti deliberatione habita vnanimi consensu ita censuerunt, vitam non esse armis aduersus principem tutandam, verum asportatis ex bonis quae commode possent, in proximos montes secedendum, ibique Dei gratiam, qui suos nunquam deserat, et principum vt velit corda molliat, opperiendam, interea ieiunium indicunt, et aduersus hostileis impetus coena Dominica suo more sumpta se muniunt: nec quisquam in tanto numero repertus est, quantumuis durum videretur lares ac caritates deserere, qui decreto euulgato non aequo animo paruerit. non defuere postea alij pastores, qui sententiam contrariam defenderent, nimirum licere in tanto discrimine ac paene desperatis rebus hostium impetum armis repellere, praesertim cum nequaquam contra principem, sed aduersus Pontificem, qui principis opibus abutatur, neque in caussa religionis, sed pro vxorum ac liberorum salute arma sumantur; cui tamen sententiae minime assensere miseri homines, qui nihilominus a Carolo Lusernensi comite de ipsorum salute sollicito moniti, vt se principi suo morigeros praeberent, et imminentibus periculis in tempore praeuerterent, in proposito constanter perstitere. demum IIII Non. IXbr. principis copiae ad Lusernensium confinia descendere, ductore et instigatore Trinitensi magni nominis illis locis imperatore, qui Caesaris, Philippi, ac Sabaudi signa semper secutus fuerat, cum Benae comes illius frater a nostris partibus stetisset. leuibus ibi proelijs primo certatum, statimque dilapsis in montes Conuallensibus et obseratis ab ijs aditibus Ioannis fanum in Angronia veniunt, atque in prato Torni dicto exercitum lustrant, interceptis aliquot ex vicanis, qui nondum se ad suos receperant. cum per vineta ad occupandos a tergo aditus properaret miles, vicani ex necessitate ad arma, quae detrectabant, tandem deuenere fundis et ballistis fere instructi et exiguo admodum numero, et cum se variis locis oppugnari ac quodammodo circumuallari cernerent, prout hostes instabant, continuo ad summa sensim enitebantur, et vbicumque locus aut occasio pugnae accommodata se offerebat, ibi pedem figebant, strenue semper dimicantes atque ita pugnam in noctem nullo graui damno accepto extraxere. Trinitensis apud Turrim castrametatur, qui vicus in Lusernensi valle amplissimus ad radices montis inter Angrunios ac ceteros loci accolas situs est, et ab hominibus summe Valdensibus infestis habitatur: et quanquam ij vltra modum exoptarent, vt bellum illis inferretur, nimia tamen vicinia effectum est, vt calamitates, quas vicinis paratas gaudebant, in se receperint, amissis opibus et ad extremam inopiam ipsi redacti. in eo vico Trinitensis iussu statim munimentum a Gallis olim deiectum instauratur, ac praesidio firmatur: Villaria item Perosina et Sanmartinea arces a milite occupantur. contra tot ingruentium malorum procellas Angrunij cum in viribus humanis parum praesidij cernerent, quod vnum superabat, versis ad Deum precibus auxilium ab eo implorabant et praestolabantur, animo obfirmati, in ea, quam profitebantur, religione ad extremum vsque spiritum constanter perseuerare, nisi erroris manifesto diuini verbi testimonio arguerentur; Perusinis interea Sanmartineis et Pragellensibus nostratibus sollicitis, vt in communi caussa vota opes ac consilia coniungerent. quod vbi vidit Trinitensis, veritus, ne desperatio nouum paene victis robur adderet, vt eorum vireis diuideret, misso ad Angrunios puero spem veniae facit, si supplices poenam deprecati veniam a principe peterent, coramque eorum legatis testatus est, principem, etiam si sciret, Pontifici ac ceteris Italiae principibus ac ciuitatibus firmum ac ratum esse, Valdensium gentem ad internecionem delere, et ad id ab iis omni ratione incitaretur, tamen diuinitus monitum cum ipsis mitius agere decreuisse; his accedere, quod principis vxorem, cui vir multum deferat, propitiam habeant, palam dicere solitam, populi huius habendam rationem, qui religionem non heri neque nudius-tertius, verum per tot iam secula a maioribus traditam colant; quibus verbis summa humanitatis significatione prolatis persuasi Angronij, cum Trinitensis ad eos venisset, et sollemne
sacrum, cui cum suis interfuit, in Laurentij fano celebrari iussisset, illi condicionem accipiunt, et supplicem libellum ad principem conscribunt, cuius haec summa erat: quosdam e suo numero misisse, qui promptissimam ei et qualem a subditis deceret ac demissam obedientiam deferrent, et pro iis qui deploratissima necessitate et quasi desperatione adacti arma sumpsissent, quorum occasione offensionem ipsius concitassent, veniam exorarent. de cetero vim conscientijs suis deprecarentur, rogarentque vt nullis R. E. traditionibus obligare se cogerentur, et cum bona eius gratia liceret, religionem a patribus acceptam ac conscientiarum libertatem seruare. ei libello Sanioanini, Rupiplani, Sanbartholomaei, ac Perusini subscripsere qui aderant. postea Lusernenses re ad eos relata et a syndicis ac pastoribus perpensa assensum praebuere, ac post eos Villarienses. non eodem modo habiti a Trinitensi Taliaretini, quod serius assensissent, et alioqui Angruniorum ope, dum vltro citroque comeatur, quosdam e suis male multassent. nam et tradere arma et humi genibus positis poenam deprecari, ac veniam supplices petere iussi sunt. quo facto Bouetios exercitus ducitur, vt eorum, qui subscripturi essent, nomina annotarentur. verum milites damni accepti memores facto in necopinanteis impetu consilium retardarunt, per triduum continuata depraedatione iniuriam vlti. a Talliaretinis in Villarienseis versa militis rabies, quos misere captiuis plerisque abductis diuexauit. id sibi ex animo dolere prae se tulit Trinitensis, quod contra pactorum fidem fieret, puellae casum supra modum impatienter ferens, quae cum pudicitiae suae vim parantium militum se manibus extricasset, instantibus iisdem praecipitem e rupe praerupta se postremo dedit, vt furentium grassatorum libidinem morte generosa eluderet. nam praecipua castitatis cura et honos inter Valdenseis, adeo vt, vicini, qui alioqui ab eorum religione alieni erant, vt filiarum suarum pudicitiae consulerent, vim a licentioso milite veriti, eas Valdensium curae ac fidei committerent. tum imperata XX OIO aureorum a Trinitensi ad alendum militem: quam summam cum exsoluere non possent egeni homines principis benignitate VIII tantum exacta sunt, quam pecuniam grandi et immodico foenore a negotiatoribus mutuo sumpsere, vaccis suis oppigneratis aut venditis, cum eam aliunde conficere non possent: quippe angusta anni praecedentis annona, ac rei frumentariae tanta caritate, vt tritici saccus vulgo VI aureis, interdum etiam VIII veniret. exoluta pecunia non tamen deductus miles, vt sibi persuaserant Valdenses, sed Trinitensis ante omnia vicanorum arma in arces a principe muniri iussas comportari imperat, tum VIII OIO aureorum, quorum gratiam Sabaudus fecerat, reposcit, ad quorum solutionem eos vt se obligarent postremo adegit: addita et noua condicio, cui nisi satisfieret, non prius se finibus eorum excessurum pronunciat: nimirum vt Pastores expellerent. itaque consensu omnium ac iudicio decretum est, vt tantisper illi secederent, dum militares copiae summouerentur. emissi illi non sine Conuallensium lacrimis per Sammartinei montis fauces niuibus solito maioribus impeditas, vt militum insequentium rabiem effugerent. cui condicioni cum dubitare se fingeret Trinitensis, an bona fide satisfactum esset, libertas data militi passim per priuatorum domos scrutandi et sursum deorsum omnia versandi; vnde occasione sumpta cum omnia reserari iuberent, nouam praedandi commoditatem captabant. cum Angrunijs initio mitius actum ex pacto, quibus Pastorem vnum retinere permissum est; quo tamen aufugere per auia tandem coacto, noua ex eo grassandi occasione sumpta, milites non solum illius aedeis, sed Angruniorum plerasque diripiunt: syndicisque iniungunt, vt fugitiuum repraesentarent: ni facerent, ferro ac flammis Angruniam vastatum iri sibi persuaderent. post exustam paene Angruniam, corruptas molatrinas, plebem expilatam et innumera admissa flagitia tandem exercitus deducitur: inter quae hoc memoratur, quod a Turrinis praesidiarijs patratum est. hominis LX circiter annos nati manibus post tergum reuinctis ad scamnum alligati vmbilico scarabeum testa tectum admouent, qui fodicare ac rodere nunquam desijt, donec in eius aluum penetrauit, et ita miserum captiuum truculento et inaudito mortis genere enecauit.
haec dum legati ad principem, qui Vercellis erat, proficiscerentur, acta; quo tempore tantum habitae in occulto per Angruniam conciones, ne principis animus iritaretur, neue legationis ad eum missae negotium disturbaretur, militi lasciuia gestienti oblata nocendi occasione. alioqui Angrunijs decretum erat, vbi legati redijssent, siue ex animi sententia confecta re, siue secus, palam conciones habere, neque amplius quicquam in militum alimoniam suppeditare, aut in posterum pati, vt miles apud se hospitium caperet. legati autem illi, cum ex compacto XXXX dies Vercellis detenti essent, tandem post aliquot velitationes vi, vt aiebant, fidem dare coacti, se denuo sacrificium sollemne amplexuros recipiunt, itidem post impetratam pro sumptis armis a principe veniam, quam et a Pontificio oratore petere coguntur, licet initio recusarent. calamitates tam quae huic Sub-Alpinae regioni incubuerunt, quam quae Galliam nostram postea per tot annos ob religionis caussam diuexarunt, multa tunc coeli signa praesagierunt. nam et Clarasci et Trauillae ignis in aere per trihorium visus est, et in planicie Centalium iuxta maximus equitum numerus turmatim conspectus, atque haut longe terraemotus tanquam quadrigae sonantis auditus. Aureliani quoque apud nos, dum comitia celebrarentur, cometa XXV III apparuit Xbri mense, certissimus regis mortis nuncius: quo eodem mense Viennae in Austria terraemotus fuit, quem coruscationes fulmina et foedae tempestates secutae sunt: templum quoque B. Stephani de coelo tactum, atque caelum passim ardere visum. visi et duo in Polonia exercitus concurrentes, quorum VIItrionalis victor fuit. in Borussia etiam sanguine pluit, et per agrum Virtembergicum in Sueuia VI Kal. Ianuar. terra dehiscere conspecta est, ac sequenti die ignis amplissimus per totam Germaniam paullo ante Solis ortum apparuit, qui longitudine IIII stadia, latitudine I occupabat, vt homines crederent vrbem incensam, et ad incendium restinguendum vndique fieret concursus. ita consumpto toto Xbri, anno sequenti ineunte Conuallensium legati ad suos reuertuntur. ac Lusernenses quidem et Bobiaceni re intellecta simul dolore et indignatione incitati ad Pragellenseis ac ceteros ditionis regiae Conuallenseis scribunt, eosque negotij certiores factos consilium in communi caussa et opem poscunt. re consultata foedus iniri placuit inter regis ac Sabaudi populos his legibus, vt doctrinam, quam quasi Dei verbo congruentem profitebantur, constanter retinerent, suis principibus obedientiam ac fidem iuxta Dei praeceptum seruarent. nulli ex Valdensium populo quicquam in religionis negotio polliceri, transigere, aut pacisci in posterum citra vniuersorum consensum et auctoritatem liceret. venere ob id a nostrae ditionis Valdensibus legati Bobiacum, quorum aduentu statim cogitur concilium: tum multitudine audaciores facti vicani non solum condicionibus a principe propositis et a legatis promissis non assentiuntur, verum in sententiam de foedere cum Pragellensibus percutiendo cuncti vnanimes eunt, et vt facinore insigni illud sancirent, mane in Bobiaci templum ingressi arcubus ac balistis armati quasi concionem audituri imagines passim et altaria humi deijciunt ac confringunt. inde habita concione Villarium eodem animo et paratu contendunt, et in itinere obuios factos praesidiarios, qui ad Bobiacenorum vicum, cui vallis Guicciardi nomen, diripiendum cum impetu ruebant, non solum sistunt, sed fundis et lapidum imbre verberatos pellunt, et Villarium profecti, quod destinauerant exequuntur, statuasque ac templorum aras demoliuntur. qui vero Bobiacum venerant praefectus Lusernensis ac plerique ex nobilitate, vt condiciones a Sabaudo impositas executioni demandarent, et eorum, qui sacrificium amplexuri essent aut contra detrectarent, nomina describerent, vbi eam rerum faciem videre, animo consternati in arcem confugiunt, in qua X dies obsessi sunt. Turrensis praefectus suppetias obsessis laturus medio tempore a Valdensibus caesus ac fusus est. tandem aquae penuria cum laborarent obsessi, non expectato Trinitensis auxilio deditionem faciunt, vitam ac res saluas pacti: nec prius egredi ausi, quam ab ijs ipsis pastoribus, quos tantopere exagitauerant, fide accepta. postea Trinitensis IIII Non. Febr. Lusernam cum exercitu venit, et Ioannis Fanum praesidio firmat. tum mutata Angruniorum pastorum sententia
communique consensu decretum, religionem in posterum armis tuendam ac propagandam, foedusque cum Pragellensibus ictum ab Angruniis confirmatum est. procedente Trinitensis exercitu iuxta Sonelletum in Angruniorum confinibus ad munitiones tumultuaria opera ex silicibus a vicanis exstructas, ad vesperam vsque pugnatum est, paucis vtrinque desideratis. quinto post die Trinitensis progressus in Angruniam amisit ex suis plerosque, ita vt prior receptui cani iusserit, effuso in domos a vicanis, qui in Torni prato perfugium habebant, desertas furore, quas ad OIO amplius incenderunt. pratum illud vallicula est in Angruniae confinibus angusta admodum, quae per duo millia passuum porrigitur et CC fere casulis habitatur; a meridie et VIItrione montibus praeruptis conuallatur, alijs partibus ad eam aditus sed per semitas admodum angustas et horridas patet, quibus et amne etsi minime profundo, tamen circuncisis ripis cincto, clauditur. in eum locum pascuis et saluberrimis fontibus de cetero commodum, vicani tanquam in tutissimum asylum cum exiguo comeatu confugerunt, instaurato e vestigio ad vsus necessarios pistrino. primus impetus a Trinitensibus in Rosatum factus; aliquoties repulsi tandem eo potiti sunt, et Valdenseis in eo repertos flamma ferroque ad internecionem deleuerunt. qui periculum euasere, in Lusernensem vallem se receperunt, vbi mulieres manu infantulos trahentes totam noctem facto itinere tandem venientibus Lusernensibus miserabile vtique spectaculum occurrere. Trinitensis inde tribus partibus in Lusernensem vallem descendit, resistensibus initio gnauiter qui aditus seruabant. ad extremum cum se vndique circumuentos viderent, paullatim pugnando retrocessere Villarium vsque vicum amplissimum sed muris destitutum, quem et mox praetergresso in planiciem equitatu deserere coacti sunt; dilapsis per montium vicinorum iuga inualidis et imbelli sexu. incensae dein ab hoste domus, et qui in iis reperti sunt crudeliter omnes trucidati. aliquanto post Torni-pratum tribus partibus, qua ad orientem vergit, inuaditur. inibique diu et acriter pugnatum fuit, iniquiore Trinitensium condicione: quippe cum vicani se munitiones intra suas continerent, et cautius in hostem exirent. postea totis viribus certatum est in prati oppugnatione quod ab ortu ac VIItrione Trinitenses adorti sunt, sed repulsi cum damno: ac nisi sparsus rumor esset, hostem ab alia parte perrumpere, ad vnum omnes caesi fuissent. verum altera cohors, cuius ductores erant Ludouicus Montelius castrorum praefectus, et is quem dixi Carolus Truchesius iam e Turcorum manibus liberatus, cum itinere VIItrionem versus facto per oppositas angustias a custodibus obsideretur, conuerso itinere summum montis adiacentis iugum occupat, inaccessum propter niues ac glaciem vicanis ipsis creditum. inde exscensione facta per salebrosa loca ac sentibus impedita saxa acerrime dimicatum est, rusticis pro salute, aliis pro praeda certantibus, sed Lusernensium superuentu Angrunij redintegrato proelio dubiam victoriam vrgent, et hostes cedere cogunt, Montelio ipso ab adolescente XVIII annorum nemine e suis protegente in omnium conspectu interfecto. Truchesius quoque ab homuncione saxo percussus et humi adflictus, quem alius superueniens ense proprio ablato capite truncauit. sed reuocati a pastoribus vicani seu sanguinis effusi horrore, vt ipsi aiunt, siue periculi, si vlterius progrederentur, metu, caedibus temperauere. victoria haec cum ingenteis animos Valdensibus fecisset, Trinitensis quatriduo post, vt cladem temeritate ductorum acceptam vlcisceretur, rursus tribus partibus impetum facit, pars Rosato ingressa, per planitiem altera, tertia Taliareto. ac duae quidem priores ita facto itinere ad planitiem inter Villarium et Bobiacum interiectam se coniunxere, quo iam multus equitatus venerat. cum illinc in Combani montis iuga eniterentur, qua parte nullae aut rariores custodiae erant, nihil ea re territi vicani statim munitionibus suis exeuntes accurrunt, et semel atque iterum irrumpenteis animose repellunt. cum recedentibus suis Trinitensis OIO IO subsidio summisisset, summissi pariter laborantibus Valdensibus a suis C, qui post restitutum certamen tandem retro cedere et munitiones suas deserere coacti sunt, haut magna suorum iactura facta: quo casu inflati supra modum Trinitenses successum vrgent: sed facto ipso comprobatum est, quandoque
victis redire in praecordia virtutem. nam pueris et mulieribus ipsis animos viris facientibus restitutum ex desperatione certamen, ac tandem hostes repulsi. secundum haec pastorum iussu Valdenses cuncti ad sollemneis preces reuoluti pro praeteritis gratias Deo agunt, de euentu damnosi contra se suscepti belli identidem solliciti. qui vero aduersus Talliaretinos missi fuerant, eadem virtute repulsi sunt. Angrunijs suppetias mature ferentibus; quorum exemplo siue aemulatione Villarienses et ipsi se strenue gesserunt, hostemque magno cum damno e finibus suis eiecerunt, adeo vt ab eo tempore nunquam Trinitensis in vallem Lusernensem descenderit. is vero tot damnis affectus cum ad existimationem pertinere arbitraretur, ne dux toties de viris militaribus victor a rusticis victus diceretur, praecipue cum numero superior esset, nam ad VII OIO hominum in castris habebat, eos fatigando assidue ac lacessendo citra periculum debellare constituit. igitur XVI Kal. April. bipartito agmine in Angruniam descendit a vicanis desertam, et inde quam proxime potest ad Tornipratum accedit, quod tribus ab oriente locis CXX circiter passib. inuicem distantibus per praeruptas rupes itinere instituto aggreditur. tria omnino propugnacula ad obstruendos aditus vicani exstruxerant, vnum in summo cacumine, alterum in medio, tertium in ima valle ad montium radices. qui vltimum tuebantur, Trinitensem in summum enitentem conspicati protinus illud deserunt, et laborantibus suis in summo monte occurrunt, ita obuiam hosti euntibus rusticis commodum superuenere sui, ac diuersa parte Lusernenses auxiliares, coniunctisque viribus hostem montis fastigia prensantem cum damno deturbant, primario etiam inter eos ductore Sebastiano Virgilio per ambas coxas glandibus transfixo. in mediam deinde munitionem impetus factus, quam rustici impares deseruere relictis solummodo in eo quinque propugnatoribus qui summa obstinatione restiterunt, et eo vsque dum a superioris munitionis oppugnatione scloppetis contis et ingentium saxorum prouolutione depulsos hostes cernerent. tum vero redintegratis animis fortius pugnam capessunt, coniuncti simul omnes periculo suorum ac virtute confirmati, tandemque post longum certamen hostem retro pedem ferre compellunt, captis etiam munimentis ligneis, quae illi comportata ad tegendum militem relinquere coacti sunt, alijs item e cespitibus fossorum opera compactis. ipse Trinitensis mortis periculum eo die adiisse dicitur. desiderati tantum e Valdensibus duo, ex Trinitensibus magnus et incertus numerus: pars plaustris conuecti et exportati, pars in Valdensium potestate remansere: qui mortuorum corpora mox terrae mandarunt. Trinitensis certe casu perculsus palam dicebat, nunquam se ignauiorem militem expertum esse, quam vltimis istis cum rustica multicudine congressibus, tot vero praecedentibus proelijs ac velitationibus ex Conuallensibus tantum XIIII occisos memorant, remque miraculo propiorem etiam ab hostibus habitam, vt palam in castris Sabaudi iactaretur, iam manifestum esse, bellum quod aduersus Valdenseis gereretur, contra Dei voluntatem susceptum. et quidem Sebastiano Virgilio ad proelium cum atrocibus minis vadenti, ab hospita praedictum scribunt, eo die re experturum, Sabaudiae an Valdensium caussa esset iustior: nam si Sabaudi iustior esset, eius quoque fore victoriam. cum igitur vulneratus ac prope exanimis in diuersorium referretur, tunc eandem hospitam inclamasse, Valdensium potiorem caussam esse: quippe qui cum exiguo numero contra tam potentem exercitum superiores extitissent. qui factum eleuabant euentum loco tribuebant, quo ferme inaccesso fretis Valdensibus facile fuisset homines locorum ignaros deturbare, in plano non vtique tam strenue dimicaturis. ad exaggerandum rei miraculum addunt qui eas res scripsere, nullos fere ex ijs, qui a Valdensibus sauciati sunt, mortem euasisse. cuius rei caussam indaganti praeter miraculum, quod semper obtendi minime ferendum est, mihi a fide dignis natratum est, apud Conuallenseis in vsu esse, vt gladiorum acies, spicula, venabula, sagittas, glandes plumbeas ac cetera missilia forae vulgo apud eos dictae seu potius phtorae succo, quae illis locis frequens nascitur et vulgari toxici nomine appellatur, inficiant, quod praesentissimum venenum esse sciunt medici. eius et longe alium in re dispari vsum inter Alpinos, quem minime reticendum putaui, mirabitur lector. gallinas ac pullos et huiusmodi volucreis, quarum carnes edules in diuersorijs apponuntur,
cultris eo succo illitis sub alas figunt, quo icti mox emisso sanguine exanimantur, nullo vitio inde contracto; tantum carnes ex eo teneriores redduntur, duriores alioqui futurae, et statim hospitibus comedendae apponuntur. quod rerum naturalium vestigatoribus amplius discutiendum relinquo. ab eo tempore Trinitensis cum linquente suos priore ferocia spe potiundae Angruniae excidisset, per interpositos homines Valdensium animos periclitari cepit, an ad pacem inclinarent. dum vltro citroque comeatur, agitatum inter Conuallenseis an liceret ijs nocte intempesta Trinitensem apud Lusernenseis intercipere, quod ijs pronum, rariores excubias agente milite. rem tamen, ne conciliationis initae ratio interturbaretur, tentari non placuit, quae nihilominus casu indigno paene euersa est. nam cum Raconius, cui hoc bellum displiceret, et quem alioqui rebus suis fauere persuasum habebant Valdenses, Briqueratem quendam ad eos nomine Franciscum Gillium misisset, et vir ille bonus eo ipso vespere praeter synodicorum ac pastorum sententiam ad suos reuerti statuisset, quippe qui sibi rationem profectionis suae illa die Raconio reddendam affirmaret, vbi ad extremam Angruniam venit, in duos vicanos superioribus iniuriis efferatos incidit, qui eum nulla violatae legationis religione permoti, crudeliter interficiunt. id factum cum ad animum, vt par erat, reuocaret Raconius, omisso pacis negotio mittit, qui ante omnia sontes dedi posceret; capti illi, et tandem his conditionib. dediti, vt nihil agere praeter conscientiam cogerentur, neue quid eis a recepto inter se cultu alienum proponeretur, inque eos quamprimum legibus animaduerteretur: damnati, quo ceteris exemplo sint, ad Angruniae confinia supplicio afficiantur, neque ea re vllum Angruniorum libertati praeiudicium factum intelligatur. magnae id integritatis laudi tributum est, neque mediocriter eo Angruniorum facto Sabaudus, qui alioqui praeter animi sententiam neque sponte hoc bellum susceperat, ac Senatus eius commotus est. inde Trinitensis positis circa Angruniam ac Lusernam praesidijs, Perosiam Sammartincae valli propinquam tendit: vbi totum mensem commoratus est, interim ratus Angrunios prato, quod vi expugnari non potuerat, inclusos, substracto vndique comeatu, tandem victus paenuria debellari posse. sed homines paruo assueti, tot superatis difficultatibus, ei quoque sustinendae pares se ostenderunt. igitur post mensem reuersus XV Kal. Maias missis Hispanis cohortibus cum Turrensi praesidio Talliaretinum montem ea via, qua ad austrum in pratum descenditur, init, et occupato loco, viros ac mulieres cum infantibus in cubilibus deprehensos ad internecionem delet. missae et aliae duae turmae, quae per Angruniorum fineis superiore vna, altera inferiore parte eodem tenderent. Hispanis iam sub auroram apparentib. signum datum, post acre certamen cum damno repulsi Hispani, tantusque pauor iniectus militi, vt eodem die Trinitensis Cauortium, quod II milliaribus illinc abest, concesserit. creditum est eo die et superiore ante mensem proelio, si Valdenses fugientium tergis institissent, fieri potuisse, vt omnino debellaretur: sed numero diffisi, siue vigilijs ac laboribus fracti, deficiente item puluere tormentario longius a munitionibus suis recedere minime tutum existimabant: addunt et hanc rationem, ipsos sibi ab initio perscripsisse, vt a fundendo sanguine quantum possent, abstinerent, secundum haec in principis consilio decretum fuit, vt rusticorum segetes arbores ac vineta deuastarentur, arces item duae in Angrunia exstruerentur. missus Briquerate equitatus et Ioannis fanum cum his mandatis proficiscitur, sed acceptis a principe contrarijs literis omissum hoc consilium in praesens. nec cessabant interim Valdenses per Raconium vno atque altero supplici libello Margaritae Sabaudi vxori porrecto, quo caussae suae aequitatem tuebantur: quibus responsum datum est, et responso hae conditiones additae, vt sacrificium apud se ritu in E. R. recepto celebrari paterentur, pastores expellerent, nec conciones coetusue more suo deinceps haberent, captiuos suos a militibus pretio exsoluto redimere tenerentur, arces principi quot et vbi vellet, in his vallibus exstruere liberum esset. et quod ad pastores quidem, assentiebantur Valdenses vt si qui suspecti essent principi, dimitterentur, modo alij, antequam hi dimitterentur, in eorum locum acerserentur, ne ipsorum ecclesiae pastoribus destitutae lupis deuorandae exponerentur: sacrificij autem celebrationem minime recusabant, modo ne ipsi interesse, aut in eam rem sumptus
suppeditare, neue quidquam, quo ei fauere aut assensum praebere argui possent, facere cogerentur. de cetero captiuorum redemptionem supra vireis suas esse ostendebant, quippe direptis bonis et incensis domibus nihil praeter spiritum, quo ad pacem anhelent, superesse; itaque petebant, vt sine pretio liberarentur, consimiliterque qui ob religionis caussam ad triremeis damnati essent, soluerentur. arcium item exstructionem deprecabantur, fidum obsequium, quod hactenus semper praestitissent, in posterum polliciti, orabantque vt quando loci ij abunde situ muniti essent, se in gratiam receptos arcium et moenium loco haberet. tandem conuentum, et tabulis comprehensa haec pacta, vt praeteritorum obliuio sanciretur, eorumque omnium, quae eo bello gesta essent, princeps pro clementia sua Conuallensibus subditis suis gratiam faceret: conscientiarum libertate ijs permissa, atque vt conciones locis designatis atque inter praescriptos limites, quos transgredi fas non sit, haberent, ac coetus celebrarent, extra quos nihilominus pastores aegrotos inuisere ac consolari, aliaque religionis suae munia obire, non autem concionari possent. ijs si forte de doctrina sua interrogentur, absque bonorum et capitis poena liberum sit respondere. vniuersis praeterea, qui propter religionem domo absunt, nihil obstantibus promissis quibuscunque aut abiuratione aliena a sua religione ante hoc bellum praestita larem repetere, et religionem a maioribus traditam amplecti concionibus ac coetibus interesse modo et locis permissis liceat: proscripti ob religionem aut belli nuper ob religionem suscepti caussam bonis restituantur: quibus et ius sit pecudes ac supellectilem reliquam a vicinis exceptis militibus legum subsidio repetere, et quae distracta comperientur, eadem via sed restituto pretio redimere; quod idem vicinis in eos populis liceat: libertatibus immunitatibus priuilegijs quorum, fidem facere documentis tenebuntur, vti recte legitimeque concessa ea a maioribus acceperint, ijsque recte legitimeque vsi fuerint, in posterum fruantur: a principe magistratus vniuersis suae ditionis Conuallensibus praeficiatur, qui ius aequabile inter eos dicat, ita vt se eodem ordine apud principem, ac ceteros ipsius subditos haberi et in clientelam suam recipi intelligant: eorum nomina, qui ob religionem exulauere, describere et magistratibus tradere teneantur. in Villariae arcis constructionem sumptus facere non compellantur, nisi forte ipsis vltro ac sponte operas principi praebere visum fuerit. praefectus qui arci Villariensi imponetur, ita principi inseruiat, vt vicanorum bonis ac conscientijs nihil molestiae afferat. in pastorum, quos principi dimittere placuerit, locum alios accersere Conuallensibus liberum sit; a qua gratia Martinus Pragellatensium pastor exclusus intelligatur. vbicunque conciones ac coetus habere liberum erit, ijsdem locis sacrificium celebrare ac ceteros R. E. ritus liceat, et ipsi Conuallenses caueant, ne qui eo conuenturi sint vlla contumelia aut damno afficiantur. vicissim ipsi sacrificio interesse, aut quidquam facere, quo ei fauere dici possint, non cogantur; impensarum omnium in hoc bellum factarum a principe gratia eis fiat. illa etiam VIII OIO aureorum, quae se exsoluturos promittere a Trinitensi coacti sint, remittantur, et earum obligationum instrumenta irrita ac rescissa censeantur. captiui soluto aequo ac pro facultatibus pretio dimittantur; qui item ob religionis caussam triremibus constricti tenentur, horum pactorum beneficio soluantur. haec Cauortij acta Non. Iun. subscripsere Philippus Sabaudus Raconij comes principis nomine. pro Conuallensibus Franc. Valla Villarij et Claudius Bergius Talliaretij pastores; item Georgius Monasterius et Michael Raimondetus. ita bellum contra Valdenseis a Sabaudo praeter voluntatem susceptum, damnosis potius quam honorificis conditionibus compositum est. addidit et hanc gratiam prudentissimus princeps, quo miseros homines, quorum constantiam intra se tacitus admirabatur, melius de se sperare in posterum iuberet, vt a viro strenuo ob religionem apud eos agenti, cui Castrocaro ab Etruriae castello nomen, quique eis ductor ac doctor militiae fuerat, deinceps regerentur. eodem tempore, quo haec apud Alpinos Conuallenseis gerebantur, in Belgio seuere admodum in suspectos ob religionis caussam animaduertebatur, aedibus etiam priuatorum, in quibus conciones habebantur, ad maiorem terrorem incensis; omnem praeterea operam dante Antonio Perrenoto Cardinali Granuellano ne malum, quod ex Germania vicina allatum iam in Gallia late sparsum conspiciebatur,
vltra serperet. in eum finem nouorum aliquot episcoporum, de qua diximus, creationem factam interpretabantur Protestantes, et ei iccirco maxime aduersabantur; sic enim inquisitionis, cuius vel solum nomen inuisum esset, iugum mitigata appellatione seu modo, ceruicibus liberis imponi aiebant, atque vt iniuriose et inique secum agi ostenderent, fidei confessionem Philippo proponendam exhibent, petentes vt perlecta ea in posterum a supplicijs in insonteis temperaretur, neque inauditi damnarentur; istas turbas a duobus hominum generibus proficisci, qui contrarijs cupiditatibus incitati in idem tamen collimarent, vt suffragiorum libertas in iudicijs labefactetur ac peruertatur. nam alios inconsiderato pietatis ardore errores in Dei domum inuectos nulla admissa in contrarium ratione obstinate tueri: alios vereri, ne doctrina, quam prauis suis studijs ac cupiditatibus repugnare sciunt, sensim inualescat. atqui arrogantiae summae esse, eos damnare, qui Dei verbo nitantur, ac vaesaniae inauditae, postulare, vt verbum Dei hominum commentis posthabeatur. igitur ancipiti dei verbo, quod certa veritatis rcgula sit, non gladijs et ignibus, quibus perduntur animae non seruantur, et franguntur potius voluntates quam ad officium flectuntur, cum iis agendum esse. confessioni eorum prorsus cum Protestantium nostratium doctrina consentaneae, inter alia et illud sedulo adiectum erat, quo Philippum placatiorem haberent, et omnem rebellionis suspicionem a se amolirentur, potestatibus a Deo constitutis parendum esse, ijs tributa persolui, omnem reuerentiam exiberi, ac preces pro ipsorum incolumitate ad Deum fundi debere. Anni huius initio apud nos, quo populus tributis leuaretur, de sumptibus minuendis in regis consistorio actum est, et decretum, vt nobiles cubicularij et alij familiae regiae domestici stipendiorum dimidia parte contenti essent, pensionum etiam tertia parte detracta, exceptis ijs, quae externis hominibus tam in regno quam extra regnum quasi pro alimentis liberalitate regum persoluuntur. inde occasione oblata porrectus Nauarro libellus, cuius summa erat, sumptus qui pacis tempore in exterorum stipendia ac pensiones fiunt, regno graueis et omnino inutileis esse; reges olim satis habuisse, corporis custodiam Scotis, quibus cum Anglis perpetuo bellum erat, commisisse, neque propterea vlli in Scotia pensiones attribuisse. postea cum Burgundicae domui gens Austriaca inserta esset, eosdem cum Heluetijs, qui optimo peditatu abundant foedus iniisse, quod vt bello vtile esse nemo inficias ierit, ita pace damnosum esse negari non posse: quippe cum minime verendum sit, ne Heluetij a nostra amicitia discedant, quibus Austriacorum, quorum pleramque ditionem et ipsa maiorum cunabula ac monumenta hodie occupant, potentia semper fuit suspecta, et qui proinde patrocinio nostro in pace perinde indigent, vt nos eorum auxiliari peditatu belli tempore. ad Germanos quod attinet, illos nostra amicitia, quam necessarijs adeo temporibus nuper vtilem experti sint, proculdubio indigere: nos vicissim non debere eorum amicitiam aspernari; sed quam coli comiter, non emi oporteat, nisi si quibusdam peditum ac equitum ductoribus modicam pensionem erogari placeat, quos ad delectus habendos, cum opus fuerit, et ad subita semper paratos habeamus: nihil vero stipendiorum prorsus, nullas pensiones persoluendas; potius illos patrocinij ergo Francicae coronae tributum pendere debere. nam nullum principem tota Italia esse, excepta Rep. Veneta, in cuius amicitia comparanda rex multum elaborare debeat; illam vero per leges suas non sinere, vt quisquam esuo numero a principe externo pensionem accipiat: patuisse semper Italiam Gallorum potentiae, neque nunc clausam esse, Saluciae principatu penes regem remanente, ad haec Centalio, Tenda, et alijs Alpinis clostris apertis, per quae in subiectam regionem facile descenditur; nec defuturas inter tot principis aemulationes ac dissidia quae regi, quoties visum fuerit, venienti portam aperiant, nam quod ad Pontificem attinet, eum cogitare debere, semper tutissimum fuisse maioribus suis apud nos perfugium, amplissimumque illud patrimonium, quod nunc obtinet, regum Franciae beneficio E. R. possidere: et proinde eorumdem gratia, per quos illud quaesierint, in eo conseruando et augendo opus habere. quod si qui sint deinceps, qui tantorum benefactorum immemores contra nominis Francici dignitatem aliquid moliantur, non defuturos homines animo et
manu promptos, qui eorum temeritatem et ingratitudinem vlciscantur, et Nogaretij exemplum secuti, ipsum Pontificem in ordinem cogant. quae eo pertinebant, vt non solum Italis, quorum auaritia et malae artes rerum gnaris ac futuri prouidis iam tum suspectae erant, nullae largitiones fierent, verum vt ijs tanquam exteris iuxta regni leges magistratus ac dignitates abrogarentur; sacra patrimonia, quae iam amplissima in Gallia possidebant, adimerentur, ac toto regno in posterum omni ex nostra inscitia faciendae rei adempta spe, eliminarentur. verum Nauarrus veritus, ne id tanquam in contumeliam suam factum interpretaretur regina, libellum in consilio recitari noluit, tamen vt insigni aliquo exemplo principium minuendis sumptibus faceret, auctor fuit, vt turmae equitum Scotorum dimitterentur, quantumuis eorum virtutem et egregie bellis vltimis nauatam operam primores et Colinius inprimis commendarent, et vt amicae nationis meritorum ratio haberetur, aequum duceret. id vero facilius eo fuit, quod illi magnam partem Protestantium doctrinae addicti essent, ac praecipue eorum praefectus Iacobus Hamiltonius Araniae comes, nuper ob religionis caussam tam male a Guisianis multatus. his actis rex Aureliano Non. Februar. discedit Fontembellaqueum petiturus, quo mox Condaeus, qui Faram ad Esiam concesserat, venire iussus est. is igitur per dispositos equos Lutetia venit, et in vrbe collectis amicis, qui eo vndique confluxerant, inde magno comitatu Fontem-bellaqueum pergit, quem tamen vt omnem suspicionem amoueret, in itinere dimisit, et ad aulam tantum Francisco Rupifulcaudio comite et Senarpontio Picardiae propraefecto stipatus accessit. ibi salutato rege ac regina parente, ab ijsque perbenigne susceptus, postridie in secretius consistorium ex compacto admittitur, et pro se quaedam prolocutus Hospitalium cancellarium rogauit num quas aduersus se probationes haberet; eo negante, a proceribus, qui aderant, vno ore pronuntiatum est, abunde sibi de eius innocentia constare, proinde tanquam idonee a criminibus obiectis purgatus, pristinum dignitatis locum suum, vti prius consuesset, in consistorio sumeret. mox factum decretum, quo rex coram Regente, consanguineis principibus et sacri consistorij assessoribus declarat, sibi de Condaei innocentia certissimis testimonijs constare, et licere ei dicit, vt apud Senatum Parisiensem, qui vulgo Parium curia vocatur, ampliorem suae innocentiae approbationem persequatur; cui interim mandatum, vt decretum illud publicari et in acta publica referri curet; quoque res cunctis innotescat, publicati decreti exemplaria vbique mittantur ad oratores, quos rex apud foederatos principes habeat. id actum III Eid. Mart. nec multo post Condaeus Lutetiam redit, vt praesentia sua decreti promulgationem in Senatu vrgeret. subortae interea inter Regentem ac Nauarrum dissensiones aulam miscuere; cum ille se a Regente sperni diceret; Lotaringos, quos rebus suis infestos semper expertus sit Henrico II et Francisco II regibus sibi contumeliose praeferri, Guisio regij hospitij claueis traditas; has iniurias hactenus publicae tranquillitati condonasse, sed nihil aliud ea dissimulatione profectum, quam vt inimici eo audaciores redditi petulantia non ferenda sibi insultarent, et patientia sua indigne abuterentur, vt iam minime sibi integrum sit, si Lotaringi eundem dignitatis ac gratiae locum in aula retineant, in ea remanere. proinde sibi sententiam stare, nisi illi ad officium reuocentur, aulam quamprimum deserere. ad haec Regens, sibi praecipuum studium semper fuisse, et nunc esse, vt ipsi in rebus omnibus gratificetur ceterum non videre, cur propterea Lotaringos, quorum propria ac necessaria in aula munia sint, a rege remouere debeat. immo prouidere se futurum vt vno concesso hodie, alterum cras petatur, et hoc impetrato rursus aliud, neque querellarum modum vnquam futurum; tamen vt re egregiam suam erga ipsum voluntatem approbet, et de palatij custodia querendi occasionem omnem praecidat, curaturam, vt cottidie claues a regij stipatūs praefectis in cubiculum ipsius deferantur; quanquam id proprium Magistri Palatij munus sit, quam dignitatem nunc obtineat Guisius, et ita in vsu fuisse dum Momorantius eadem dignitate in aula fungeretur. rursus ad haec verba indignante Nauarro, et ad Momorantium hospitij regij claueis non tanquam Palatij magistrum, sed tanquam summum
equitum praefectum, penes quem regni legibus ius armorum sit, delatas fuisse dictitante, eo vsque irae exarsere, vt postridie Nauarrus praemissis Melodunum impedimentis se ad discessionem ex aula compararet, sumptis etiam ocreis, vnaque eum eo regij sanguinis principes et ipse Monpenserius, quanquam aegre faceret, Momorantius denique M. E. cum filiis et Colinij fratres profecturos se ostendebant, relictis solis in aula Lotaringis, vt eo maiore inuidia illos onerarent, sparsa fama, non vltra Lutetiam perrecturos, quo loco de regni administratione in Nauarrum conferenda decerneretur. cuius rei metu anxia regina regem instruit, qui Momorantio per cardinalem Turnonium euocato enixe imperat, ne hoc rerum statu, quo eius vt primarij regni magistratus opera maxime indigeat, aula excedat, id actum coram IIII viris a secretis epistolis, vt publico documento si opus esset, rei fidem facerent; quod siue re antea communicata, vti creditur, siue Momorantio ignaro neque prius monito factum, eum a discessionis consilio reuocauit. ipso autem in aula remanente, mutandi consilij necessitas Nauarro iniecta est. nam ad eius existimationem pertinebat, ne palam omnibus fieret, res in aula sine ipsius interueutu et auctoritate administrari posse. fama euulgata Reginam a Nauarro alienatam ad Guisianos inclinare, qui Lutetiae conuentus Parisiensis praefecturae agebant, vt in aliis regni prouinciis interea fiebat, rem, quantum in illis erat, maturabant. in iis de regni administratione actum, de quibusdam a reipublicae clauo remouendis et alijs in eorum locum substituendis, de reddendis rationibus, de regni quaestura Francisco II rege atque etiam Henrico ipsius parente perperam a Guisianis gesta, donorum immodicorum in illos, Santandreanum, Valentinam, ipsius generos et alios ab Henrico collatorum reuocatione, vt interea dum de ijs cognosceretur, sacri consistorii ingressu interdiceretur. in eadem caussa et A. Momorantium inuoluebant, adiecta tamen clausula, si teneretur. et quanquam nuper Aureliani comitiorum decreto cautum fuisset, ne in singularum praefecturarum conuentibus de regni administratione ageretur, nihilominus in incepto pergebant, ad comitiorum cognitionem pertinere dictitantes, cui regni administratio deferri debeat. nec in regij sanguinis principum arbitrio positum esse, eam a se abdicatam in alium transferre; eoque maiore studio qui Lutetiae conuenerant rem vrgebant, quod suo exemplo per ceteras prouincias idem factum iri sperarent. cui malo nullum praesentius a Regina remedium excogitari potuit, quam si quamprimum Nauarro reconciliaretur. igitur Momorantij interuentu rursus sarta inter eos amicitia, conuentum, vt Nauarrus per vniuersas regiae ditionis prouincias Prorex diceretur, Regina nihil sine ipsius consilio et voluntate ageret: perscriptae et aliae condiciones, quae a IIIIviris a secretis epistolis in commentarios relatae sunt, quibus consanguinei principes ac Condaeus ipse ob id Luteria accersitus subscripsere. inde F. Momorantio peninsulae Francicae praesidi datum negotium, vt curaret moderatos et idoneos homines conuentibus praefecturae Parisiensis celebrandis adhiberi, qui quod alij in quaestione de regni administratione temeritate peccauerant, consilio ac prudentia emendarent. quod ea sollertia ab eo factum, vt dum reginae morigeratur, neutiquam propterea in Nauarri suspicionem incurreret. sub id tempus venere a regibus et alijs principibus legati qui vsitatis inter principes officiis defuncti, post deploratam Francisci mortem Carolo delatam regni successionem gratularentur. in ijs fuit Georgius GluKus Friderici Daniae regis orator, qui multoties in Galliam missus ac commoratus fuerat. ei ad prandium vocato Nauarrus ab vxore ad id inductus spem fecisse dicitur, fore, vt antequam annus exiret, purior Dei cultus toto regno celebraretur, rogasseque vt id regi suo confirmaret, illum vero post actas Deo gratias laudato Nauarri consilio vicissim rogasse diligenter videret, ne Ioannis Caluini doctrinam, quam et Heluetij sequuntur, reciperet, sed Augustanam confessionem a M. Lutheri doctrina profectam introduceret, eo nomine non paruam a Daniae ac Sueciae regibus ac reliquis Germaniae Protestantibus gratiam initurum, quorum ditio non minore terrarum spatio porrigatur, quam quae
R. P. agnoscit. ad haec Nauarrum respondisse, Lutherum et Caluinum in XL capitibus a Pontifice dissentire, in XXXVIII inter se conuenire, duo tantum superare, quae inter ipsos controuertuntur; ita autem censere, iungendas vtriusque partis opes ac copias ad communem hostem opprimendum; quo debellato in duobus illis capitibus conciliandis et ecclesia Dei pristinae puritati ac splendori restituenda minus negotij fore. regina vero ea vana honoris specie placato vtcunque Nauarri animo, Protestantium quoque caussae fauere credi volebat. interim Momorantium ad suas partes sensim perducit, et consilij sui rationes aperit; conniuere se ad praesens ad Protestantium desideria, vt Nauarri, qui quod hodie probet, cras improbaturus sit, conatus cedendo frangat. ceterum aulae primorum atque ipsius inprimis, qui primario regni magistratu fungatur, partes esse, vt palam ei aduersentur, et maiorum religionem violari passim clamitent, quod eo consilio faciebat Catharina, vt aemulo negotium per alios facesseret. et ita regni proceres ab ipso alienaret; quod si ipsa per se fecisset, verebatur, ne Nauarrus compositam semel de regni administratione controuersiam renouaret. ab eo tempore audita non occulta A. Momorantij murmura; priscam religionem sperni; noua sacra, nouos ritus inuehi; incognitos homines se diuino ministerio immiscere, carnes propalam diebus vetitis atque ipso quadragesimalis ieiunij tempore prostare; omnia denique ad prisci et hactenus recepti cultūs contemptum fieri. iam enim in aedibus priuatis initio, mox et intra palatium in Condaei et Colinij maris praefecti conclauibus, quae illis honoris caussa, vt fit, in regia attributa erant, publicae conciones habebantur, et regina palam demonstrabat, sibi in animo esse, vt rex et aulae proceres Io. Monlucij Valentiae episcopi, qui Protestantium doctrinae non ita iniquus putabatur, concionibus in primaria palatij aula interessent. his vero, cum Monlucius in deprauatam doctrinam ac disciplinam sacram acerbius inueheretur, oblique suggillata R. P. auctoritate, forte interfuere Guisius et Momorantius; et hic quidem episcopo subiratus, cum diceret, satis sibi esse, quod ad ipsum semel audiendum temporis male impendisset, nec amplius eodem reuersurum, nihil aliud respondit Monlucius, quam se totis votis expetere, vt verbum Dei vbique proficeret. is tunc praecipuum gratiae locum apud reginam obtinebat, ex eoque suspicatus est Momorantius, quidquid illa diceret, quo dissimulationem suam excusaret, ei clam cum Nauarro in religionis caussa conuenire, idque Monlucij interuentu fieri; quaproprer iam ab ea alienior cum prius se astu eiusdem a Nauarro alienasset, ne nullas partes in aula foueret, ad Guisium et Santandreanum se adiunxit, pararia nouae amicitiae Valentina, quae fluxam Guisianorum fidem Francisco rege nuper experta, nihilominus cum ijs in gratiam redierat, et iniurias Aumalij generi precibus condonauerat. nec cessabat interea Magdalena Sabauda A. Momorantij vxor, quae Protestantium religioni supra modum infesta, et alioqui occulta inuidia Colinios prosequens, quod ij fratribus suis in dignitatibus et honoribus adipiscendis semper a viro praelati essent, odiis ob religionem natis sedulo facem admouebat; nam maris praefecti astu factum esse dicebat, vt gratia, quam a Regina propter Nauarri cum ea reconciliationem sperauerat, minus valeret. quippe eum Reginae persuasisse, optime sibi consulturam, si Nauarro nouae religionis propagationem molienti fauore suo aut saltem conniuentia suffragaretur. meminisse illum debere, se illustrissima in Francia familia prognatum, testantibus id maiorum insignibus quibus inscriptum etiam hodie legatur, DEVS PRIMVM CHRISTIANVM SERVET: ac proinde ad maiorum religionem atque adeo R. E. omni ope tuendam ac conseruandam obligari. ad haec addebat Santandreanus homo vafro ingenio et: nequitia tantum insignis, eiusdem maris praefecti occulta machinatione factum; vt de reddendis aerarij male administrati rationibus nuper in conuentibus Parifiensibus sermo iniiceretur, quo scilicet auunculo de se optime merito ingtatus homo et nulla re minus quam eius beneuolentia dignus periculum crearet. his accessit et Melchior Pratensis Monpesacus, qui Honorato Sabaudo Villarij comiti socero auctor fuit, vt in aulam veniret, et sororium Momorantium iam nutantem impelleret. Villarius Momorantij per Septimaniam legatus a Colinio in regis consistorio accusatus fuerat,
quod nuper in ea prouincia grauia multa in Protestanteis admisisset; itaque ille se paullo post munere abdicauerat, translato eo in Gulielmum Iousae vicecomitem, qui nuper episcopatu Aletensi eierato Mariam Renati Bastarnaei Buchagij comitis ac sororis filiam in vxorem duxerat. ea propter Colinio succensens, et alioqui concepto intus liuore aestuans, nihil non agebat, vt sororium a Coliniorum amicitia omnino diuelleret. aduersus tot insidiantium hominum conatus, quibus tanquam plagis ne se extricaret cautus alioqui senex veluti indagine cinctus vndique tenebatur, parum valida erant Francisci Momorantij filij monita, qui vt erat morum probitate et prudentia supra aetatem excellens, cum foedam tempestatem Galliae ac regni proceribus imminentem praesagiret, tutius existimabat, nullius tam necessario tempore vel minimi clientum aut amicorum, cuiuscunque tandem religionis illi essent, iacturam facere, idque modesta ac demissa oratione parenti insinuauerat, ac per interpositas personas idem persuadere conabatur, his maxime rationibus: minime prudentis esse, dum conciliandis nouis amicis studes, veteres amittere, et incerta pro certis consectari, cum dubia et intuta sit plerunque reconciliatorum inimicorum fides. videre praeterea eum debere, amisso Condaeo Colinijs ac Rupifulcaudio comite certissimis ac potentissimis amicis, et si nunc Protestantium religionem palam profiteantur, praecipuo robore suo ac praesidio illustrissimam familiam nudari, et incertum esse, remne propterea Reginae et Nauarro gratam facturus sit. itaque satius videri, vt dum Colinii et Lotaringi inter se digladiantur, ipse spectator ac iudex sedeat, neutrique parti se addicat; quod si faciat, proculdubio fore, vt Lotaringi in illa colluctatione iam odio publico grauati cedant; tunc vero ipsum, cui pietatis et obsequij regi debiti praecipua cura semper fuerit, arbitrium in religionis caussa iure suo sumpturum, in quam certissimum sit, foedissimos errores, qui ad Dei contumeliam spectent, temporis lapsu irrepsisse; et quos nec ipse tueri debeat. hoc proprium eius munus esse, qui supremo in Gallia magistratu fungatur, et a primo Christiano nomen insignia ac genus ducat. neque vero moueri debere, quod in conuentibus Parisiensibus de ipso mentio iniecta sit; potius optandum ei fuisse, vt in publicis comitijs, hoc est, in amplissimo regni theatro de ipsius sobrietate, diligentia, labore ac fide in administranda rep. cognosceretur: nam tum omnibus constiturum, quantos in regni oneribus sustinendis, tuenda dignitate, et sua ac liberorum captiuitate redimenda sumptus fecerit: nec vllos fore quantumuis iniquos rerum aestimatores, qui non plus ei adiudicaturi sint, quam regum benignitate consecutus sit: et si diligenter putatis Rationalium commentarijs calculus ineatur, manifestum fore, vix septimam profusarum largitionum, quas gurgites illi Valentina, Santandreanus, ipsi Lotaringi ad priuatam ingluuiem explendam hauserint, partem, ad eum, cui alioqui propter merita plurimum debebatur, peruenisse; proinde quod ad suam iniuriam pertinere arbitraretur, id ad suum decus ac summam laudem redu ndaturum esse. et vero si adeo seuere in comitijs rationes exigantur, vt exemplo ad refraenandam caeterorum auaritiam ac rapacitatem opus sit, paratum de suo inpraesentiarum, aut cum primum olim successiones hereditarias adierit publico desiderio satisfacere; nec tamen dubitare, pro ea, qua apud regni ordines auctoritate pollet, quin eius summae, quantacunque ea sit, gratia ipsi ab illis fiat. ad haec commotus senex nihil aliud respondit, quam se certo scire, mutata religione reip. mutationem necessario consecuturam esse; se vero regi et paruulis heris suis, sic regis fratres appellabat, addictissimum haudquaquam vereri, cum conscientia sua tutus sit. ne de dignitate ac fortunis sibi aliquando controuersia moueatur verum ferre non posse, vt Henrici optime de regno ac se meriti principis acta improbentur aut infirmentur. quod ad Colinios attinet, qui non cognatione magis quam necessitudine ac cumulatis beneficiis sibi proximi sint, hoc vnum cupere, vt bonos ac fidos veri Dei cultores, qualeis se ore praedicant, re ac factis exprimant. mox venere ad eum Odetus cardinalis, Gaspar et Franciscus Colinij, et in priuatum colloquium admissi, nullo se priuato odio, sed reip. tantum caussa a Lotaringis dissidere, Deo teste appellato, protestati sunt; proinde etiam atque etiam videret, ne deserto tam alieno tempore Condaeo seipsum ac regis regnique caussam proderet. verum ille priuata iniuria iritatus, et ab vxore, Valentina et alijs Lotaringorum emissarijs
persuasus, cum religionis caussam in eo negotio verti crederet, a proposito abduci non potuit: itaque Franciscus eius filius, postquam comitiorum Lutetiae principium fecit, Cantiliam ad vxorem aegram inuisendam relicta prae indignatione aula contendit. secundum haec mandatum datum Christophoro Thuano et Petro Seguierio Senatūs praesidibus cum alijs ex Rationalium et vectigalium curijs delegatis, vt praefecturae Parisiensis conuentibus praeessent, ac viderent, ne quid contra Aurelianensium comitiorum decretum in ijs agitaretur. intercessit initio. P. Ruzaeus Curiae patronus homo praefracta audacia et alioqui ob religionem suspectus, qui nobilitatis nomine contra morem et comitiorum libertatem fieri dixit, vt iuri dicundo viri a rege ordinati conuentibus habendis praeficerentur, isque ob id postea carceri mancipatus est. in ijs cum crebro sententiae dissiderent, in eo conuenere omnes, vt quo aerarium bellis superioribus et largitionibus exhaustum suppleretur, et plebs tributis leuaretur, aeris alieni, cuius dissoluendi caussa potissimum regni ordines conuocati essent, onus in sacrum ordinem reiiceretur. firmabatur interea in dies magis ac magis noua Momorantij et Lotaringorum amicitia, et ipse celebritate Paschali cum Monpenserio et Guisio ad Fontem-bellaqueum peracta, eodem die illos simul cum Henrico Ionuillae principe Guisij filio et Santandreanum ad coenam vocauit, ac postridie Cantiliam profectus est, vt Gulielmi Thorei filij et Heleonorae Humeriae nobilitate et bonis amplissimae domūs heredis nuptias celebraret. paullo post Guisius Nantolium perrexit, quod a Cantilia haut amplius V leucis abest, vnde vterque crebris officijs per nuncios huc illuc comeanteis nouam amicitiam colebant. qua re Regina, quae optimatum dissidia ad firmandam potentiam alebat, non minus quam festinata Nauarri exaula dicessione perculsa animo discruciabatur, et vndique circumspiciebat, quorsum inter homines hactenus inimicissimos sarta nuper concordia euaderet. interea ne quid ad conciliandam regi dignationem, sub quo rerum potiebatur, deesset, de ipso inaugurando cogitare cepit. itaque Fonte-bellaqueo discessum est, et rex Moncellum Reginae parentis voluptarium praetorium, in Bria venit, et inde itinere per Nantolium facto assumptoque secum Guisio Durocortorum Remorum tandem peruenit. ibi de Parium numero et ordine, quo incedere deberent, controuersia a Lotaringis excitata, id vnum, vt passim iactabatur, agentibus, vt quanquam regij sanguinis principes dignatione aequare non possent, eorum dignitati semper aliquod praeiudicium facerent, eaque sensim infracta suam augerent, et captata aliquando occasione fortunae beneficio vterentur. Pares Franciae, siue eorum originem ad Carolouingos siue ad Capeuingos referas, XII antiquitūs fuere. sacri ordinis archiepiscopus Remensis; episcopi Lingonensis, et Laodunensis duces; episcopi Bellouacensis, Catalaunensis et Nouiodunensis comites. sacris soluti Burgundiae, A quitaniae, Normaniae duces, Flandriae, Campaniae, ac Tolosae comites. de ecclesiasticis nunc non loquor, qui tempore minime mutauere. ceterorum ditiones tempore partim regiae coronae accreuerunt, partim perierunt; et instituti paullatim alij, qui iuxta creationis tempus in publicis regni. sollemnitatibus ac consessibus ordinis praerogatiuam seruant. eorum numerus minime definitus est, titulis illis honorificis pro regum arbitrio praecipuis dignatione aut gratia viris semper attributis: sicuti Lotaringis accidit, qui omnes ea dignitate honestari studiose affectarunt. sed cum in inauguratione regum, praeter ecclesiasticos, VI solummodo adhibeantur, qui veteres illos, repraesentent, id semper seruatum fuit, vt inter eos creationis tempus in incedendi aut sedendi ordine inspiceretur. non eadem ratio in regij sanguinis principibus habita; quippe qui absque vllis titulis et Patriciorum priuilegio gaudent et Patricios omneis natalium praerogatiua non patriciatūs ratione praecedunt, quoniam dignitatis atque adeo personaeregiae, quae cunctas alias exsuperat, pars ipsi quodammodo censentur. inter se vero hunc ordinem seruant, vt tantum succedendi in regnum ius seruetur; nulla praeterea publici muneris aut alius tituli, nisi in bello, ratione, qui succedendi ordine prior est, posteriorem antecedit. quod summa prudentia a maioribus nostris constitutum fuit, ne videlicet legitimae successionis ordo interuerteretur. primi tunc tamen id in dubium reuocarunt Lotaringi; Guisiusque tenuit, vt post Nauarrum ante Monpenserium sederet, cum preiudicijs ageret, diceretque eundem se locum nuper
cisco secundo rege, et antea parentem suum in Henrici inauguratione tenuisse. ea contentione effectum, vt Regina, quam de Borbonijs secura, tam de liberis suis sollicita Alexandrum proximum regis fratrem, qui postea Henricus dictus est, principem locum ante Nauarrum, alioqui titulis, si eorum ratio habita fuisset, potiorem, tenere voluerit, quod in Francisci inauguratione factitatum non fuerat. antequam Durocortorum rex veniret, petierat per literas Iacoba Roana Rotelini marchionis vidua, vt Helionorus Aurelianus Longauillae dux filius magni Camerarij munere in regis inauguratione defungeretur. eam dignitatem Carolus VII in Ioannem Aurelianum naturalem Ludouici Aureliani ducis filium propter egregia in regnum merita contulerat, vt quoniam ob natalium defectum a regni successione excludebatur, praecipuum gratiae et auctoritatis gradum ipse posteritasque eius in aula retineret. quam dignitatem cum maiores eius CXX amplius annos hereditario iure tenuissent, Lotaringi a Francisco Helionori patruele ad se transtulerant. igitur veritus Guisius, ne Longauillano dignitatis, quam praeter ius ademptam sibi querebatur, reposcendae ac retinendae occasio praeberetur, sic Rotelinae rescripserat, vt neque ei petitam gratiam denegaret, neque ita concederet, vt ex eo sibi ius in ea dignitate Longouillanun posterum arrogare possent. nam condicio adiecta fuit, vt Longouillanus Guisij loco magnum cubiculatium ageret. quod non solum ille recusauit, verum ob id a Guisij filiae coniugio, de quo Rotelina parens verita ne sibi ob religionis caussam periculum crearetur, dum filius nuper apud hosteis esset, spem fecerat, alienior fuit, ac postremo spes illa omnino euanuit. Condaeus tunc aula aberat, qui dum haec agerentur Borbonio fratre cardinali stipatus se curiae stiterat, vbi vniuersis classibus conuocatis quaedam de sua innocentia quam calumniose ab aduersarijs necquicquam oppugnatam et ope diuina defensam aiebat, praefatus, venisse se in Senatum dixit, vt in augustissimo iustitiae templo atque adeo celeberrimo orbis theatro de ea plenius cognosceretur, tum auditus P. Robertus, qui proposito caussae statu, quam inique ea Aureliani coram Cancellario ac delegatis iudicibus tractata et agitata fuisset, peruerso etiam ordine iudiciario, ostendit: nam neque appellationes interpositas, et ipso denique neque per se neque per patronum audito decisas esse, neque petita a reo fatalia, ac proinde irritas contra eum latas sententias. quod vero ad interrogata minime responderit, non eo factum, quod conscientia terreretur; aut regi, cui semper in alijs rebus libentissime paruerit, obsequi detrectaret; sed ne regij sanguinis principibus praeiudicium faceret, quibus singulari praerogatiua ius est, ne de eorum capite et existimatione apud alios iudices, quam coram rege in Patriciorum Curia quaeri possit. cum Robertus perorasset, post quasdam cum cognitore regio alter cationes, tandem consentiente eo decernitur, vt Condaeus in ca caussa actoris, cognitor regius defensoris partes sustineret, facultate sibi seruata, vt si quas probationes aduersus Condaeum nancisceretur, actoris partes resumeret. concesso ad eas conquirendas tempore, cum nullae repraesentarentur, et interpellati IIII viri a secretis ac iureiurando coram rege ac regina adacti nullas se habere publico instrumento testati essent, tandem referentibus Roberto Boetio, Claudio Aniorano, Hadriano Draco, et Eustochio Chambono S. C. factum Eidibus Iunij, quo Condaeus, purus et innocens a criminibus obiectis declaratur, integro iure ipsi aduersus instigatores reseruato, vt ipsi pro personae suae ratione ac dignitate satisfiat: decretum insuper, vt S. C. in supremis regni Curijs promulgaretur, et in acta referretur. postea S. C. publice a Renato Balieto praeside recitatur frequenti ac purpurato Senatu, sedentibus ad dextram Nauarro, cardinali Borbonio, Monpenserio, et Rupisurionio, Guisio, Niuernio, et Momorantio E. M., Santandreano et Momorantio equitum tribunis; ad laeuam, in qua sacri ordinis Senatores sedent, Lotaringo, Castellionaeo, et Guisio cardinalibus. eodem die singularia de innocentia Magdalenae Malliae Roiae Condaei socrūs, Francisci Barbansoni Canij, et Roberti Haii, qui omnes in eadem caussa inuoluebantur, Francisci item Vindocini Carnutum vicedomini, quamuis iam decessisset, S. C. publice recitata sunt a Claudio Malono rerum capitalium secretario, saluo cunctis aduersus instigatores iure. dissidentibus in aula ob religionem primoribus per prouincias
ob eandem caussam crebrae dissensiones exoriebantur, loquendi libertate impune permissa; vnde dicteria et factiosa ad contumeliam nomina Papistarum et Hugonotorum ab vtraque parte vsurpari cepta. tumultus etiam passim concionatoribus plebem inflammantibus suborti, vt Colinij citra tumultum se publicam nouae doctrinae promulgationem per prouincias inftituturum nimis audacter spondentis, conatus impedirentur; et Ambiani quidem et ad Esiae-pontem res ad seditionem deuenit. Bellouaci vero Castellionaeus cardinalis ciuitatis episcopus et alioqui plebi percarus ferijs Pascalibus ob eandem caussam in periculo versatus fuerat. nam cum non in matrice ecclesia B. Petro sacra, more maiorum, sed in priuato palatij sacrario cum nonnullis ciuibus domesticisque sacrum peragente L. Buticulario theologo coenam dominicam sub vtraque specie sumpsisset, sparsa de ea re per vrbem fama, plebeculae mentes ita exacerbatae sunt, vt aliquot iuuenes ex ijs, quorum res fidesque in manibus sitae sunt, praecipueque ij qui lanificio victum quaeritant, paschalium feriarum otio ab opere vacui, pervrbis vicos discurrentes in nonnullorum domos inuolarent. inter alios Hadrianum Forraeum presbyterum, qui elementarias preces nouae religionisritu pueros docere vulgo credebatur, corripiunt, domoque exturbatum protrahunt, adfligunt, mactant, atque in publica platea, vbi sontes iudicio damnati plecti solent, comburendum sistunt. ad tumultum carnifex adcurrit, et velut interdicto cum illis agens, miscri hominis cadauer inuadit, et cum magno furentium adplausu indemnatum supplicio affecit. eo spectaculo accensi plures palatium episcopi iampridem aduersus similes ciuium conatus turribus moenibusque munitissimum circumsistunt, et cardinalem flagitant. a quibus cumper fenestras purpurato habitu conspectus esset, eorum furor statim posuit, et imminente nocte in suas quisque domos dilapsi sunt; postridieque vicina nobilitate in vrbem conuocata seditio omnimodo conquieuit. hac de re cum ad regem allatum esset, Fr. Momorantius E. T. peninsulae Franciae, cui Bellouacum subest, praeses et Odeti propior sobrinus mittitur, isque Syluanectensis praefecturae iudices regios secum Bellouacum duxit, vbi quaestione in seditionis incentores per aliquot dies habita, in duos tantum est animaduersum, alterum fabrum ferrarium, alterum carnificem illum, quod absque magistratus iussu legeagere ausus esset. de ceteris cum parum liqueret, nihilque publico actum consilio compertum esset, amplius inquirendum censuerunt. ob eandem caussam Lutetiae in carcerem coniectus fuit loannes Hanus turbulentus concionator ex eo ordine, qui a Francisco Paulensi Ludouici XI tempore institutus est. itaque tandem diploma ad singularum prouinciarum praefectos, non etiam ad supremas regni Curias, quod res praesentiori remedio egere videretur, missum, cum adhucrex ad Fontem-bellaqueum esset, quo sancitum, ne Hugonoti et Papistae vocabula contumeliose vsurpentur, ne securitas et honesta libertas, qua vnusquisque frui debet, vllo modo violetur, ne quis magno vel exiguo stipatu domos alienas superiorum edictorum, quae coetus illicitos prohibent, praetextu ingrediatur: qui religionis caussa, ante primum pro illorum libertate conditum edictum, vincti sint, statim soluantur: qui ob eandem caussam regno excesserint a Francisci I tempore, ijs reuertendi plena bonorum ac corporum libertate concessa facultas sit; dummodo catholice et sine offensione viuant; qui nolint, ijs suas facultates distrahere; atque alio migtare ius sit. ne rescriptum Lutetiae promulgaretur, vetuit Senatus, et apud regem intercessit. primum quod contra morem factum esset, vt rescriptum ad praefectos, non ad supremas Curias mitteretur; quippe cum legis vigorem apud praefectos habere non possit, nisi prius in Curijs promulgatum fuerit; deinde quod eo religionem, quam quisque velit, amplecti libertas concessa videatur, cum vera tantum falsis reiectis hactenus in hoc regno admissa fuerit. quod item facultas redeundi iam a multo tempore ob falsam religionem exulantibus tribuatur, quod magnarum proculdubio turbarum occasionem daturum sit. nec obstare clausulam appositam, dummodo catholice et citra offensionem viuant: nam vsu cottidiano repertum esse, plerosque catholici nomine perniciose abuti; denique quod ijs qui exulant, et catholice viuere nolint, bona vendendi et alio se conferendi libertas detur. non enim id nisi contra regni leges concedi posse; quippe quae pecunias regno
et maxime ad hosteis exportari prohibent. vtcumque promulgato edicto, quamuis non aeque vbique obseruaretur, mox liberati sunt, qui carcere attinebantur, et qui ob religionem exulabant, statim in patriam quasi postliminio reuertuntur; vnde numerus Protestantium magnopere auctus, et iam frequentiores coetus haberi cepti. eapropter cardinalis Lotaringus, dum rex adhuc Durocortori Remorum esset, apud reginam conquestus fuerat, res in peius ruere, edictis regijs plerosque et libertate ijs permissa ad licentiam abuti, coitionibus ac coetibus vetitis agros vicos ac tandem vrbes personare, ad conciones audiendas passim concursum fieri, etiam imperitos ad eas rei nouitate accedere, eademque, qua illi coeant, facilitate seduci. frigere interea antiquarum ceremoniarum cultus, quae iam a multis irrideantur ac quamplurimos a nobis cottidie transfugere, et in Protestantium numerum cooptari; alijs super alia edictis promulgatis nihil aliud actum, quam vt incuria iudicum alatur, et negligentiae eorum excusatio quaeratur. itaque consultum videri, dum colloquium ad sedandas de religione dissensiones regis iussu instituatur, vt nihil in eius caussa innouetur, eaque de re lex sanciatur ex Senatūs consilio, religiose in posterum obseruanda. quod a cardinali consulto dictum plerique interpretabantur, qui exploratis Senatorum Parisiensium sententijs ac voluntatibus hoc moliebatur vt hoc praeiudicio concilium de nationali synodo, quam Pontifici parum probari fama erat, impediret. itaque eo instante rex cum regina ac ceteri primores regni et sacri consistorij assessores, et in ijs Condaeus ipse paullo post in Senatum venere, vt in eo pacandis rebus vtile consilium caperent. heic regis nomine praefatus Hospitalius Senatores monet, vt in dicendis sententijs breuiores essent; non enim de religione ipsa, cuius caussa in nationali concilio propediem agitanda sit, sed de remedijs agi, quibus obuiam iri possit tumultibus cottidie ob religionem exorientibus, quo fiat, vt publica quies conturbetur, et obsequium maiestati regiae debitum paullatim per licentiam euanescat. tres fuereomnino sententiae; prima, vt poenis in Protestanteis abstineretur, quousque res Concilij decreto decideretur: altera, vt in eos capitis supplicio animaduerteretur: tertia eius rei cognitionem ad ecclesiasticum forum remittebat, proposita capitis poena in eos, qui coitiones aut conuentus illicitos clam aut publice cum armis aut sine armis haberent; interdicta item concionandi et sacramenta administrandi libertate alio ritu ac modo, quam qui in R. E. obseruatur. haec vltima calculo a Io Tilio inito post longas altercationes ceteras numero vicit, frementibus plerisque, qui fraudem aTilio in recensendis sententijs factam dicebant, et eorum sententias numeratas, qui deliberationi initio non interfuere; quod vt contra morem ac leges factum non ferendum esset. tandem secundum hancsententiam adhibito temperamento edictpm conditum, quod Iulianum a mense appellatum est, vt omnes pacate viuerent, ab iniurijs abstinerent, neque se conuicijs inuicem prouocarent, ne qui delectus, obsignationes, aut aliud quidquam, quod factionem conspirationem aut in partes discessionem redoleat, in posterum fieret; ne concionatores verbis turbulentis acseditiosis vllo modo vterentur, sed populum modeste instruerent; qui secus fecissent, capitis poena plecterentur, eiusque rei cognitio penes prouinciarum praefectos, et sedeis, quas praesidialeis vocant, esset. ne quae publice seu priuatim cum armis aut sine armis conciones haberentur, aut sacramenta administrarentur, alio quam recepto in ecclesia catholica ritu; ad ecclesiasticum forum haereseos cognitione remissa a quo si reus denique brachio seculari tradatur, hoc est, ad iudices regios remittatur, ab ijs grauior quam exilij poena non irrogetur, et haec eo vsque locum habeant, dum synodi vniuersalis aut nationalis decreto aliterstatuatur. facta eodem edictoijs, qui turbas in hunc vsque diem ob religionem mouissent, gratia, et abolita earum rerum memoria, modo catholice ac pacate in posterum viuant: falsis item delatoribus graues poenae constitutae, et armis omnino interdictum, exceptis ijs quibus edicto permittitur. eodem consessu, sed separatim decretum, vti antistites ad colloquium religionis caussa indictum propediem conuenirent, et Protestantium ministris ad coetum illum venturis publica fide idonee caueretur. id actum contradicentibus plerisque qui de doctrina hactenus recepta compromitti, et maiorum religionem in discrimen temere vocari conquerebantur;
sed Lotaringus cardinalis ostentandi ingenij et papulans aurae captandae ad vanitatem vsque cupidus, annitente Regina vnus tenuit, vt collo quium haberetur cum se Patrum testimonijs sectarios confutaturum palam iactaret, et suorum animos magnificis pollicitatiombus impleret. itaque quo triumphus ille spe iam certus maturaretur, ad Possiacum oppidum, quod haut longe a Germani fano abest, colloquium Ad IIII Eid. Augusti mensis indicitur; eo cuncti ab vtraque parte conuenireiussi. aliquanto ante tempore Fr. Scarsius, testimonijs manu propria scriptis, vt iactabatur, conuictus fuerat de occulta in Nauarri perniciem cum Guisio contracta amicitia, ob idque ex eius familia expulsus fuerat; qui tunc demum ab ipso reuocatus est et pristino loco habitus. id tulere grauiter plerique quibus suspecta erat Scarsij fides, Colinioque auctores fuźre, vt propere in aulam, vnde cumrex Durocortorum proficisceretur, discesserat, rediret, et Nauarro, quem iam aduersariorum astu vndique circumsessum dolebant, ad omnia praesto esset. Guisio interea Caleto, quo Mariam Scotorum reginam vsque prosecutus fuerat, in aulam reuerso nulla potior cura fuit, quam vt Condaeo reconciliaretur, qui ob id a rege accersitus clam amicos per litteras rogat, vt sibi praesto sint, ac Franciscum Momorantium Annae F. inprimis, qui cum rnulta nobilitate sed serius ad eum venit, iam re confecta. ita autem inter eos transactum est. V Kal. VIIbr. rex coram Nauarrae, rege, Borbonio, Lotaringo, Castellionaeo, Armeniaco, Guisio cardinalibus, Monpenserio et Rupisurionio, Nemorosio, Niuernio, Longauillano, Anna Momorantio, Io. Brossio Stampensi ducibus M. Hospitalio Cancellario, Santandreano ac Brissaco equitum tribunis, et Colinio maris praefecto alijsque sacri consistorij assessoribus, Condaeo et Guisio praesentibus, conuerso ad parentem sermone, eo vniuersos, qui adsint, euocasse dicit, vt dissidio, quod Condaeo cum Guisio intercedit, composito, ipsi reconcilientur; quod facturos illos in suam gratiam et propter publicam tranquillitatem confidat. tum iussus a rege Guisius vt se res haberet, Condaeum plenius edocere, pariturum se regis iussis respondit, et Condaeum honorifice compellans, testatus est, se nunquam auctorem instigatorem aut consultorem extitisse vt Condaeusin carcerem coniiceretur: ad quae verba conuersus Condaeus, compellato itidem Guisio, illum se pro nefario ac scelerato habere dixit, qui quidquam tale contra se molitus sit. dicentem rursus excepit Guisius, et ita quidem se credere ait, ceterum nihil hoc ad se pertinere. quo facto rege iubente se mutuo amplexi, vt inter cognatos decet. firmam ac sinceram amicitiam inuicem polliciti sunt. eius rei documentum publicum confectum, et a Cl. Albaspineo et Iacobo Burdino a secretis regis mandatis subscriptum est. magno omnium plausu in speciem in aula id actum, publicamque laetitiam regina eodem die acceptis lautissimo conuiuio cunctis aulae primoribus testata est. succensuere quidam Momorantio, quod obuia illa officij ostentatione se nimis Borbonij partibus addictum demonstrasset: excusante factum patre, quod cum proxima necessitudine Condaeum contingeret, indignum se illa honorifica adfinitate praebuisset, si primario principi in tempore defuisset. sed plures nimis praecipitem Condaei in ea re animum accusabant, quod prouiderent, postquam Guisius cum eo reconciliacus esset, nihil impediturum, quo minus Momorantius, qui solius decoris et existimationis ratione, Condaeo semper antea alioqui ab eo ob religionem alienus, praesto fuerat, deinceps arctissimam cum Guisio amicitiam coleret. Cepta Aureliani priore anno comitia in Maium proximum reiecta fuerant: inde rursus propter iugruentem negotiorum molem in VI tilem dilata sunt, et ad F. siae-pontem indicta. eo Andreas Mortarius missus, et mox Colinius, vt conuentiones de regni administratione inter reginam ac Nauarrum factae ab regni ordinibus confirmarentur; quod nisi enixis ipsius Nauarri precibus vix ab ijs obtineri potuit. cum vero ordines compilandis prouinciarum postulatis multum iam temporis impendissent; pridie quam Guisius cum Condaeo reconciliatus est, principium comitijs rex ad Germani fanum fecit in aula ad id destinata. ibi rex in throno eminebat, ad laeuam regina parente, et infra sorore, et rursus humiliori loco Nauarro sedentibus; ante quos ad dextram Momorantius M. E. ad laeuam et Hospitalius erant. Guisius cum scipione lilijs aureis distincto, quod magistri palatij insigne est, humi porrecto
ad regis pedes erat. controuersia ab aliquot cardinalibus mota, qui sacrosancti ordinis praerogatiua regis consanguineos principes praecedere volebant; sic enim in alijs passim regnis factitari; sed cum proillis contra eos pronunciatum esset, acquieuere Castellionaeus et Armeniacus et infra principes assedere; nam Borbonius Cardinalis, quod aetate grandior Condaeo fratre esset, post Nauarrum sedebat. Turnonius purpurati collegij princeps, Lotaringus, et Guisiuse comitiorum aula discessere, non sine manifesto contra collegas frermitu, nec occulta Guisij obmurmuratione, quosdam nimirum inter cardinaleis esse, qui galerum ornent; quosdam, quibus galerus ornamento sit. tum pauca praefatus Hospitalius, cur comitia in hunc diem dilata essent, cunctos regis nomine admonuit vt libere de rep. sententiam dicerent, et ceptum negotium persequerentur. pro plebe M. Britannus Augustodunensis praetor verba fecit initio a gratulatione ducto, quod Reginae ac Nauarro optime conueniret, ex qua concordia cuncti prospera omnia regi ac regno ominabantur. tum in sacri ordinis corruptos mores et disciplinam deprauatam acerba oratione inuectus est; foedam ignorantiam inter sacerdotes grassari; nec vt fieri debeat commissos sibi greges docere, suove exemplo ad puram integramque vitam praeire, sed profligatis moribus populo offensionem parere, et quasi conductitios mercede omnia facere, nullaque re minus quam officio gaudere, dum se totos voluptatibus mancipant, et nimio otio ac luxu licenter exultant; hanc esse, nec aliam, malorum, quae regnum hoc olim florentissimum afflictant, caussam. proinde plebis nomine petit, vti rex, cuius proprium munus est religionis patrocinium suscipere, id sedulo agat, et pullulantem vitiorum luxuriem resecet, adempta omni sacerdotibus iurisdictione, quae ipsis minime conueniat: verum iis opibus in pios vsus distributis curet, vt nationale concilium, quod est vnicum et praesentissimumhis malis componendis remedium, legitime celebretur? eoque libere accedentibus fide publica caueatur. consilio praesit rex, illiusve loco consanguinei principes. interim, dum de religionis controuersijs decernitur, publice conueniendi et conciones audiendi iis, qui R. E. ceremonijs religione praepediti interesse non possint, facultas detur. et quoniam cetus illiciti omncs prohibiti sint, ijs praefecti regij ac ministri prouinciarum inspectores adsint regis mandatu, et videant, ne quid inde rex aut resp. detrimenti capiat. non debere aduersus eos praeiudicium valere iampridem vsurpatum, quemadmodum nec longa temporum praescriptio, quae a R. E. profertur, facere possit, vt mendacium veritatis loco habeatur: nam religionis caussam non gladio aut conuitijs, sed amice et verbo Dei transigendam. postremo instituit querellam de iuridicis magistratibus, qui nundinationibus non meritis ad honores prouehantur; petit vt deinceps viri ab auaritia alieni, pietate, morum probitate, denique eruditione praediti praestantissimo huic muneri nullo pretio accepto a rege praeficiantur, qui eligantur ea, qua in comitijs Aureliani nuper rege consentiente conuenit, via ac forma. eadem ferea qui pro nobilitact orationem publice habuit, dicta. qui pro sacro ordine locutus est, dilutis sobrie, quae aduersus se dicta fuerant, petit vt rex praecipuam, vti debeat, religionis caussam, et ordinem vniuersum commendatum habeat: illius iura priuilegia dignitatem, quibus resp. maxime in officio continetur, seruet, ornet, augeat. actum inibi et de aere alieno dissoluendo, et multa in medium adducta, quibus aerarium superiorum temporum seu bellis seu nimiis largitionibus exhaustum suppleretur; vt qui regias pecunias administrassent, rationes reddere tenerentur, et interim dum plene satisfieret, iis consistorij sacri aditu et muneribus publicis interdicatur; immensae donationes ac profusae largitiones ac pensiones a quibusvis personis, Regina vna excepta, repetantur; sacerdotiorum litigiosorum fructus fisco addicantur. multa et sacro ordini detrimentosa proposita, vt ex sacerdotiis, si IO numarias libras aequarint, quarta pars, si OIO, tertia, si III OIO librarum excessetint, dimidia pars decidatur, et aerario applicetur, qui XII OIO librarum annuos reditus percipiunt, his III OIO relinquantur, cetera regi attribuantur. Cartusianis item, Caelestinis, Maturinis, Minimis, ac Monialibus omnes reditus, qui ipsorum alimenti modum superent, adimantur: item res soli omnes, exceptis praecipuis castellis et aedibus, in quibus
episcopi et canonicorum collegia domicilia habeant, venundentur, ex quibus ratione diligenter inita constabat, CXX librarum myriadas confici posse, quarum tertia parte sacerdotibus relicta et foenori collocata tantum emulumenti dominis, quantum ex fundis suis rediret; reliquae summae ad aes regni dissoluendum impenderentur; sicque aucto regis acrario tandem populus tributis, quib. vltra modum grauatur, in posterum leuaretur. postulatum insuper, vt Iulianum edictum nuper factum, quo coetus ad conciones audiendas prohibebantur, reuocaretur, eo tamen temperamento, vt in iis libertatis praetextu nihil contumeliosum aut licenter ageretur, neque nouae sectae promiscue admitterentur. nationale concilium conuocaretur, cui rex praeesset, iurisdictiones omnes sacerdotibus adimerentur, et fisco addicerentur. alia insuper voce et scripto ab ordinibus postulata, quae omnia fere in sacri ordinis perniciem recidebant, collabente sensim in regno Pontificia auctoritate; et multis seu pietatis ratione, seu nouarum rerum studio Protestantium caussae manifeste fauentibus et cottidie ad eos sec aggregantibus. itaque sacer ordo, vt tempestati imminenti praeuerteret, et opum inuidiam amoliretur, regi vltro IIII decimas quotannis in sexennium pendendas bene consultus obtulit, sicque pacatos pro tempore aulae primores et in posterum aequiores habuit. sub id tempus Iacoba Lonuiana Monpenserij vxor V Kal. VIIbr. ex tabe decessit, virili animo et prudentia supra sexum insignis, quae semper publicae tranquillitati studuerat; et si diutius vixisset, motus, qui postea secuti sunt, impeditura credebatur. Filias V reliquit, quarum Francisca grandior natu iampridem Henrico-Roberto Marciano Bullionij duci nupserat, altera Anna nomine, quae Elizabetham reginam in Hispaniam comitata fuerat, in Galliam reuersa Henrico Cliuio Niuernio elocata est, quae paullo post fatis concessit: reliquae a patre ita domum suam magno se onere leuaturum existimante velatae et in monasterium trusae sunt, fremente matre, quae Carlotam Longouillano duci vxorem destinauerat, et iam tum animaduerteres sibi videbatur, aegre filiam in monasticam professionem consentire. nec vanum matris angurium fuit; nam aliquanto post voto eierato in Germaniam concessit, a Friderico palatino VIIviro perhumane excepta, et Vilelmo Nassouio Arausiensi principi nupsit, vti suo loco plenius dicemus. antequam moreretur Lonuiana, Ioannis Malonis colloquium expetiuerat, et ab eo instructa sacrum etiam viaticum enixe petierat, quod ei a Malone denegatum est, mysterium illud non in id institutum dictitante, vt singulis priuatim, sicuti Baptismus, communicaretur, sed vt plures simul ei participarent; quibus tamen rationibus minime illi satisfieri potuit. dum colloquio condictum tempus aduentaret, Regina de rebus Protestantium in speciem sollicita ex Io. Monlucij Valentini episcopi, vt creditur, consilio prolixas ad Pontificem dat literas prid. Non. VItil. quibus proposito ante oculos regni ob religionis dissidium periculo eum ad remedia mature adhibenda hortatur. nam multitudinem eam esse illorum, qui se ab ecclesia R. separauerint, vt iam legibus ac ferro coerceri non possit, eam auctoritatem complurium ex nobilitate et praecipuis magistratibus esse, vt multos exemplo adsuas partes trahant, eam concordiam, vt per eam vireis et incrementa toti regno formidanda in dies accipiant. neque tamen inter eos raro Dei beneficio vllos Anabaptistas, Libertinos, et huiusmodi monstrosarum opinionum sectatores reperiri, aut vllos, qui XII symboli Apostolici capitibus illorumve interpretationi per VII oecumenica concilia factae contradicant: proinde plerisque vnionis Catholicae studiosis consultum videri, vt licet diuersa in aliis sentientes ad communionem Ecclesiae admittantur. id citra periculum fieri posse, eamque optimam rationem esse ad ecclesiae Latinae ac Graecae sarciendam concordiam, nec desperare viros pios quin ita sedatis contentionibus, Deus, qui suis semper praesto est, veritatis genuinam lucem discusfis tenebris tandem aliquando restituat. quod si minus probetur, et generalis concilij auxilium exspectandum sit, interea, quando necessitas vrgeat, et in mora periculum sit, parciculatia remedia expediri debere, quibus et illi, qui iam se ab vnione diuiserunt, reuocentur, et ij qui in vnione remanserunt, ab ea non alienentur. et ad primos quidem conciliandos conducere, crebras admonitiones et doctorum ac pacis studiosurum
virorum frequentia ab vtraque parte ac pacata colloquia; episcoporum item ac ceterorum ministrorum in verbi dominici praedicatione diligentiam, qui populos ad caritatem ac mutuam pacem incitent; moneantque vt acerbioribus vtrinque appellationibus et iniuriosis contentionibus abstineatur. quod ad eos, qui in vnione remanserunt, sed scrupulis quibusdam tenentur, offensionum caussas, ne ob eas tandem se alienent praecidendas esse. imaginum ante omnia vsum a Deo vetitum et a B. Gregorio improbatum saltem e loco adorationis omnino tollendum. in Baptismo exorcismos et certas precum formulas, quae extra eius institutionem sunt, omitti posse, ac sufficere, vt aqua et verbum tantum iuxta Dei praesciptum adhibeantur; sputi in infantuli os iniectionem non solum non necessariam videri, verum etiam non carere periculo. sacrae communionis vsum integrum, hoc est, sub vtraque specie sine personarum distinctione restitui debere; nec Constantiensis concilij, quod Dei mandato praeponderare minime debeat, auctoritatem, quo minus id fiat, obesse posse. offendere item multos, quod singuli aut pauci nec iuxta Dei institutum communicent nullis adhibitis precibus, quae ab omnibus intelligantur, aut explicato tam tremendi mysterij vsu. proinde viros pios optare, vt antiquus S. Eucharistiae vsus restituatur, et antistites primis mensium singulorum dominicis diebus, vel saepius, si fuerintrogati, omneis, qui communicare velint aut debeant, conuocent. tum psalmis populari sermone ab omnibus cantatis fidei ac generalis peccatorum confessio edatur: publicae preces pro principe ceterisque magistratibus ecclesiasticis, et aliis, pro aeris salubritate, terrae fructibus, proque afflictis concipiantur. secundum haec Euangelistarum aut B. Pauli locus de S. Eucharistiae vsu praelegatur et explicetur; et ita ad communionem sub vtraque specie omnes, qui adsunt, recipiantur. interea recens et nuper inuentum Dominici corporis festum, quod multarum offensionum caussam praebeat, et minime necessarium sit, aboleatur. nam mysterium illud ad adorationem et spiritualem cultum, non ad pompam et spectacula institutum esse. in sacrificio itidem, quod ab imperitis sacrificulis ac vitae perditae nebulonibus plerunque non sine piorum offensione prostituatur ac venmrdetur, grauissime peccari: multos etiam de eo ambigere, quippe qui non admittant, quod ecclesiastici affirmant, Christum in eo offerri, nec aequo animo ferant pluris illos suum illud, quam Christi sacrificium, aestimare; sed doctiores sic censere, sacrificium illud, quod a sacerdotibus sit, tantum esse veri illius sacrificij semel pro nobis a Christo peracti signum ac monumentum; et perperam facere imperitos presbyteros, qui male imperitam plebem imbuant, vt eos pro sectariis habeat, qui aliter quam ipsi sentiunt. in celebratione etiam externa peccari; primum, quod omnia illic peregrino et incognito sermone recitentur, cum tamen preces non ad sacerdotum tantum, sed omnium audientium vtilitatem fundantur. quod cum ita sit, quis incognito sermone respondeat, Amen? quod si Latinum idioma retineri placeat, saltem adhibendam interpretationem vulgari et qui ab omnibus intelligatur, sermone. praeterea contra institutum mysterij fieri, quod vnus tantum in sacrificio communicet, populo interim nequicquam otiose inspectante. in ratione item colendi Dei hoc desiderari, vt Psalmorum cantio lingua vernacula in vsum reuocetur, et preces priuatae communi, et qui a vulgo percipi possit, sermone concipiantur. haec esse, quae castigatione egere videantur, et expetere quidam viros pios, vt nihil de auctoritate Pontificia detrahatur; nihil in doctrina mutetur, et si quid in ministris ecclesiasticis peccatum fuerit, non ideo ministerium tollatur, sed illius semper sarta tectaque auctoritas seruetur: ceterum istis semel bene stabilitis, nihil incommodi aut absurdi consequi posse, si in ceteris ad emendationem eorum, quae offensionis caussam praebent, cum caritate et cura serio attendatur. his litteris Gallica libertate et tempore maxime suspecto, quo de concilio nationali apud nos habendo fama passim increbuerat, scriptis, immane quantum commotus est Pontifex: quod tamen ab illo pro tempore dissimulatum in caussa fuisse creditur, vt de concilio oecumenico, cuius spem magis excitauerat, quam fidem praestare decreuerat, serio cogitare ceperit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXVIII.
IAMque tempus instabat, quo colloquium Possiaci indictum celebraretur. postquam venere praesules ac theologi, deliberatione habita capita proponunt Kal. VItilib. de quibus in colloquio agendum esset, quibus tempus haut magno fructu consumptum. nam disputabatur inter eos de munere episcoporum, de ecclesiarum cathedralium dignitate, de collegiis et eorum exemptione, de curionibus et huiusmodi sacerdotiorum ordinatione, et pensione idonea iis attribuenda; de presbyterorum numero coercendo, de monasteriorum emendanda disciplina, de commendis, quas vocant, et beneficiis, quae simul haberi non possunt, de litium ob sacerdotia luxuria resecanda, postremo et de censuris ecclesiasticis; quibus de rebus vbi respondissent, abunde se laboranti ecclesiae in his turbis subuenisse existimabant. ad colloquium vocati iam conuenerant Augustinus Marloratus, Franciscus a Pauli Fano, Io. Raimondus Merlinus, Io. Malo, Franc. Morellus, Nic. Tobias, Theodorus Beza, Claudius Bosserius, Io. Boquinus, Io. Viretus, Io. Turrius, Nic. Gallasius. ad illos mox se aggregauit Io. Spina, qui abiurato nuper Domimcanorum ordine tunc primum aperte Protestantium religionem professus est. nec multo post Tiguro euocatus Petrus Martyr Vermilius, inter suos magni nominis theologus in aulam venit. ij porrecto per Augustinum Marloratum et Franciscum a Pauli fano regi libello, vt facilior colloquio habendo via sterneretur, quatuor petierant, vt episcopi ac praesules in hac actione tanquam partes, non tanquam iudices, sederent; vt rex colloquio seu collationi cum sacri consistorij senatoribus praeesset: vt controuersiae omnes ex solo Dei verbo deciderentur; vt quicquid conuentum ac decretum fuisset, id per notarios et amanuenseis, de quibus partes prius conuenissent, scriptis mandaretur; quibus proinde integra fides haberetur. libello ad consistorium remisso, cum nullum responsum daretur, tandem apud reginam illud vrgent, quae consentanea fere postulatis respondit, nisi quod pro notario vnum e IIIIviris a secretis actioni inseruiturum dixit: ita tamen vt iis liberum relinqueretur, per quem vellent, quae in colloquio agitarentur, seu de capite conueniretur, seu controuersum remaneret, ea dietim in commentarios referre. sed cum rursus instarent, vt quando quidem conueniret, vt rex colloquio praeesset, eius rei et sibi fides scripto fieret, regina petiit, vt sibi fidem haberent, neque instarent, vt id scripto comprehenderetur; nam neque ipsis expedire, et vt nunc sunt tempora,
magnum regis rebus praeiudicium inde fieri. iam ante cum Beza altercatus fuerat Lotaringus Cardinalis, et ipsi coram Regina in priuato colloquio inter alia improperauerat, quod in suis librisalicubi scripsisset, Christum non magis in coena quam in caeno quaerentibus repertum iri, quod olim a Philippo Melanchthone per iram Io. Oecolampadio, cum de coenae mysterio inter ipsos certamen esset, exardescente contentione quasi id ex eius sententia sequeretur obiectum fuisse legerat, et memoria lapsus Bezae affingebat. id vero tanquam in Deum contumeliosum Beza detestatus nusquam a se dictum scriptum aut cogitatum asseueranter pernegauit. haec primo acerbius, cetera amice magis in speciem et pacate inter eos priuatim transacta sunt. et videbatur Lotaringus vltra modum congressum cum Protestantibus appetere, siue ostentandi ingenij caussa, siue quod a suis persuasus de iis triumphaturum se procul dubio speraret: multi contra ex theologis intercedebant, et a Regina contendebant, ne Protestantium ministri audirentur, aut si decreuisset eos audire, ne rex colloquio interesset; nam periculum esse, ne tenellae eius aures pestifero peruersae doctrinae veneno inficerentur; quod ad ipsos, vt damnatae opinionis iampridem conuictos nequaquam audiendos esse. verum ij nullum aliud a regina responsum retulere, quam nihil nisi ex consilij sententia in ea re acturum iri. ita postridie, qui dies in V Non. VIIbr. incidit, principium actioni factum fuit, annuentibus praecipue Io. Monlucio Valentino, et P. Valla Sagiensi episcopis, qui ad negotium accelerandum Lotaringi ingenio prudenter vsi sunt. Rex, cum Regina, Alexandro fratre Aureliani duce, et Margarita sorore consanguineis principibus et sacri consistorij Senatoribus Possiacum venit, et in maiore conclaui loco parato consedit. circiter XL praesules aderant, cum delectis theologis, ac praeter eos Borbonius, Turnonius, Castellionaeus, Lotaringus, Armeniacus, et Guisius cardinales. cum omnes assedissent, facto silentio rex ad id instructus, scire eos dixit, qua de caussa huc conuocati fuerunt, nimirum vt turbis, quae passim in suo regno exoriantur, salutare remedium ex eorum sententia quaeratur; proinde videant vt omni offensionis caussa praecisa, quae emendatione egeant, corrigantur, et publicae tranquillitati, quam optime fieri poterit: legitima ratione consulatur. cupere se, vt non prius discedant, quam omnem operam dederint, vt tandem aliquando compositis dissidiis mutua inter majestati suae subditos populos concordia ac sincera amicitia sarciatur. quod si fecerint, vti confidat, non commissurum, vt patrocinium, quo a maioribussuis olim protecti sunt, a se suisve magistratibus in posterum possint requirere. tum cancellarius pluribus regis voluntatem aperire iussus orditur, regem, si per aetatem liceat, et ardens in pietatem ac remp. desiderium, plenius explicaturum fuisse, et huic actioni frequentiorem interfuturum, vti olim fecerit Constantinus Augustus, qui concilio Nicaeno ipse praefuit. ad id vero eos conuenisse, sicuti ex rege ipso iam intellexerint, vt quae in disciplina ac doctrina etiam deprauata sunt, emendentur. idem votum fuisse Henrici II, et Francisci I, sed morte eorum tam laudabiles conatus impeditos esse. nam ad hoc reges a Deo institutos et ordinatos, quorum corda, hoc est, voluntates, consilia affectus in manu sua habeat, et prout erga populos affectus sit, moderetur, flectat; regat, eandem, quam patri et auo, mentem regi a Deo immissam, qua in re suorum antistitum auxilio opus habeat; sed videndum, ne quod imperiti medici faciunt remediis lenientibus et ad tempus dolorem sedantibus, non autem perfecte curantibus vtantur; caussam morbi cognoscendam, eamque praecidendam; malum vrgere; itaque neque e longinguo neque tardum remedium petendum. quod a concilio vniuersali expectetur, nimis serum esse, et exteris et rerum nostrarum ignaris hominibus vt plurimum coetus illos constare, quibus nostra aegritudo minus perspecta sit; et tamen Pontifici necessitatem impositam, vt eorum opera vtatur. antistites, qui heic adsunt, fratres, cognatos, et amicos eorum esse, qui curatione egeant, ac proinde caritate propiore eos prosecuturos; et maiore peritia in eo negotio versaturos. nec impedimento esse, quod dicatur, vix eodem tempore II concilia haberi posse, nam et hoc alias factitatum, nec exemplo carere. decreta singillatim posse ad Pontificem mitti, vt iis subscribat. id pluries vsurpatum sub Carolo magno, in prouincialibus synodis, puta Aurelianensi, Arelatensi et Aquensi, et errorem ab
vniuersali seminatum a nationali plerunque exstirpatum ac correctum; exemplo esse concilium Ariminense, in quo Arrianum virus sparsum fuit, quod clam coacto apud nos a beatae memoriae Hilario Pictauiensi episcopo concilio, damnatum et Galliis omnino et eliminatum fuit. ad id opus esse, vt antistites ac theologi corde humili, et vt corpore praesentes sic animis concordes adsint; nemo se prae aliis aestimet, aut qui doctrina praestat, inferiores se contemnat; nec vicissim qui doctrina minus valeat, doctioribus maligne inuideat. subtiles ac curiosas disputationes reijciendas, exemplo boni illius viri, qui cum tantum Deum cognosceret, eiusque filium cruci affixum, philosophorum et acute disserentium errores in Nicaeno concilio castigauit. nec multis libris opus esse; verbum Dei sufficere, ad quod tanquam regulam doctrina appendenda et examinanda sit. nec vero erga Protestanteis alieno adeo animo nos esse debere; quippe qui fratres sint et eodem lauacro regenerati eundem Christum nobiscum colant; nec eos praeiudicio inauditos condemnandos, sed amplectendos accipiendos et amice in viam reducendos sine acerbitate et animi contumacia; nimia seueritate in eo grauiter errari; sic olim Alexandrum Alexandriae patriarcham ad insaniam Arriumadegisse, sic Nestorium Constantinopolitanum, ob eandem caussam in non minus perniciosum errorem incidisse. satis iis esse debere quod iudices in propter caussa sedeant. proinde diligenter videant, vt se irreprehensibileis in iure dicendo praebeant; nam quod ex Dei praescripto iudicauerint, ratum fore, praecluso aduersariis ore, qui non violentia coacti cessisse, sed amica disceptatione instructi errorem agnouisse apud populum conuincentur, si secus faxint, et ambitione aut auaritia postposito Dei metu iudicium peruerterint, illorum decreta fore irrita. immortaleis gratias Deo agere debere, quod resipiscendi et erroris emendandi otium tribuerit. itaque dum tempus habent, par esse, vtin vinea Domini excolenda strenue laborent; nisi fecerint, Deum vltorem habituri, qui innumeris malis ac calamitatibus in ipsos saeuiturus fit. vbi perorauit Hospitalius, Turnonius antistitum princeps assurrexit, et Regi, Reginae ac consanguineis principibus gratias egit, quod huic colloquio interesse dignati essent, eaque proponere, quae docte, sapienter, vt nihil melius, ab Hospitalio ad Dei gloriam et veram religionem constituendam dicta essent. ceterum a rege vocatos ad ea quae regis mandatis continebantur se parasse, et vt de iis responderent, confectis commentariis venisse. nunc cum alia longe maximi momenti proponantur, quibus inpraesentiarum respondere non possit, nec vero si possit, inconsultis collegis velit, petere vt ea scripto Hospitalius comprehensa tradat, vt de iis mature deliberetur. recusante Hospitalio, quod res abunde ab omnibus intellecta esset, Lotaringus instabat, vt nihilominus scripto mandarentur, quippe ad episcopos, qui in dies veniant, quique actioni initio non interfuerunt, instruendos necessarium esse; nihilominus excusauit se Hospitalius, quippe cui de fraude suboleuisset, et sciret hoc fieri, vt negotium sibi facesserent; et interea negotio remora iniiceretur. cum Theodorus Beza iussus dicere in genua procumbit, et inuocato Dei nomine, ac fidei professione facta ad Deum sermonem conuertit; et inique secum agi dicit, quod tanquam turbulenti ambitiosi seditiosi ac publicae tranquillitatis perturbatores in aula ac regni curiis vulgo traducantur, cum id tantum agant; vt propagata Dei gloria saluti consulant; nec liberam conueniendi facultatem quaerant, vt ea ad libertatem et foeditate omni contaminatam vitam vtantur; nam Libertinos, Anabaptistas et sectariorum huiuscemodi monstra ex animo detestari, sed vt pacatis conscientiis Deo et potestatibus a Deo constitutis laeti seruiant. tum explicat, in quibus cum Pontificiis conueniant, in quibus dissentiant; deinde de ratione salutis consequendae, de fide ac bonis operibus, de verbo Dei, et Conciliorum ac Patrum auctoritate; de sacramentis et eorum vsu et vera interpretatione disserit; in quo transubstantiationis et consubstantiationis refutatis opinionibus contentionis calore longe abripiebatur non sine astantium fremitu, vt paene disturbaretur. postremo de ordine et disciplina ecclesiastica, de debita magistratibus obedientia agit; et porrecta regi ecclesiarum Gallicarum consessione; euius capita examinari supplex petebat; finem fecit. vix desierat; cum Turnonius indignatione tumens voce prae ira tremula regem compellat; et contra animi sententiam
antistites, qui huc adsunt, fecisse, atque adeo suis conscientiis vim attulisse dicit; cum in hunc congressum descenderint, et vt noui Euangelistae, sic Protestanteis vocabat, audirentur, consenserint; verum id enixae ipsius voluntati dedisse et de expresso regiae maiestatis mandato huc venisse. iam antea prouidisse, fore vt si audirentur, multa indigna et in Deum contumeliosa effutirent, quae regis ipsius aureis ac piorum omnium offenderent, ideoque ab initio intercessisse, ne rex huic cetui interesset. proinde nunc maiestatem regiam orare, vt iis, quae modo dicta sunt, minime fidem habeat, sed tantisper suum iudicium sustineat, nec falsis eorum opinionibus animum suum praeoccupari patiatur, donec aliter sit ab antistitibus demonstratum; tunc enim intellecturum regem vniuersumque consessum, quodnam sit inter veritatem ac mendacium discrimen. petere igitur diem ad respondendum. orare interim regem, vt maiorum vestigiis in religione insistat. postremo subiecit, nisi regis atque ipsius mandatorum rationem habuissent, antistites ad horrenda et abominanda illa verba, quae modo pronunciata essent, fuisse consurrecturos, neque passuros sermonem vlterius produci. quib. vltimis verbis perculsa Regina, nihil hac in re nisi rite factum respondit, ex principum et sacri consistorij atque adeo Senatus Parisiensis sententia; non id agi, vt quicquam in pietate mutetur aut innouetur, sed vt turbae propter religionis controuersias exortae componantur, et qui a maiorum pietate deflexerunt, amice in viam reuocentur. quod vt legitime et idonea ratione fiat, ad ipsorum prudentiam pertinere. cum Beza in dissertatione de coenae mysterio pergeret, eo vsque disputationis calore prouectus fuerat, vt licet fateretur in perceptione cunctos fideleis participare corpori et sanguini Christi modo ineffabili, perinde atque sacramenta ipsa oculis vident manu tangunt et ori admouent; tamen affirmabat, si ad spatia locorum respiceretur, vti necesse esse aiebat, cum de praesentia corporis et de ipsius humanitate distincte considerata agitur, corpus Christi tantum a pane et vino abesse, quantum altissimum caelum a terra distat. id non sine astantium fremitu auditum, et ad ea verba excanduit Turnonius. itaque Beza postea ad Reginam scripsit, et dolere sibi admodum testatur, quod cum de coenae mysterio coram rege et ipsa ageret, angustia temporis exclusus sententiam suam pluribus non explicauerit: audire se quosdam id quod ab ipso nuper dictum sit, ira interpretari, quasi Christum a coena abesse asseruerit, quod impium esset et in Deum contumeliosum, cum fateatur tremendum hoc mysterium a Dei filio institutum, vt magis ac magis participes efficiamur substantiae veri sui corporis et veri sui sanguinis, atque ea ratione cum ipso arctius vniamur et coalescamus in vitam aeternam. itaque vt iis satisfaciat, hoc asserere, Deum quidem vere in coena adesse, sed non propterea eius corpus, quod in coelo sit loco et spatio circumscriptum, cum pane coniungi; ita sentire B. Augustinum cum dicit Christum, quatenus Deus est, vbique esse, quatenus homo, in coelo; et Vigilium episcopum Tridentinum, qui OIO amplius abhinc annis contra Eutychem scripsit, his verbis; Vnicus filius Dei, qui etiam factus est homo, vno loco continetur, quod ad carnis naturam attinet; nec vllo loco continetur, quod ad naturam diuinitatis. re interea vtrinque inter praesules ac theologos varie disceptata placuit, vt ad duo tantum capita responderetur, de ecclesia nimirum et de coena, repudiata quorundam sententia, qui censebant confessionem fidei perscribendam et Protestantium pastoribus offerendam esse; cui si subscribere recusarent, tum sententia in ipsos tanquam haereticos sine alia disceptatione continuo ferretur, atque ita colloquium solueretur. igitur colloquium ad XVI Kal. VIIIbr. instauratur, cui rursus eodem loco Rex, Regina, Nauarrus ac ceteri, sed minore turba, interfuere. vbi Lotaringus longa et diu ante meditata oratione egit, quae sibi ne periret, congressum illum adeo contra Turnonij ac plurium theologorum sententiam exoptauerat. in ea de obsequio, quod regi debetur, praefatus, quia a Protestantibus petitum fuerat, vt rex colloquio praeesset, et ab Hospitalio dictum, Constantinum Nicaeno concilio praefuisse, regem membrum non caput ecclesiae esse dicit, cuius tuendae curam praecipuam gerere debeat; ceterum in iis rebus, quae ad doctrinam pertinent, ipsi ecclesiae et eius ministris subiacere: nam et scripturae testimonio et vsu in vetere ecclesia recepto constare, imperatores in caussa fidei episcoporum iurisdictioni, non contra,
subiectos esse. se pariter et eos, quorum nomine verba faciat, ad Pontificem et S. R. respicere, in qua verae notae ac signa legitimae vocationis continuata ad nos vsque successione seruentur. tum caput de ecclesia aggreditur, quam non tantum electorum esse asserit, quippe in Domini area paleam cum tritico fere permisceri; ecclesiam tamen vniuersam errare non posse; quod si quaepiam singularis errat, ad principes recurrendum esse, hoc est ad Romanam, et ad vniuersalium synodorum decreta, et antiquorum Patrum consentienteis sententias; sed ante omnia scripturae testimoniis recto ecclesiae sensu et interpretatione explicatis, locum tribuendum: eum ordinem quod non tenuerint, Arrium et eius sectarios in errorum inextricabileis plagas se induisse: idem praecipitium iis patere, qui cum trabem in suis oculis non videant, in aliorum festucis sunt adeo perspicaces. inde alterum de coena caput persequitur, et insanabili curiosarum quaestionum pruritu quantum in eo peccetur, demonstrat, quamque periculosum sit, a recepta in ecclesia interpretatione recedere; alioqui fore, vt ex sacrosancti huius mysterij occasione a Deo in id instituti, vt nos eo tanquam arctiori vnionis vinculo secum constringeret, insolubilibus controuersiis et nunquam desituris dissidiis porta aperiatur, et ex eo tandem caritatis nunquam deinceps inter nos sarciendae scissura consequatur. nam si in ea sententia permaneant Protestantes, vt non existiment Christum aliter ab ascensionis in coelum tempore inter nos esse, quam antequam carnem induisset, aut aliud corpus, quam visibile, nunc habere, nec aliter in sacramento esse, quam insit in verbi praedicatione; denique res easdem esse, Christum in Baptismo induere, et ipsius carnem ac sanguinem in coena sumsere; ita in coelo esse, vt in terra non sit, sicque non plus in coena, quam in scena, aut etiam in coeno esse (haec verba Latine a Lotaringo pronunciata, ne si Gallice exprimerentur, vt ipse aiebat, offensionem audientibus parerent) nullam concordiae rationem iniri posse; quomodo si nihil aliud habeant Protestantes, quod respondeant, illis suas voces se reddere, et quam altissimum caelum a terra distat, tam ab eorum sententia se abesse profiteri. vbi desijt Lotaringus, Turnonius assurgens cum collegis regem circumstat, et laudata Lotaringi oratione ei se subscribere omnium nomine declarat, in eaque fide se viuere et mori, et proprio, si opus esset, sanguine paratos illam obsignare ostendit; tum regem enixe obsecrat, vt in ea ipse constanter perseueret: de cetero non impedire, vt qui ab ea deflexerint, si doctrinae modo a Lotaringo expositae subscribere velint, ad cetera quae disceptanda restant explicanda admittantur. sed si contra recusent, ab omni prorsus audientia excludendos, atque adeo tota ditione sua expellendos esse. cum peteret Beza, vt Lotaringo ex tempore respondendi facultas sibi daretur, rex actionem in alium diem distulit, seu quod iam nox praecipitaret, siue alia de caussa: aduersa pars id Lotaringo datum iactabat, quo pleniore gaudio homini ambitioso de victoria citra certamen parta exultandi, et interea theologis ad alias controuersias instruendi se spatium concederetur. cum longis procrastinationibus tempus duceretur, ministri libellum supplicem regi porrigunt, quo se regis mandatu huc venisse, vt amice sedandis dissidiis in religionis caussa exortis cum praesulibus conueniretur; sed generis humani hostis et eius emissariorum astu fieri, vt affectatis protelationibus tam laudabilis conatus non solum retardaretur, verum exitu tandem careat; proinde petunt, vt rex tam iustae caussae patrocinium Iosiae, Ochosiae, et aliorum piorum principum exemplo suscipiat, et sibi ceptam in colloquio disputationem seu collationem persequi liceat. libello amarulenta quaedam verba inseruerant, quibus Pontificis auctoritas et episcoporum, qui nimiam eius potentiam astruere nituntur, fides perstringebatur; quo factum est, vt serius responsum sit. tandem data colloquendi cum praesulibus facultas, Valentini et Sagiensis episcoporum praecipue suasu, qui quam iniquum immo turpe et in posterum damnosum esset multis verbis demonstrabant, si congressum cum Protestantibus, qui a rege euocati conuenerant, et instrui petant, praepostera prudentia deuitent. igitur VIII. Kal. VIIIbr. ministri euocati coram regina, nam rex aberat, rege Nauarrae, regina vxore, aliis, sistuntur XII numero, et institutum non iam publice sed priuatim colloquium. ibi Beza rursus verba facit, et de ecclesia, et eius notis, quas in verbi praedicatione et pura sacramentorum
administratione praecipue consistere aiebat, de doctrinae ac personarum successione, quam sepius interruptam dicebat, de vocatione ordinaria et extraordinaria; de ecclesia vniuersali et eius auctoritate; item de conciliis, quae errare interdum posse contendebat; postremo de scripturae dignitate; an ei ecclesia praestet; aut potius ecclesia ab ea auctoritatem mutuetur, prolixe egit. ad haec Claudius Espencaeus vir doctus et pacis ecclesiae studiosus a Lotaringo loqui iussus, postquam praefatus est expetiuisse iam a multo tempore, vt colloquendi copia fieret; et interea semper a suppliciis, quibus ob religionem miseri homines antea afficiebantur, abhorruisse, demirari se subinde saepius dixit, qua auctoritate Protestantes et a quo vocati et instituti ad ministerium essent, et cum neminem citarent, a quo manus impositionem suscepissent, quomodo legitimi pastores censeri possent. nam manifestum esse, vocatione ordinaria minime institutos; cum autem ad extraordinariam miraculis opus sit, nec ea ipsi edant, necessario sequi, nec secundum ordinem, nec extra ordinem eos in domum Dei ingressos esse. quod ad traditiones attinet, si quando de scripturae interpretatione exoriatur controuersia, nec conueniri possit, proculdubio ad Patres recurrendum esse, quibus auctoritas a legitima et ordinaria successione conciliatur, nam in eos qui legitimae ecclesiae praesunt; Spiritus sancti dona conferri, sicuti de Leuitis scriptum est, quorum responsa in dubium reuocari nefas habebatur; multa traditionibus inualuisse et rata esse, quae in sacris libris minime perscripta sunt, vt Patrem non genitum esse, filium Patri consubstantialem, baptizandos esse infanteis, virginem Mariam etiam post partum virginem remansisse; rata esse item, quae ab vniuersalibus conciliis decreta sunt, nec ea in doctrina errare posse, et nusquam reperiri in iis quae doctrinam spectant, vt posteriora prioribus derogent aut ea corrigant. inde institutus de coena sermo, et in ea Christi praesentia, prolato Io. Caluini libro, sed suppresso eius nomine. heic cum interfatus esset Claudius Sanctius, et eadem, quae Espencaeus in medium proposuerat, rursus inculcaret, Beza quoad vocationem legitimam respondit, manuum impositionem non necessariam legitimae vocationis notam esse; praecipuas esse atque adeo substantialeis, in mores ac doctrinam inquisitionem et electionem; nec vero mirum esse, si ab iis, qui vulgo ordinarij appellantur, manuum impositionem non acceperint; an enim ab illis, quorum deprauatos mores superstitionem ac falsam doctrinam improbant aut expectandum fuit, vt ab illis approbarentur, qui veritatem oppugnant, quam ipsi tuentur? neque vero semper miraculis ad extraordinariam vocationem opus esse, idque exemplis Isaiae, Danielis, Amosi, Zachariae, postremo Paulli confirmat. tandem Lotaringus post longam ac rixae, quam recte institutae disceptationi, propiorem contentionem, imposito silentio quaestionem de coena proponit, neque vlterius progressuros praesules et theologos, qui adsunt, dicit, quam de ea conueniatur; nam eam hodie totum orbem Christianum male habere, et necessitatem hanc sibi ab ipsis ministris impositam, vt de illa ante omnia transigatur; se proinde statim initio de ea suam sententiam disertis verbis explicuisse, iamque de ea per totum regnum famara sparsam esse, etiam euulgata, quae heic habita est, oratione. tum petit ab iis, an Augustanae confessioni subscribere parati essent; cum vicissim quaereret Beza, an totius consessus nomine id peteret Lotaringus, et an ipse ei ac ceteri praesules in ceteris capitibus subscripturi essent, nihil responsum est. instante semper Lotaringo, Beza vt omnem vrgendi ansam semel ei praeriperet, se venisse dixit, vt confessionem, quam exhibuissent, tuerentur, idque mandatum ab iis, a quibus missi sunt, habere; quod proinde excedere non possint; sed videri e re esse, vt a facilioribus disceptationis initium sumeretur; tum ad cetera ordine procederetar. tandem ministri, ne per eos stare videretur, quo minus in colloquio pergeretur, assensere vt scriptum, cui subscribi a se postularent, sibi traderetur, vt ipsi et inter se de eo mature deliberarent. tum caput de coena, quod ex Augustana confessione desumptum dicebat Lotaringus, promitur, et eis cum delectorum Vittebergensium ministrorum consultatione super eadem re ante triennium facta traditur. inde in perendinum dilatum colloquium. interea rescitum, consultationem illam a Francisco Balduino I C. Atrebate allatam esse, eiusque instigatu factum, vt Franciscus Vetusuilla;
qui Diuoduro Mediomatricum regis nomine praeerat, ministros aliquot Germanos Heidelberga et Tubinga accersendos curaret. ij fuere Michael Dillerus, Petrus Boquinus a Friderico Palatino VIIviro, Ioannes Andreas Iacobus Buclinus et Baltazarus a Christophoro Virtembergico ad Nauarrum missi, vt colloquio interessent; sed cum serius venissent, Lutetiae substitere, vbi sub finem VIIIbris Iacobus Buclinus contagiosa lue correptus decessit. Balduinus aliquandiu Geueuae et postea Heidelbergae ius professus fuerat, et inde cum Lutetiam venisset, pacis viam in religione quaerens, communicatis cum Georgio Cassandro optimo viro et doctissimo ac purissimo hac aetate theologo, consiliis rem vrgebat. is ergo tunc in aulam venit allato secum libello, quem Cassander latere volens sine nomine ediderat, titulumque libro fecerat, de officio pij viri in hoc religionis dissidio. ex eo formam pacis constituendae et concordiae ineundae sumendam dicebat Balduinus, et per Nauarrum, cuius filium naturalem instituendum susceperat, eum proponi curauerat. verum cum liber sine auctoris nomine venditaretur, praeiudicio personae, quae librum extrudebat, statim a Protestantibus damnatus, et in eum tanquam a Balduino, quem illi desertorem et Ecebolium alterum vocabant, factum, summa petulantia debacchati sunt et quidem virulento admodum scripto Io. Caluinus contra eum scripsit, cui postea Balduinus aculeate respondit, et inde capta occasione diu se postea contrariis libris prosciderunt; cuius in certaminis partem et Beza venit: sed haec postea accidere. biduo a postremo congressu in colloquium reditur, et Beza coram Regina orationem de scripto habuit, in qua retractato de vocatione sermone in eam rem multa dixit, quae magis ad exacerbandos praesulum animos, quam gratiam conciliandam faciebant: quippe cum eorum ordinationem per nundinationes et quasi vitio factam in dubium reuocaret; quo factum est, vt deinceps in ceteris, cum ad caput de coena deuentum est, eos minus aequiores habuerit. petebat Beza, vt quando quidem caput de coena propositum confessionis Augustanae particulam esse constabat, tota illa exhiberetur; neque enim aequum esse, vt de capite truncato suffragium ferrent. praeterea, vt Lotaringus priuato suo an consessus vniuersi nomine id proponeret, declararet. nam si ab vniuerso ordine proponatur, gratias se Deo immortaleis habere, quod de transsubstantiatione actum sit, quam pariter omnes Germanicae et Helueticae ecclesiae damnant. denique si opus sit, vt ipsi subscribant, postulabant ministri, vt Lotaringus iis, quae proponeret, et ipse subscriberet, vt iis, a quibus missi sunt, rationem eorum, quae heic peragantur, aliquando reddere possint. ad haec Lotaringus, postquam de contumelioso contra praesules et regis ipsius auctoritatem responso conquestus est, rursus instat, vt capiti proposito subscriberent. tum ab Espencaeo ceptam de cena disputationem repetit, et substantiae nomen, quo Io. Caluinus in huius mysterij explicatione vsus est, contra eos vrget, cuius nominis mollita interpretatione Vermilius eandem dispucationem post Espencaeum patrio sermone fuse persecutus est, sed nullo propter animorum exacerbationem fructu. venerat huc Hispanus quidam e sodalitio Iesuitico, ab Hippolyto Atestino Ferrariensi Cardinali, qui nuper ad regem a Pio IIII legatus fuerat, missus; is interfatus, cum contumeliosa multa in Protestanteis effutisset, simias vulpeis et monstra appellans, illosque ad concilium a Pontifice indictum amandandos diceret, postremo reginam increpuit, quod harum rerum quae minime ad ipsam, sed ad Pontificem, cardinaleis et episcopos pertinerent, cognitionem susciperet; nec fas esse dixit, dum concilium vniuersale celebraretur, heic priuatum colloquium Reginae auctoritate institui. hominis arrogantiam tulit impatienter regina, sed legati reuerentia iniuriam dissimulauit. ita inutilibus et interruptis disputationibus dies extractus, et mutata colloquij ratio, delegatique ab vtraque parte, qui amice de proposita coutrouersia capita conferrent. ij fuere Valentinus et Sagiensis episcopi, Io. Salignacus, Ludouicus Butillerius, Espencaeus, viri docti omnes ac pacis studiosi; quibus compositi Vermilius, Beza, Marloratus, Gallasius et Spina. conuentum inter eos de forma colloquij, loco, tempore et iis qui acta scriptis mandarent. postridie illi conueniunt, et prolato exemplari Graeco Cyrilli episcopi Hierosolimitani post longam disceptationem, tandem Ministri caput de coena in haec verba conceperunt.
Fatemur Iesum Christum in coena nobis dare et vere exhibere corporis sui et sanguinis substantiam Spiritūs sancti efficacia, et nos reripere et edere spiritualiter et per fidem verum illud corpus; quod pro nobis oblatum et immolatum est, vt simus ossa de ossibus, et caro de carne eius, ad hoc, vt eo viuificemur, et percipiamus quaecunque ad salutem nostram conducunt. et quoniam fides verbo Dei innixa res perceptas facit praesenteis, ac per istam fidem recipimus re et facto ipso verum ac naturale corpus et sanguinem Christi virtute Spiritūs sancti, hac ratione fatemur et agnoscimus corporis et sanguinis ipsius in coena praesentiam. huic vltimae clausulae Espencaeus, cum praecedentia non ita improbaret, omnino subscribere recusauit, quam pariter a Catholicis in Latina et Graeca ecclesia, in Occidentali, Orientali, Africana, AEthiopica, nec non in Germania a Protestantibus improbatum iri aiebat, potiusque ita concipiendam censebat: Et quoniam verbum et promissio Dei, cui fides nostra innititur, res promissas facit praesenteis, ac virtute et efficacia verbi recipimus re et facto ipso verum ac naturale corpus et sanguinem Christi, hac ratione fatemur et agnoscimus corporis et sanguinis ipsius in coena praesentiam. secundum haec cum delegati cum Ministris contulissent, deinceps eodem redire prohibiti sunt; quod vbi ministri videre, vt interpretatione formulam priorem adiuuarent, haec insuper ad priora illa adiecerunt; nulla locorum distantia posse impediri, quominus corpori et sanguini Christi communicemus; quippe cum coena Domini res coelestis sit, et quamuis in terra accipiamus ore panem et vinum vera corporis et sanguinis signa, tamen fide et Spiritūs sancti efficacia, mentes nostras, quae hoc cibo pascuntur, in caelum raptas corpore et sanguine praesenti frui, et hac ratione dici corpus vere pani coniungi, et sanguinem vino, sed sacramenti modo, hoc est, minime secundum locum aut positum naturalem, sed quatenus efficaciter significant, Deum illa exhibere fideliter participantibus, illosque vere per fidem ea percipere. ita solutum Possiacenum colloquium, quo primum libertas publice de religione disputandi in Gallia Protestantibus concessa est, prauo exemplo, vt quidam aiebant, dum errores pridem damnati retractantur; aliis contra id e re publica fuisse dictitantibus, cum aliter imminenti tempestati obuiam iri non potuerit: nam concepto semel malo opus fuisse laxamento, et iritatos poenarum atrocitate animos aliquatenus mitigari debuisse. verum fatales Galliae motus propterea minime inhiberi potuerunt: quippe inueterata aegritudine et scissa aula, iamque priuatis simultatibus in publicam perniciem euadentibus. multi ex iis, qui colloquium promouerunt, hunc inde fructum sperauerant, vt Protestantes nostrates Augustanae confessioni subscriberent; quod Regina a Ioanne Monlucio instigata, Nauarrus, et Hospitalius vnice exoptabant, eaque de caussa Ministros, a Palatino et Virtembergico ad se mitti curauerant, et Lotaringus ipse tunc ei in plerisque hautdubie assentiebatur, sed homo; ambitiosus et alioqui leuis, ne popularis aurae, quamvnice consectabatur, gratiam amitteret, postea mutauit, hac se excusatione tuerisolitus, cumdiceret, antea quidem cum Germaniae Protestantibus sensisse, sed postquam quaestiones, quae controuertebantur, concilio Tridentino decisae essent, illius decretis acquieuisse. dum de pastorum munere et officio inter se disceptarent praesules, multa a Monlucio pie et grauiter dicta sunt, vt eos ad commissi gregis curamsedulo et ex Dei praescripto administrandum exhortaretur, inprimis, vt suam quisque stationem assidue tueretur. nec vero durum aut iniquum videri debere, aiebat, si Hospitalius pro necessitate officij id edicto seuere sanxerit, ignominiosa distractionis immobilium addita poena, nam non minus seuere curiam fecisse, quae praesulesnisi se ad sua intra tempus praescriptum receperint, non quidem publica immobilium subhastatione, sed ignominiosa per vicos ac plateas supellectilis distractione multauit. quod eo dicebat, vt Hospitalium, qui tanquam erga sacrum ordinem iniquior apud praesules male audiebat, inuidia liberaret, et Senatum Parisiensem, qui a Cancellario aperte dissidebat, suggillaret. tandem dimissi Ministri, et honorifice inprimis Vermilius, qui Reginae literis accersitus venerat. cum per Tricasseis domum rediret, Io. Antonium Caraciolum Io. Sergij Melfiae principis nostra aetate celeberrimi ducis F. ciuitatis episcopum, virum literis non mediocriter ornatum inuisit, qui Protestantium religioni addictus occulto fauore, quo eos complectebatur, effecerat, vt iam libere citra vllam
molestiam cetus haberent. ei scrupulus iniectus est de vocatione sua, quod non ecclesiae neque populi suffragiis electus esset; itaque Protestantium ecclesiae seniores euocat, vt pie ac prudenter despicerent, an eum eligere vellent, ac pro episcopo habere; neque quidquam gratiae darent; nam si minus idoneum existimarent, se libenter loco cessurum. ita re inter eos deliberata, omnium consensu clectus et denuo ordinatus loco episcopi sedit, in concionibus publice ad populum, quibus eorum doctrinam sequebatur, habendis assiduus, donec praesules exemplum veriti apud regem peruicerunt, vt dignitate moueretur. praesules soluto colloquio, in rei numariae negotio explicando, quod summopere rex vrgebat, aliquandiu Possiaci commorati sunt; quo facto, vt se ad concilium proxime Tridenti celebrandum praepararent, VI Kal. Xbr. domum quisque reuersi sunt. fama de colloquio Possiaceno per Italiam et Hispaniam sparsa, cum Philippum mirum in modum commoueri intelligeret regina, Iacobum Monberonium Ausentium virum et natalium splendore et rerum vsu ac prudentia clarum ad eum legat, vt se purgaret. vix admissus Ausentius Elisabethae interuentu, et cum ipse et Sebastianus Albaspineus Lemouicum episcopus et regis in ea aula assiduus orator longa oratione egissent, et necessitati id datum, non in Protestantium gratiam factum excusassent, regemque ac reginam omissa concilij nationalis mentione quamprimum episcopos ac theologos Tridentum mittere paratos affirmarent, Philippus acrem religionis sensum prae se ferens post, vsitata inter foedere recenti et adfinitate coniunctas personas sollemnia honestatis ac beniuolentiae verba, legatos ad Albanum, qui tunc summae rerum praeerat, reiecit: is vero iis denuo auditis praefracte respondit, regi suo admodum dolere, quod in regno tam vicino et tot necessitudinum vinculis secum coniuncto religionis negotium tam tepide et dissimulanter tractari audiat: cupere illum, vt qua seueritate Henricus socer in Mercuriali conuentu, et qua Franciscus melius consultus nuper Ambosiae vsus est, eadem in sectarios omni respectu posthabito animaduertatur, neque committatur, vt malum, quod tempestiua resectione per reges viros minuebatur, rege puero et foemina conniuente vlterius pullulet. proinde enixe, quantum potest, reginam socrum orare, se regnumque ac paruos fidei suae commissos liberos respiciat, et malo in dies crescenti mature medeatur; ni faciat, periculum Galliae, quod ad se quoque spectet, Philippum negligere non posse, ac post rem apud se et inter consiliarios diu ac serio agitatam tandem statuisse, opes vniuersas ac vitam ipsam, si opus sit, ad pestem communem exstinguendam impendere. id proceres, populos ac catholicos regni Franciae ordines assiduis querellis ab ipso exposcere, quorum precibus, nisi sibi sit defuturus, deesse nequeat. nec vanas criminationes vereri, quasi in alieno cum externis viribus bellum gesturus sit; nam ea in caussa Hispanas vireis censeri non posse externas, quando de maiorum religione conseruanda et regno regi reginaeque ipsi asserendo agatur; et copiae in Galliam intromittendae non Philippi, qui missurus sit eas, auspiciis, sed ipsius Regis Galliae ductu militaturae essent, eiusque nutu ac voluntate rem gesturae. alia et mandata Ausentio data fuerant, cum commendatitiis ad Elisabetham literis, vt de regni Nauarrae restitutione ageret: sed Philippus et eius nomine Albanus Nauarri in sectariis coercendis praeposteram prudentiam caussati, ira aduersus eum artificiose simulara, tam iustam petitionem ludificati sunt; eamque legem, si de regno auito sibi satisfieri vellet, dixerunt, vt bellum aduersus sectarios quamprimum in Gallia excitaret, et Condaeum fratrem ac Colinios addictissimos familiae suae clientes ad perniciem persequeretur. cum hoc superbo ac illusionis pleno responso dimissus Ausentius ineunte VIIIbri, postquam in Galliam rediit plenam fidem fecit consignatam ipsius Lemouicensis episcopi testimonio, aulae nostrae proceres cum aulae Hispaniae proceribus consilia sociare, nec vanam fuisse de Arturo Desiderio sacrifico quaestionem paullo ante habitam. is profligati pudoris homo vaesana temeritate incitatus ex Sorbonicorum quorundam theologorum consilio, nec inscio, vt plerisque persuasum fuit, Lotaringo Cardinali, dum colloquium Possiacenum celebraretur libellum, supplicem conscripserat, quo sacri ordinis nomine contra Protestantium potentiam, quae ipsorum doctrina multis locis in dies inualescente haut satis validis remediis a rege puero et infirmo, vt ipse aiebat, ac eius
consiliariis coercebatur, Philippi Hispaniarum Regis opem implorabat, et eius tanquam potentissimi ac religiosissimi principis patrocinio dignitatem, vitas, fortunas, opes primarij regni ordinis commendabat ac committebat. cum hoc libello et mandatis secretis ad Philippum in Hispaniam tendens iuxta Aurelianum per Nicolaum ordinum ductorem comprehensus est, et ad Reginam adductus. dein cognitione rei ad Senatum remissa interrogatus Desiderius super facto factique consciis et complicibus cum nec crimen pessimi exempli inultum premi, nec de eo ac consciis amplius quaeri tutum existimaretur, Senatus re cum regina communicata partes suas interposuit, et Desiderium multam ignominiosam commisisse pronunciauit, censuitque, vt frequenti Senatu tribunalitio die ipse capite ac pedib. nudis taedamque ardentem praeferens et in genua procumbens, praeeunte verba apparitore, declararet se temere maligne et malo consilio scripsisse libellum, in caussa memoratum, eumque, quo destinauerat, ferre voluisse; id sibi ex animo dolere, et veniam voce lamentabili a Deo rege ac Senatu petere; decrecum insuper vt libellus coram eo publice concerperetur; quo facto reus in Carthusianorum coenobium, vt ibi captiuus detineretur, trusus est, ex quo postea euasit. id actum prid. Eid. Iulij. extremo anno et insigne vindicatae Regiae maiestatis exemplum editum a Senatu; nam cum theologorum quorundam maleconsultorum impulsu quidam Ioannes Tanquerellus nomine studij theologici candidatus capita quaedam ad periculum industriae faciendum disceptanda proposuisset, inter alia iis hoc ascripserat, Pontificem tanquam solum Christi vicarium et ecclesiae monarcham potestati spirituali et saeculari omneis fideleis subiectos continere principes suisque praeceptis rebelleis regno ac dignitatibus exuere posse. quod ad Regem delatum cum alieno maxime tempore dictum, et ad seditionem ac legitimi obsequij, quod Regi ac magistratib. debetur, fidem labefactandam spectare videretur, Hospitalius Christophorum Thuanum praesidem, Carolum Dormanium, Bartholomaeum Faium Curiae consiliarios diplomate delegauit, qui de facto quaererent, et ad Senacum referrent; a quo tandem decretum fuit, vt Tanquerellus multa honoraria puniretur, et quoniam is aberat, apparitor facultatis theologicae, in schola Sorbonae coram Decano et cunctis eiusdem collegij sodalibus doctoribus ac candidatis, ob id conuocatis, et nisi conueniant, priuilegiorum ab rege et eius maioribus eis concessorum priuatione multandis, praesentibus item praeside et consiliariis curiae delegatis, necnon cognitore regio, palam declararet, dolere Tanquerello, quod quaestionem modo recitatam in disceptationem adduxisset, quam et temere et inconsiderate agitatam fuisse agnosceret, tanquam contrarium ab ea omnino sentiens, eoque nomine demississime Regi supplicaret, vt culpae gratia ei condonetur. inhibitum item a Senatu, ne huiusmodi quaestiones in posterum a theologis agitarentur, qui et duo e suo numero delegare tenerentur, Regem adituros et obsecraturos, vt ipsis offensionis, in quam ob id incurrere potuerint, gratiam faciar, et porro eos tanquam humillimos ac deuotissimos maiestati suae subiectos commendatos habere dignetur. ida Senatu decretum IIII Non. Xbr. quod decimo post die executioni mandatum est, et Thuanus praeses cum Dormanio et Faio Curiae consiliariis et AEgidio Burdino cognitore regio in scholam Sorbonicam venit, ibique coram L circiter theologis partim doctoribus partim candidatis post habitam a Burdino orationem decretum recitatum fuit, et praeeunte primario Curiae apparitore Petrus Gustus Tanquerelli nomine stans nudo capite errorem a Bonifacio VIII inuectum et post eius mortem passim daninatum ignominiosa confessione recantauit: quo facto theologi qui aderant, de fide et obsequio erga Regem praefati, eius mandatis et Curiae satisfacere se paratos ostenderunt. nunc quid in Italia interea et Germania actum sit, antequam vlterius progrediamur, locus est, vt cepto ordine dicamus. Pontifex semper antea veritus, si concilium indiceretur, ne is eius exitus esset, vt ipse in ordinem cogeretur, cum hactenus rem distulisset, tandem a Cosmo Florentinorum duce persuasus, accedente concilij nationalis, quod plerique apud nos vrgebant metu, S. oecumenicam et generalem synodum, quae sub Paullo III inchoata et sub Iulio III continuata propter nouos in propinquis Germaniae locis motus excitatos et exardescens in Gallia et
Italia bellum suspensa fuerat, persequi statuit, et III Kal. Xbr. anni praecedentis emisso diplomate eius celebrationem in ciuitate Tridentina ad sacratissimam resurrectionis Dominicae diem proxime futuram indicit, vehementerque in Domino hortatur venerabileis fratres suos Patriarchas, Archiepiscopos, Episcopos ac delectos Abbates, ceterosque quibus in concilio generali sedere, et sententiam dicere iure communi vel ex priuilegio vel ex antiqua consuetudine licet; vt intra eam diem Tridentum conueniant: insuper Romanum Imperatorem electum, ceterosque reges ac principes monet, vt si ipsi interesse non possint, eo legatos suos mittant, praefatus nihil propositum aliud habere se in hoc concilio celebrando, nisi honorem Dei, dispersarum ouium reductionem, ac salutem et perpetuam Reip. Christianae tranquillitatem. contra diploma illud Paullus Vergerius Iustinopolitanus quondam episcopus et magnis legationibus sub Pontificibus defunctus, qui paullo ante ab iis defecerat, cum Augustae Vindelicorum esset, scripto edito acriter inuectus est, et curiae R. fastum, pompas, luxum, ambitionem, sordeis, corruptos mores, quos perspectos se habere dicebat, multis et acerbis verbis detestatus, postremo addit conciliuma Pontifice indictum non vt oportuit ad stabiliendam Christi doctrinam, sed ad firmanda infirmae carnis diuinis mandatis aduersantis commenta, non ad purgandum ouile dominicum, sed ad disseminandos hominum inueteratos errores, denique non ad Christianam libertatem, sed ad miserarum animarum seruitutem et oppressionem institutum esse: quippe in quo iuxta ceremonialis Romani praeceptum, quod habetur lib. I. cap. III. sectionis XIIII. episcopi tantum abbates et ij omnes praesules, qui secundum formam iuramenti, quod praestant, cum ad dignitates promouentur, ad synodum venire tenentur, interuenire possint, ac ei subscribere; inferiores autem ecclesiastici viri ac saeculares principes consulendi ac instruendi, non autem deliberandi et decernendi gratia intersint; quo fieri dicit, non solum vt qui ob crassos et erga Deum contumeliosos errores se ab ecclesia Romana separauerint, non audiantur, contra quam a Paullo III initio promissum fuerat, sed etiam vt multi ac peritiores ex illiusmet ecclesiae gremio doctores ad sententiam dicendam non admittantur, libertare, in qua spes sarciendae concordiae reliqua erat, omnino sublata, et aperta ad scissuram numquam ex domo Dei eliminandam fenestra. hanc querellam cum ad iritandos Germaniae principes, quorum caussa ab initio concilium indictum fuerat, pertinere intelligeret Pontifex, ad eos ante omnia legatos mittere decreuit. delecti ad id Zacharias Delfinus Pharensis, et Io. Franciscus Comendonus Zacynthi, episcopi, qui cum literis fiduciariis ad Reges et principes profecti, primum omnium Ferdinandum Caesarem, qui tunc Viennae erat, adeunt, et ibi postquam mandata a Pontifice exposuerunt, consilium ipsius in legatione obeunda exquirere iussi monentur, vte vestigio omni mora postposita principes Augustanae confessionis socios, quos Neoburgi ad Salam in Saxonia simul congregatos commodum nacturi sint, adeant; cum iisque leniter ac modeste agant, et quantum fieri poterit, omnem exasperationis et offensionis materiam et ansam perquam diligenter declinare studeant. ita facilius rem confecturos, et ab illis certum ac determinatum responsum potius consecuturos, quam si diutius exspectent, et singulos in sua prouincia circumeunteis conuenire cogantur. nec enim nunc verendum esse, ne in accipiendo commodiore vel incommodo responso ab alio ad alium remittantur. tantum celeritate vtantur, ne ante ipsorum aduentum conuentus dissoluatur; simulque ambo eo contendant, inde postea commodius iter diuisuri; et ad principes, quos quisque eorum conuenire iussus est, non inuentos separatim profecturi. reuocatae et a prudentissimo Imperatore in memoriam condiciones, quibus principes Protestantes nouissimo Imperiali conuentu in concilium Tridentinum se consensuros declaraueraut; vt si eas aut omneis aut pro parte rursus in medium adduci contingat, ipsi legati re praemeditata tanto facilius, an et quid nomine Pontificis replicandum sit, cogitare possint. discedentibus oratores a Caesare adiuncti Otho Eberstenij comes, Felix Bogislaus Hassenstenij baro, et Christophorus Meela regni Boemiae vicecancellarius, qui postridie, quam Neoburgum aduenerunt, in principum consessu auditi nomine Caesaris hortati sunt eos, vt ad synodum Tridenti
indictam et legitime celebrandam veniant, quo lamentabili religionis dissidio et secutis inde Germaniae calamitatibus salutaris tandem finis imponatur. iis re deliberata a principibus responsum, inuictissimo Caesari se pro pia sollicitudine et amore erga remp. acipsos reuerenter admodum gratias agere. ad concilium quod attinet, non recusare liberum Christianum et vniuersale, in quo non Pontifex, sed verbum Dei pro iudice sedeat, iureiurando episcopis remisso, et Augustanae confessionis ordinibus facultate decernendi permissa; se contra animaduertere Pontificem Tridenti concilium continuandum indixisse, et suis tantum iuratis episcopis dicen dae sententiae potestatem facere, quod ipsi semper antea in publicis imperij comitiis iniquissimum esse protestati sunt; hac de re reuerenter Caesarem monere inpraesentiarum voluisse, integro responso in aliud tempus dilato, quando ad alios ordines hocnegotium spectet, et absentium principum legati, qui Neoburgi conuenerunt, nulla de mittendis Tridentum legatis specialia mandata habeant. orare interim Caesarem, vt hocresponsum in bonam partem accipiat, eique acquiescat, et Passauiense foedus ac pacem religioni datam constanter tueatur. postea Pontificij legati alter post alterum auditi, qui de Pij IIII laudibus et pia religionis sollicitudine tum egregia erga ipsos voluntate multa ac praeclara praefati eo consilio instauratum ab ipso concilium dicunt, vt haereses exstirpentur, et sectae, ex quibus tot fere religiones, quot homines, tot euangelia, quot doctores extitissent, omnino tollerentur; inquo cuncta caritate Christiana et pietate fraterna transactum, omneis plene ac benigne auditum iri, sententiasque ac suffragia liberrima fore pollicebantur. igitur legatos cum plenis mandatis mitterent, et sarciendae concordiae caussa susceptum tam laudabile negotium ex parte sua adiuuarent. perlatae et ad singulos Protestanteis litterae a Pontifice, quas breuia vocant, cum hac inscriptione, dilecto filio nobili viro Duci aut comiti, quae omnes minime resignatae in hospitium legatorum mox remissae sunt. tandem postremo conuentus die a VII viris ac ceteris principibus mane ad legatos Pontificis responsum datum; nullam se Pontificis iurisdictionem agnoscere; neque vero opus esse, vt Pontifici quid suae voluntatis sit in Concilij negotio, cuius indicendi aut habendi potestatem ipse non habeat, aperiant: abunde id saepius fecisse et se clementissimo domino suo imperatori Ferdinando, quid sui consilij sit, vt debebant, reuerenter exposuisse. porro ipsis vt viris nobilibus et ex amicissima rep. ortis, multa insuper doctrina et rerum vsu ornatis, honorifica quae possint, officia deferre; plura delaturi, nisi a Pontifice venissent. ita dimissi legati, qui cum Gaspare Schoneicho nobili Silesio, quo interprete vtebantur, Lubecam profecti, inde ad Fridericum Daniae regem mittunt, liberam accedendi ad eum et mandata sua exponendi facultatem petentes; verum accepto ab eo responso, nihil parenti suo Christiano, nihil sibi vnquam cum Pontifice negotij intercessisse, nec proin de mandata, quae ab eo haberent, cognoscendi cupidum esse, re infecta retro ad sua reuersi sunt. nec benignius responsum Hieronymus Martinengus Concilij caussa a Pontifice missus ab Elizabetha Angla tulit, quae venientem e Belgio in insulam traiicere prohibuit. conuenerant Neoburgi XIII Kal. Febr. principes Augustanae confessioni addicti Fridericus Palatinus, Augustus Saxo VIIviri, Io. Fridericus Saxo, Volfangus Palatinus, Ernestus et Philippus Brunsuici duces, Vlricus Megalopolitanus, Christophorus Virtembergicus, Carolus Badensis marchio, Ernestus princeps Hannebergensis, legati insuper Ioachimi Brandeburgici VIIviri, Ioannis et Georgij Friderici Brandeburgicorum, Philippi Lantgrauij, Barnimi et Ioannis Friderici Pomeraniae ducum, aliorum item. rex Daniae et Luneburgici principes tantum litteras beneuolentiae ac coniunctionis suae in ea caussa testeis miserant. ibi quia Concilij indicendi iam fama percrebuerat, et qui Augustanam confessionem profitebantur in crimen vocabantur, quasi non confessionis eiusdem sed confusionis socij essent, quippe tanta seu diuersitate seu repugnantia multorum licentia coorta, vt quae alij amplectantur, alij palam impugnent, de ea denuo communi subscriptione renouanda et confirmanda, tum de Concilio, an a principibus Protestantibus adiri vel recusari deberet, actum est. primum quidem placuit, vt VIIviri et ceteri principes, confessionem Augustae Vindelicorum Carolo Caesari anno huius seculi XXX exhibitam nunc dedenuo
confirmatam ac subscriptam Ferdinando, non leuiter Pontificiorum criminationibus, vt ipsi aiebant, turbato sui purgandi caussa mitteremt, eamque in futuro concilio, quod Pontificij moliebantur, iam certam ac sibi constantem suarum ecclesiarum nomine proponerent, ne si singuli suam seorsim exhiberent, maiori ludibrio eius confessionis socij exponerentur. tum prolatae diuersae confessionis illius editiones et exemplaria, atque illud imprimis, quod in conuentu Augustano, quo pax ecclesiae sancita est, Georgij Spalatini, et Io. Brentij manu scriptum Ioannes Fridericus Saxo et Virtembergicus plane cum aliis et cum prima inprimis editione Virtembergensi paucis exceptis congruere dicebant. verum Palatinus et Saxo, VIIviri recentiorem editionem, quae non rebus ipsis, sed verborum copia tantum atque inter pretationis perspicuitate a priori differret, et complurium minibus tereretur, recipi vrgebant. tandem cum alij principes et fere absentium legati eosdem articulos, qui Carolo Caesari olim exhibiti fuissent, subscribendos censerent, VIIviri ea condicione assensi sunt, vt praefatio noua adderetur, in qua posterior quoque ilia editio confessionis et apologia tanquam cum priore consentiens approbetur, et loca quaedam in priore illa ad transsubstantiationem alludentia, item de pompa ac circumgestatione sacramenti omittenda, quia diuisio sacramenti cum Christi institutione non conueniat, de Missa item non abolita ac similes controuersiae amplius explicentur. praetea VIIviri etiam confessionis Saxonicarum ecclesiarum ac Francofurtensis conuentūs mentionem in prooemio fieri volebant. sed cum rursus Io. Fridericus Saxo et alij Smalcaldicos potius articulos repetendos censerent, nihil ex iispraefationi insertum est. praefationem a Cracouio et Ehemio VIIvirorum consillariis scriptis mandatam et coram principibus lectam plerique probarunt; alij contra ei subscribererecusarunt, et cum iis assensum praebere, qui errores ac sectas cum Dei verbo et Augustana confessione pugnanteis fouerent; oblique Palatinum VIIvirum suggillantes, qui Tilemanum Heshusium Lutheri de coenae controuersia sententiam propugnantem nuper Heidelberga dimiserat. neque vero ferendum dicebat F. Saxo, quod in praefatione falso nec citra fucum iactabatur, nulla esse in Germanicis ecclesiis dissidia, cum omnium oculis et auribus ea subiecta sint, et inde Pontificiis non calumniandi tantum, sed vanitatis ac mendacij manifesti socios conuincendi ansa praebeatur. itaque confessionem non anno quadragesimo editam, quae plerisque locis immutata esset, sed nouennio ante excusam retineri et Smalcal dicos articulos declarationis loco pro oemio inseri denuo petiit. quod cum non impetraret, ceteris, vt hunc principum consensum et coniunctionem ad refutandos ac coercendos communeis hosteis necessariam non impediret, hortantibus, spatium deliberandi sumpsit, intra quod sententiam suam de re tota scripto comprehensam Senatui exhibuit, ac postridie, cum nihil obtineret, Neoburgo discessit. cum de concilio Tridenti indicto inter socios deliberaretur, diuersae sententiae erant, aliis id omnino recusandum censentibus; aliis placebat, legatos eo a singulis ordinibus mittendos, per quos se ad reddendam fidei suae rationem inlibera ac Christiana synodo offerrent, et grauem contra Pontificem et curiam R. accusationem instituerent, coramque exceptiones vsitatas et reiectiones de suspectis iudicibus, peruerso iuris ordine et loco incommodo proponerent. id multum ad leuandam inuidiam, quam sustineant, quasi synodi legitimae auctoritatem defugiant, profuturum, omneisque ex eo intellecturos, non per se, sed per hostium ambitionem stare, quo minus concordiae sarciendae ratio ineatur, ac proinde in posterum minus a Germanicis ecclesiis alienos fore. tum ad Io. Fridericum Saxonem legatos destinant, qui significarent, nihil magis optasse principes, quam ipsum ad finem conuentus Neoburgi permanere. verum quando excusationem ipsi de discessu acceperint, hoc illum scire velle, subscriptionem Augustanae confessionis, propter quam conuenissent, a se decretam esse, atque vt desiderio ipsius satisfieret, additam in praefatione de ocena Domini antithesim. proinde petere, vt ei subscribat. quod si nolit, saltem petere, vt clamores suorum theologorum cohibeat, et efficiat, ne Neoburgensis conuentus, vt antea Francofurtensis, acta, Samariticum Interim, publice nominent, aut scriptis editis criminentur. alioqui se vicissim et innocentiam suam et conuentūs illius originem ac progressum
amplius explicaturos, et omnia denique facturos, quae caussae huius magnitudo ac necessitas requireret. his actis socij discedunt; nec multo post Augustus Saxo VIIvir Annam Mauritij fratris F. Vilelmo Nassouio Arausiensi despondet. nuptiae magna pompa Lipsiae celebratae, quas plerique principes praesentia sua cohonestarunt, et in ijs Fridericus Daniae rex, quem Philippus Rheni comes, qui et ipse nuptijs interfuit Flensburgum vsque prosecutus, ibique Caroli regis nomine, cui militabat, conchyliati ordinis insignibus Danum donauit. Ad III Kal. Vtil. Erici Sueciae regis coronatio indicta fuerat, quae postmodo VIII. Kal. VItil. magno paratu Stocolmiae celebrata est, Baltici littoris vrbium legatis eo profectis, quibus ille priuilegia, quae in Suecia negotiantes harum vrbium ciues a maioribus tradita acceperant, abunde confirmauit. Reualiam vero Liuoniae vrbem, quae patrocinio regis se nuper subiecerat, non eadem solummodo gratia, sed pecunia insuper ampla, comeatu, milite, tormentis omnique instrumento bellico liberalius, quam foedere receperat, iuuit. pacem cum Mosco a patre Gustauo initam ac multis annis seruatam deinceps continuari, et in ea Reualienseis comprehendi petebat; sed cum Moscus Reualiae tutelam ab Erico acceptam, et nouas condiciones a Gustauo non petitas paci adiungi aegre ferret vix biennij inducias ab eo impetrare potuit. interea Reualiae Erici nomine praefectus coemobium Padense, quod ille ad Magni Holsatiae ducis dioecesim pertinere contendebat, et sequenti anno Parnouiam, et arcem Vitensteniam Polono subiectam vi occupat. ita Suecus Poloniae regem ac Danum, cuius frater Magnus totam Osiliensem et Reualiensem dioecesim sibi vindicabat, aduersus se concitauit, et Lubecenseis ac ceteros negotiatores pariter sibi inimicos reddidit prohibica Naruica nauigatione, et Reualiam, qui Naruam prius ibant, petere coactis. quod diuturno aduersus ipsum ac damnoso iuxta bello postea occasionem praebuit, mutandique Liuoniae statūs caussa exstitit. nam Sigismundus Augustus Poloniae rex, ad cuius patrocinium Liuonici ordinis magistrum et archiepiscopum Rigensem, ac nobilitatem illis subiectam confugisse supra demonstrauimus, cum Liuoniam lacerari atque in partes distrahi, et iam Reualiam se totam Sueco subiecisse, aliquot etiam prouincias a Magno Holsato teneri cerneret, non amplius teneri se prioribus de defensione pactis caussatus auxilia aduersus Moscum vtrique denegauit, nec aliam initi cum ijs foederis denuo confirmandi rationem esse demonstrauit, quam si archiepiscopus et ordinis magister se cum omnibus subditis suis Poloniae regno ac Lithuaniae subderent, ac sollemni sacramento fidem obstringerent. illi vero cum frustra auxilium ab Imperio antea flagitassent, ab eo deserti et extrema coacti necessitate, quippe ingentia Liuoniae vulnera iam magnam partema Mosco et alijs occupatae ac vastatae remedium praesens deposcebant, vt reliquas Liuoniae prouincias, ne in Mosci potestatem deuenirent, nomini ac religioni Christianae conseruarent, assensum praebuere, missoque post aliquot mensium tractationem in Liuoniam Nicolao Radzevillio Palatino Vilnensi primariae nobilitatis viro, in has condiciones transactum fuit, primum, ne mutatio principis Liuonis apud Caesarem aut Imperium damno sit, confessionis Augustanae professio libera permittatur, nobilium priuilegia confirmentur, omnimoda iurisdictio iuxta leges et consuetudines ac mores antiquos seruetur, saluo prouocationis iure; penes magistratum Germanicum iurisdictio maneat, Magister ordinis dux creetur, eique ditiones nouae hereditario iure attribuantur. Transduinana prouincia regi cedat, Riga item cum eius omni territorio ac iurisdictione, prout Imperio suberat, in eaque Gotardus nouus dux tanquam regis Poloniae legati partes teneat; alia item quae ad compensationem iuris, quod Magno Holsato competebat, pertinebant, de immunitate a bello, debitis, moneta, eodem instrumento comprehensa, quod Vilnae III Kal. Xbr. factum est. triduoque interposito priuilegia nobilitatis altero instrumento confirmantur. secundum haec Sigismundus Augustus, Vilelmus Brandeburgicus Rigensis archiepiscopus, et Gotardus fidem sollemni iureiurando interponunt, eaque de re acta publice conficiuntur, quibus et rex pollicetur, omnia illicite a Liuonia alienata aut per vltimos belli tumultus a Moscis auulsa se recuperaturum, in idque omneis opes suas insumpturum, iisque recuperatis bello ablata antiquis dominis restituturum. patientiam ea in re archiepiscopi non tulit
Christophorus Megalopolitanus Brandeburgico adiutor dilectus, qui alium quam imperatorem pro summo magistratu agnoscere recusauit, moxque conscensa naue in Germaniam perrexit, vbi cum nullam a Caesare et imperij ordinibus liberandae Liuoniae spem reliquam videret, ad turbida cum Sueco consilia specie laeta, confectu periculosa, exitu tristia animum adiecit. dein III Non. Mart. vt transactio ab vtraque parte executioni demandaretur, Gotardus coram Nic. Ratzeuilio, cum quo priore anno transegerat, ordinem ritu sollemni eierat, tradita cruce, sigillo, literis ac diplomatis omnibus, quae ordo Liuonicus a Caesare ac Pontifice acceperat, claueis praeterea arcis Rigensis ac portae ciuitatis in Ratzeuillij manus consignat, et commendatoris officium ius cudendae monetae, vectigalia piscium, atque alia iura regi cedit; quod extinctae militiae Teutonicae CCC LVII postquam ceperat, anno triste spectaculum quicunque Germanici nominis studiosi erant non sine lacrimis intuebantur; Poloni contra laetis ominibus et acclamationibus exceperunt; nec Sigismundus Augustus quantumuis pius princeps vlla religione prohiberi potuit, quin exemplo religiosissi patris, qui eadem ratione olim Prussiam imperio ablatam iuris Polonici fecerat, abolito Liuonico ordine et archiepiscopali iurisdictione prouinciae tranquillitati ac securitati simul et regionum suarum amplificationi, etiam religione mutata, consuleret. statim autem resignatione facta Gotardus, vti conuenerat, a Ratzeuilio regiae maiestatis nomine dux Curlandiae ac Semigalliae publice proclamatus est, et in eius nomen tanquam hereditarij domini mox nobilitas Curlandica ac Semigallica sollemni iuramento adacta, ac postridie ab eodem Ratzeuilio regis itidem nomine summus regiae maiestatis legatus ac Liuoniae gubernator in Rigensi curia renunciatur, clauibus arcis ac ciuitatis, quas tradiderat, ipsi redditis. eodem hoc anno, in quo versamur, magna inter Valachos mutatio secuta est. nam Iacobus quidam natione Graecus, qui et Heraclidis et Basilici nomine vsurpato ab antiquis Valachiae regulis genus suum repetebat, seque insulae in AEgaeo Sami despotam ac Pari marchionem appellabat, homo facie liberali et dignitatem ore praeferens, ad haec disertus et qui Graece Latine Gallice et Italice quam eleganter sciret, apud Polonos proceres, in quorum familiaritatem deuenerat, tantum potuit, vt corrogatis vndique opibus ac complurium auxilijs, inter quos praecipui fuere Albertus Lascus, Philipponius, Lassocius, in Moldauiam armata manu impetum fecerit. huic regioni despotae nomine praeerat Alexander ob inauditam immanitatem apud suos infamis. cum eo Lascus licet viribus impar XIIII Kal. Xbr. congressus numerosissimum ipsius exercitum fundit, fugat, et crudelem tyrannum regno exuit, totamque ditionem armis domitam Iacobo possidendam tradit, qui mox profusa, vt fit, inter purpuratos pecunia Constantinopolim profectus a Solimano impetrauit, vt in occupato principatu pro more confirmaretur. Carafarum superiore anno in carcerem coniectorum ac praeterea clientum amplissimae familiae, quos plerosque per eosdem dies vinciri imperauerat, Pontifex sub id quaestiones haberi voluit, omniumque quaestionibus relatores praefecit Hieronymum Fridericum episcopum Sagonensem vrbis gubernatorem, et Alexandrum Palanterium fisci procuratorem. tum quo iudicium rite magis peragi videretur, quaestioni VIII ex collegio cardinalium praecipuae dignitatis Patres delegit, qui gubernatori et Fiscali inspectores assidui adessent. tandem cognitio per nouem iam menseis instituta et agitata interrogatis coram reis, productis contra Cardinalem litteris, examinatis obiectis, ad Pontificem relata est, qui de singulis accusationibus seorsim cognoscere voluit. postremo, vt totius caussae series ab omnibus Patribus cognosci posset, pleno consistorio dieispatio a gubernatore ea recitata est, non auditis postea Patrum ea de re sententijs. dein Carolus Carafa Cardinalis ab ipso Pontifice maiestatis damnatus et omnibus honorum gradibus exutus, curiae, vt vocant, saeculari castigandus traditur. is postea ad mortem est damnatus, mandatumque rerum capitalium quaesitori, vt in eum iuxta sanctiones ciuiles iure ageret; cuius iussu in Hadriani mole carnificis manu nocte quae Non. Mart. praecessit, strangulatus est, spatio prius petito, quo VII poenitentiales psalmos recitaret, maiore quam in vita habuisse credebatur, tunc salutis aeternae sollicitudine Ioannes frater Montorij olim comes et postea Paliani dux, et cum eo Alifanus
comes vxoris Ioannis frater, et Leonardus Cardineus morti addicti, et in carcere turris-Nouae supplicio affecti, et in publico ad pontem AElium plebis ludibrio expositi, memorabile instabilis fortunae spectaculum praebuere, atque insigne praeterea documentum iis, qui secundiori aura altius prouecti se extra fortunae ictus collocatos existimant, vt moderate ea vtantur. siquidem reputantes plerique Paliani casum, quem nuper regio more per vrbem cum sumina potestate incedentem conspexerant, nunc vero eius corpus capite truncatum viderent humanae in constantiae admonebantur, quae diu res in summo fastigio consistere non patitur, et quo maiore mole homines in altum attollit, eo rapidiore impetu eos de summo culmine praecipitat. Cardinalis cadauer in vicina Mariae transpontanae aede publico sepulcro cohonestatum, mox a domesticis ad Mineruae translatum, ibique in familiari monumento conditum est. aliorum corpora ad damnatorum sepulcra relata sunt. sed Paliani praecipua constantia fuit, qui paullo ante mortem amicos periculo suo consternatos egregia oratione solatus est, et ad filium literas saluberrimis monitis plenas nihil turbato animo scripsit, quibus in vltimis vale dicebat, et Christiano more bene precabatur. ei vltra crimen maiestatis, quo maxime onerabatur Cardinalis frater, vxoris grauidae caedes obiecta, quam adulterij falso accusatam stimulante Cardinali, per Alifanum et Cardineum indicta caussa strangulandam curauerat; quam ob caussam illi tanquam homicidij conuicti capite luerunt. Cardinali vero obiectum, quod Paullum IIII patruum per se iracundum falsis rumoribus exacerbatum ad arma impulisset, multos et maximae dignationis viros huius belli occasione vexasset, quinquennalibus inducijs inter Gallos et Hispanos ictis violandis caussam dedisset, secreta consilia cum Protestantibus Germaniae principibus atque adeo cum Turcis Christiani nominis hostibus sociasset. non defuere tamen magni nominis eodem tempore iuris periti, qui iudicium id iniquum fuisse constantissime asseuerarent: quippe quo Cardinalis sine testibus ex suis tantum literis eorum, quae Paulli IIII iussu ab se facta contendebat, redargutus damnatusque fuisset, ijs, quae sibi obiecta fuerant, more Romano quaestione ac tormentorum vi minime expressis, dilationibus item, quas petebat, non concessis, patronis denique eius raro auditis. sane Pontifex videri voluit, eos non eo consilio in carcerem trusisse, vt morti addiceret; at in quaestionibus habendis Cardinalis responsis exasperatus, magnitudinem rei demum intellexisse, annitentibus plerisque et Cardinalem animi excelsi et intrepidi, si dimitteretur, in ipsius gentem aliquando iniuriam vltutum dictitantibus: itaque ob id eum de medio tolli iussisse, in ceteros maiore clementia fuisse vsurum, ni calamitosae caussae coniunctio inflammatum semel meticulosi senis animum ad seueritatem impulisset, vt is eos potius perdi, quam Cardinalem seruari tutius existimaret. mitius cum Alfonso Cardinali actum homine mansuetae continentisque naturae. is tamen in caedem Paliani vxoris consensisse, et quaedam e Pontificis cubiculo paullo ante ipsius obitum subripuisse accusatus C aureorum OIO et Apostolicae camerae praefectura multatus est. secundum haec, vt bellum a Paullo IIII contra Carolum Caesarem et Philippum filium motum Carafarum instinctu iniustum approbaret Pontifex, vtrumque innocentem esse pronunciauit, et cunctis, quae Philippo a Paullo IIII obiecta fuerant, absoluit, et M. Antonio Columnae Palianum restituit. capti mox et in Mausolaeum Hadriani coniecti Scipio Rebiba Cardinalis tanquam arcalorum Carafarum conscius, et Innocentius Montanus summa amplissimi ordinis infamia a Iulio III in collegium cardinalium cooptatus, qui maiore infamia vitam postea exegit, accusatus proximi interregni tempore patrem et filium caupones, vt illius vxore potiretur, interfecisse. sed post annum vterque dimissus, et ille quidem Constantino politano patriarchatu cohonestatus, vt iniuriam sibi factam vanae dignitatis titulo placatus obliuisceretur, hic vero opimorum sacerdotiorum abdicatione se meritae poenae exemit, ne egestate quidem a contaminata vita ad saniorem mentem reuocatus, in qua quamdiu superstes fuit, magno curiae Romanae dedecore perseuerauit. interea Pontifex more decessorum iam recepto sororum filios ac filias id se euocatos matrimonijs ditissimis ac dignitatibus auctos ad summos honores euexit, et Carolum Borromaeum et Marcum Sciticum Altempsium in Cardinalium
collegium legit, et Borromaeum quidem vitae sanctimonia postea clarissimum tractandis ecclesiae negotijs praefecit. Fridericum eius fratrem, qui Guidubaldi Vrbini ducis F. vxorem duxit, ecclesiae gubernatorem creauit, ei etiam Camertium principatum tradere constituens. Borromaei sororum alteram vnam quidem Fabritio M. Antonij Columnae F. puerulo, alteram Fabritio Gesualdo Ludouici Consani comitis F. tertiam alterius sororis filiam Hannibali Altempsio despondit. dum haec agerentur, apud nos qui ecclesiac paci et emendationi studebant, Pontificem priuatis caritatibus fouendis intentum a Concilio vniuersali abhorrere rati, nationale vrgebant, in quo Guisiani et qui eis addicti erant, cum summum religionis periculum verti arbitrarentur, veriti, ne Protestantes in eo obtinerent nullum non lapidem mouebant, vt regem a consilio de nationali concilio, cuiusspem fecerat, demoue rent: ac postremo tanquam ex machina Philippus Hispaniarum rex in scenam producitur, implorata eius a Pontifice ope; isque misso Antonio Toletano sedulo apud Reginam egit, vt ad concilium Tridentinum Galliae praesules ac theologos ablegaret, et interea, ne scissurae via aperiretur, nationalis celebrandi consilium omitteret. sic vero instructus venerat, vt si opportunum videretur, amicitiae, qua puerum Regem affinem prosequebatur, specie operam suam deferret, et minas contra eos, qui Protestantium caussae fauebant, misceret, iam tum arbitrium rerum nostrarum Hispanico fastu ad se trahens. cum in legatione obiisset Toletanus, in eius locum Io. Manrices suffectus est, qui reginam ad supplicia de aperte sectarijs ac suspectis sumenda minas precibus addens assidue hortabatur. sed quo minus heri sui promissa siue imperia in bonam partem acciperentur, obstabat Nauarrus, qui de regno maioribus suis per iniuriam adempto sibi satisfieri postulabat, et assiduis apud regem querellis Hispani conatus interturbabat; cumque plus in Gallia posse, quam reuera posset, crederetur, monitus est Hispanus, illius animum per homines idoneos pertentaret, quo promissis lactatum in praesens suis rebus pacatiorem haberet. duo in Nauarri gratia praecipue florebant Philippus Lenuncurius Altissiodorensis episcopus et Franciscus Scarsius, quorum ille ad vanitatem aulicam compositus et innata imbecillitate animi ad omneis rumusculos credulus, ceteroqui lautitiae et opulentiae innutritus facilius decipi, quam corrumpi poterat. hic contra obnoxius ad omnem rei faciendae occasionem intentus erat. per eos homines facile Nauarri ingenium se circumuenturum ratus Manrices omnem operam adhibet, et Altissio dorensem quidem vana officiosi honoris specie et vltro delata potentissimi principis amicitia inescat; Scarsium vero promissis inescatum in suas partes pertrahit, et ita vtrique persuadet, componendae de regno litigioso controuersiae has condiciones Nauarro proponerent; vt Catholicae religionis patrocinium in Francia susciperet, et quando haeresis legitima esset dissoluendi matrimonij caussa, ipse Ioannem Labretanam vxorem, quippe sectariorum veneno infectam repudiaret; qua repudiata nihilominus possessionem et iura omnia in regnis ac ditionibus, quae illi competunt, et quibus illa tanquam indigna propter haeresim priuaretur, penes se retineret; Mariam Scotorum reginam in eius locum duceret, Sardiniae regnum Nauarrae regni loco a Philippo compensationis titulo acciperet. ostentabatur Scotae coniugium a Guisianis, cuius doti et Angliae regnum accessurum dicebant, quod si matrimonium inter eos contraheretur, Pontifex ipsis adiudicaturus esset, eoque Elisabetham tanquam indignam propter eandem caussam spoliaturus. ad quae omnia exequenda et Pontificis auctoritatem et Philippi opes ac copias sponebant. de Sardinia vero, quae propter insalubre caelum solitudine damnata ad exulum deportationem magis, quam alios vsus a Romanis seposita fuerat, praeclara omnia et magnifica iactabantur, et a Scarsio imprimis, qui quae ex tabulis ad fraudem ingeniose elaboratis didicerat, quo fidem Hispani promissis astrueret ea se coram vidisse, cum in insula esset, mentiebatur, et Altissiodorensis vera esse a Scarsio deceptus eadem vanitate confirmabat. cum Nauarrus a consilio de repudianda vxore abhorreret, reliquum erat, vt conditionem de Sardiniae regno acciperet, in quam rem nihil illi omittebant, vt facili ingenio principem in fraudem impellerent; insulam esse toto mediterraneo mari secundum
Siciliam maximam et opulentissimam, pascuis, gregibus, equis generosis abundantem, oppidis et vrbibus frequentem, frumenti feracem, nauigationi ad omnes accessus opportunam, adhaec ita sitam, vt magna momenta inde ad res Italiae habeat, Africae vero immineat, vt qui eius compos sit, is toto Africano tractu intra breue spatium potiri possit. his addebant, si condicionem reiiceret, quae illi cum potentissimi regis amicitia offerebatur, videndum esse, quibus opibus subnixus speraret ab eodem inuito atque adeo hoste, regnum antiquum recuperare; propriis id non posse viribus, nec verosimile esse, Reginam aemulam vnquam passuram, vt bellum genero indicatur, et pax, quam tot vrbibus ac prouinciis restitutis et traditis Henricus vir eius nuper redemerit, ipsius caussa violetur. nec vero tempora, aut Galliae rationes ferre, vt alienis opibus augendis propriae quietis iacturam faciat. itaque potius videri, vt regnum sponte oblatum acciperet, nec certis et quae in manibus haberet, spretis ad incerta consectanda animum adiiceret; aut quidquam interea faceret, quod beneuoli regis animum et voluntatem adeo erga ipsum propensam alienare posset. eodem consilio missus in Galliam legatus a Pontifice Hippolytus Atestinus Cardinalis Ferariensis, cuius fratris filiam Annam Guisius vxorem duxerat. is in aula iam dissidiis ob religionem scissa a pueris nobilibus lixis petulanter insultantibus primo exceptus est, etiam libellis incerto auctore affixis traductus, quibus Alexandri VI Pontificis aui scelera et Lucretiae matris famosi amores a Fr. Guicciardino non mutilato, atque adeo a Iacobo Sannazario exagitati iniuriose refricabantur. cum mandata, quae a Pontifice habebat, diplomate regio ad curiam Parisiensem directo, vti moris est; confirmari peteret: primo recusauit Hospitalius, quippe memor proximis comitiis postulatum fuisse, ne in posterum sacerdotiorum collationes, quas vocant, a Pontifice, sed ab episcopis ac aliis praesulibus Gallicanis tantum obtinerentur, neque amplius vlla ex caussa contra sacros canones ac Patrum decreta dispensaretur. tandem repulsae infamiam a se regi cognatione coniuncto miseris precibus deprecatus Ferrariensis, ac fide data, mandatis non vsurum diploma a rege impetrauit, inserta sub sigillo ab Hospitalio cautione, qua se non consentiente sigillum appositum contestabatur; quae mandata postea sed sub modo et condicione a curia in acta relata sunt. Ferrariensis vbi in aulam venit, mutuas operas, sicuti a Pontifice iubebatur, Hispano in eo negotio nauabat atque ex compacto vana spe impletum ac nutantem Nauarrum officiose inuisens de regnis Angliae ac Sardiniae, quae vtraque ad S. R. respiciunt, spem factam Pontificis nomine confirmabat, si Catholicorum caussam tueretur, et a Protestantibus in posterum se alienum ostenderet. ita Hispanus Nauarrum ludificatus, postquam eum cum Condaeo fratre et Coligniis commisit, qua ex dissensione bellum necessario excitatum iri apparebat, et in Pontificis gratiam nationale concilium impediuit, quod id omnium turbarum apud nos componendarum remedium a plerisque existimabatur, voti compos quasi re bene gesta in Hispaniam rediit, prosequente eum Burdigalam vsque Scarsio, qui postquam inde rediit, rursus Nauarrum iisdem promissis onerat, quae mox sumptis contra Condaeum ac Protestanteis tanquam perduelleis armis, cum nihil haberet Philippus, vnde a Nauarro metueret, cum ipsius Nauarri vita euanuere. nihilominus ante ipsius mortem ea spe missi Scarsius et Anduzius in Hispaniam qui rem conficerent. aucto interea Protestantium numero, quamuis edicto Iuliano coetus fieri prohiberentur, et gliscente cum numero audacia non solum conciones publicae celebrabantur, sed etiam multis locis templa vi expulsis sacerdotibus occupabantur; quod edicto III Non. Nouembris mox facto caussam dedit, quo iubebatur, capitis poena proposita, vt templa occupata restituerentur; cui ex ministrorum consilio mox per totum regnum Protestantes paruere. cum vero de nouis motibus cottidie afferretur, et Iuliano edicto iritati magis quam sedati animi viderentur, nec Possiaceno colloquio quidquam profectum esset, de nouo remedio cogitari cepit, quod vt ab omnibus approbatum executioni melius demandari posset, accersiti regis mandatu ex cunctis regni curiis praesides ac senatores delecti, qui Germani fanum venirent, ex quorum sententia edicto publico de re tota decerneretur. inde quaesita a Guisio et Lotaringo Cardinali fratre ex aula discedendi occasio, qui iam arcta cum Momorantio et Santandreano
amicitia contracta, cum Nauarrum ob eas, quas dixi, caussas a Protestantibus alienum fluctuare et animo concidisse viderent, iam de rebus suis securi, ille quidem Ionuillam pergit, hic Remos contendit, inde mox ambo in Germaniam profecturi. rumor et tunc emanauit, quasi Nemorosius iuuenili calore audax consilium de Alexandro duce Aureliano regis fratre intercipiendo et in Lotaringiam secum abducendo cum Guisio cepisset: quo factum est, vt ipse subito discessu se aula proripuerit, eaque abstinuerit, donec res in apertum bellum erumperet. sub id tempus et Diuione tumultus exortus est, et a plebe, dum concio haberetur, quoniam id contra edicta fieret, impetus factus etiam, quasi confligendum esset, tympanis adhibitis. verum qui conuenerant armis, quibus instructi erant, vim repulerunt; cum in homines nihil agi potuisset, verso ad praedam furore domus aliquot direptae sunt. cum vero Lutetiae aliquoties iam tumultuatum esset, demum exeunte anno res in apertam seditionem erupit. conuenerant Protestantes ad locum iis destinatum, qui Patriarchatus vulgo appellatur, in Sammarcelliano suburbio iuxta Medardi fanum VI Kal. Ianuar. vbi cepta a Io. Malone concione, a curione aedituis et aliis, qui cum eo in proximo templo erant, nam nondum coetus qui ad sacrum vespertinum conuenerat, dimissus fuerat, siue ex vsu, siue vt molestiam concionem audientibus facesserent, tintinabula tanto fragore pulsantur, vt vix concionator exaudiretur. itaque missi ex ingenti illo coetu, qui plus II OIO hominum constabat, duo inermes, qui curionem et alios rogarent, vt a pulsatione horrifica illa abstinerent. reiecti illi cum iurgiis; et statim obseratis templi valuis interclusus ex iis vnus, nam alter se celeri fuga periculo eripuit, cum vim facere vellet, vt egrederetur, strictoque cultro se defenderet, crebris contorum ictibus postremo confossus est. tum redintegratus tintinnabulorum fragor, classici instar, ita vt opem implorantium voces sonore contrario retunderentur, cum rursus missus vnus ex Rugorelij propraetoris succincti, qui ne quid tumultus exoriretur Momorantij mandatu coetibus interesse iubebatur, apparitor armatus, qui tumultuanteis quiescere iuberet. verum is cum occlusas templi portas offenderet, saxorum grandine ex templi turre in subiectum locum depluente ac crebra ballistariorum eiaculatione territus, cum propter strepitum nomine regis saepius inclamato non exaudiretur, mox se recepit. inde capta occasione perditae vitae homines, qui in populosa vrbe nimis quam multi et ex gladiatoria fere viuentes, licentiae potius quam pietatis caussa se turbae confertae admiscuerant, non ferendam paucorum seditiosorum audaciam caussati, qui regiis mandatis ac ministris parere detrectarent, expugnandum templum suscipiunt, moxque facto agmine locum circumstant, et portas effringunt, irruptioneque facta vulneribus in ea acceptis iritati, tum horrendo occisi nuper in valuarum limine hominis spectaculo efferati magis ad vltionem accenduntur, et post aliquod certamen, loco potiti obuios quosque male multant. reliqui huc illuc dispersi ad turrem, quo iam curio confugerat, se recipiunt. in eo conflictu non pauimento, non aris, non statuis parcitum; dum alij ad eas euertendas petulanter discurrunt; sacerdotes et alij qui intus erant, pro vita pugnantes cum alia arma non haberent, statuas ipsis altaribus auulsas, vt aduersarios praeuenirent, in illos torquent. pugnantibus superuenit Gabastonus vigilum praefectus, qui et ipse ad id ordinatus fuerat, ne quid contra publicam tranquillitatem in his coetibus fieret, iuxta ordinum postulata. is in equo templum ingressus non solum tumultuanteis reprimere non potuit, sed praesentia sua maiori numero animos fecit, quod illi postea in exitium vertit. ex iis, qui in templo erant, vulnerati grauiter L, capti XIIII. tandem loco potitus, cum interea tintinnabula minime cessarent, et metus esset, ne ad classicum plebs furens maiore numero cum armis tandem accurreret, Protestantes ignem in turrim se subiecturos minitantur; vixque ita sedato classico ac tumultu de reditu in vrbem cogitare cepere; vbi cum non dubitarent, quin infestam plebem habituri essent, praeualente turbulentorum, vt in seditione fieri amat, aduersus quietiores potentia, ita se instruunt, vt non tam securitati suae prospexisse viderentur, quam hoc egisse, vt superba et triumphali pompa omnium odium contra se prouocarent. primam aciem Gabastonus cum L equitibus et CC circiter peditibus armatis ducebat; vltimum agmen cum suis item armatis clandebat
Rugerolius, in media turba inermis erat, et dedititij illi septem ordinibus seorsim a reliquis, vt ab omnibus dignoscerentur, incedebant bini inter se funibus colligati, et ita per totam vrbem traducti sunt, et in publicum carcerem deducti, non sine multorum indignatione, qui alioqui a Protestantium caussa non ita alieni erant. postridie eodem Protestantes, sed iustructiores et quasi conflicturi mane conuenere, et concione peracta eodem ordine domum rediere. sed plebis patientia mox a prandio in furorem versa est, multique vndique coacti et tumultuariis armis instructi in locum illum impetum faciunt tunc vacuum, et scamna ac sedilia et cathedram ipsam, ex qua minister populum alloquebatur, confringunt, ac postremo ignem in locum coniiciunt, et vicina aedificia incendio absumunt, crescente semper lasciuia, donec magistratu cum lictoribus accurrente huc illuc plebs dilapsa est, et incendium restinctum. ea re non solum exacerbati plerique, verum etiam in aula primores permoti sunt, et AEgidius Burdinus cognitor regius Germani fanum ad regem profectus rem per se indignam in maius auxerat. itaque negotium datum curiae, adempta rei cognitione Rugerolio et Hortensio succinctis propraetoribus, vt in factum inquirerent. delegati Ludouicus Gigas, et Antonius Fumeus, et quia non bene inter eos conueniebat, nam hic caussae fauere, ille aduersari vulgo existimabatur, iussi separatim testeis audire. auditi. a Fumaeo, qui seditionem a curione et aedituis excitatam dicebant: testes, qui contra dicebant, apud Gigantem sistebantur; nam ab vtraque parte de vi publica et iniuria illata querella instituta eratapud iudicem, et quisque ab aduersario principium seditionis factum contendebat. sed fraus fraude reuicta est: nam cum Gigas Genouefae fanum venisset, auditis, qui testeis omneis apud Fumeum productos seditioni interfuisse et eius maximam partem fuisse dicerent, aduersae partis testimonia tanquam suspecta reiecta sunt, et ipsi illi, qui testes in caussa erant, postulati et Senatus decreto in carcerem coniecti sunt, qui diuturnus eis pro poena fuit. nam vix eo tandem Nauarro rogante, sed aliquanto post tempore liberati sunt. ita cum tumultūs culpa omnis in Protestanteis recidisset, illi tamen affixis malo more per plateas libellis caussam sutam tuebantur, et coniurationem ad innocenteis oppugnandos quorundam curiae praesidum ac senatorum, qui iudices in ea caussa sederent, consilio et instigatu initam dicebant. nam mox excitato tumultu visos CCC homines armatos, qui quasi in insidiis per vicinas domos latentes accurrerunt; sed cum se numero impares contra tantam multitudinem viderent, retrocessisse. deinde quorsum templi sacerdotes donaria omnia aurea et argentea ac reliquam pretiosam supellectilem paucis ante diebus inde asportassent, nisi quod de facinore perpetrando iam cogitarent? aut quorsum eos, quia coetu ad illos rogatum missi erant, vt ab insolito fragore abstineretur, tam arroganter cum iurgiis repulissent, vno etiam ex iis immaniter in ipsius templi limine occiso, nisi re deliberata, et de subsidio certi occasionem motus excitandi quaesiuissent? quod vero vim vi repulerint, id iure naturali licere. quid quod a magistratu rogati sunt? an igitur, quod ei opem aduersus regiis mandatis parere detrectanteis imploranti praesto fuerint, in iudicium vocari debere? an non constare magistratum, si aliquid violentius contra resistentem fecerit, nihil ei imputari? cur non eodemiure censeantur, qui magistratui operam nauarint, vt regis mandata executioni demandentur? igitur non ad factum et eius euentum, sed ad consilium respiciendum esse. nam in seditione, cum aliis vim inferre conantibus aliis indignatione resistentibus verbera et caedes admittuntur, imperatorum constitutionibus sancitum esse, vt in eum, qui primus vim facere tentauerit, et alterutri parti caussam praebuerit, supplicium exerceatur. his rationibus Protestantes factum excusabant potius, quam defendebant: in quo tamen aequiores inter ipsos moderationem requirebant, et ita iudicabant, in rep. bene constituta diligenter cauendum esse, ne coetus huiusmodi habeantur, quantumuis iusta caussa praetendatur. nam non posse fieri, quin multa in illis licenter et contra leges ac tranquilliratem publicam admittantur; cum passim quisque motu semel excitato auctoritatem in iis sibi vindicet, contemptis eorum, qui quieti student, consiliis. cum igitur plebs fremeret, et ad contrariam seditionem spectaret, paucorum supplicio ei satisfactum est, poenae deditis Gabastono, qui seditionis facem accendisse, non extinxisse, et praesentia sua
animos tumultuantibus fecisse dicebatur; et quodam apparitore, qui quod truncatarum accepto olim in bello vulnere narium deformitatem lamina argentea tegeret, argyrorhinus vulgo vocabatur, strenuo homine, et qui se ante alios in eo conflictu spectandum praebuerat. ij Senatus decreto patibulo suffixi; nec satiata supplicio plebe e carnificis manibus rapti, vterque per vicos crudeliter tracti postremo in profluentem mersi sunt, cantilenis etiam ea de re confectis, quibus vici noctu et interdiu personabant. in Scotia nuncio de morte Francisci allato Iacobus reginae viduae frater naturalis summa celeritate ia Galliam venerat, inde in Lotaringiam profectus, quo se regina post mariti mortem contulerat, siue secretum suo dolori quaerens, siue muliebri aemulatione, vt a Catharina socru longius abesset. aduentu Iacobi laeta in speciem regina post multos habitos sermones postremo ostendit decreuisse se in Scotiam proficisci, nam de eo ante eius aduentum consultatum fuerat. et quidem multi reginam a profectione deterrebant, Angliae regina non satis aequa; praeterea difficultatem itineris caussantes, et hominum, ad quos iret, mores ferinos et ad seditionem semper spectanteis, quique vix virorum imperio regi possent. sed contra ab aliis disserebatur, Scotorum regnum legitimum, quamdiu a regibus moderatis administratum esset, nusquam seditionibus concussum fuisse; potentissimam vero in praesentia pacandarum rerum rationem esse, si nihil in religionis receptae statu mutaretur. et haec Iacobi sententia erat, qui reginam omnia domi pacata reperturam pollicebatur; et Guisiani auunculi in eam partem proniores erant, qui reginam absentem magis in sua potestate futuram arbitrabantur, sperabantque eius matrimonij spe vicinis principibus ostentata, se multorum amicitias complexuros, atque interea vnum e suis rebus in regno administrandis praefuturum. regina vero, quamquam non ita diu regno assueuisset, tamen moleste ferebat se in ordinem cogi, et prouidebat, si in Gallia maneret, se in ea aula, in qua principem locum tenuisset, deinceps viliorem futuram. itaque statim Iacobum fratrem in Scotiam remittit, diemque certum praefinit, ad quem expectari vellet. commode incidit reditus Iacobi in tempus, quo AEgidius Noallius Burdigalensis senator a rege missus in Scotiam venit, qui quod post publici conuentūs finem venisset, reiectus fuerat in proximum concilium ad XII Kal. Iunias indictum. nam diplomate allato, quo regina proceribus conuentus habendi, et statuendi, quae e rep. essent, ius faciebat, legatus auditus est. cuius haec praecipua mandata erant, vt vetus cum Gallis foedus renouaretur, nouum cum Anglis solueretur, sacerdotes bonorum possessione, vnde deiecti erant, restituerentur. ad ea minus amice responsum, adhuc iritatis ob recens bellum animis, quo nostros libertatem suam opprimere tentasse querebantur; tamen quod ad Gallicum foedus attinet, se non recusare demonstrant, quippe cuius violati minime sibi conscij sint, de Anglicano soluendo spe omnino praecisa; ad quod seruandum recenti beneficio obstricti sint. verum ad caput, quo sacerdotum restitutionem petebat, omnium acerbissime responsum fuit; nempe eorum, quos ille sacerdotes appellaret, neque se munus vllum aut vsum in ecclesia agnoscere: et ne verba effectu carerent, facto decreto in eodem conuentu de demoliendis passim coenobiis, statim mittuntur in omneis regni partes, qui imperata facerent, antequam regina adueniret, qua conscia regem ea petiisse coniectabant: nec dubitabant, si res adhuc post eius ad regnum aduentum integrae forent, quin eadem de re rursus querella institueretur; at euersis semel eorum domiciliis, quos omnino regno exterminare in animo habebant, in posterum frustra querellam fore. id admodum aegre tulit regina, clam se et inter familiareis, vbi domum venisset, Mariae Anglorum reginae exemplum imitaturam interminata; sed presso ad praesens dolore eius vltionem in commodius tempus distulit. igitur ad profectionem comparatis quae necessaria erant e Campania atque adeo Lotaringia Lutetiam venit, cum rex in Sangermano suburbio esset. inde regem comitata Germani fanum vsque petito ab eo ac Regina comeatu in regnum reuertitur. Guisius magno comitatu ac reliqui familiae proceres abeuntem Caletum vsque prosecuti sunt. Caleto soluentem Ellebouius marchio et Franciscus Franciae prior in Scotiam vsque comitati sunt. discedenti reginae consilium dederat Lotaringus Cardinalis, vt supellectilem mundumque muliebrem magni
pretij, quem in Gallia lucrifecerat, velut in alium orbem transitura apud se deponeret, donec de sui itineris euentu fortuna statuisset: verum illa, quae auunculi ingenium probe nosset, argute respondit, cum se maris periculo committeret, non videre, cur mundo magis quam sibi caueret. missus et fuerat in Angliam ad Elisabethae reginae voluntatem explorandam Henricus Clutinius Osellius, quod de classe ab Anglis instructa fama percrebuisset. is vero honorifice exceptus ac statim remissus Scotae refert, si per Angliam transire vellet, nullum eius officium desideraturam, idque Anglam pro summo beneficio habituram; sin congressum declinaret contumeliae loco accepturam. nihilominus omissa Anglia recta in Scotiam iter tenuit, caligine statim, vbi Caleto soluit, oborta, quae triremeis in altum euectas eo vsque secuta est, donec ad XII Kal. VIIbr. applicuerunt. huc concursu ex cunctis regni partibus facto partim aduentum et incolumitatem gratulantium, partim ex iis, qui officia sua erga absentem commemoraturi et gratiam eius occupaturi venerant, partim vt ex publico noui regni spectaculo augurium de rebus futuris captarent. et nemo erat, qui quamuis varie animo affectus, ex reginae adolescentis excellenti forma et ingenij elegantia praeditae aspectu non fortunam eius ex aequo admiratione simul et commiseratione prosequeretur. quippe illa inter saeuissimas bellorum tempestates, patre intra sextum quam nata erat diem orbata, et antequam sensum malorum habere posset, omnibus seditionum domesticarum periculis exposita, dein patria relicta in exterum regnum asportata, vixque in itinere a fluctuum violentia seruata, post inatrimonio quidem perillustri aucta, sed ostentato magis quam exhibito gaudio extinctis momento fere matre lectissima femina, cuius summa diligentia educata fuerat, et viro rege potentissimo, in luctum et orbitatem reiecta, nouo, in quod venerat, regno amisso, et vetere, ex quo discesserat, turbato et incerto, magnum iam in ea aetate inter saeuitiem blanditiasque iocantis fortunae instar erat. inter hos gratantium plausus quiddam accidit, quod in regni ingressu eam non medio criter conturbauit; nam cum ad sacrum peragendum ornatus, qui solet, priuatum in sacellum ferretur, quidam tam audax repertus est, qui cereos arreptos confregit, ac nisi conatus ille modestiorum interuentu discussus fuisset, reliquus omnis apparatus fuisset disiectus. verum hic motus in suo mox ortu per Iacobum reginae fratrem est compositus, cuius iniuriam prudens femina ad tempus dissimulauit, frementibus reginae auunculis et Georgio Gordonio Huntileae comite, qui in omneis nouarum rerum occasiones intentus, cum hic locum gratiae patere arbitraretur, clam pollicebatur, quicquid vltra Caledonios regionum esset, ad veteres ceremonias rediturum. verum illi, qui vanitatem hominis cognitam haberent, veriti, ne sine operae pretio tempestatem reginae nuper regnum ingressae perniciosam excitarent, ad Iacobum rem detulerunt. venerat cum iis Henricus Momorantius Danuilla Annae magistri equitum filius quamuis rebus in Gallia turbatis; quo facto in multorum reprehensionem incurrit, Nauarri atque adeo suorum caussam praepostera officij ostentatione deseri dictitantium. sed qui aequiores erant, id maximo amori condonabant, quo iuuenis aulae deliciis innutritus formosissimam feminam perdite deperibat; nec occultae erant blanditiae, quibus illa iuuenem lactabat; et creditum esta plerisque, si solutus fuisset, potuisse ad eius nuptias aspirare. constat certe R. B. Danuillae perfamiliarem hominem ad omne facinus paratissimum, id tunc ei persuadere conatum, et quoniam impedimento erat vxor, de ea veneno tollenda consilium dedisse, in eamque rem suam operam et Macedonij cuiusdam, quem postea ipse propria manu occidit, vltrodetulisse; verum iuuenem scelus exhorruisse. tunc vero dimissi Galli, et Danuilla imprimis, qui parente euocante inde aegre discessit, relicto apud reginam Catalario vno ex suis nobilibus famosi illius equitis Petri Terralij Baiardi nepote ex filia, quam is ex contubernio nobilis feminae Mediolanensis susceperat, qui dum operam absenti Danuillae nauat alienos amores fecit suos, et venustatis suae fiducia fretus eo vesaniae ac temeritatis prouectus est, vt dum de reginae gratia non desperat, sub lecto, in quo illa dormiebat, se abdiderit commodum noctis opperiens, vbi a famulis deprehensus ipsius iussu securi percussus est. sed haec postea acciderunt. Dimissis honorifice Gallis vnus Ellebouij marchio est retentus, dumque ludis conuiuiisque hiems
extrahitur, mittitur interea ad Elisabetham Gulielmus Maetellanus cum reginae ac procerum literis, quibus ab Angla magnopere petebant, vt arctioris concordiae inter Anglos ac Scotos in posterum seruandae ratio iniretur; eam autem certissimam videri, quae et veterum dissidiorum memoriam deleret, et fontem nouorum exhauriret, si Analorum regina decreto publico regni ordinum statueret, ac ipsa auctoritate sua confirmaret, secundum se suosque, si quos gigneret liberos, in regnum Anglorum, vt succederet Scotorum regina. id admodum nouum et inciuile visum Elisabethae, quae nullum aliud impraesentiarum responsum dedit, quam exspectasse se a Scota aliam legationem, atque adeo foederis ad Letham nuper facti, quod et se facturam, quamprimum domum rediisset, nuper in Gallia receperit, ratihabitionem. paucis post diebus legatum reuocat, et nunquam in animum inducturam dicit, vt sibi linteum sepulcrale ante oculos ponat, nec commissuram vt funeris sui apparatum cottidie cernere cogatur. tum multis verbis rem exaggerat, et periculo non carere ostendit, exemplis propinquorum regnorum atque adeo nostrorum in eam remadductis. tandem post multos vltro citroque sermones habitos ab Elisabetha impetratum est, vt delegati vtrinque congrederentur, qui re retractata tandem foedus in has condiciones pepigerunt, vt regina Scotorum regiis Anglorum insignibus ac titulis regnorum Angliae et Hiberniae abstineret, Elisabetha aut liberis ex ea superstitibus; Angla vicissim caueret, neque se neque posteros ex se genitos quicquam acturos, quod ius successionis Scoticae laederet vel imminueret. adhaec multa inciderunt, quae reginam iam iritatam et in aula libera educatam in dies magis accendebant. nam cum edictum de missa vnica ei permissa publicaretur, Iacobus Hamiltonius Araniae comes, is quie Gallia, vbi iussu Guisianorum asseruabatur, aufugerat, contradicere ausus fuit, et Arcimbaldius Duglassius Edimburgi praefectus omneis pontificios edicto promulgato facessere iusserat. itaque elato animo femina, quae se in ordinem sensim cogi nollet, et multum interesse existimaret, ne in regni ingressu imperiosis suorum intercessionibus regiam maiestatem seruiliter opprimi pateretur, sarellitum custodiam lateri circumdare decreuit, quod quia apud Scotos nouum erat, et citra motum rei conficiendae rationem non inueniret, tali commento vsa est, communicata re prius cum Ioanne Iacobi, qui interea latronibus persequendis occupabatur, fratre. nocte tumultum annunciandum curat, quasi Araniae comes reginam, cuius amore immodico tenebatur, cum illa ab ipso summopere aliena esset, per comitum frequentiam aulam aggredi et in arcem suam, quae XIIII milliaria inde aberat, vi abducere conaretur. hoc nunciato, cum equites tota nocte per agros discurrissent, mane custodes ad fores regias appositi apparuere, et quanquam de fabula multis suboleret, tamen quod rumor ille verosimilis erat, nemo repugnauit. hoc magnificentiae regiae ad antiquam dignitatem adiecto, reliquum erat, vt per luxum, cui regina adolescens apud nos insueuerat auctis sumptibus aliunde quam ex regio patrimonio. quod per se modicum superiorum regum incuria ad nihilum paene redactum erat, facultates suppeterent, cumque procerum ac plebis opes attenuatae essent, haut diu quaerendum fuit, in quos aulicorum sumptus reciderent; continuoque arcessiti sacerdotes, cum quibus magis infirmitatis conscientia non recusantibus, quam rationum vi persuasis tandem transactum est, et conuentum, vt e fructibus ecclesiasticis tertia pars raderetur, vnde ministri Protestantes alerentur reliquum in Reginae vsus cederet. quae transactio nemini omnium grata fuit; nam et imminutos suos reditus sacerdotes conquerebantur nec ministri affectata illa liberalitate multum subleuati sunt. ita aula in luxum soluta, tamen ius aequabiliter initio dicebatur, et sontes plectebantur, administrante remp. Iacobo fratre ob fortitudinem et aequitatem cunctis per caro et Gul. Maetellano summi ingenij adolescente. tunc data vxor Iacobo Agnes Kennetha comitis Martialis filia, eiusque nuptiae insolito luxu satagente Regina celebratae sunt. mox et is Morauiae comitatu, qui Gordonio ademptus est, donatus, cum Marria ante in Ioannis Areskini gratiam, cuius ea veteri iure fuisse deprehensa fuerat, itidem Gordonio adempta cessisset, quibus rebus iritatus Gordonius alioqui omnium Scotorum longe opulentissimus, cum se quasi auito patrimonio spoliatum existimaret, de Iacobo aemulo e medio tollendo
cogitare cepit, acta eius omnia assidue ac palam calumnians, porrecto etiam reginae libello propria manu scripto, quo virum innocentissimum affectatae tyrannidis accusabat. eodem tempore Iacobus Heburnus Bothueliae comes indomitis libidinibus infamis cum vita in lustris et popinis acta tantum aes alienum contraxisset, vt aut ei bellum ciuile esset excitandum, aut scelere et aliquo insigni facinore extremae inopiae metus propellendus, insidias comiti Morauio, sic enim deinceps vocabimus, struere intendit. commodissima autem rerum turbandarum occasio visa est homini turbido, si Morauium cum Hamiltoniis committeret. itaque ante omnia Morauij animum sibi periclitandum duxit, cui cum consilium de Hamiltoniorum gente exscindenda minime probaretur, ille subito, vt erat parato in vtrumque ingenio ad Hamiltonios se confert, et ministrum ad caedem Morauij, cuius potentiam impatienter ferebat, se offert. nec Hamiltonij rem improbabant; quippe qui viderent Morauium vnum obstare, quominus Reginam in potestate haberent, sed vnus inter eos repertus est Araniae comes, qui quod arcta amicitia cum Morauio coniunctus esset, scelus exhorruit, et Morauium consilij contra eum initi per literas certiorem fecit, ad quas cum ille rescriberet absente Aranio literae a patre eius resignatae sunt, cognitoque coniurationem ab Aranio detectam esse, ipse iussu patris in custodiam conijcitur, ex qua elapsus ad Reginam venit, quae tunc ad Falcolandiam arcem erat damarum venationibus intenta, ordineque rei exposito, mox Bothuelius et Galuinus Hamiltonius, qui manu patrandi facinoris partes susceperant, et Aranium in aulam, vt se purgarent, consecuti fuerant, custodibus appositis retinentur. quamuis de facto constaret, et exploratores retulissent, equites loco et tempore ab Aranio dicto multis locis apparuisse, tamen interrogatus Aranius, cum inde amore immodico erga Reginam, et arcta cum Morauio necessitudine raperetur, et patrem hominem socordem, sed ad res difficiles aggrediendas nimis facilem a coniuratione eximere vellet, animo paullum turbatus est, et ita mente emotus, vt ab eo tempore sibi parum constare deprehensus sit; verum per interualla, cum ad se redibat, tum prudenter respondebat, vt interdum insaniam simulare crederetur, quo patrem periculo eriperet, cum ceteros constanter accusaret, et quando testeis alios non haberet, armis se cum Bothuelio dimicare paratum ostenderet. interim diuersi in custodias missi; Bothuelius in arcem Edimburgensem, Galuinus in Sterlinensem, Aranius ad fanum Andreae in archiepiscopi arce asseruari iussus est, frustra contendente a Regina Hamiltonio castri Eraldi duce, vt filium, Bothuelium et Galuinum acceptis vadibus dimitteret. verum illa, quae de Britannoduno arce toto regno munitissima, quam Hamiltonius ab eo tempore, quo Prorex fuerat, tenueratrecipienda cogitaret, nunquam adduci potuit, vt Hamiltonio ea in re gratificaretur, ne arce quidem repetita, et per eam occasionem accepta. nec cessabat interea Gordonius, qui duabus illustribus familiis ad communem caussam adiunctis iam impune Morauium occidi posse sibi persuaserat, insidiasque imprudenti struit. de quibus cum ille indicio rei ad eum permanante cognouisset, et deprehensi essent armati quidam ex Gordoniis, tamen Gordonio annitente excusatio accepta est, quasi illi domum discessuri arma induissent, et postea ex alia occasione non positis armis remansissent. iam aestate adulta conuenerat, vt vtraque Regina Anglorum et Scotorum Eboraci congrederetur, ibique de controuersiis transigerent; sed cum ad iter se compararent, offensione ab Angla contracta, quod Aumalius Scotae auunculus legati Anglici, qui apud regem erat, literas resignasset, et nauis, quae alterum legatum portabat, direpta esset, res in aliud tempus reiicitur. ad trium toto regno potentissimarum familiarum contra Morauium odia accessit et reginae auunculorum consilium, qui hominem plebis et nobilitatis licentiae per reginae absentiam assuetae fauore subnixum in ordinem redigendum censebant, et alioqui per eum vnum stare, quo minus teligio maiorum restitueretur. nec multum laborandum fuit, vt hoc reginae persuaderetur, quippe quae apud nos educata fratris seueritatem aegre toleraret, et licentiae assueta legitimi regni moderationem regibus indecoram existimaret, et aliorum libertatem suam seruitutem interpretaretur. itaque Guisiani ei persuadent, vt in eo negotio Gordonij opera vteretur, et spe nuptiarum suarum Ioanni eius filio ostentata magis quam
promissa hominis vaecordiam aleret. scribit Buchauanus etiam breuiculum a Lotaringo Cardinali missum, quo nomina eorum, qui ablato Morauio interfici debebant, edebantur, spe facta, si res succederet, pecuniam quasi ad bellum contra eos, qui a R. Ecclesia defecerant, gerendum, non defuturam. sed cum rei indicium ad Morauium et alios caedi destinatos aliunde permanasse resciuisset, vt animi sincere et occulta consilia ab iis non separantis fidem faceret, prolatis literis rem aperuisse. inde Regina Edimburgo, quo ex regni limite redierat, Abredoniam VIItrionem versus ad eid. VItil. venit. ibi cum esset a Gordonij vxore virilis animi et consilij femina sollicitatur, vt promissa repraesentaret; sed regina, quae et rem confectam, minime cuperet, et Gordonij perfidiam suspectam haberet, cunctabatur, et quominus ei assentiretur varia impedimenta caussabatur, atque illud inprimis, quod e dignitate sua non putaret, Ioanni filio eius, qui ante paucos dies in custodiam traditus effugerat, reconciliari, nisi prius in custodiam liberam saltem ad paucos dies Sterlinum concederet; quod non tam ob eam, quae obtendebatur, caussam dicebat, quam vt omnia integra sublato Morauio haberet, neque ad nuptias absente et captiuo sponso cogi posset. sed quominus Gordonius filium quasi obsidem traderet, in caussa erat, quod Ioannis AresKini Marriae comitis et Morauij auunculi, qui Sterlinensem arcem tenebat, suspectam voluntatem haberet. tamen cum Regina vrgeret, nec ille assentiretur, ex eo offensionem contraxit; cumque Abredonia Enermesum venisset, et ab arce, in qua diuersari statuerat, a custo dibus Gordonij iussu exclusa esset, insidias verita, quod sibi oppido fere aperto pernoctandum esset, et Ioannem Gordonium cum OIO selectis equitibus circum in armis esse intellexisset, vigiliis aditus omnes obsidet, et naues in fluminis statione ad perfugium, si opus esset, contrahit, ita nox trepidis in rebus extracta, qua et capti aliquot ex Ioannis equitibus, qui exploratum venerant, cumque de Reginae periculo rumor percrebuisset, statim vndique odio Gordonij et principis caritate incitati accurrerunt, quorum ope freta illa, et alioqui iniuriae acceptae impatiens, atcem mane oppugnare statuit, qua mox dedita propugnatorum praecipui supplicio affecti sunt. inde Abredoniam quatriduo post redicum, mutata admodum scenae aulicae facie, cum regina fratrem iam omni fauoris ostentatione complecteretur, et salutem suam ex eo pendere coram simularet, contra vehementis aduersus Gordonium odij signa omnia ederet. itaque ille, qui eo se progressum videret, vnde non esset regressus, ad praecipitia consilia animum conuertit, et Morauij caede patrata Reginam in potestatem redigere omnino statuit, eoque magis, quod Guisianos Reginae auunculos ab eo consilio non abhorrere sibi persuaserat. remanserat in aula eius agnatus Georgius Gordonius Suderlandiae comces, qui in Reginae gratia florebat. is ad id operam suam clam pollicebatur. in consilij partem et ascitus fuerat Ioannes Leslius Gordonij cliens, ex quorum literis deprehensis cum omnia consilia patefacta essent, Leslius, mature re excusata, venia petita in gratiam acceptus est, Suderlandius sine mora aula discessit. Huntilaeus vero, qui in loco ob circumiectas paludes fere inaccesso euentum rei opperiebatur, cum de exitu cognouisset, morae impatiens, et alioqui amicorum, quos multos in aula habebat, promissis fisus, quod astu tentauerat, iam aperta vi aggredi statuit, et proelij aleam subire. contra cum mox ducit Morauius, cum vix CXX fidos equites penes se haberet, sequentibus, qui aderant, proceribus, atque in iis praecipue Iacobo Duglassio Mortonij comite, et Patricio Lindesio; mox ex vicinis agris IO CCC circiter collecti, sed qui ab Huntilaeo corrupti fuerant et se ingerebant, vt Morauianos ad exitium traherent; praemissi equites qui, ne Huntilaeani euaderent, paludis aditus seruarent. ipse Morauius instructa acie in propinquo cliuo, vnde in paludes despectus erat, stetit, mox auxiliares praetentis ericae ramis, cuius illis locis magna copia est, proditionis occultae signo dato procedunt, quo conspecto Huntilaeani, qui supra CCC erant iam de exitu certi, nam ceteri fere diffugerant, vbi propius ventum est, munitione sua gradu acceleraco exeunt, et cum aduersam aciem, vti conuenerat iam turbatam et conuersam viderent vt expeditius sequerentur, sarissas abii ciunt, et ad maiorem integrorum terrorem, qui post proditores stabant, enseis stringunt. at illi auxiliares eodem impetu etiam post se stanteis vna secum in fugam auersurous
rati, ad eos retro pedem ferebant: tum Morauius, qui nullam in fuga salutem, et praeter mortis honestae decus nullum exitum videret, a suis desertus minime se deseruit, voce magna suos imperiose monens, vt sarissis praetentis ordines densarent, neque fugienteis intra se reciperent. ita spe sua decepti proditores, cum non reciperentur, praeteritis vtrinque cornibus in latera confusi abiere. Huntileani vero turbatis instantes et ipsi turbati, cum praeter opinionem Morauianos retro acie praetenris hastilibus horrenti ad pugnam paratos cernerent, cum abiectis sarissis ad manus venite non possent, metu perculsi mox in fugam vertuntur; quo conspecto auxiliares, vt se a priore culpa purgarent, frontem vertunt, et cum fortuna versis animis animose fugientibus incumbunt, et quicquid caedis fuit, eo die ipsi edunt. caesi ex Gordonianis CXX, capti fere C et multa iam nocte Abredoniam ducti, vix vnico ex Moriuianis desiderato. Huntilaeus ipse captus, sed inter hostium manus intercluso spiritu exanimatus. capti item Ioannes nuptiis Reginae ad ludibrium destinatus, qui mox capite luit, et A damus, cuius adolescentiae ignouere proceres. Georgius natu maximus Iacobi Hamiltonij gener ad socerum confugit; ceteri vel exilio vel pecunia postea multati. obseruatum est, cum Morauius ad Reginam rediisset, inter mutuas multorum gratulationes eam nec vultum hilariorem nec vocem vllam laetitiae indicem dedisse, cum contra Ioannis Gordonij mortem cum multis lacrimis spectasset: quod in femina ad sensus animi dissimulandos composita multi varie interpretabantur, qui fratrem ipsi non minore odio, quam Gordonianis esse certo scirent. ita Morauius non se solum, sed Reginam ipsam ingenti periculo nullis suis viribus aut consilio, sed vnius Dei benignitate eripuit, et pacatam ad Septentrionem regionem reliquit. Bothuelius vero, qui fune per fenestram demissus ex Edimburgensi arce euaserat, ad V Kal. Xbr. per fecialem in custodiam, vnde aufugerat, redire iussus, cum non paruisset, hostis publicus denunciatur. Regina item Abredonia Perthum reuersa, venit ad eam Iacobus Hamiltonius pro genero deprecaturus, qui benigno licet responso accepto generum tradere est coactus. is vero Dumbarum in custodiam remissus est, vnde proximo anno ad VII Kal. Febr. Edimburgum accersitus perduellionis damnatur, et rursus Dumbarum remittitur. Apud nos cum ineunte anno vndique de nouis turbis afferretur, et seditio nuper Lutetiae excitata maiorum tumultuum metum iniiceret, rex ad Germani fanum delegatos, quos ex omnibus regni curiis euocauerat, ad se venire iubet, et XVI Kal. Febr. coram habita breui oratione super iis quae illis ab Hospitalio proponenda erant, consilium exquirit, quod vt libere et ex animi sententia ad gloriam Dei, obedientiam sibi debitam, et tranquillitatem publicam solummodo respicientes semotis priuatis affectibus et omni alia animi perturbatione impertiantur, imperat. heic iussus dicere Hospitalius, graui ac nihilominus familiari sermone adstanteis compellat, et eos a rege accersitos dicit, vt de motibus passim in regno exortis, si qua ratione optima possit, componendis cum iis consultaret. videant, ergo, vt non secundum prudentiam humanam, sed secundum Deisapientiam in hac caussa sententiam dicant; nam scriptum esse, Deum dissipare consilia gentium, hoc est, eorum qui non ad veritatis normam et numinis reuerentiam actiones suas admetiuntur. orare vicissim, vt rex a Deo illustratus, quod optimum sit, videat ac seligat, et in rem ac tranquillitatem publicam vertat. nam priricipum praecipue mentes a Deo regi, electos ipsos ex cunctis regni curiis, et subsortitione noua quodammodo ex iam electis a rege delectos, qui heic deliberaturi adsint. proinde in eo laborent, vt expectationi conceptae, magistratui, quem gerunt, et coetus huius dignitati respondeant, et sententias suas ad Dei verbum, et cultum, qui Christo debetur, tanquam ad Lydium lapidem religiose examinent. alioqui non solum in regem, sed erga se ipsos grauiter peccaturos; nam scitum est, inquit, malum consilium consultori pessimum. neque vos latet quid hactenus in eo negotio actum sit; nec ignoratis, quo in statu iam res sit, eoque maturius de futuris consulere potestis. ad cohibendos nuper exortos Ambosiae tumultus, qui non omnes ordines, sexum, aetatem neque vniuersi regni tantum prouincias, sed domos atque etiam coniugaleis toros vexant, scitis edicto publico sancitam esse praeteritorum obliuionem, prudenti sane consilio, ne cum
maior esset tumultuantium multitudo, quam vt magistratūs gladio coerceri posset, desperatione adacti plerique, aut arma sumerent, aut sumpta non deponerent; quod remedium cum propter suspiciones parum proficeret, neque propterea motus, cessarent, alio Romorantij condito edicto sectarij criminis cognitio rursus Praesulibus attributa est, interdictis coetibus, qui cum armis fierent, et graui poena a diecta, qua de re prouinciarum praetores cognoscerent. cum nihilominus coetus non intermitterent rursus ad Fontembellaqueum edicto omnes illiciti coetus prohibiti sunt; ad capitis poenam edicto sancitam insuper hoc addito, ne liceret se mutuo conuiciis prouocare, nec molestia cuiquam domi suae citra publicam offensionem degenti fieret: sed neque propterea coetus illi desiere, cum et inferiorum subselliorum iudices et curiae ipsae in illicitorum coetuum interpretatione dissiderent, et regem super ea re consulendum censerent. demum ibidem a rege in celeberrimo consanguineorum principum ac regni primorum consessu comitia omnium ordinum Aureliani indicta sunt, quo moxmanu armata conuentum est; quo exitu, cuncti nouere; in iis postea rege in regnum succedente multa pie et sancte, multa prudenter et ex reip. vsu a regni ordinibus postulata ac decreta. dein, postquam Remis reuersus est, quo ad inaugurationem more maiorum faciendam profectus fuerat, dum comitia ad Esiae-pontem peragerentur, in Senatum Parisiensem ad mensem Iulium venit, vbi super eadem re, de qua nunc consultatur, deliberatum est edicto condito, quo sancita praeteritorum obliuione coetus publici omnes prohibiti sunt, atque etiam priuati, in quibus sacramenta alio ritu, quam qui in ecclesia R. receptus est, administrarentur. postea secutum colloquium Possiacenum, nullo fructu; vt ex eo constet, nihil non tentatum a rege et iis, qui eius negotia procurant, vt serpentibus malis in tempore idoneo remedio prospiceretur, eosque culpa omni vacare, secus quam vulgo existimetur. at dixerit aliquis, sancte et praeclare quidem ea decreta esse, sed parum valere leges, nisi religiose seruentur. sed respondere possum, videre debere eos, qui haec ingerunt, in quos culpa non seruatarum legum reiici debeat an non in ipsosmet iudices, qui conqueruntur; qui si se excusent, quod in ipsorum potestate non fuerit, facile excusationem admittam; sed ea condicione, vt ingenue mecum vicissim fateantur, nec itidem in Regis aut nostra potestate fuisse, planeque religionis negotium occulto Deigloriam suam minui, et verum in nobis cultum refrigescere indignantis decreto eo perductum, vt nos vitiorum luxurie exultanteis pro merito castigaret, et poenarum acerbitate ad bonam mentem reduceret. anno XVIII huius seculi, quo primum motus ob religionem exorti sunt, quam corrupti mores, ac profligata omnium vita ac disciplina toto orbe esset, nemo est, qui nesciat. nam vt Romanam curiam, vbi nihil tunc recti, nihil sani erat, omittam, apud nos rege iuuene et inter delicias educato, qui tamen postea in maximum principem euasit, omnia solute agebantur. nec Henricus Anglorum rex castigatiore vita erat. his tamen tot tantisque malis caelitus immissis minime resipuimus, aut ad frugem rediuimus. quominus mirandum est, sineque religionis dissidium componi, aut pax in ecclesia constitui huc vsque potuerit. nam cum hoc dissidium Francisco rege adoleuisset, paucosque initio astipulatores habuisset, puta Gul. Farellum, qui tunc in cardinalitia schola Lutetiae profitebatur, Iacobum Pauanuim Bononiensem, Lud. Berquinum in Atrebatibus loco nobili natum, alios; mox sub Henrico altiores radices egit, demumque sub Francisco II latos ramos sparsit: nunc vero eo vsque excreuit, vt mole sua nos paene opprimat. qui vero conniuentia malum ali dictitant, his responsum velim, propter infirmam regis aetatem plerosque paratiore animo voluntates renudare, qui alio qui cautius egissent, seque domi quietos continuissent. sed hoc etiam mihi alios concedere velim, Deum, cuius decreto hae Galliae calamitates infliguntur, nobis quoque in poenam regem puerum dedisse. nec prudentiores sunt, qui regem in alterutram partem omnino propendere debere censent: sic enim scissuram desituram. quod ita interpretor, regem debere ingentem exercitum comparare ex alterius partis hominibus, quo alteram oppugnet, et membra membris ad vniuersi corporis necem armare; quod et Christiano nomine, et homine ipso indignum esset: et libenter quidem ab egregiis illis regum consiliariis quaererem, ex quibus
copiis exercitum illum componi debere censeant; an enim ex iis, qui cum minime idem nobiscum sentiant proculdubio mox ad hostem transfugient? praeterea quis spondere ausit futurum, cum in fratrum parentum filiorum et cognatorum conspectum venerint, vt infestis animis cum iis conflicturi sint, et vt confligant, quem victoriae, quamcunque in partem inclinauerit, exitum expectare possumus, victoribus aeque ac victis luctuosae? et fortasse id in populari aut plurium statu locum habere possit: verum in regno, in quo potestas penes vnum est, partes tolerari nullo modo possunt. hoc ergo remedium minime huiusmodi est, vt malo mederi possit: emendatiore vita opus et puriore erga Deum conscientia. his armis instructi erant boni illi Patres, qui ecclesiam aduersus Arrium, et huiusmodi sectarios turati sunt, B. Ambrosium dico, Chrysostomum, Hilarium, quos si cum episcopis, qui nunc sunt, componanius, quam male religionis rebus et nostrae securitati prospectum sit, facile deprehendemus. nec me latet futuros, qui eandem quaestionem, quae nuper in Possiaceno colloquio tractata, et antea in Senatu Parisiensi coram rege agitata est, retractari cupiant: quibus hoc responsum velim, me religionis controuersias penes eosdem praesules, ad quos earum cognitio pertinet, relinquere; rantum de disciplina hic agere, quo vniuersi huius regni ciues pacate viuere, et in obsequio, quod regi debent contineri possint. ad edicuim vero mense Iulio nuper factum quod attinet, sic censeo, in legibus distinguendum esse: nam aliis sine manifesta Dei offensione minime derogari possit, quae proinde nusquam violari debent, quippe quibus violatis regnorum euersionem continuo sequi necesse sit; quod in quibusdam quasi vno ictu accidisse magno nostro cum dolore vidimus, sicuti nuper in momento paene Pannonico regno a Turcis nostra aetate occupato. alia imperia sensim corruptis paullatim legibus pessum data sunt, vt si tegulam hodie, post aliam, ac deinceps aliam semper demas, imbrices et tabulata tempore corrumpi incipient, ac tandem totum aedificium corruet. aliae sunt leges, quae a regis arbitrio pendent, et quarum ipse gratiam facere interdum citra periculum potest, et iis saepenumero tacito consensu abrogatur, qualem eam esse, quae nuper mense Iulio promulgata est, experientia docuit. nam quantumuis iusta et rationi conueniens, locum habere non potuit; eaque in re iudices, ad quos eius stabiliendae cura pertinet, omni culpa, quam iis imputari posse initio dixeram, exonerabo. ac memini sane me legere, Ciceronem Catoni succensere solitum, quod cum corruptissimo seculo viueret, in sententiis dicendis adeo seuerus et rigidus esset, ac si in Platonis republica versaretur. nam in huiusmodi legibus, id praecipue spectandum arbitror, vt quomodo pedi calceus, sic tempori et iis, quorum gratia fiunt, quadrent et conueniant; alioqui praeclaris illis in speciem edictis idem vsu veniet, quod illis a Demetrio tanta arte fabricatis nauigiis, quae cunctos in sui admirationem rapiebant, aspectu quidem pulchris, ceterum ad nauigationem inutilibus. audio nunc, quod contra quidam male feriati homines mussitent, eandem rem saepius in deliberationem adduci, eo consilio, vt quod huc vsque repudiatum fuit, tandem obtineat. verum res non ita habet, sed vt aegrotis, sic nobis semper liberum fuit quouis tempore et vndecunque remedia quaerere; quod eo dico, quod sciam me a quibusdam eo momine calumniose traduci, quibus idem dictum velim, quod a quodam pio Leontio episcopo olim responsum fuit, qui canitiem verendam ostentans qualis haec mea est, et barbam pertractans, haec, inquit, cum dissoluta fuerit, lutum fiet; quo dicto intelligi volebat, eos quos tantum sui odium seu fastidium ceperat, peiorem se mortuo aut a munere remoto fortasse successorem habituros. nec vero rem adeo difficilem arbitror malis nostris inpraesentiarum mederi; nam audeo affirmare nusquam tam commodam occasionem se in manus dedisse; quippe qui Dei beneficio pacata omnia ab externo hoste, et Deum in propinquo habeamus. nam calamitates internae, quibus affligimur, eius propinquitatem arguunt, qui quos diligit, exercet, et aduersitatibus conflictari sinit. quot homines putatis perditae ante vitae assuetos ex horum motuum occasione moribus mutatis ad frugem rediisse? quot sacerdotes voluptatibus renunciasse, abdicato a se nimio opum fastu, atque vt publicis querimoniis os obstruerent, etiam concubinas dimisisse? quippe qui Dei oraculum in se experirentur,
quo dicitur, Deum eos deridendos gentibus propinasse, vt resiperent, et seruarentur. his de caussis rex a vobis petit, vt videatis, an e resua esse existimetis, coetus permitti aut vetari; nec vero opus, vt de religione ipsa, vtra melior, in hac deliberatione disputetur; non enim heic de religione constituenda, sed de rep. ordinanda agitur; et multi ciues esse possunt, qui minime sint Christiani; et qui ab ecclesiae gremio remotus est, non desinit esse ciuis; et pacate viuere possumus cum iis, qui nobiscum eadem sacra non colunt; in iisque exemplum hoc vsurpare debemus, quo dicitur vxorum vitia tollenda, aut toleranda esse. si quae praeterea a prouinciis vestris priuata mandata habetis, quae regem scire, sua vel vestra intersit, ea nunc explicandi vobis facultas conceditur, et ea omnia afferendi, quae ad perplexi de religione negotij explicationem conducere existimabitis. vestrae porro prudentiae est, quando negotiorum mole obrutum regem videtis, ne in commoda publica peccetur, tempore non abuti, nec extra rem euagari, verum in eo laborare, vt potius bene ad rem propositam, quam prolixe et ornate dixisse videamini. secundum haec dictae variae sententiae, sed ea vicit, quae de Iuliano edicto aliquid remitti, et publice concionandi libertatem Protestantibus concedi debere censebat. igitur conditum edictum, quod a mense Ianuarium postea dictum est, cuius haec praecipua capita fuere: vt Protestantes ecclesiasticis, quae ex eorum templis, aedibus, agris, decimis, aliisve bonis ac donariis occupauerant ceperant ve, quamprimum restituant, eosque vti frui pacate sinant, statuae cruces et imagines in posterum non euertantur, aliudve fiat, quod ad offensionem publicam vergat; qui secus fecerit, capitis poena absque spe veniae plectatur. Protestantibus intra vrbes coetus, conciones et publicas preces habere, aut sacramenta administrare nullo modo clam vel palam nocte vel interdiu liceat. interim, donec controuersiae de religione concilij vniuersalis decreto componantur, aut a rege aliter de iis decernatur; nihil grauius in eos statuatur, qui conciones, dummodo eae extra vrbes habeantur, adierint aut frequentarint. mandatum insuper magistratibus, vt nullam illis molestiam faciant, sed eos protegant, et ab omni iniuria defendant; in seditiosos, vtriusvis religionis sint, seuerissime animaduertant, ad quos indicandos et tradendos cuncti compellantur: decreta in receptatores OIO aureorum multa, aut fustigij, si soluendo non sint, poena. ne coetus illi cum armis fiant; ne quisquam quemquam religionis caussa lacessat, aut contumeliosa factionum verba vsurpet. Protestantium Ministri neminem in suos recipiant, nisi prius vita ac moribus illorum diligenter probatis et examinatis, vt si qui reperiantur, qui eriminis vllius postulati sint, aut per contumaciam damnati, magistratui eos reposcenti sine mora tradant, qui si coetus adire velint, explorandae doctrinae, quae in iis praedicatur gratia, aut comprehendendorum inter reos delatorum caussa honorifice recipiantur, habita munerum ac dignitatum, quibus ipsi ornati sunt, ratione, iisque pareatur. nullas Protestantibus synodos colloquia consistoriave celebrare, nisi magistratu vocato ac praesente; nullos praeterea nouos magistratus creare aut leges ac statuta facere iussit. si quid eis in disciplina statuere visum erit, rem ad magistratum referant, vt ipsius auctoritate decrera ea, si opus fuerit, confirmentur. nulli delectus ad priuatas iniurias depellendas aut inferendas aut foedera ineantur; nullae item pecuniarum collationes fiant; si quas in eleemosynas fieri oportebit, eae a volentibus tantum exigantur; ciuiles leges ac praecipue eae, quae de feriis sunt, item de vinculis consanguinitatis in matrimoniis contrahendis seruentur. Pastores eorum magistratui ad edicti obseruationem fidem obstringant, polliceanturque, se verbum Dei pure et sincere populum edocturos, nihilque quod Niceno concilio, symbolo et libris veteris et noui testamenti aduersetur, dicturos. conuiciis contra Catholicos et eorum religionem inter concionandum abstineant, quod et idem Catholicis contra Protestanteis iniungitur. nemo famosos libellos ad quenquam traducendum faciat, diuendat, aut diuendendos curet. magistratibus postremo mandatur, vt ad suas praefecturas sint assidui, et si quae seditiones inciderint, in reos diligenter inquirant, reque bene perspecta in conuictos vltimam sententiam statuant, adempto omni prouo cationis beneficio. aliud diploma postea XVI Kal. Mart. ad curiam missum, quo amplius declarabatur, qui magistratūs nomine intelligendi
sint, et qui nomine regis synodis et consistoriis interesse debeant. cumque Senatus intercessisset per Christ. Thuanum praesidem, ac Gul. Violam consiliarium, qui postea episcodus Parisiensis fuit, explicatis supplici libello caussis, quib. adductus in edicti promulgationem consentire neque posset neque deberet, eodem die mandatum emanauit, quo Senatus iubebatur sine mora edictum promulgare, adiuncta clausula, donec a concilio vniuersali de re tota decretum aut a rege aliter statutum fuerit. sed cum ne sic quidem edictum promulgaretur, tertium mandatum Kal. Mart. a rege venit, quo adiuncta eadem clausula idem iubebatur, cui tandem curia paruit, instigante C. Borbonio Rupisurionio, qui et ipse in Senatum venit. itaque prid. Non. Mart. audito cognitore regio edictum promulgatum est, adiecta causa siue excusatione, nimirum vt regi, habita temporum ratione, obtemperarent, sine adprobatione nouae religionis, et donec aliter a rege statutum fuerit. diplomatis, quae post edictum ad curiam missa sunt, apposita fuerunt eorum nomina, vt moris est, qui deliberationi super ea re coram rege habitae interfuerunt, in iisque recensentur Borbonius et Turnonius cardinales, et Santandreanus equitum tribunus, alioqui a Protestantium caussa alienissimi. eodem tempore Ministri ac delegati prouinciarum, qui in aula erant, ad suos scribunt, et vt beneficium illud ab optimo principe profectum actis Deo gratiis amplectantur, et ante alia, in templorum ac ceterorum bonorum, quae ecclesiasticis adempta sunt, restitutione se morigeros praebeant, hortantur; neque enim id ipsos tam grauate facere debere, quam temeritatem suam ingenue agnoscere, qui priuata auctoritate in alienam possessionem inuaserint, neque expectandum duxerint, dum Deus, qui religionis caussam regit, ipsis praeiret. ibidem vtrimque de imaginum cultu consultatum fuit, et reginae iussu ex Valentini et Sagiensis episcoporum, Butillerij, Espencaei, et Picherelli theologorum consilio haec capita proposita fuerant; vt quando potius ex animis hominum quam ex templis aliisque locis iuxta B. Augustini sententiam errores eradicandi sunt, episcopi dent operam per curiones, vt plebs de recto earum vsu sedulo moneatur, et ita omnis offensionum occasio regia constitutione, accedente ecclesiae auctoritate, praecidatur; cui si quis repugnauerit, tanquam quietis publicae regiorumque edictorum violator plectatur. inprimis, ex templis alijsque locis tam publicis quam priuatis S. Trinitatis effigies tollatur, tanquam sacra scriptura, conciliis et veterum patrum testimonijs prohibita, et tantum dissimulatione et praesulum ac pastorum segnitie tolerata. idem de alijs profanarum personarum aliorumque, de quib. martyrologiorum in ecclesia receptorum fide minime constat, lasciuaeque et minus honestae formae ac brutorum imaginib. dictum intelligatur. non iis coronae, serta, vestes imponantur, non tura incendantur, non candelae accendantur; in supplicationib. minime gestentur, non vota et oblationes ad eas fiant, aut genu flexo colantur: et quia haec omnia pars adorationis sunt, ex altaribus, excepto venerabili S. crucis signo, prorsus tollantur, et in parietib. aut pro valuis templorum statuantur, ita vt deinceps neque salutentur, nec osculo impresso, votisve aut donarijs colantur; feretra item humeris per vicos et in templis circumferri solita, et baculi, sicuti nuper Senonensi prouinciali synodo cautum est, omnino aboleantur. his condicionib. cum Beza tam suo quam collegarum nomine se subscribere paratum ostenderet, tantum de crucis signo, quod primum a Constantino Caesare ad cultum propositum aiebat, cum ecclesia diu ante eo caruisset, non assentiretur, in eoque perniciosisdime peccari contenderet, Nic. Mallardus collegij theologici Parisiensis decanus intercessit, et quamvis quaedam prauo more irrepsisse non diffiteretur, tamen omnem illum imaginum cultum retinendum contrario scripto proposito praefracte asseruit, et ita re infecta discessum est. haec ad Germani Fanum acta XVI Kalen. Mart. eodem mense aliquot ante dies Nauarrus ad Fridericum Palatinum VIIvirum litteras dederat, quibus suam in promouendo religionis negotio voluntatem testabatur, et in id laborare dicebat, vt ex colloquio Possiaceno conciliandarum controuersiarum ratio iniretur. verum rem parum feliciter successisse, et in illa de imaginibus disputatione toties agitata, et quae minus difficultatis habere putabatur, non potuisse conuenire. se nihilominus, quidquid maleuoli contra blaterent, Dei ope enixurum, vt nuper repurgatae religionis confessio, quae praecipitari citra periculum nequit, cum publica regni quiete sensim constituatur, quantum imbecilla regis aetas et praesens rerum status patientur. eodem fere argumento literae ad Virtembergicum et Philippum Hessum datae. ad eas Palatinus VIIvir Heidelberga XII Kal. Maij, respondit, et dolere sibi dicit, quod videat a Protestantium animos in eo negotio tepere. de cetero hortatur, vt in laudabili de promouenda religione proposito pergat.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXIX.
PERLATO Ianuarij edicto et in Senatu Parisiensi vix tandem promulgato, Guisiani et Momorantius qui tunc aberant, et interuentu Santandreani ac Valentinae reconciliati fuerant, omnem operam dabant, ne illud, vt vitio factum, et regno, exitiosum in Gallia obtineret, adiunctoque ad suas partes, ijs quas diximus, artibus Nauarro, quamuis magnae vixque superabiles difficultates se offerrent, tamen voti compotes euasuros se confidebant. Guisius domum profectus fuerat, quo Carolus cardinalis frater mox venit, indeque ambo ad Tabernas vsque processere, quod est episcopi Argentinensis ditionis oppidum. venit eodem ex compacto et Christophorus dux Virtembergicus simulata occasione, quasi montem Pelicardi ad agnatum inuisendum venisset, a fratribus Lotaringis inuitatus XV Kalen. Mart., adductis secum Ioanne Brentio et Iacobo Andrea acerrimis Augustae confessionis contra Zuinglianos, quorum doctrinam Protestantes in Gallia sequebantur, propugnatoribus. ibi per triduum collocuti sunt; summa sermonum, postquam de propensa sua erga ipsum ac ceteros imperij principes voluntate praefati sunt, haec fuit, vt posita ob oculos recenti in colloquio Possiaceno actione se Augustanae confessioni fauere ostenderet; nam cardinalem saepius Protestanteis, qui aderant, interpellasse, vt ei subscriberent, ac semper ilios recusasse, quippe qui non tam emendationem in religione et sacra disciplina vrgeant, quam prauarum atque adeo monstrosarum opinionum sparso veneno id agant, vt non solum Galliam, sed Germaniam ipsam nouis tumultibus permisceant. id prudenter Daniae regem vidisse, qui per legatum suum nuper ad regem missum gaudere se ex animo declarauit, quod emendandae religionis negotium in Gallia calesceret, sed magnopere vereri, ne ad Zuinglianos et Geneuensem potius, quam ad Augustanam formulam, res expenderetur. idque Nauarrum sedulo monuisse: idem ipsum Virtembergicum ac ceteros Imperij principes, qui ecclesiae paci et Germaniae tranquillitati consultum cupiunt, summopere metuere debere. nam Germaniae et Galliae vt proximitate ita necessitudine coniunctam caussam esse, vt alterius populi bona et mala ad alterum pertineant. itaque se, quoniam familia in Imperio sintillustri, et qui in Gallia praecipuum locum teneant etiam extra regni limitem processisse, vt de rep. cum ipso capita conferrent, et quod vtrique genti vtile ac salutare esset, consilium caperent. videri autem consultum, vt conatus eorum, qui Zuinglianam doctrinam inuehunt, communi ope impediantur;
quod et se facturos pollicentur, non eo consilio, vt emendatio religionis ac puri et ab erroribus vindicati cultus promulgatio impediatur; nam id totis votis exoptare; verum vt grassanti pesti et tempestati a nouis sectariis in Germaniam et Galliam incumbenti in tempore obuiam eatur. proinde orare, vt Virtembergicus ea in re partes suas interponat, et efficiat, vt Germani principes in bonam partem consilium suum interpretentur. ad haec Virtembergicus re cum Brentio et Andreano, qui omni ope enitebantur, ne Heluetica confessio in Gallia reciperetur, communicata Lotaringorum egregiam erga se et Imperium voluntatem laudat, et probare se consilium dicit, vt Geneuensis confessionis promulgatio, quam proculdubio magnas turbas inuecturam prouideat, in Gallia impediatur; sed ea lege, ne emendandae religionis negotium omittatur, et interea multis, proscriptionibus, ac suppliciis in eos, qui a Pontifice defecerunt, non saeuiatur. id vero ea mente dicebat cardinalis, vt cum res ad arma spectare cerneret, si auxiliis externis opus esset, ad ea subministranda Germanos aequiores haberet, aut si minus vellent, saltem eos ad suppetias Condaeo ac Protestantibus ferendas segniores redderet. ita vtrinque discessum. Guisius cum fratre Ionuillam reuersus est, vbi litteras a Nauarro accipit, quibus rogabatur, vt in aulam quamprimum veniret. mox in viam se dat. sed in itinere res accidit, quamuis casu potius quam consilio, quae rebus iam ad apertum bellum inclinantibus magnum momentum attulit. est in Campaniae finibus haut longe a Ionuilla Vassiacum oppidum moenibus altis munitum apraefecturae regiae nomine ornatum, ex qua plerique pagi auulsi ad Ionuillae principatus amplificationem ab oppidanis dicebantur. in eo iam tum conciones per interualla habebantur publice a Protestantibus et sacramenta administrabantur, loco ad id comparato, quo ad OIO CC amplius homines conueniebant; et quia Ministrum crrtum nondum habebant, Tricassibus, vbi episcopi fauore manifesto Protestantes subleuabantur, arcessebatur. tunc vero Leonardus Morellus Geneua missus aduenerat. id et Claudius Sanctius iuridicus loci praefectus, et curio, et Prior, quem vocant, aegerrime ferebant: vicinos item male habebat; qui crebras ea de re ad Hieronymum Burgensem Catalauni rpiscopum, cui Vassiacena praefectura subest, querellas detulerant; isque superiore anno eo profectus fuerat, adducto secum magni nominis theologo, vt cum Ministro ageret, qui vbi in rem praesentem venit, et coram populo magistratu praesule cum Ministro verba seruit, controuersia de vocatione et manuum impositione tumultuarie agitata sine alio operae pretio discessit. accedebant et importunae Guisij matris Antoniae Borboniae lectissimae feminae seu preces seu expostulationes, quae maiorum religionis retinentissima Vassiaceni conuentus nimia vicinia offendebatur, et filio nimiam patientiam, qua et Dei numen laederetur, et ipsius existimatio minueretur, exprobrabat. itaque Guisius Kal. Mart. Vassiacum magno comitatu cum Ludouico cardinali Guisio fratre, Brossio et eius filio venit, ea mente, vt praesentia sua potius conuenticula illa dissiparet, quam vt cuiquam priuatim iniuriam inferret. cum propinquaret, audito tintinnabuli pulsu hora insolita petiit a praetereuntibus, ecquid pulsatio illa insolens sibi vellet, cum illi ad indicendum Protestantium coetum id fieri respondissent, tunc exorta calonum et lixarum, qui in magnatum comitatu nimium quam multi sunt, lasciuientium alta sed confusa vox, qua illi se tanquam ad expeditionem bellicam et praedam paratam duci significabant. pergit nihilominus Guisius, et Vassiacum ingressus, vt ibi LX circiter ferentarios equites ex ala sua acciperet, a praefecto, Curione, et Priore in platea sistitur, et vt a via recta, quae Sclaronum, vbi pransurus erat, ducebat, iter ad vicum, in quo coetus habebatur, flecteret, enixe rogatur: dum cunctatur, iam multi e suis seu odio siue praedae cupiditate inflammati, alij etiam noui spectaculi desiderio praegressi fuerant, qui a contumeliis facto initio inibi congregatos caneis et Deo ae regi rebelleis saepius appellant. cum Protestantes contra iurgia regererent, mox contumeliosa verba saxorum a lixis vt fit vibratorum grando consecuta est; vnde capta occasione plerique ex equis descendunt, et refractis loci, quod erat vastum granarium, foribus, quae ab iis qui intus erant ad primum tumultum occlusae fuerant, manu armata irrumpunt, et strictis gladiis obuios quosque feriunt, ac disturbant, paucis se defendentibus.
heic eiulatu statim feminarum, puerorum, et imbellis turbae cuncta personare, lamentabiles voces opem frustra implorantium exaudiri, clamore ac fragore discurrentium et exitum quaerentium omnia compleri, multi in altum per transuersa tigna eniti. qui reuulsis tegulis per tectum effugere conati scloppetis et saxis, ab iis qui extra remanserant, continua iaculatione infestabantur; tantusque rumor excitatus est, vt ad aureis vsque Annae Atestinae Guisij coniugis, quae lectica vehebatur et aliquanto spatio recta via praecesserat, peruenerit, quae quod acciderat animo praesagiens, vt erat miti ingenio nec alieno a Protestantibus, vt putabatur animo, quos saltem non odisse sub Renata Ferrariensi matre didicerat, statim ad virum mittit, et vt tot miserorum hominum sanguini parcatur, rogat. nuncius Guisium ante granarij fores reperit, quo iam ille, vt tumultum sedaret, aduolauerat; sed cum in ingressu leue vulnus in mala accepisset, sanguinem ore manantem qui comitabantur illum conspicati, siue incitante ira, siue inde occasionem, quam quaerebant, nacti ad caedeis vertuntur, nec cohiberi potuere, quamuis minas et preces Guisius misceret, et alta voce, vt caedibus temperarent, imperaret, donec dilapsa partim per fores, sed maiorem partem per tectum turba omnino furor desaeuiit. interfecti seu exanimati viri et feminae aut ex plagis in eo tumultu acceptis mox mortui ad LX, vulnerati amplius CC, et in iis Leonardus Morellus, qui primo militi in custodiam datus postea Desiderij fanum amandatur. subsellia mox confracta et cathedra, ex qua Minister populum alloquebatur; discerpta item sacra biblia: nec non vicinae aliquot aedes direptae. etsi praeter consilium ac voluntatem Guisij id acciderat, tamen ille vt culpam a se suisque declinaret, complures ex praecipuis captos coram se venire iussos acerbe increpat, quod illicitis coitionibus caussam seditioni darent, eumque imprimis, qui oppido Mariae Scotorum reginae, cui vsus fructus titulo Vassiacum cum Bassiniaco pago attributum erat, nomine praeerat, seuere obiurgat, quod factiosis hominibus conueniendi libertatem permitteret. interim testimonia vndique corradi et probationes per homines sibi addictos confici curat, quibus fides fiebat, seditionis initium a Protestantibus factum fuisse. huius rei fama vt primum emanauit, rumore maiora semper vero fingente, varie affecti sunt animi; nam alij indignabantur, et praeter ius et aequum factum esse querebantur. quorsum enim edictis suspensae poenae ac supplicia ob religionem in sonteis, si libertas odiis conceditur, et quod magistratui non licet, id priuato cuique permittitur? alij contra audentibus semper vlteriora in dies insigni aliquo facinore metum iniiciendum fuisse dicebant, vt paucorum coercita licentia ceteri in officio continerentur. verum omisso, recte ne an secus factum id esset, sic prudentissimus quisque existimabat, hinc seditionis factum initium, et factiosos tota Gallia quasi classico ad arma capienda incitatos. inde per Remos facto itinere Guisius, vt Cardinalem fratrem secum adduceret, Nantolium venit; vbi conferto agmine amici ad eum salutandum accedunt, et Momorantius M. E. officiose ad eum mittit, qui felicem reditum gratularetur, et de republica sermones conferret. tunc Rex ad Moncellum in Meldis erat, voluptuarium praedium regia magnificentia a matre exstructum. aderat Condaeus, qui lanienam Vassiacenam verbis supra modum exaggerabat, et rem pessimi exempli contrario seuerae castigationis exemplo egere dicebat. inprimis a regina petebat, vt qui innocenti sanguine adhuc foedatas manus habebant, Lutetiae ingressu prohiberentur; alioqui caedibus promiscuis licenter patrandis portam aperiri. et illa quidem, quae cognitum haberet Lotaringorum ingenium, et metueret, ne propenden te ad eorum partes Nauarro, summam auctoritatem, quam adeo ambiuerat, aduersante illorum potentia amitteret, supra modum animo discruciabatur, et quid ageret incerta huc illuc in diuersa rapiebatur. et Condaeo quidem aurem tuncpraebere, atque ad praesens eius vnius potentiae inniti videbatur, sedita, vt metu coacta id facere, et quamprimum eo soluta esset, ad ingenium reditura crederetur, Lutetiae erat tunc Nauarrus cum Santandreano et Brissaco equitum tribunis; ad eum scribit regina, monetque pro muneris sui ratione videat, ne quid regia maiestas regnumque detrimenti capiat, quoque instanti seditionum periculo obuiam eatur, Guisianis, ne ad vrbem veniant, edicit. ipsa idem Guisio mandat
per literas, eumque vt ad regem sed paruo comitatu veniat, hortatur: ad quas ille nihil aliud respondit, quam sibi accipiendis amicis occupato non vacare regem adire. idem frustra repetitis literis a regina tentatum; quae iam ante tentauerat Santandreanum praecipuum nouae factionis consiliarium et incentorem ab iis separare; et cum Antonium Crussolium comitem in Septimaniam, et Bl. Monlucium in Aquitaniam ad res iuxta regis edictum ordinandas misisset, Santandreano quoque, vt in Lugdunensem prouinciam, cuius praefectus erat, proficisceretur, per regem imperandum curauerat. verum ille non solum parere recusauit, sed sui muneris esse hoc rerum statu respondit, ne a regis latere discederet, eaque verba tam arroganter in Reginae os protulit, vt non sua vi sed Guisij ac Momorantij opibus subnixum eum adeo superbe respondere appareret. idem et apud Guisium illa tentauerat post Vassiacenum casum, vt a consilio Lutetiam atque adeo in aulam veniendi eum auerteret: qua de re ille ad Virtembergicum principem prid. Kal. April. scripserat, misso per Rascalonem scripto, quo Vassiacenum casum excusabat, culpa in insolentem plebem, quae numero confisa suos saxis petiisset, reiecta, et an in Delfinatum ad suam praetecturam, vti rogabatur a Regina, se recipere deberet, consilium exquisiuerat; quod ea mente facere dicebatur, vt consiliorum, quae in aula tunc agitabantur, quorum fama per Germaniam iam euulgata eum apud imperij principes magna inuidia onerabat, suspicionem obscuraret. tunc excurrerat Moncellum Nauarrus, vbi missos Lutetia Geruasium Barberium Francurium, et Theodorum Bezam, qui Protestantium nomine de Vassiacena carnificina querellam instituerent, et vt in seditiosos ac regiorum edictorum publicaeque tranquillitatis perturbatores seuere vindicaretur, peterent, cum benignum a Regina responsum tulissent, longe alio vultu accipit, et ipsos seditioni caussam dedisse praefracte affirmat, qui Guisij domesticos saxis priores appetiissent; non eum Guisium esse, qui huiusmodi contumelias patienter ferre possit: ad quae verba retulit Beza, si ita res haberet, Guisium, pro ea, qua in regno potentia polleret, in imminutae dignitatis suae reos regia auctoritate vindicare potuisse, nec suis iniuriae vltionem permittere debuisse, tum conuerso ad Nauarrum sermone, subiecit, se ecclesiae nomine missum esse, cuius proprium esset, iniuriarum ictus non inferre, sed pati. ceterum meminisse Nauarrum debere, eam esse incudem, quae multorum malleos hactenus retudisset, et attriuisset. interea Guisius insalutato rege etiam nolente regina Lutetiam venit, et comitantibus Momorantio M. E., Aumalio fratre, ac Santandreano vrbem ingressus est per S. Dionysij portam, cum per Sammartinianam Nantolio venienti breuius iter esset: quod a curiosis obseruatum est, quasi Guisius hoc facto tentata ciuium patientia iam tum in regiam auctoritatem inuadere statuisset, quippe cum scitum sit, principes apud nos cum regia pompa armati regni metropolim ingrediuntur, per S. Dionysij portam venire consueuisse. auxit inuidiam, quod turbatis ciuium animis obuios habuit Gulielmum Marlaeum Versinium praefectum mercatorum hominem minime malum, sed qui alieno consilio facile impelleretur, et aedileis vrbis, qui magnam in eius aduentu fiduciam se habere demonstrabant. acclamatum et Guisio a quibusdam ex plebis faece, vti regibus fieri solet. id Reginam male habebat, animo iamdudum fluctuantem et variis in mentem simul incurrentibus consilijs anxiam, quae cum vereretur, ne IIIviri foederati maiorum religionis a sectariorum peste asserendae praetextu summam potentiam ad se contraherent, et regem atque adeo ipsam in potestate necessario haberent, quod vnum poterat, regem, parentem ac liberos et regnum vniuersum Condaeo commendabat, et vt per suos aduersariorum conatus impediret, crebro hortabatur, scriptis etiam ad eum in eam rem compluribus literis, quo maiorem enixae suae voluntatis et positae in eo fiduciae fidem faceret. verum id clam et per emissarios faciebat, ne promotae nouae religionis odio populi ac pleraeque nobilitatis gratiam amitteret, tandemque praeualente inuidia a regni administratione omnino summoueretur. interea vt securitati consuleret, cum Nauarro Melodunum concessit, quo mox Marlaeus, cum Claudio Marcello vno ex aedilibus apud plebem gratioso ad eam venit, et periculum quod vrbi a Condaeo, is tunc Lutetiae erat, et suis immineat, quamque necessarium sit, vt rex et ipsa quamprimum
in vrbem veniant, demonstrat. et quoniam Condaeus complureis armatos penes se habeat, petit, vt arma, quae aliquanto tempore ante in publicas aedeis Momorantij iussu comportata fuerant, ciuibus reddantur; quorum alterum non tam in praesens denegauit, quam distulit, alterum, ex Hospitalij consilio gratificatus est, quod si negaret, etiam contra suam voluntatem facturos fuisse prouidebat. inde Fontembellaqueum petit, ita tempore ad consultandum capto; nam adhuc quid consilij caperet, haerebat, an Aurelianum inde peteret, quo se Condaeum recepturum ex ipso per Io. Hangestum Iuoeum resciuerat; an Lutetiam praemunita regis ac sua aduersus aemulos potentia ire necesse haberet. Meloduno Nauarrus a foederatis in vrbem venerat, et apud Momorantium diuersabatur, vbi concilium, quod vere regium appellabatur, cottidie minime vocato Condaeo habebatur. missus et tunc cardinalis Borbonius, qui vrbi cum summo imperio praeesset, amoto Momorantio, ex patris ipsius consilio, qui filium Reginae et Condaeo addictiorem sciebat, eoque partibus suis minus aequum. iamque omnia ad apertam seditionem inclinabant, allatis aut confictis, quae cardinalis Lotaringi summa ars erat, ex cunctis regni prouinciis rumoribus, quibus Catholicos a Protestantibus male plerisque locis habitos nunciabatur, plebs exasperata armisque redditis ferocior amplius contineri non poterat. itaque Condaeus, qui videret quo in periculo versaretur, quibusque ipse secum tumultibus vrbem inuolueret, ne tamen suos deserere et aduersariorum metu minus honeste inde discedere videretur, cardinali fratri condiciones proponit, quibus, vt vrbis saluti consuleret, exiturus esset; vt nimirum Guisius simul et foederati eodem tempore inde exirent. ita vtrinque discessum, Condaeus Meldos et inde Firmitatem-Auculfi ad Matronam patrimoniale oppidum, Guisius cum magno comitatu Fontembellaqueum ad regem ac Reginam contendit. mox acceptum in vrbem OIO IO militum praesidium a Marlaeo et aedilibus, quod dum Momorantius vrbi praeerat, facere recusauerant. multos armatos secum duxerat Guisius, vt potentiae ostentarione feminae, vt rebatur, meticulosae ad Condaeum propendenti metu iniecto eam, si non sponte, at Condaei manifestata per comparationem infirmitate ad partes suas pertraheret. nec vanus Guisij conatus fuit. nam illa, ante quam quid ageret, diligenter in Protestanrium opes ac vireis anquisiuerat, vt videret, ecquid praesidij, si rex et ipsa in ipsorum manus se tradidisset, ab iis exspectandum esset; sed nihil certi et explorati inuestigare potuerat; tantum ad eam perlatum fuerat, bis mille et CL ecclesias in regno esse, quarum delegati impetrata conueniendi libertate se et suam operam regis, Reginae, liberorumque eius ac regni necessitati ad arma paratam pollicebantur. sed cum illa particulatim magis id cognoscere percuperet, qui summae rerum inter eos praeerant, anxiae feminae curiositatem male interpretati sunt, et pollicitationibus illis officiose satisfecisse rati, penitiorem arcanorum suorum notitiam cum ea, cuius suspectam leuitatem haberent, communicare minime tutum existimauerunt. interea Condaeus domo profectus et in aulam veniens, vti Reginae receperat, per S. Clodoaldi pontem II ab vrbe leucis iter habuit, qua re cognita statim quasi ad obsidionem arma in vrbe tumultuose comparantur, lasciuiente plebe et ad insaniam magistratu conniuente. nec minor in aula ad Condaei aduentūs famam animorum motus fuit, Regina, quae se regemque foederatorum armis vndique circumsessum videret, et adueniente Condaeo, ne periculosi tumultus in aula excirarentur, merito vereretur, quid ageret, cum Hospitalio frustra consultante, et foederatis occupandum regem Reginam, et antequam Condaeus se iis adiungeret, vtrumque Lutetiam abducendum censentibus. primo tamen Reginae haesitantis adhuc animum per Santandreanum tentari, et ostentato belli procul dubio ab Hispaniae rege genero impendentis metu, si Protestantibus conueniendi et vlterius per regnum grassandi libertas concederetur, eam ad partes suas, si fieri posset, pertrahi placuit. neque enim Hispanos gentem adeo ambitiosam eam occasionem, quae se in manus det, praetermissuros speciosa adeo religionis apud Pontificem et ceteros Italiae principes caussa, et regno Galliae superiorum bellorum cladibus et nuper a nouarum factionum peste debilitato, rege denique ob aetatem infirmo; quae omnia quieti quantumuis intentum
vel nolentem ad bellum suscipiendum incitare possint. cum nihilominus semper haesitaret Regina, et periculum esset, si interea Condaeus adueniret, ne Hospitalij suasu ad eum se applicaret, perlexas in tantae molis negotio difficultates audaci consilio discussit Guisius, et Nauarro, cuius ingenio ad libidinem vtebatur, auctor fuit, vt Reginae imperiose ediceret, pro comperto habere, fratrem Condaeum eo consilio venire, vt regem ipsamque in potestate haberet; proinde decreuisse regem secum Lutetiam abducere, ipsa si vellet sequeretur. ita non dato ad consultandum tempore collectis momento impedimentis Melodunum vna veniunt, Regina sequi coacta, et in arce hospitium ex foederatorum consilio regi assignatum est, monitis etiam custodibus, quos fere in potestate habebant, vt excubias diligenter agerent, nam ne nocte elaberetur, summopere metuebant. heic rursus tota nocte in occulto cum fidis a Regina consultatum fuit, eoque magis sollicite, quod haec suprema de regis regnique capite ac fortunis consultatio esset, in qua si quid peccabatur, exitio regni peccabatur; nec enim erat poenitentiae aut mutandi consilij locus: paratum etiam clam nauigium, quo, si consultum videretur, custodes fallerent. itaque et vehementer foederati inuigilabant, ne sibi rex ac Regina eriperentur, quippe qui sic iudicarent, vtri parti se illi adiungerent, alteram, quam desererent, detestandae rebellionis infamia notari. postridie nondum confirmatis ex metu animis Regina omnia prolixe foederatis pollicita, cum sibi Fontembellaqueum redeundi copiam impetrasse videretur, vt ibi rursus per otium maturius consultaret, et si posset, cum Condaeo colloqueretur, Guisius, qui feminae ingenium nosset, eius spem fefellit, et per Nauarrum ei denunciat, Lutetiam sine mora eundum esse, prolatis in eam rem Marlaei literis, qui nisi rex quamprimum in vrbem veniret, extremum periculum imminere significabat. itaque eodem die rex cum matre et fratre Alexandro Aureliani duce Vicennarum castrum venit, vix altero, ab vrbe lapide, haut obscuris taciti doloris indiciis, quasi in captiuitatem per vim abducerentur, quod rex praecipue puerilibus lacrimis testatus est. A. Momorantius praecessit, et cum sub vesperam Lutetiam ingressus esset, postridie summo mane cum armatis per vrbem discurrens, N. Ruzaeum in curia patronum hominem praefracta audacia et qui in coetu ordinum Parisiensium nuper insolenti libertate magnatum odium in se conciuerat, captum in carcerem duci iubet, quaerentique qua auctoritate aut cuius decreto in custodiam traderetur, nihil aliud responsum est, quam scire omneis debere, penes E. M. absente Nauarro et secundum eum summum imperium esse. inde quasi instructa acie ad locum, qui templi Hierosolimitani nomine vulgo indigetabatur, in quo Protestantes ad conciones et preces faciendas conueniebant, extra S. Iacobi portam proficiscitur, ibique Ministri cathedram ac sedilia in aceruum vndique cogi iubet, et ex iis veluti pyram congestam admoto igni magna astantium laetitia ac plausu succendit; inde triumphanti similis in vrbem redit, rursusque post prandium ad Poppincuriam tendit, locum alterum extra S. Antonij portam Protestantibus destinatum, inibique incendio, vti mane fecerat, excitato, quod vicinas etiam aedeis depastum est, eadem pompa gratulantium quasi de insigni parta victoria vocibus passim per vicos ac plateas, qua transibat, exceptus in vrbem reuertitur, non sine indignatione multorum, qui summum armorum ducem ad aucupandam vilis plebis gratiam seruiliter rei ridiculae operam dare aegre ferebant, vnde nihil praeter iocantium dicteria reportauit. permissa inde plebi licentia optimi quique per vicos indigne habiti; multi qui suspecti ob religionem erant, contumeliose pulsati; a caedibus tamen temperatum fuit. postridie a foederatis rex cum Regina ac regis fratre, quasi extra vrbem minus tuti, aut, vt alij interpretabantur, non satis in eorum potestate essent, in vrbem adducitur, moxque ad Luparam, vbi rex diuersabatur, consultatum fuit de bello Condaeo et eius sequacibus indicendo, multum repugnante Hospitalio, quem cum iccirco vtpote hominem togatum consiliis de bello minime interesse debere contenderet Momorantius, ille se quidem belli gerendi rationes non intelligere, respondit, ceterum se ac sui simileis, an et quando bello vtendum sit, optime cognoscere. nihilominus peruincente foederatorum violentia tanquam suspectus ab ea deliberatione exclusus est; moxque in regis consistorium
lecti Claudius Gufierius Bosius marchio hipparchus et Honoratus Sabaudus Villarij comes Momorantio proxima cognatione coniuncti; Ludouicus Preuotius Sansacus, et postremo Nauarri commendatione ij, quos diximus egregiam operam in tractando heri sui ingenio nauasse, Philippus Lenoncurius Altissiodorensis episcopus et Franciscus Scarsius. Condaeus interea, qui in aulam veniebat, cognito Reginam seu leuitate insita seu metu et vi coactam mutasse, et cum rege Lutetiam concessisse, cum aduersarios rege secum abducto, quem in potestate habere cupiebat, potiores caussa videret, et tamen vlterius prouectus esset, quam vt regredi tuto posset, quasi alea iacta, Aurelianum, quo eum praecesserat ex compacto Andelotus, contendit, monito in itinere Colinio maris praefecto Andeloti fratre, vt se sequeretur. Aureliano praeerat sub Carolo Borbonio Rupisurionio Innocentius Triperius Monterudius. is nutantibus initio rebus, cum esset adhuc incertum, quo Regina inclinaret, a Protestantibus minime se alienum ostenderat, eorumque opera in vrbis custodia libenter vtebatur. vbi vero regem Lutetiam abductum cognouit, et IIIviros postremo Reginae persuasisse, vt se ad illorum parteis adiungeret, protinus mutauit, et cum de motu occulto subolfecisset, a Marsilio Sipetra summissos paullatim intromittebat, quorum ope se vrbem, in qua Protestanteis viribus praepollere intelligebat, in potestate habiturum sperabat. Andeloto cum exiguo admodum comitatu ingresso Protestantes antea quieti mox se ostentare, huc illuc discurrere, per domos colloquia habere; cumque per CCC dispositos S. Ioannis portam occupassent, statim Monterudius illuc accurrit, sed irrito conatu, quippe prodeunte Andeloto, qui huc vsque latuerat, et interea Condaeum monuerat, vt quanta celeritate posset eo veniret illum cum Angeruillae adhuc esset, remorabantur crebri a Regina nuntij, quibus concordiae spem faciebat, diuersa via Ioanne Estraeo magno tormentorum praefecto Aurelianum proficisci iusso, vt Protestantium conatus disturbaret: sed contrariis Andeloti nuntiis saepius geminatis sollicitatus protinus citato cursu Aurelianum properat, cum OIO OIO et amplius equitum, famulis lixis ac calonibus, qui in equis erant, computatis, nouo ac stupendo prorsus viatoribus, qui de consilio ignorabant, spectaculo, qui tantam multitudinem effusis habenis currere, homines ex equis lapsanteis, manticas, galeros, pallia, ac cetera impedimenta passim per vias sparsa mirabundi ridebant. ita concitato cursu cum prope vrbem esset, cognito Andelotum vrbe potiri, collecto spiritu deinceps quietius itinere facto Aurelianum ingreditur; ex quo mox Monterudius petita ab eo licentia discessit. in Meldis vxorem iam VII menseis grauidam reliquerat Condaeus cum liberis, quae eodem Paschatis die, quo vir discesserat, et ipsa se in viam dederat, Muretum profectura; sed iuxta Lizium ad Vrcum amnem a rusticis supplicationes per agros, vt fit, celebrantibus, quos nobiles pueri, qui in eius comitatu erant, insalutata cruce iniuriose praeteruecti, etiam conuitiis per derisionem prouocarant, saxorum imbre petita, dum in lectica esset, tanto pauore consternata est, vt vix tandem Gandalucium delata mox praecipitato partu gemellos enixa sit, Carolum et Ludouicum, quorum hic mox decessit, ille ad XXXII vsque annum postea vixit, in Cardinalium collegium cooptatus. inde partu leuata Muretum se contulit, et postea cum Henrico Contij marchione natu grandiore filio circiter IX annorum puero Aurelianum ad maritum venit. Magdalena Mallia eius parens, cum Francisco ac duobus gemellis et filia Argentinam tanquam locum quietiorem per has turbas, dum belli tempestas desaeuiret, sibi domicilium delegit, vbi honorifice excepta sollicitandis genero promissis auxiliis non inutilem operam praesentia sua nauauit. Condaeus vero compositis in vrbe rebus VII Eid. April. ad ecclesias Protestantium toto regno sparsas dat literas, missis etiam ex nobilibus suis, qui quicquid virium esset, ad se abducerent, et si homines armatos non haberent ad pecuniae in vsus belli contra eos, qui regem captiuum detinerent, et violatis edictis regia auctoritate ad quietem publicam turbandam abuterentur, suscipiendi collationem hortarentur. ad haec accesserunt Ministrorum litterae Aureliano itidem ad prouincias missae. postridie scriptum euulgatur, quo Condaeus prolixe explicat, quibus rationibus permotus arma contra IIIviros sumat, repetitaque superiorum temporum memoria, eo aduersariorum
conatus tendere ait, vt libertatem regiis edictis concessam iis, qui puriorem in religione doctrinam amplectuntur, adimant. nam quid aliud sibi velle Guisij et Momorantij ex aula secessionem, paullo antequam deliberatio super religionis negotio nuper instituta perageretur? quid eodem tempore Nemorosij de abducendo in Sabaudiam aut Lotaringiam Alexandro regis fratre conatum? quid denique immanem illam Vassiaci carnificinam, cuius impunitate seditionis per omneis regni partes excitandae veluti signum datum est? nam mox coniuratos quasi ex compacto insalutato Rege ac Regina Lutetiam venisse, et Guisium quidem antea Reginae, quae cum Rege Moncelli erat, literis euocatum se excusasse. Momorantium vero, cum Lutetiam petens ad Sandionysianam viam nuper regi obuius fuisset, et regem adesse a Sansaco admoneretur, tam irreuerenter transiisse, ac si incognitam turbam praeterueheretur. eodem pertinere et superbum a Santandreano Reginae datum responsum, cum iuberetur, vt ad praefecturam suam proficisceretur. dein institutum Lutetiae consilium, quod regium vocatum est, quamuis rege ac Regina, et ipso Condaeo, qui tunc in vrbe erat, absentibus haberetur. postremo vt perniciosa consilia regia auctoritate tegerent, regem ac Reginam in miseram captiuitatem abductos. ex iis vero neminem ignorare posse, quid illi mente agitent, quove consilia eorum colliment, eo nimirum, vt qui ex regni ruinis familias suas exaedificarunt, eiusdem regni auctoritatem et opes ad se conuertant; regium nomen publicae tranquillitatis atque adeo regij nominis vindicibus opponant; ipsi soli late imperent, et inde conflata Condaeo inuidia, euersaque edictorum auctoritate ordinum regni decreta ac sanctiones pro arbitrio moderentur. ea propter Condaeum contestari, sola se obsequij, quod Deo ac Regi secundum Deum debeat, necessitate atque singulari in patriam caritate adductum, nec alio priuato affectu arma sumere, quam vt regem, Reginamque ac regios liberos in libertatem vindicet, regiaque edicta ac praecipue sollemne illud Ianuario nuper conditum defendat ac tueatur; inhibeatque ne pecuniae a regni ordinibus ad aes alienum dissoluendum collatae in alios vsus a nouis regni moderatoribus impendantur; alioqui illos qui in eam rapaces manus iniecerunt, ad illius restitutionem aliquando compulsum iri. nam se suosque priuatis sumptibus militaturos. monere insuper omneis, qui publicae tranquillitati consultum volunt, ne quandiu rex ac regina in aduersariorum potestate erunt, obtentu rescriptorum, mandatorum, diplomatum ve, ac regis nomine et sigillo sibi illudi patiantur; quod ad Nauarrum fratrem, se obsequium, quod ei secundum regem Reginamque debeat, semper praestiturum; orare procerum ac nobilitatis ac ceterorum ordinum nomine Reginam, vt longe ab armorum metu, quibus vndique obsidetur, de vtriusque partis caussa iudicet, iubeatque tantum Guisium et eius fratres, Momorantium et Santandreanum depositis armis discedere; se protinus, quamuis non eadem cum illis conditione sit, suosque omneis quamprimum domum proficisci paratos, his condicionibus, vt rex libertati restituatur, sacri consistorij consiliariis libertas suffragiorum permittatur, edicta regia, ac Ianuarij inprimis seruentur, donec rex ad aetatem peruenerit, in qua de re tota iuxta regni leges decernat. quae condiciones aequissimae nisi accipiantur, et IIIviri regi, Reginaeque ac regis consilio vim facere, regio nomini illudere, regisque subiectis iniurij esse pergant, rursus contestari Condaeum, se sociosque id non toleraturos, sed culpa tot calamitatum ac miseriarum, quae inde secuturae sint, et quarum innocens sit, in auctores reiecta, in deuota diris capita seuere vindicaturum. secundum haec, ac biduo post Condaeus ad Protestanteis Imperij principes dat literas, adiunctis Ministrorum etiam, vt maiorem dictis fidem faceret, literis, missis insuper e nobilitate, qui de sumptorum armorum caussis plenius edocerent. iis literis illos rogabat, ne tam necessario tempore regi Reginae ac toti regno deessent, nec se falsis aduersariorum criminationibus praeoccupari sinerent, sed ad Dei gloriam, regis ac regni salutem susceptum bellum viribus suis firmarent et adiuuarent. mox subiuncta foederis, quod ab ipso cum sociis pro regis ac conscientiarum libertate ictum est, formula, quae antea conuenta demum III Eid. April. euulgatur. ea Condaeus ac proceres socij prius de regis secundum Deum obsequio, Reginae auctoritate, regni legibus et edictis a turbulentorum hominum violentia
asserendis ac conseruandis praefati, iurant se vitam, fortunasque omneis in id impensuros, percussso foedere, quod eo vsque duraturum sit, donec rex ad legitimam regni administrandi aetatem peruenerit, minime item passuros, quicquam contra honorem Dei regiaque edicta perpetrari, aut prauos cultus, superstitiones, contumeliosa in Deum verba, scortationes, rapinas, templorum priuata auctoritate profanationes ac direptiones, ceteraque omnia lege diuina et vltimo Ianuarij edicto prohibita. tum Condaeum, tanquam legitimum regni Gallici patronum ac vindicem, coetus ducem creant, cui obedientiam et substituto ab eo vicario, si quidem valetudine aut sontica caussa impediatur, in iis omnibus, quae ad foederis executionem pertinent, pollicentur, arma equos, pecuniam et omnia ad bellum necessaria expedituri, et ad primum eius aut legati ipsius mandatum praesto futuri, et quocunque imperauerint, secuturi; et si qua in re officio defuerint, cuiuis se poenae ac supplicio ex ipsius voluntate et arbitrio summittunt. foedere comprehensi omnes regis consiliarij, iis exceptis, qui regem reginamque per vim in potestatem redegerant, quos illi pro laesae maiestatis reis ac proditoribus habeant. vt vero foederis initi inuidiam imminuerent, contrarium III virorum coniuratorum foedus ipsi publicant a concilio Tridentino, vt ipsi aiebant, cum primum instaurari cepit, confirmatum. scripto illo dux foederis Philippus Hispaniae rex constituitur, qui instituta contra Nauarrum querella, quod sectarium virus per Galliam magno florentissimi regni et vicinorum detrimento pullulare patiatur, eum blandiciis et facta de regni Nauarrae restitutione primum spe, mox et minis a pernicioso consilio reuocare conabitur; ni morem gerat, contracto ingenti exercitu, regni illius reliquias, parte ditionis Sabaudiae duci attributa, inuadet; et siquidem sectariorum opibus et auxiliis vtatur Nauarrus, Guisius eum a tergo collecto in Gallia itidem fortissimo exercitu petet, vtita vtrimque circumuentus opprimatur. armabuntur contra Protestantium Heluetiorum pagos, V pagi catholici, et stipendiis a Pontifice acceptis Sabaudiae duci militabunt: his se cum parte Hispani exercitūs et Pontificis copiis se adiunget Ferrarieniis, qui diuersa parte Geneuam sectariorum arcem, et oppida ad Lemanum lacum sita capiet, et ad internecionem delebit. Caesar, episcopi et alij Imperij principes interea dabunt operam, vt nulli delectus in Germania a Protestantibus habeantur. ita deletis in Gallia sectariis, et excisa penitus gente Borbonia, ne quis nocentissimi sanguinis vltor olim supersit, non solum expedita erit Caesari ac Philippo Germaniae debellatio; sed etiam tota fere Europa ad Romanae S. obedientiam extinctis sectariorum factionibus redibit. in huius autem ad Dei gloriam suscepti belli sumptus cardinales et ecclesiastici tota Italia maiorem redituum partem conferre tenebuntur, et Guisius in eam rem pecuniam ex bonis proscriptorum in Gallia corra et in idonea cautione accepta de ea post patratum bellum reddenda, itidem suppeditabit. liberum erit sacerdotibus, qui volent, huic sacrae militiae citra scrupulum et sacrarum constitutionum offensionem nomen dare. huius de foederis fide vt nunc dubitem sicuti multa me mouent, ita credulos ac suspensos nouarum rerum spe animos non solum apud nos sed in Germania ac per totum VIItrionem eius euulgatio magnopere pro tempore commouit. eadem, qua Condaei protestatio die Aureliani euulgata est, hoc est, VII Eid. April. Lutetiae promulgatum edictum fuit, quo rex ac Regina declarabant, sparsum de sua captiuitate rumorem falsum esse, et a Condaeo colorem turbulentis consiliis suis quaerente calumniose confictum; se vero sponte non coactos Lutetiam venisse, vt de motibus componendis consultarent, et idonea ad id remedia adhiberentur. triduo post atque eodem die, quo Condaei et sociorum foedus Aureliani publicatum est, cum metu suspicionibus aucto nihil a Protestantibus pacati expectaretur, vt omnis illis tumultuandi occasio praecideretur, ex Reginae, Nauarri, Borbonij et Guisij cardinalis, Guisij ducis, Momorantij M. E. et Aumalij consilio, Hospitalio, Santandreano, Brissaco, et Momorantio F. equitum tribunis praesentibus, alterum diploma emittitur, non ad curiam, sed ad praetores seu praefectos et eorum legatos, qui curiae subsunt, directum, quo Ianuarij edictum denuo confirmatur, sancita rursus praeteritorum obliuione, quorum aut religionis caussa cuiquam molestiam aut periculum creari
prohibetur; publice itidem coetus vbique habendi ac concionandi Protestantibus libertate concessa, praeterquam Lutetiae, in qua et suburbijs eius et intra banleucam, quam vocant, coetus fieri aut sacramenta alio, quam recepto antiquitus ritu, celebrare vetatur, missus fuerat antea a Regina ad Germaniae principes, Iacobus Angeneus Rambulietus, vt de concilij Tridenti proxime celebrandi rationibus ageret, is literarum et rationum exemplum Volfango comiti Palatino Neoburgi ad Danubium misit prid. Eid. April. et eum ad negotium de religionis emendatione grauiter capessendum hortatus est. eodem tempore Agendici Senonum immanis laniena Protestantium edita, instigante AEmaro caussarum capitalium quaesitore, nec inscio, vti creditum est, cardinali Guisio ciuitatis archiepiscopo qui Vassiacenae seditioni interfuisse ad maiorem inuidiam arguebatur. fama sparsa, Protestanteis de templis inuadendis ac diripiendis clandestinum consilium inijsse, ab efferata plebe centum amplius omnis condicionis ac sexus crudeliter occisi, aut Igonna fluuio, qui vrbem alluit, demersi. multorum item aedes direptae, templo, quo extra vrbem conueniebant, solo aequato, et vineis circum stirpitus auulsis. ea de re Condaeus datis ad Reginam literis XIII Kalend. Maij acerbissime conquestus est. verum cum cottidie multa huiusmodi saeuitiae Protestantium in catholicos exempla ex varijs regni prouincijs vndique afferrentur, in praesens id dissimulatione transmissum est, paribus delictis veluti mutua compensatione dissolutis. nam eodem tempore pleraeque toto regno vrbes a Protestantibus occupatae sunt, quod citra sanguinem ac compluribus locis templorum profanationem vix fieri potuit, quantumuis eorum duces moderate se initio gererent. cum vero Condaeus ex Friderici Palatini VIIviri literis didicisset, in Germania plerosque ac praecipue catholicos aliter atque aliter sumptorum in Gallia armorum caussam interpretari, ad Ferdinandum imperatorem XII Kalend. Maij scribit, et explicata nuper exortorum per regnum tumultuum caussa, eorumque culpa in Guisianos tanquam auctores reiecta regem reginamque in miseram captiuitatem ab ipsis abductos esse, et ad eos in libertatem asserendos sumpta arma dicit; tum vt rerum gestarum seriem ex prolixiore et accuratiore de ijs scripto cognoscat, enixe rogat, et regij nominis vindicibus aequum se ac propitium in posterum praebeat. ita rem Caesarea maiestate familiaeque Austriacae splendore dignissimam facturum. Rotomagum XVIIKal. Maij ab ijs, qui in vrbe nouae religioni operam dabant sine tumultu sere occupa tum fuerat, eoque mox a Rege Henricus Robertus Marcianus Bullionij dux et prouinciae praeses a Nauarro missus fuerat, qui cum oppidanos arma deponere regis nomine iussisset, illi responso literis mandato imperium illuserunt. eo scripto arma sibi sumpta profitebantur, vt se ab eorum, qui regem captiuum tenebant, et edicta in gratiam Protestantium facta violabant, violentia et iniquitate defenderent; scire ipsos quid Clerius et Osobostus Guisianorum emissarij contra se agitent, quid Ioannes Tuttauilla Villabonius, qui eos, qui Aurelianum ad Condaeum vnicum maiestatis regiae ac denique libertatis regiae patronum confugiunt, tanquam perduelleis nuper oratione ad populum habita peracerbe insectatus est. ad haec exemplis vicinorum non mediocriter permoueri. nam quae Vassiaci, quae apud Senonas, quae item Samarobrigae in Ambianis et ad Abbatis-villam nuper contra Protestanteis perpetrata sunt, etiam maxime quietos ac minime suspicaces ab armis deponendis deterrere. neque ipsos cardinalis Lotaringi occulta consilia cum episcopis Germaniae et Italiae principibus inita latere. sed maxime omnium male illos habere, quod nefaria Senatus Parisiensis praeuaricatione libertatem theologis Sorbonicis disputandi, an propter haeresim reges sceptro priuari debeant, et id iuris sit Pontifici, concessam magno suo cum dolore audiant. nec vero imperio regis ac reginae, quibus alioqui, si non in aliena potestate sint, omne obsequium debere se fateantur, moueri; tamen vt ostendant se non cuiusquam offensionis, sed propriae securitatis caussa arma retinere, si praesidia et excubias per vrbem locis idoneis habere liceat, his se condicionib. paratos dicunt claueis ciuitatis in Bullionij manus tradere, et portas ac plateas eius nomine et oppidanorum sumptibus tueri; quas condiciones et ipsi remissuri sint, quam primum
intellexerint Guisianos et eorum sequaces ab aula discessisse, vt rationes secundum ordinum regni decretum administrationis suae rege Henrico II et Francisco II reddant. id actum XII Kalend. Maij. tum veteris palatij libero ingressu exclusus Bullionius, cum vt iniuriose factum id interpretaretur, vrbem relinquit, ac mox Martellus Bacauilla eius legatus negotia domestica caussatus. secundum haec oppidani monasterium S. Catharinae in colle Rotomago imminente positum occupant, eiusque custodiam Ludouico Dauidi committunt. quo facto inflati Protestantes aduersariam factionem prorsus euertunt, tumultu nocte insequenti excitato, et occisis aliquot, alijs in carcerem trusis. paruoque interiecto spatio iam lasciuiente plebe per templa discursari ceptum; euersa altaria, ac confractae statuae. ab eoque die, qui in V Non. Maij incurrit, ad captam vsque vrbem antiquae religionis vsus intermissus est. dein captae II triremes egregiae instructae nuper e Scotia reuersae, et delectu oppidanorum habito censita IIII OIO armatorum. qua re terrore Senatoribus iniecto, ipsi vrbem prid. Eid. eiusdem mensis consulto prius rege deseruere. nec multo post Io. Tuttauilla Villabonius cum Clerium, Osobostum, et Alegrium in comitatu haberet, pontem Arcuensem supra Rotomagum Sequanae impositum occupat, intercluso ab ea parte comeatu; veritique oppidani ne et infra vrbem aditus ad eam praecluderetur, Caletensium confluentem vulgo Caudebecum appellatum prius occupant, magnoque errore, cum illud demoliri potuissent, integrum seruarunt: quod magnopere ipsis postea incommodauit. nam mox illud a Clerio receptum est, ita vt supra et infra vrbem Sequana inde ponte Arcuensi inde Caudebeco frenaretur. eodem tempore missus Aumalius, is materteram Bullionij vxorem duxerat, qui cum summo imperio prouinciae praeesset, et rebellanteis ad officium vi reduceret. dum veniret, Blondeto duce summissi Iuliobona, Montiuillerio, et Dieppa auxiliares CC et in vrbem C introducti: totidem Caudebeco, antequam a Clerio reciperetur, impositi sunt. cum vero iam nullus Senatus in vrbe esset, praeses prouinciae atque eius legatus abessent, et demum inter arma commercium cessaret, ne ciuitas sine rectore legibus ac ciuili administratione remaneret, delecti XII, qui summae rerum praeessent, et ex IIII vrbis regionibus Cviri, ad quos, cum opus esset, XII referrent. consultantibus ante omnia placuit Darnetalium, quod est oppidulum panificio nobile primo a vrbe milliario, moenibus nudari: quod non solum exsecuti oppidani, sed accenso plebis furore expilata templa, quae in eo erant, et deiectae statuae et altaria: incensae etiam pleraeque aedes, et Carthusianorum coenobium, ad inueteratum inter vrbanos et oppidanos ex aemulatione opificij odium noua religionis caussa accedente, inde muniendi S. Catharinae fani praecipua cura fuit; cumque Henricus Clutinius Oisellius a Regina missus Rotomagenseis hortaretur, vt armis depositis ad obsequium redirent; quod si facerent, ipsam illorum patrocinium suscepturam; illi respondebant, non posse se eius literis fidem habere, quamdiu ipsa et rex puer in Guisianorum atque adeo III virorum potestate essent. itaque vbi nihil colloquijs effici potuit, Villabonius cum CCC equitibus et OIO IO peditibus ad Catharinae fanum castra ponit: nec multo post Aumalius ad Francauillam et Menilium Leonardi venit, interuerso Robeci amne, vt vrbis molatrinas inutileis redderet. leuibus ibi certaminibus pugnatum, peiore semper Aumalianorum condicione, haut obscuro tamen fortunae erga obsessos infestae indicio. nam sub id tempus Iunij Kalendis remigium omne maioris triremis vinculis solutis aufugit; e fuga tamen nonnulli remiges retracti, et rursus catenae addicti; celeusta etiam, quo conniuente id accidisse suspicio erat, carceri mancipatus. iamque res in vrbe nutabant, cum infractis ciuium animis Ludouicus Lanoius Moruillerius Bononiae praeses superuenit a Condaeo Aureliano missus, qui confusa ordinaret, solutum militem ad disciplinam reuocaret, et vrbem obsidionis tempore moderaretur. Dieppam Protestantes iam ante nuncio de Vassiaceno tumultu accepto XI Kalend. April. citra sanguinem nemine resistente occupauerant, in eaque haut multo post in templa deiectis statuis et altaribus saeuitum est; cumque Bullionius Ricaruillam eis praefectum vellet imponere, oppidani recusauere, Fortium Colinij maris praefecti legatum sibi dari postulantes, quod et obtinuere; eoque auctore CC auxiliareis Rotomagensibus summisere
ductore Rouereo et ad Iacobi publice conciones haberi coeptae. Ricaruilla vero repulsae dedecus vlturus ad Arcuense oppidum haut hinc longe concessit, vbi et templum muniuit, et cum continuis excursionibus Dieppenseis infestaret, contraria vi ab illis ductore Renato Prouane Valfeneria, cui se auxiliares Luneraeo duce iunxerant, repulsus deserto oppido in arcem postremo se recepit, in eoque statu res fuere vsque ad XII Iunij diem, quo Aumalius Dieppam oppugnaturus Rotomagi obsidionem deseruit. Arcuenses post aduentum Luneraei cum non solum fortiter sed et obstinate se hactenus defendissent, tandem Dieppam asportatis, quae potuere ex bonis, se recepere. de cetero in Caletis Protestantes viribus pollebant, in quibus oppidum est, olim pagus, Portūs nomine ad Sequanae aestuarij dextram ripam propter opportunitatem loci a Francisco I moenibus clausus ac munitus, de suoque nomine appellatus, Grauillanae iurisdictionis, ac ditionis Ioannis Ferrerij Carnutum vicedomini, cui Ioannes Crosa Colinij legatus praeerat. cum autem post Condaei ex Meldis digressum, Ferrerius et Ioannes Lafinius Bellouarius Ferrerij sororius in Neustriam eius iussu ad copias colligendas et rem pecuniariam expediendam venissent, a quibusdam oppidanis obuiam Rotomagum vsque profectis inuitati et introducti sunt citra sanguinem, nisi quod Crosa, a quo se indigne et auare habitos Protestantes querebantur, a periculo prope abfuerit, qui mox ipsorum doctrinam amplexus fortem operam in Rotomagi defensione postea, sed exitioso sibi fine, nauauit. Bellouarius loco praeficitur; Ferrerius in Angliam ad auxilia maturanda a Condaeo mittitur, eo exitu, quem postea dicemus. in inferiore Neustria Iacobo Gobioni Matignono per Bullionij et Villabonij absentiam negotium datum fuerat, vt Protestantium insurgentem audaciam comprimeret: is igitur Granuillam locum opportunum ad mare situm occupat, cique P. Bruelium Armoricum praeponit. crescentibus deinde odiis et aliis suspicionibus ineunte Maio Cadomi Protestantes Hugueuillam sibi, vt rebantur, infestum veriti, qui Henrici Momorantij Danuillae nomine arcem tenebat, Sammariani Agnini nuper Aureliano a Condaeo missi ope adiuti arma capiunt, et ita oppido potiti antiquae religionis vsum in eo abolent, supellectile omni sacra descripta et in belli vsum conuersa. idem in Baiocassium ciuitate mox factitatum; quo cum Franciscus Bricauilla Colombarius Condaei iussu venisset, et arcem, quam Iulius Rauilius Rossus Ferrariensis ducis nomine tenebat, dedi postularet, admotis II minoribus tormentis eam recepit, ac statim Sammariano cum CXX delectis Cadomo aduentante oppidani aras et statuas confringunt, supellectile sacra item descripta ac post modo conflata. Carolus Humerius ciuitatis episcopus literis seu veris seu confictis eius interceptis ob suspicionem Cadomi captus se conscensa piscatoria scapha ex Protestantium manibus eripuit. cum vero regni delectus Nauarri nomine passim more solito publicarentur, Protestantes citati non paruere, sed responso edito se excusauere, delectus non nisi belli legitimi caussa indici solitos dictitantes; hoc autem minime legitimum esse, quippe cum libera publice conueniendi ad preces ac conciones Protestantibus facultas regiis edictis data sit, et eo bello libertas edictis concessa oppugnetur; et vero rege in pupillari aetate constituto, ad haec cum regina captiuo, sicuti publica fama constet, id minime licere, nisi ex ordinum regni aut saltem Senatus cuiusque prouinciae decreto; proinde aduersus publica programmata intercessere qui eandem doctrinam sequebantur, in Constantiensi praefectura, cum Cadomo, Baiocassibus, Falesiae, Viriae, Laudi fano, et Carentano; ab eoque tempore stationes ad portas oppidorum statuere exemplo Matignoni, qui ad Granuillam et Chereburgum pari diligentia excubias agi iusserat. Caenomanorum item ciuitatem III Non. April. Protestantes citra tumultum fere ceperant, expulso Carolo Angenaeo episcopo, qui Tuuolium voluptuariam arcem inde concesserat. ij cum iuberentur arma deponere misso a Regina Andrea Gillario Mortario praecipuae auctoritatis viro, et qui Protestantibus haut obscure fauebat, scripto itidem se excusarunt, et arma pariter pro regis ac regni libertate ac salute contra III viros publicae quietis hosteis et suos sumpta dicunt; quod nisi fecissent, iampridem illos voti compotes reginam a publica regni administratione, quae ipsi comitiorum regni decreto delata
est, summoturos fuisse. itaque quantum possint demisse Regem obsecrant, vt quicquid ea in re egerint, in bonam partem interpretetur: tum acerrime in ciuitatis episcopum inuehuntur, qui muneris pastoralis oblitus militaria munia obeat, et latrociniis, rapinis, caedibus omnia circum infesta teneat, oblique interim suggillata IIIvirorum auaritia, et Guisij saeuitia, qui Firmitate Bernardi, Meduana Ioannis, et Sablato suae ditionis oppidis omneis fideleis Christi cultores, sic seipsos vocabant, exterminandos locorum praefectis mandauerit. missa interim Condaei protestatio ad Parisiensem et Rotomagensem curias cum litteris, quibus, vt eam perlegerent et publicandam curarent, petebat, vt de eximia ac sincera sua erga regem ac remp. Gallicam voluntate omnibus constaret. cum vero curia Parisiensis ad Condaei literas III Eid. April. datas XI Kal. Maij rescripsisset, et quae de captiuitate regis et edictorum violatione ac Senatorum ipsorum cum turbarum concitatoribus occulta communicatione dicebantur, pluribus rationibus refellisset, ac postremo Condaeum monuisset, vt positis armis cum Nauarro et Cardinali Borbonio fratribus, relictis prauis consultoribus, consilia coniungeret, et tumultibus finem imponeret, ille denuo ad eos rescribit VIII Kal. Maij, et quanquam non eadem cum aduersariis condicione sit, quippe qui plura, quam ipsi victute vlla aut meritis consequi possint, a natalibus habeat, nihilominus se rursus ab armis discedere cum omnibus suis paratum ostendit, modo Guisius, Momorantius, ac Santandreanus arma deponant, et ita rex ac regina pristinae libertati restituantur, liberaque administratio reginae, provt illi ab ordinibus delata est, permittatur. alterum scriptum eodem die Aureliani publicatum ad curiam mittit, et vt illud in acta publica referatur, petit. in eo obiter in memoriam reuocatur vltimum Francisci primi de Lotaringicae gentis ambitione posteris suis ac regno tandem exitium allatura iudicium; et induciarum Henrico II ante quinquennium cum Philippo pactarum violatio eorum instigatu facta, contradicente tunc Momorantio, quae tot detrimenta huic regno importauerit, denique violenta ac cruenta reip. nuper Francisco II rege administratio, cuius ipse pars magna fuerit, cum plerisque ex praecipua nobilitate, quorum salutem negligere nunc minime possit nec debeat. quod vero a Regina inuitetur, vt in aulam veniat, et se Nauarro fratri coniungat, condicionem accipere non posse: nam id non voluntate aut consilio Reginae, quae omnem libertatem, cum primum in eorum manus incidit, amiserit, dici, sed eo fieri, vt dimissis, quas penes se habet, pro rege Regina ac regni defensione viribus, ipsi soli rerum potiantur, et vireis, quas habent, et quibus Nauarrum imperare ipsi captiose mentiuntur, non solum contra se, sed et ipsum Nauarrum vertant. se saepius astum hominum et fraudes expertum, et parum prudenter facturum, si regis ac regni salutem, quam tuendam susceperit, suam denique et sociorum vitam, quam propria cariorem habeat, hostibus prodiderit. quod literarum fasciculos resignasse dicatur, id vero se enixe vetuisse; videlicet illarum, quae ad regem reginam ac Nauarrum scriptae sunt; nam de aliis ac praecipue coniuratis non solum non vetasse, sed sedulo monuisse omnes praefectos et vrbium rectores, vt eorum literas et quae ad illos scribuntur, aperiant, et ad se transmittendas curent; qua ex re eum fructum hactenus cepisse, vt insidias fraudes et dolos eorum hac ratione detexerit. sibi vero dolere, quod quibusdam locis, vt Bloesis et Caesaroduni Turonum imagines contumeliose ex templis deiectae sint. id se poena graui constituta prohibuisse, et hactenus Aureliani, vbi nunc degat, religiose seruatum fuisse. his rationibus contendit sibi licere, et officij sui esse, arma iusta contra iniquorum hominum conatus induere, quae pro regis ac regni salute et asserenda reginae auctoritate sumpta his nec aliis, quam quae initio proposuit, condicionibus depositurus sit. proinde rursus protestatur de cladibus, miseriis, calamitatibus, quae inde, nisi condiciones accipiantur, regno immineant, culpa in eos reiecta, qui primi arma sumpserint, et priuatis cupiditatibus indulgentes ambitioni immoderatae publicam salutem post habeant, et malint in aula cum certissima regni peste manere, quam parta patriae tranquillitate domum ad tempus secedere. dum haec fiunt, regis nomine regni delectus citantur. Condaeus vero auxilia toto regno arcessebat. ad eum Franciscus Rupifulcaudius comes venit cum delecta nobilitate ex Santonibus,
Engolismensi agro, et Pictonibus collecta. ne quid vero IIIviri in Germania in suum praeiudicium moliri possent, aut delectus vllos haberent, missi duo ex nobilitate, qui quid ibi ageretur, obseruarent, vt si quidem illi auxiliareis copias in Germania conscriberent, curarent et ipsi, vt Condaeo ab Imperij principibus eodem tempore subueniretur. dum in eo essent, et de nouis tumultibus passim in regno exorientibus cottidie afferretur, Regina, quae de imminuta sua auctoritate querellam a Condaeo institui in sinu gaudebat, et Guisianorum ambitionem coerceri cuperet, viam conciliationis init; sic enim sperabat fore, vt aequata, aut verius labefactata vtriusque factionis potentia, ipsa sibi summum rerum arbitrium sumeret. Condaeus. Kal. Maij ad Reginam litteras dederat, quibus nullo se priuato affectu duci, sed rolo libertatis pristinae et auctoritatis regi ac regihae conseruandae studio arma contra edictorum regiorum violatores sumpsisse testabatur; capita etiam quaedam pacificationis ad eam perfani Ioannis Laodunensis abbatem miserat, quae postridie Aureliani publicata sunt quibus eaedem condiciones repetebantur: nempe vt edictum Ianuarij a coniuratis violatum seruaretur, de caedibus, direptionibus, iniuriis, quibus Protestantes eorum instigatu passim toto regno profligati sunt, publica ac seuera magistratus castigatione satisfiat; Guisius et eius fratres, Momorantius et Santandreanus tot motuum auctores et incentores a rege iubeantur aula excedere, et domum quisque siue in praefecturam suam secedere, donec rex ad eam aetatem peruenerit, in qua regnum per se administrare et de vtriusque partis caussa decernere possit. quae condiciones si impleantur, ipse quamprimum cum omnibus suis arma depositurus sit, et domum siue in praefecturam suam concessurus. obsides interea, dum condiciones impleat, Contij marchionem grandiorem natu filium ac ceteros liberos, quae carissima pignora habeat, daturum pollicetur. si vero tam aequis condicionibus illi non acquiescant, rursus de calamitatibus regno eorum culpa et ambitione impendentibus coram vniuerso orbe Christiano vti antea, protestatur. ad ea responsum IIII Non. Maij, regem velle ac iubere, vt Ianuarij edictum seruetur, Lutetia excepta, in qua multis et grauibus de caussis coetus haberi vetat; vt de caedibus, direptionibus et iniuriis vtrinque patratis per magistratus diligenter inquiratur, et sontes poenis debitis coerceantur; sed nolle imperare, vt Guisiani, Momorantius, et Santandreanus aula excedant, quippe qui erga regem, Reginam ac regnum bene affecti ratione dignitatum principis consistorio interesse debeant, nec tali tempore citra conscientiae morsum et iustam ipsorum apud omneis et posteritatem reprehensionem, regem puerum, qui per aetatem rebus suis superesse nequit, deserere possint; eos tamen, vt quantum quietis publicae studiosi sint, ostendant, paratos esse aula discedere, dum modo ij, qui in armis Aureliani conuenerunt, domum quisque suam abeant, et armis toto regno positis, et oppidis, quae occupata sunt, pristinae libertati restitutis, obsequium quod regi debeatur, ab omnibus praestetur, summo armorum imperio penes Nauarrum remanente. sed in eorum numero, quos domum suam secedere petant, non intelligere, vt Condaeus comprehendatur, quem optent et etiam obsecrent, vt in aulam veniat, et locum, qui pro sanguinis ac dignitaris praerogatiua ei debetur, apud regem teneat. responso subscripsit Rex, Regina et Antonius Nauarrae rex. Condaeus vero, qui videret, nullo pacto IIIviros ab aula velle discedere, et periculum caussari, nisi ipse prior ab armis discederet; nec obsidum, quos obtulerat, rationem haberi, fraudem suspicatus assentiri noluit, quippe qui valde periculosum existimaret, cum iure tantum, vt aiebat, niteretur, illi contra regis, quem in potestate habebant, nomine tuti essent arma ponere, antequam metus, qui ab aduersariorum viribus et sua in aula praesentia cunctis incutiebatur, per eorum discessum cessaret. eodem die IIIviri, qui se Condaei scripto maxime peti viderent, supplici libello regi porrecto, re prius per Io. Auansonium, qui in Scotiam a rege paullo ante missus nuper inde reuersus fuerat, oum AEgidio Magistro, Io. Santandreano praesidibus, AEgidio Burdino et aliis partibus eorum addictis communicata, respondent, et multa ac magnifica de suis erga reges iam vita functos et remp. meritis praefati a rege petunt, vt edicto sanciatur, ne in posterum vllius alterius, quam a maioribus receptae, et quam Catholicam Apostolicam
Romanam vocabant, religionis cultus in regno admittatur; omnes regis domestici et regij duces, item ij, qui praefecturas, magistratus, munia publica exercent, eandem religionem publice profiteantur; qui detrectarint, omni dignitate et publica administratione priuentur, reliquis bonis saluis: sacris addicti, praesules, et alij eandem professionem facere teneantur; si nolint, sacerdotiorum fructibus priuentur; ijque fisco addicantur. templa passim toto regno profanata, destructa aut spoliata restituantur et instaurentur, et dedamnis acceptis plene satisfiat, et qui tam abominandi sacrilegij conuicti fuerint, poenis pro criminis grauitate afficiantur; quicunque vel quacunque de caussa sine expresso Nauarrae regis mandato arma sumpserint, ea quamprimum deponant; qui vero sine illius iussu in armis fuerint et nunc esse perseuerent, tanquam perduelles et regis ac regni hostes iudicentur. Nauarro vni ius sit exercitus et copias cogere; quas vero iam habet et porro habiturus est, retineat, donec motus, qui pacis via hactenus componi non potuere, armorum vi sedentur, et omnes ad obsequium regi debitum cogantur; iis ad aliquot menseis in eam rem stipendia de publico subministrentur. his condicionibus se non solum aula, sed regno ipso excedere, et in extremas oras quasi in exilium abire paratos demonstrant; atque vt egregiae suae in remp. voluntatis ac consilij ratio testimonio publico et omnibus etiam extra regnum innotescat, illud publicare decreuisse declarant. huic libello et alterum eodem die subiungunt, quo petunt, vt qui Aureliani sint, ab armis discedant; prouinciae, vrbes, oppida in regno occupata ad obedientiam redeant, omnesque sacramento adigantur, regi parituros et eius edictis ac decretis iam conditis et quae deinceps ex sacri consistorij sententia fient, et in suprema Parisiensi curia promulgabuntur, remanente penes Nauarrum summo armorum imperio, aut eum, qui a Nauarro substituetur. haec prius quam fiant, se ab aula non posse discedere demonstrant; quibus confectis mox condicioni parituri sint, nec tamen petere, vt per absentiam suam Condaeus vicissim ab aula absit; verum orare Regem, vt eum ad se accersat, et a loco atque adeo ab hominum, cum quibus nunc versatur, consortio abducat, eiusque consilio in grauissimis regni negotiis deinceps vtatur. libellis subscripsere Franciscus Lotaringus, Momorantius, Santandreanus, quibus postea longo et prolixo scripto responsum est, quod XIII Kal. Iunij publicatum est. in eo multa in aduersariorum inuidiam praefatus Condaeus, quod consiliis cum Poptificis legato, et Hispani ac ceterorum externorum principum oratoribus communicatis, non religionis, sed priuatae cupiditatis impulsu, non libellum, sed decretum hoc confecerint, et regi obtulerint; quod ex eorumdem sententia armati in aulam venerint, et Rege ac Regina in potestatem redactis de nouo consilio penes regem instituendo cogitarint, amotis praecipuis regis administris, et eorum loco nouos in amplissimum ordinem asciuerint. id patere ex iis VI antea nominatis, quos nuper allegerint, cooptatione adeo ridicula, vt in populi fabulam praeclara illa succenturiatio abierit. alios ad necem destinasse, alios proscripsisse, aut relegasse. in iis Michaelem Hospitalium virum grauitate, prudentia, eruditione ac morum sanctimonia cum paucis comparandum, et eius simileis sacri consistorij consiliarios, quod minus aequos ipsorum consiliis se praeberent. ne Reginae quidem pepercisse, quam proinde Cenoncellas ad culturam hortorum, si eorum consilia processissent, aut si Condaeus partes suas non interposuisset, amandare constituerint, intentato etiam mortis metu, nisi ipsis morem gereret, et eorum postulatis ac libidini assensum praeberet. denique Rupisurionium regis consanguineum, qui tenerae eius aetati propter summam prudentiam ac probitatem admotus sit, procul aula summouere decreuisse, vt alios pueritiae moderatores illi apponant, qui eum ludere, saltare, equum scienter circum agere, voluptatibus ac luxui indulgere, nulla interim pietatis aut numinis mentione facta, doceant; literas scire, legere, querellas suorum audire, negotia tractare, consiliis interesse, rerum agendarum peritiam, atque adeo suorum notitiam habere prohibeant, et virtutum atque honestarum rerum vsum tanquam principi indecorum ac molestum interdicant; vt scilicet pulchris eorum documentis instructus olim homines, nulla virtutis aut meritorum ratione caros, sed sola gratia acceptos, penes se habeat, et in bonos optimeque de se meritos sordide parcus ac tenax, eorum labores defraudet, ac
paucorum ingluuiem satiet; nulla interea reip. cura, nulla plebis caritate tangatur; iudicialia munia prostent, eaque ab imperitis, et auaris hominibus turpissima nundinatione comparentur; familia denique regia omnibus vanitatis exoletae spectaculis exundet, sitque profligatissimorum hominum receptaculum. tum ad rem aggreditur, et eorum merita non tam refellit, quam insatiabilem auaritiam exagitat, qui per fas ac nefas patrimonium a maioribus acceptum tanta accessione locupletauerint, neque a benignitate regis exantlatorum laborum mercedem ac praemium expectauerint: et quia Ianuarij edictum secum regni ineuitabilem ruinam trahere aduersarij dicebant, id praeteritorum exemplo itidem refellit: nam ante Guisij et Momorantij M. E. in vrbem aduentum sub Rupisurionio et Momorantio filio cum coetus publice haberentur, pacata fuisse omnia, et scire omneis in comitiis nobilitatis et plebis delegatos Aureliani primum, dein ad Fanum Germani a rege postulasse, vt Protestantibus templa ad conueniendum assignarentur. porro absurdum, immo iniquum esse, vt quod praecipui duo regni ordines postulauerint, id III virorum nullam legitimam ad id potestatem habentium decreto irritum fiat. cum vero alterius contrarij edicti promulgationem postulent, id etiam petere, vt dinina et humana iura simul confundantur, atque adeo regnum funditus euertatur. quod ita habere ipsos Guisianos nuperrimo exemplo expertos esse; nam cum in Scotia bellum ob eam caussam excitassent, et contradicente regina sorore et Oisellio Brossium et Ambianensem episcopum eo misissent, spe frustratos ad extremum condicionibus minus honestis transegisse, tota Scotia Pontificio nomine, quod exstirpata Protestantium doctrina restituere cupiebant, excluso, et longe ad nos trans mare remisso. cum rursus professionem fidei ab omnibus, qui publico munere funguntur, exigunt, quo exemplo id faciant, ipsi viderint. certe videre omneis, id contra concilia et S. Patrum decreta fieri, qui nullam aliam fidei confessionem, praeter Nicaeni consilij symbolum vnquam exigendam censuerunt; nisi dicamus, ea specie tegi Hispanicae Inquisitionis terribile nomen, quod omnes nationes adeo exhorreant, et quam veluti decipulam ad vexandos bonos et illaqueandas conscientias nuper Aureliani perniciosis consiliis suis substernere moliti sunt; quod si locum habeat, magnum ex eo praeiudicium caussae Protestantium fieri; quippe qui ea professione, non expectata consilij sententia, in quo audiri debent, peractos se damnatae opinionis reos agnoscere cogantur, sicque Ministri et alij adeo, qui ita inauditi damnati essent, a concilij audientia excluderentur. ante quam vero Guisius et Carolus cardinalis eius frater ad alios accusandos admittantur, necesse esse, vt ipsi se purgent, et eiurent confessionem Augustanam, cui se, cum nuper Tabernis essent, subscripturos principi illustrissimo receperunt, et cardinalis ea recantet, quae de transsubstantiatione, de asseruatione et circumgestatione Eucharistiae, de iustificatione, sanctorum inuocatione, de purgatorio et imaginibus contra receptam in ecclesia Romana opinionem coram Regina pluries disseruit. quod ad templorum profanationes et imaginum deiectiones attinet, iam saepius testatum se dicit, quanto id suo cum dolore acciderit, idque ex eo manifestum esse, quod quidam ob id comprehensi suo iussu capite luerint, sed nullam interea factam publicam castigationem tot innocentium hominum Vassiaci, Agendici Senonum, Samarobrigae Ambianorum, ad Abbatis-villam, ad Arrij-castrum et nuper Andegaui crudeliter interfectorum, qui non muta simulacra, sed spirantes Dei effigies erant. cum vero eos, qui arma sumpserint, perduelleis declarari petant, quid aliud sibi velle aut parare dici possunt, quam vt bello inextricabili hoc regnum inuoluatur, praecisa omni concordiae ratione? et vero, inquit, hoc caput responso. literis consignato minime indiget, et spero me propediem ad eos venturum et coram disputaturum, an alienigenae homini et duobus nebulonibus liceat, contra principem regis consanguineum et maiorem nobilitatis partem ferre sententiam. quia vero Nauarri nomen obtendebatur, breuiter in memoriam reuocat, quam indigne a Guisianis nuper Aureliani habitus sit, quantoque periculo sub impotenti eorum dominatione versatus fuerit. tum Senatum Parisiensem suggillat, ad quem IIIviri multa libello non comprehensa remittebant, ex quo plerosque ipsi beneficiis aut metu, speue obnoxios habeant. tum easdem condiciones repetit, et postremo hoc vnum
flagitare dicit, vt rex pristinae libertati restituatur, qua ante VI menseis fruebatur, Reginae libera regni administratio cum Nauarro, sicuti ei a publicis comitiis delata est, relinquatur; edicta seruentur, et populus a violentia et oppressione immunis asseratur. huius scripti adeo virulenti auctorem faciunt. Io. Monlucium Valentinum episcopum, qui in comitatu regis erat, et consilia ac responsa Condaeo suppeditabat. is et multa de Guisianorum consiliis cognouerat, quippe qui cardinalis Lotaringi perfamiliaris intimos eius sensus in religionis negotio rimatus esset, et in gratia Reginae tunc temporis florebat. responsum ad curiam Parisiensem missum cum literis, quibus eam rogabat, vt illud in Senatu palamrecitari et postea in futuros vsus diligenter asseruari curarent. etiam ad Philibertum Emanuelem Sabaudiae ducem IIII Eid. Maij scripsit, et misso scriptorum illorum exemplo, ne se aduersariorum calumniis praeoccupari sinat, sed de re tota semoto omni affectu diiudicet, rogat. in eandem sententiam ad Fridericum Palatinum VIIvirum scribit XIII Kal. Iunij et exemplum itidem scriptorum illorum ad eum mittit, ad quem iam antea IIII Non. Maij Ministri literas dederant, pro insito erga Gallicas ecclesias amore enixe rogantes, vt coniuratorum ictus in se directos, quantum in ipso esset, auerteret, et ne auxiliares copiae e Germania non solum in suorum, sed regis ac regni hostium gratiam subministrentur, impediret, et partes suas apud regem ac Reginam, quo libertate edictis concessa libere vti possent, interponeret. vicissim Palatinus VI Kal. Iunij Heidelberga ad Condaeum scribit, et deplorato miserabili Galliae statu eum ad promouendam Dei gloriam vt pergat, et ad illam sensus omneis suos et cogitationes dirigat, hortatur: secundum eam regis in pupillari aetate constituti caussam et Reginae dignitatem commendatam habeat; quod si faciat, futurum sperare, vt citra armorum fragorem et sanguinis effusionem religioni prospici, et quies in regno constitui possit. de cetero operam suam industriam et omnia, quae ab amico principe requiri possint officia vltro defert. eodem tempore Protestantium ecclesiarum synodus Aureliani habetur, cui vniuersi coetus suffragiis delectus praefuit Antonius Chandeus ecclesiae Parisiensis pastor, adolescens, in quo praeter gentis nobilitatem, oris venusta facies, eruditio, eloquentia cum singulari modestia certabant. in eo conuentu actum est praecipue de disciplina, quae ab ingeniis leuibus licentiae popularis intemperiem inuehere molientibus conuelli paullatim incipiebat, quod malum inter eos pro tempore compressum mox vehementius erupit, et nonnullas ipsorum ecclesias postea valde turbauit. tum quia belli metus ingruebat, communi decreto ieiunium publicasque preces indici placuit; et inde ad reliquas ecclesias scribunt, et ad auertendam Dei iram, qui propter peccata populi tantarum calamitatum tempestatem immittat, vt idem faciant, et omneis ad resipiscentiam adducant, hortantur, atque ita apud se statuant, erga poenitenteis vereque ex animo confessos ac vitae nouitatem meditanteis Dei promissiones efficaces esse, et ad illos omnino pertinere; haec vera debellandorum Dei hostium arma esse, vitae nimirum emendationem, ac pias preces, quae si desint, tela ac gladios frustra expediri, quae Deus in propria torquentium ac stringentium latera mox conuersurus sit. Iamque passim tumebant, et armis perstrepebant omnia, cum IIIviri seu Lutetiae metuentes, siue vt plebi gratificarentur, Nauarro auctores fuere, vt iuberet omneis Protestanteis vrbe excedere. in eam rem mox a Nauarro II edicta VII et VI Kal. Iunij promulgantur, clausula ad eorum securitatem addita, qua cauebatur, ne cuiquam exeunti vis aut iniuria fieret, aut in eorum bona manus iniicerentur, poena capitis in eos, qui contra facerent, sancita. inde cum mutua nuntiorum missitatione hactenus nihil profectum fuisset, coacto circa Lutetiam ingenti exercitu Nauarrus cum IIIviris Castellodunum versus pro greditur cum IIII peditum et III cataphractorum equitum millibus. Condaeus eodem tempore ex procerum consilio, ne se Aureliano initio concludi sineret, ad existimationem pertinere dictitantium, cum suis exit, hoc est VI OIO circiter peditum et II OIO cataphractorum equitum, et quarto ab vrbe lapide castra metatur. dum in eo essent, Regina Condaeum ad colloquium inuitat; condictus locus ac tempus, et securitati vtriusque partis prospectum. nam de numero armatorum, quos vterque adduceret, conuentum est. Henricus Momorantius Danuilla
iis, qui cum Regina ac Nauarro erant, praeerat. Rupifulcaudius comes Condaeanos ducebat, Regina in equis cum XXXVI circiter equitibus Thurium in Belsiae pago, ita conuenerat, sub initium Iunij venit; eodem et venit cum G. Colinio maris praefecto Condaeus. ibi delectorum turbae aequali hinc inde spatio IO CCC circiter passibus considebant, nam ne propius accederent, cautum fuerat, ne ex verbis ad contumelias, ex contumeliis ad manus deueniretur. sed cum semihoram se continuissent, postremo aegre impetrata a ducibus venia propius accessere. tum praeter spem amica inter eos omnia, dum quisque fratrem, cognatum, amicum ac familiarem suum complectitur, et post mutuas salutationes monent hortanturque, se respiciant, neque exitioso bello, in quo victi ac victoris aequalis futura sit condicio, se fatali leuitate, aut obstinata temeritate implicent. varie afficiebantur spectantium animi, dum Gallos factionibus scissos ac vix diuulsos rursus sponte coire, et qui nunc mutuae beneuolentiae tot signa darent, mox signo dato, si fors ferat, concursuros, et alterum alteri perniciem allaturos cogitant. inter hos animorum aestus gandio ac lacrimis mistos procul inde semotis arbitris Regina ac Condaeus diu collocuti sunt. petebat Condaeus, vt IIIviri aula discederent, et Ianuarij edictum seruaretur. Regina quod ad primum, se prorsus nolle, alterum non posse concedere ostendebat, quippe auersa sacri ordinis pleraeque nobilitatis et vniuersae fere plebis per totum regnum voluntate, quae tunc in armis esset, et cogi citra quietis publicae perniciem vix posset. Regina quidem quamuis negaret, tamen id non sponte facere videri vobat. Nauarrus contra duritiem in eo negotio affectabat, et quanto faciliorem se initio praebuerat, tanto maiorem asperitatem inpraesentiarum prae se ferebat. ita vtrinque post duarum horarum spatium discessum, exasperatis paullum fratrum animis. vbi Condaeus Aurelianum venit, ad socios refert, reque in coetu agitata III Eid. Iunij ad Reginam dat literas, et re cum sociis communicata in hanc sententiam omneis conuenisse dicit: non posse firmas sarciendae concordiae rationes iniri, quamdiu aduersa factio Regem et ipsam suis armis inuolueret, tam validis vinculis, vt etiam amborum voluntates simul constrictas teneant. itaque demisse, quantum possit, petere, ne graue sit, si arma ad coniuratorum vim depellendam pro communi libertate sumpta non deponant, nec pati possint, vt illi, qui sese perduelleis nuper declarauerint, in controuersa caussa iudices sedeant. nec vero ferre posse, vt ad furentis plebis ab ipsis concitatae libidinem edictum illud legitimo sollemnique ritu ex sententia grauissimorum et prudentissimorum virorum conditum violetur, et eo violato vis conscientiis afferatur, eam se ob caussam arma induisse, quae nequaquam exuturi sint, nisi prius illi aula excedant. quod cum illi facere hucusque recusarint, et peruicaci ambitione sua regnum in periculum adducere, quam de suis cupiditatibus aliquid decidere, et tranquillitati publicae condonare maluerint, reliquum esse vt ipse ex, necessitate consilium sibi tutum, regi regnoque salutare sumat, Regina vero pro sua prudentia et auctoritate, quam in hoc regno obtinet, praesenti discrimini occurrat. scribit et ad Nauarrum frattem biduo post, et grauiter cum eo expostulat, quod deserta regis Reginae ac regni caussa, et sepulta iniuriarum a Guisianis acceptarum memoria pro ipsis contra proprium sanguinem, potiusquam aduersus ipsos in iusta caussa beellum suscipiat. postremo de obedientia, quam ipsi debet, et semper praestiterit, ac porro praestiturus sit, suo et sociorum nomine protestatur. eodem die et ad Reginam per Renatum Faginum Vigeanum dat literas, quibus ad auertendum iam praesens periculum atque adeo carnificinam, Reginam rogabat, vt auctoritatem suam interponeret, et ambitiosorum hominum, qui publicam salutem priuatis odiis ac cupiditatibus posthaberent, nefarios conatus anteuerteret: nec committeret, vt ei olim exprobretur, ignauia sua factum esse, vt dum quatuor aut quinque hominum offensionem veretur, omnium Galliae ordinum odium incurrerit, et praepostera prudentia vniuersi regni perniciem accelerauerit. pridie quam eae scriptae sunt, missus Stampis a Regina IIIvirorum instigatu Florimundus Robertetus Fraxineus a secretis epistolis cum mandatis Catharinae et Antonij manu subscriptis, quibus iubebatur Condaeus et socij, qui Aureliani erant, ab armis discedere, et oppida arces vrbes occupatas restituere; quo facto Guisius, Momorantius et Santandreanus mox aula discessuri sint,
et domum quisque suam suam profecturi, sicuti iam ante V Non. Maij scripto publicato promiserint; remanentibus bellicis viribus penes Nauarrum qui quas velit et expedire cognouerit, ex Condaei copiis retenturus sit ad pacandum regnum et omneis ad obedientiam, quae regi debetur, praestandam cogendos: fide data, si quidem mandatis pareatur, praeteritorum memoria inducta nemini futurum fraudi propter religionem hactenus arma sumpsisse, nec vim porro conscientiis allatum iri, aut cuiusquam siue vitam, siue bona ob religionis caussam periclitatura. missi et Franciscus Vetusvilla E. T. et Villarius comes, qui cum Condaeo agerent. Condaeus ad haec, agere se gratias Regi Reginaeque, ait, quod de suorum salute ac securitate sollicitos se esse demonstrent, eorumque operam regno vtilem ac necessariam hoc tempore agnoscant, videri autem his rationibus posse caueri, si Rex, Reginaque in eam libertatem auctoritatemque restituantur, in qua erant, antequam Guisius in aulam veniret, edictum Ianuarij nuper conditum sine exceptione per totum regnum locum haberet, et nonnullis locis, vbi a plebis furore seditionis metus esset, intra vrbes templorum construendorum facultas concedatur, sicuti a regni comitiis postulatum fuit; tota Guisianorum familia, Momorantius, et Santandreanus aula abstineant, vsque dum Rex ad maiorem aetatem peruenerit, nullamque interea regiae administrationis partem attingant. cuncta regij consistorij decreta, postquam Guisius in aulam venit, vt vi extorta et vitio facta, irrita habeantur. Ferrariensis cardinalis Pontificis legatus Guisianorum affinis et incendiorum in regno excitatorum fomes quamprimum Romam se recipiat, Pontificique significet, si vel Lugdunum aut Auenionem vel Vesontionem indicat liberum consilium, sicuti nuper a rege postulatum fuit, ipsos paratos esse petita a rege venia eo accedere. nec vero petere, vt sibi praeteritorum ratione gratia fiat, quippe qui non contra regem, sed pro rege arma sumpserint, seque potius honore ac praemio dignos, quam venia egere existiment. quod vt rex, cum ad prouectiorem aetatem peruenerit, aliquando intelligere possit, postulare, vt Condaei et IIIvirorum scripta ac responsa in publicos curiarum supremarum commentarios referantur. nec vero necesse esse, vt vllae bellicae vires teneantur; nam pacem habiturum regnum, simul ac IIIviri, qui soli bellum ac tumultus in Gallia alant, arma deposuerint. vrbes vero, quas praesidiis suis firmauerunt, regium nomen agnoscere, et porro semper agnituras esse; in alendis proinde exercitibus labori ac sumptibus parci debere, nec opus esse, vt externa auxilia a IIIviris accersantur: neque enim id se probare posse, sed cupere, vt Caesar, imperij principes, Rex Hispaniae, Anglorum ac Scotorum Reginae, Sabaudiae dux, Resp. Veneta, et Heluetij rogati interueniant, et ad maiorem istarum condicionum firmitatem satisdent, fideiubeantque. de quibus omnibus Condaeus mox literas ad Palatinum VIIvirum dedit XVI Kal. Vtil. quibus eum rogat, vt tam iustae caussae patrocinium suscipiat, et cum se occasio offerat, auctoritate etiam sua et opibus tueatur. ita cum scriptis responsisque vltro citroque missis exasperati potius quam mitigati essent vtrinque animi, tandem ad apertum bellum deuentum est. IIIviri Regis, Reginae ac Nauarri nomine, regni opibus, populi fauore, Senatus Parisiensis auctoritate praecipue nitebantur. Condaeus militaribus copiis et nobilitate, praestabat, quae seu Protestantium doctrinae addicta, aut male in Guisianos affecta, aut denique clam a Regina sollicitata ad ipsum se magno numero aggregauerat. atque adeo robore et animorum alacritate Protestantes potiores erant. Grammontanus Vasconicis, Ioannes Roanus ex Allobrogibus et Septimania collectis, Andelotus, penes quem praeterea summum erat peditatus imperium, Francicis copiis praeerat. magna inter eos modestia et disciplina exacta initio seruabatur: nam Pastoribus per cohortes distributis cottidie statis horis ad preces conueniebant, et mane ac vespere, cum excubiae disponebantur, sollemnes preces concipiebantur. nulla deieramenta inter milites, nullae rixae audiebantur, cantibus psalmorum tantum castra personabant. non aleae lusus, aut focariarum vsus erat; tuti mercatores, rustici, et hospites ab omni iniuria erant. non miles a signis discedebat; aut pabulationis vel denique rapinae caussa longius, vt fit hodie, discurrebat, maleficia seuerissime castigabantur; vnus poenae exemptus est Gabriel Bullinuillerius Cortenaei regulus, qui rustici filiae stuprum per vim intulerat, quod multorum indignationem concitauit:
verum is postea ob alia crimina captus Lutetiae capite luit, inultum Deo non sinente, quod homines dissimulauerant. commune omnium consilium ac votum erat, vt Lutetia regni caput ante omnia peteretur. Condaeus XII Kal. Vtil. Aureliano exit, et inde cum vterque exercitus ad aliquot leucas inuicem substitisset, rursus pacis mentio iniicitur, a qua Condaeus minime abhorrebat; pactae in eam rem VI dierum induciae, et Nauarrus scriptis ad fratrem solito amantioribus literis, ab eo Bogenciaci ad Ligerim oppidum, quod sociorum praesidio tenebatur, sibi familiaeque petit, fide data, si de pacis condicionibus non conueniret, se illud ipsis restituturum. eo spatio Regina in castra venit, et Condaeum amantissimis literis ad colloquium inuitat. cum nuntiis vtrinque res agitaretur, facta spe, si Condaeus tuendarum firmandarumque pacis condicionum obses ad eam veniret, IIIviros aula discessuros, et armis depositis domum quemque suam secessuros: ipse Condaeus a sociis petit, vt sibi cum eorum venia ad tantae rei confectionem eo proficisci liceret, eoque facto cunctis innotesceret, nihil inexpertum aut intentatum reliquisse, ac ne proprio quidem periculo reuocatum fuisse, quominus concordiae sarciendae rationes inirentur. tum concipitur in haec verba sociorum postulatio. antequam quicquam agatur, Guisiani, Momorantius, et Santandreanus aula discedant, et eo ipso discessionis momento Condaeum principem oratum volumus, vt se vadem obsidemque fidei nostrae sistat, consignetque in Reginae Nauarrique manus, pollicentes vnanimiter, nos iis quae mandabuntur, pro regis obsequio, regni vtilitate, sociorumque omnium communi salute ad Dei gloriam et conscientiarum securitatem paratis animis prompteque obtemperaturos. delatum ad Reginam cum litteris scriptum. ab eadem mox sua et Nauarri manu regioque praeterea sigillo obsignatum Condaeo sociisque nocte intempesta remittitur, cum literis, quibus has condiciones sibi placere significabant. id fuit ad VII Kal. Vtil. paene exeuntibus induciis, cum magna IIIviralibus copiis incommodandi occasio se offerret, nihil tamen propter fidei datae religionem tentatum est. postridie IIIviri castris discedunt; quod vbi Condaeo renunciatum est, ipse confestim Bogentiacum ad Nauarrum tendit, et inde paucis comitatus Talsiacum per media castra facto itinere festinanter deductus a Regina perhumane excipitur, impetratque, vt nonnulli sociorum eodem ad illam salutandam venirent, et mutuis de pace sermonibus interessent. Monlucius colloquiorum pararius, vir vehemens et persuadendi efficax, dum huc illucque comeat, Condaeo auctor fuerat, quo IIIviros aula exturbaret, vt condicionem sibi honorificam, aemulis inuidiosam, Reginae proponeret, se nimirum paratum regno ipso cum amicis excedere, modo IIIviri domum quisque suam aut in praefecturam sibi attributam secederent; quod a Monlucio fiebat, non tam illorum odio, quam vt Reginae gratificaretur, neque tam vt IIIviros aula exigeret, quam vt amotis Condaeo pariter et IIIviris pacatam ac liberam regni administrationem ad ipsam transferret. nec Condaeus, qui ab armis ciuilibus abhorreret, consilium abnuebat, et memorem se eius monitorum inter loquendum fore recipit. interea sociis suspicio fraudis iniecta, ex eo aucta, quod IIIviri tantum Castellodunum concessissent, quod non amplius quam V leucarum spatio a Talsiaco abest; interceptis etiam Guisij ad cardinalem Lotaringum fratrem literis, quae, quanquam obscuris verbis machinationis cuiusdam fidem faciebant; nam iis perscriptum erat, aliud agi, quam quod simulate obtendebatur, et propediem praecipuis sociorum pessime euenturum, et alia huiusmodi. his et aliis indiciis commonefacti socij, quamuis summoperr. animi angerentur, tamen sine cunctatione Talsiacum veniunt, vt aduentu suo egregiae suae voluntatis specimen ederent, et si quid esset periculi, id cum Condaeo communiter subirent, aut praesentia sua discuterent. itaque ad Reginam veniunt Colignius maris praefectus, Ant. Croius Porciani princeps, Fr. Rupifulcaudius comes, Io. Roanus, Fr. Hangestus Genlius, Grammontanus, Io. Parthenaeus Subisius, Carolus Haluinius Pienna, alij; Reginaque salutata vicissim ab ea peramanter accipiuntur: singulis vero prensatis ipsa in occulto gratias agere, pro tam vtilibus ac necessariis officiis praemio et honore perpetuo dignis, quae regi sibique adeo calamitosis temporibus praestitissent: ea porro huiusmodi esse, vt rex et ipsa salutem et incolumitatem illis acceptam ferret, orare, vt in his perseuerarent, et regni paci consulerent. ad haec Condaeus
exposita caussae aequitate et sociorum ac sua erga regem et ipsam egregia voluntate mirum sibi videri dicit, tantam aduersariorum rationem haberi, nullam sui ipsius, qui nullas condiciones aequas huc vsque recusauerit, et ex ea familia sit oriundus, cuius illi clientes et subditi essent. tum Regina, vt altercationes et exprobrationes declinaret ad Condaei querellam minime accommodato sermone incipit, et numero vincere eam partem ostendit, quae auctoritatem R. ecclesiae sequeretur. proinde, vt pax in Gallia constituatur, hoc primum caput ceteris de concordia ineunda condicionibus substernendum esse, ne alia quam in ecclesia R. recepta religio per regnum vniuersum recipiatur. quibus auditis Condaeus commotior communi nomine respondit, non suam ipsorurnve priuatam, sed publicam in hoc negotio caussam agi, et nisi Dei gloriae, regiae incolumitatis, patriaeque vtilitatis desertores haberi velint, in tam duras condiciones consentire non posse. nam conscientiarum pace, quae edictis constituitur, sublata, quid aliud superesse, nisi vt rex regnumque hoc florentissimum perpetuo et inextricabili bello inuoluatur, hoc beneficium huiusmodi esse, vt sine eo vitam minime vitalem existiment, et parati sint, vel exilio perpetuo publicam quietem ac religionis securitatem redimere; quod si discessu suo existimet Regina vtrique fore consultum, orare, vt potius publicae vtilitatis, quam sui ratio haberetur. ex his postremis verbis saepius a Condaeo vsurpatis captata occasione Regina, Ego vero, inquit, vos omneis semper teque omnium maxime, cognate carissime, summo in pretio, provt debui. et habui et nunc habeo, praecipuaque vestri in his turbis apud me ratio fuit: verum quandoquidem eo res deuenere, vt etiam nouo malo iniucunda remedia adhibenda sint, vestra aequanimitate, qui priuata incommoda reip. vltro condonatis freta, condicionem accipio, vt propediem regno excedatis; sic enim confido fore, vt vestra absentia Pontificiorum animi mitigentur et placatiores in posterum erga Protestanteis reddantur, atque ita publicae tranquillitati consulatur. cum vero in eam rem, quas vellent se cautiones daturam polliceretur, attoniti inopinato sermone Condaeus ac socij, se mirabundi inuicem respectare; Regina contra fermonem persequi, et hoc optimum paci publicae remedium dicere, atque vt interea se in his praecipuam fiduciam ponere, et temporariam absentiam intelligere testaretur, hoc insuper addere, nonnullos esse, qui minorem regis aetatem ad XX vsque annum prorogaturos se minitarentur, quorum si violentia coercenda esset, non dubitare, quin Condaeus sociique, etiam si in externis regionibus abessent continuo adopem ferendam aduolaturi sint. ita eo die discessum. sequenti die Colinius qui praecipitanter nimis Condaeum fidem suam ac sociorum oppignerasse doleret, coetu conuocato, rem esse huiusmodi demonstrat, quae communi omnium consensu indigeret. ibi dictae sententiae, et vno ore pronunciatum est, praecipue Andeloto et Iac. Bucardo acri et maturo simul ingenio viro enitentibus, ab armis, nisi prius euersa IIIvirali potestate, et restituta edictorum a coniuratis violatorum auctoritate, tuto discedi non posse, condicione de patria ad tempus deserenda omnino reiecta; cui nec se Condaeus obligare debuerit, nec potuerit, vt pote priore sacramento obstrictus, quo fidem suam sociis addixerit: et ea sententia tenuit, exploso captioso, vt ipsi aiebant, Monlucij quamuis caussae Condaei in speciem fauentis consilio. iam summo mane ad Condaeum a Regina Fraxineus venerat, cum literis, quibus sermonis hesterni memoriam repeti, et rem confici petebat. verum cum ex frigidiore Condaei responso res mutasse intelligeret, quod vnum supererat, nomine Reginae rogauit, ad se veniret. nec abnuit Condaeus, qui honeste a colloquio discedendi et fidei liberandae occasionem quaereret. itaque eodem rursus cum amicis proficiscitur Condaeus, et pauca cum regina collocutus, cum nec tempus suae apud illam morae circumscriptum esse, nec aduersariorum, qui Castelloduni substitissent, consuetis artibus sermocinationes istas carere, nihilque hispromoueri videret, petica a Regina venia, in castra sociorum cum omnibus suis reuertitur, subirato milite, quod in manifestum periculum se etiam ex procerum consensu coniecisset. tum passim castra his vocibus personare, nihil amplius colloquiis opus esse; patere iam vel caecis hostium consilia, qui tempus ducere et impetum bene animati militis eludere hac cunctatione tentent, vt peregrinis auxiliis, quae propediem exspectent, firmiores eos, quos nunc vt validiores
pertimescant, aggrediantur. ita rerum praeclare gerendarum occasionem amitti; se extrema quaeque potius, quam istas moras malle. tantum in hostem ducat, nam eo rem adductam esse, vt non sermonum, sed armorum signorumque collatione eam dirimi oporteat. cum nihil actum esset sermocinationibus illis, consilium a Condaeo cum ducibus captum, ne sine aliquo operae pretio discederetur, inimicum exercitum necopinato aggrediendi, dum Guisius, Momorantius et Santandreanus abessent, et equitum turmae huc illuc sparsae laxa adhuc hospitia haberent, Nauarrusque solus in exercitu esset; quod noctu tentari placuit, ne interdiu a pabulatoribus aut a leui armatura discurrente detegerentur. itaque Firmitatem Alesij sub vesperam veniunt, ibique iusso milite interulas albas induere, magna diligentia et alacritate in viam se dant, eo ordine; Colinius primam aciem ducebat cum IO CCC equitibus cataphractis, in obuium equitatum impetum facturus. pone sequebantur OIO CC scloppetarij quibus praeerat Andelotus, in IIII turmas diuisi, quibus datum negotium, vt peditatum inimicum aggrederentur. post eos incedebant IO CCC scloppetarij, tormenta occupaturi, cum duobus confertis sarissophororum agminibus. vltimam aciem claudebat Condaeus cum OIO cataphractis equitibus et cetero peditatu. verum decepti ab viarum ducibus cum totam noctem deerrassent, albescente iam die cum se haut amplius leucam ab hospitio progressos animaduerterent, Momorantius Danuilla qui in exercitus fronte collocatus excubabat, signo tormenti displosi ictu dato ceteros duces excitat, qui mox vndique ad Nauarrum conuenere, et ita nocturna illa expeditio et spes de intercipiendo in hospitio exercitu frustra fuit. inde Condaeus cum ex aduerso Nauarri exercitus in aciem instructus vsque ad alteram post meridiem horam constitisset, Lorgeum tendit, quod haut amplius leuca inde abest. Nauarrus vero euocatis Castelloduno IIIviris rursus sequenti die in aciem instructo exercitu prodiit. ita vtrinque sine certamine discessum. inde Bogentiacum, quod sibi ereptum dolebat Condaeus, quodque Guisius in castra reuersus imposito praesidio firmauerat, recta ducit. id suffosso muro per duo foramina a Prouincialibus, quos Vascones sequebantur, et mox Io. Hangesti Iuoei legione impetu captum, et insolenter direptum est, occisis fere praesidiariis et Protestantibus ipsis, qui in oppido remanserant, haut mitius habitis. ibi soluta primum egregia illa disciplina, de qua diximus, et rapinis ac licentiae initium factum, quae tunc in cunis postea per bella ciuilia adoleuit, et in eam magnitudinem ac potentiam, vt regnum hoc florentissimum lamentabili vastatione depopulata sit, magno militaris scientiae dispendio ac ducum dolore simul ac dedecore excreuit. diuersa parte III viri denocte castra summo silentio mouent, et Bloesas recta ducunt, paullo ante a Protestantibus occupatas arce etiam praesidio munita; sed cum locus haut satis firmus, nec spes auxiliorum esset, IIII Non. Vtil., qui arma ferre poterant, vrbem deserunt, et transmisso ponte in vlteriorem Ligeris ripam Aurelianum explicatis signis petunt, continuoque Guisius Bloesas intrat, et quamuis citra certamen vrbe potitus esset, omnis libertas furenti militi permissa est; direptae aedes, plerique Protestantes, qui remanserant, interfecti, aut in profluentem mersi; nec feminis quidem parcitum, quarum nonnullae violatae plures etiam occisae, inter quas vna reperta est honesto loco matrona, quae cum vndarum rabiem euasisset, percussorum manus non effugit. inde Merum, qui pagus est II a Bloesis leucis Protestantium conuentibus frequens, itum, ac plerisque interfectis omnia praedis per IX dies continuos vastata, Cassobouio loci pastore in proximum fluuium merso. qua de re Condaeus per literas apud Nauarrum fratrem conquestus, nullum aliud responsum tulit, quam haec et talia belli necessitate excusari. inde Caesarodunum Turonum ducunt eo venerat paullo ante ferias Paschatis Monpenserius, et cum vrbem idonee firmasse sibi videretur, Protestantes aliena ipsius voluntate perspecta eam per vim capiunt, nec furori lasciuientium temperari potuit, quin statuae et imagines passim in templis profligarentur, reclamantibus optimis quibusque, qui quantum ex eo odium contra se concitarent, quantoque haec res porro detrimento constitura esset, iam tum prouidebant. missus mox eo Rupifulcaudius, qui supellectilem omnem templorum preciosam, quae in illa ciuitate longe copiosissima erat, describeret, et eius relicto penes ecclesiasticos inuentario manu propria obsignato
gnato Aurelienum secum asportaret. inde capta occasione perditissimus quisque arma capere, et manu coacta per pagos et oppida infirma discurrere, Protestantium insectandorum praetextu passim praedas agere conniuentibus praefectis, et latrocinia auctoritate publica impune exerceri. nam sama de profanationibus templorum per vrbes, Protestantium insolentia vbique factis sparsa, adeo ira commoti omnium animisunt, vt S. C. in curia Parisiensi statim factum sit, quo Protestantes aqua et igni interdicebantur, et iubebantur omnes contra eos armari, pulsatisque vbique tintinnabulis eos infestis armis infectari, et impune occidere. hoc S. C., quod Monpenferij et Francisci Regij Chauignij eius legati iussu per singulas hebdomadas die Dominico a curionibus coram populo recitabatur, veluti classico excitati rustici licenter ad praedas et eaedeis opere rustico relicto versi sunt, delectis e suo numero nulla auctoritate, qui vt promptissimae erant audaciae aut innata feritate sanguinis auidiores, insolenti turbae se ad omne facinus patrandum duces praebebant. eorum pars Ligolium venit, quod est oppidum ad Indram in Turonibus, et ab illis inibi aliquot homines strangulati, pastori loci oculis effossis et lento igni corpore eius cremato: pars Cormeriacum, Lochias, et Insulam Bucardi, atque inde Azaeum denique petunt, et rapinis ac caedibus in suspectos desaeuiunt, quibus plerunque et integri inuoluebantur. nec in Vindocino agro melius erat, vbi iritata plebs, ob deiectas passim insolenter a Protestantibus imagines, et in ipsa vrbe Comitum ac Ducum sepulcra immani feritate violata tantum odium conceperat, vt non mitius cum iis, quam cum canibus rabidis, sibi agendum existimaret. et vero Protestantes tanto furore bacchabantur, vt qui inter eos plus sapiebant, coacti fuerint ex Caenomanis militem ad eos reprimendos euocare. qua ex re commota nobilitas arma sumit, duce sibi delecto Petro Ronsardo, qui curionatum Eualiae tenebat, loci amoenitate aut comoditate captus. neque enim is erat, qui libertatem suam atque adeo licentiam poeticam sacerdotalis muneris necessitate tanquam compede ad grauitatem ea functione dignam vellet astringere; sed homo generosus et a teneris annis inter nobileis pueros Caroli Aureliani ducis Francisci I. F. in aula et postea militaribus studiis in Anglia et Scotia innutritus, antequam literis sub Ioanne Aurato operam daret, et diuinum ingenium ad poeticam appelleret, inter pacatae vitae oblectamenta etiam armorum curam et amorem retinuerat. is igitur insolentiam cuncta per templa impune grassantium non ferens collecta nobilitatis iunioris manu multos ex iis male multauit. dein ingruente ex Caenomanis militum globo se domum recepit. illi vero per Vindocinum agrum late effusi Carilefi fanum veniunt, et locum praesidio firmant. sed dum infrequentiores excubias agunt, monachi loci, hospites suos exosi euocatis auxiliaribus ad tintinnabuli pulsationem, qua vesperae tunc preces indici consueuerant, ita Sicularum memoria reuocata, dato signo vim faciunt, et XXX circiter ex iis interficiunt, et gliscente licentia in propinquo Custanderium, qui domi se continebat, captum iugulant, et vxorem eius lapidibus obrutam in puteum praecipitant. tulit id indigne Ioachimus Vassorius Cugnerius nobilitate et opibus illa regione praecipuus: is ergo collecta manu fanum Carilefi duxit, et delapsis auxilaribus in monachos et sacerdotes, qui se illo receperant, vltimam odiorum seueritatem exercuit. nam occisis plerisque ex iis, duo facti duces in ipso templo, in quo vesperarum signum ediderant, laqueo suspensi sunt. Andegaui cum Non. April. Protestantes absque vlla fere violentia vrbe potiti, essent, res administrante Mebretinio, se initio moderate gessere. tota vrbs in duas partes diuisa est, quarum superior ciuitas vulgo appellatur, in qua maius templum et episcopi aedes sitae sunt: earum custodiae, a quibus metus erat, Cauanio committitur; Mebretinius vero mane publico conuentu habito coram decurionibus aduentūs rationem exponit, et quicquid factum erat, Condaei iussu, cuius imperium ea de re habeat, factum dicit, vt videlicet contra edictorum violatores auctoritas regis et libertas conscientiis ab eo permissa inuiolata seruetur. tum publico decreto delectus Io. Duretus Barbeus ex Andina nobilitate vir primarius, qui vrbi summo cum imperio praeesset, cui Petrus Petreius Plessiacus adiunctus; mox Anselmus Subsellius, de quo iam supra toties diximus, Aureliano a Condaeo missus, vt promissa auxilia maturaret. ab eo perscriptae leges, iuxta quas Catholici
et Protestantes pacate in speciem, non tamen citra occultas suspiciones vixere vsque ad XI Kal. Maij, quo iuuenis quidam adducta secum militum manu, in speciem vt Condaei nomine collationem pecuniarum ab oppidanis exigeret, in templum irrumpit, et quibusdam locis imagines profligat. ea re inuitata nobilitas cum Renato Faucilio arcis praefecto agit, et tempus opportunum nacta, quo praecipui ex iis qui aut arma ferre aut aliis praeesse possent, Aurelianum iuerant, III Non. Maij nocte obscura introducto Ioanne Leomontio Pigallario a Monpenserio summisso vim in vrbem facit. restitere initio Protestantes et duce Gaspare Schombergio nobili Germano iuuene strenuo, qui studiorum caussa in vrbe erat, repulsa initio eruptio, sed cum parte vastae vrbis occupata paullatim a tergo circumueniretur Schombergius, a suis desertus retrocessit. is postea regiis auspiciis magna cum fidei ac fortitudinis laude militauit, et patria relicta fixisque apud nos laribus ab eo tempore magnis expeditionibus ac negotiis semper interfuit, ac permultos annos praecipuum dignitatis locum in aula ad vltimum vsque diern obtinuit. in eo tumultu occisus Carolus Albiacus vrbis pastor, dum fugiens saltu moenia superare nequicquam tentat. potitus vrbe Pigallarius Protestantibus conueniendi extra vrbem initio copiam facit, dein eos omnino eliminat, recenti adhuc direptionis templorum apud plebem sensu. tum rapinis et violentiae porta aperta, licenter multa in multos perpetrata, direptae coactoris regij aedes, et regia pecunia dilapidata, non sine Pigallarij infamia, qui ipse praedae participasse creditus est; feminae etiam crudeliter habitae; occisae aliquot; ceterarum pudori vis illata; in iisque sorores duae stupratae coram parente, quem milites ad puteum alligauerant, vt inuitus iniuriae suae spectator esset. vicinis lotis in nobileis et alios eadem licentia saeuitum est. tum XL et amplius vario suppliciorum genere extincti. haut longe ab vrbe Rupifortium abest Tremolliorum arx saxo vndique fere praerupto, quod e media planitie assurgit, imposita; quod quidam Paludanus nomine homo pugnax, qui antea Seiospontes occupauerat, exiguo praesidio tenebat. is cum XXV militibus diu Monpenserij impetum sustinuerat, occisis amplius CC; tandem cum puluere tormentario destitueretur, milite deditionem se facturum ipso inuito minitanee et posticum aperiente in turrem confugit, ac postremo coactus a Pigallario spe veniae facta IIII Non. Vtil. se dedidit. nihilominus inde Andegauum quasi in triumphum deductus Monpenserij iussu Villanouano instigante homine ipsi inimico cruribus et brachiis fractis rotae imponitur, ibique viuus relinquitur, vsque dum ex vulneribus et fame exanimaretur. sed mox milites illi, qui ducem suum hosti prodiderant, ab hoste ipso perfidiae pretium tulerunt, aut laqueo suspensi aut occisi. In Andibus itidem Cratumnum est, a quo Cratumnensis regio, Tremolliorum item oppidum, quod a Quercetano Lallerio occupatum fuerat, homine, qui cum ad scelera tegenda turbas quaereret, Condaeo operam suam addixerat, et alioqui in ea regione plurimum poterat, rex Cratumnensis ioculari dicterio ob id appellatus. is dum abesset, Aurelianum ad Condaeum profectus, Renatus Despeus Hundebertus loci praefectus cum pedites equitesque aliquot in oppidum introduxisset, immane quantum in omnem licentiam effusi illi in cunctos promiscue grassati sunt, eo vsque amentiae prouecti, vt loculum seu vrnam in Nicolai fano defossam, in qua Annae Lauallae Tremolliorum auiae ossa recondita fuerant, rati thesaurum subesse eruerint, et spe falsi impune laniata per publicam plateam sparserint. nulla tanti sceleris publita vltione, nisi quod ossa a magistratu postea collecta in eodem fano reposita sunt. dum vero Quercetanus cum suis Aureliano redit, in obuios impetu facto quosdam cepit, a quibus mox promissis captus Condaei partes deseruit, et domum ad tempus secessit, donec a Ioanne Surchio Malicornio rogatus signiferi alae ipsius equitum curam suscepit. inde cum ne Protestantes quidem ipsi in eo oppido, in quo nulla diuini cultus, nulla iuris aut pudoris ratio haberetur, se satis tutos existimarent, paullatim dilabi omnes et in proxima loca concedere ceperunt. tandem Pigallarius, qui iam Guntheri-castrum venerat, ne quam suspicionem oppidanis iniiceret, vacuum Cratumnum V Kal. VIIIbr. ingressus est, in quo vindicandorum flagiciorum ab aliis patratorum specie multa crudeliter,
multa violenter multa auare in innocentes plerosque commisit, relicto in eo Claudio Tremollio Nigri monasterij regulo Tremollij fratre. interea IIIviralis exercitus, ineunte Vtil. Caesarodunum vsque progressus misso faeciali vrbem dedi postulat; qui in ea erant, confectis III peditum cohortibus et II equitum vexillis, cum nulla auxiliorum spes esset, discedunt, et cum sociis eodem tempore Chinone et Eraldi castro ad Vigennam oppidis se coniungunt, inde cum OIO simul armatos efficerent Pictauium versus iter habuere. verum a Villario comite oppressi, cum maiorem partem oppidani essent, plusque animis quam rei militaris peritia valerent, ducibus animum despondentibus pars demersi, pars dediti exarmatique sunt. Ioannes Turrius Tornicensis eorum pastor, qui colloquio Possiaceno interfuerat, septuagenario maior captus et in Clanium praecipitatus est. qui primi se dediderunt, Caesarodunum repetere iussi sunt, et ad portum Pilarum vsque ab equitibus aliquot deducti; vbi transmissa Creusa, quia nulla arma haberent, partim a rusticis interfecti, partim huc illuc dilapsi sunt; corpore expeditiores circiter CC ad suburbium vsque vrbis peruenerunt, vbi a plebe furente et ad tintinnabulorum pulsum confluente vndique circumuenti in templum B. Mariae inclusi sunt, vnde quidam ope amicorum noctu elapsi ceteri mane CXX circiter immani laniena caesi et in vicinum Ligerim demersi sunt. a fugitiuis facto initio ad eos, qui in vrbe remanserant postremo deuentum est, incendente praecipue eos Antonio Plessiaco Richelio olim monacho et tunc excucullato peditum ductore. nam plerique ex iis interfecti et in profluentem tracti; feminae etiam, quae ad sacra antiqua redire recusabant, aut iniuriose eo pertractae, aut cum recusarent crudeliter occisae: infantes item iterum sacro lauacro abluti, quasi sectariorum lauacrum non esset lauacrum. ad vltimum, ne quid intentatum plebeia rabies relinqueret, Ioannem Burgeolium, Turonum praesidem iam senio grauem, vita ceteroqui tota innocentem, neque palam Protestantium doctrinam professum, tamen suspectum, quod ad eorum partes propendere visus esset, cum et a Clarouallio Chauignij legato incolumitatem magno pretio redemisset, et extra portas emissus se dissimulata persona proriperet, a subornatis agnitus fustium ac dolonum ictibus immaniter contusus, ad extremum exutus et ad Ligeris ripam deductus pedibus sursum sublatis et capite deorsum in aquam pendente suffigitur, ita vt pectore tenus aqua extaret; tum spirantis adhuc ventrem aperiunt, auulsisque visceribus et in profluentem proiectis cor exanimato extrahunt, et conto affixum per vrbem contumeliosis vocibus ad immanitatem additis circumgestant, quantumvis Chauignius reniteretur, et Monpenserius erectis passim patibulis plebem ab intemperie reuocaret. Burgolij item male habiti Protestantes, quod est coenobium in Andium et Turonum confinibus loco amoenissimo situm, cuius rei non caruit inuidia Christophorus Pisseleus coenobi antistes. ad fanum item Christophori, quod est Buelij Sancerrae comitis Longauilla loci pastor homo iam aetate decrepita occisus est. qui Caenomanorum ciuitatem tenebant audita Caesarodunensium clade grauiter casum tulere dolore tandem in metum verso, quippe sibi conscij erant multa contra regiorum edictorum auctoritatem atque adeo libelli fidem Regi per Mortarium oblati fecisse. nam post altaria ac statuas confractas etiam in sepulcra saeuitum est, abdita quaeque rimante militum auaritia, nec Petri quidem Lucemburgici cardinalis manibus parcitum est, cuius loculum immani impietate refoderunt rati gemmas in eo reconditas quod in caussa fuisse putatur, cur Sebastianus Lucemburgicus Martigius Petri gentilis in Caenomanos adeo seuere in Virij expugnatione vindicauerit. ij igitur iam tum iustas poenas veriti, cum licentiam in dies crescere dolerent, nec quenquam dignitate praecellentem haberent, qui militem lasciuientem et per agros passim in templa desaeuientem compesceret, tandem vrbem deserunt IIII Eid. Vtil. sub vesperam, non sine tumultu. exiere IO CCC circiter armati, quos vix Mota Tibergeus delectus inter factionibus sectos homines ductor Alenconium incolumeis perduxit. pars inde Mongomerium et Bullionium ducem, pars Dieppam confugere, et inde in Angliam transmisere. reliqui duo iam ante suspecti ductores vrbe deserta mox episcopo operam suam addicunt. hic IO ad vabis custodiam adhibet, qui nullo non licentiae crudelitatis et praedarum
genere non solum in vrbe, sed et per agrum vicinum longe lateque grassati sunt. subornati etiam homines, qui eorum nomina, qui imaginum deiectionibus et templorum profanationibus interfuere, ad iudices deferebant, in quos seuerissime animaduertebatur. inter eos, a quibus toto illo tempore Protestantes maxime infestati sunt, recensetur Renatus Campanus nobilitate et opibus, an dicacitate et seruili vafritie insignior, incertum, qui cum ob naturalem vtriusque coxendicis luxationem ex eaque claudicationem armis ferendis impar esset, ceteros, qui arma tractabant, immanitate superabat, quam affectata in sermonibus scurrilitate eleuabat. is Piscarij, id erat nomen pulcerrimo praetorio, in quo habitabat, quoscunque vel minima suspicione, aut ex alia caussa sibi inuisos per dolum aut vim nancisci poterat, in profundissimum viuarium, quod maius suum poculum per iocum appellitabat, praecipitabat, eoque mortis genere amplius L perdidisse dicitur. cum vero rex adhuc iuuenis triennio fere post sancitam vtrinque patratorum obliuionem Piscarium venisset, et hominem interrogaret, quot homines his vltimis bellis maiore poculo suo ad bibendum inuitasset hoc est vastissimo illo barathro ad lucios saginandos immersisset, ille per iocum respondit, rerum nihili ac nullius valoris se repertorium conficere sus deque habuisse. alter et recensetur Boiordanus nomine, in cuius stagnis plus L item hominum crudeliter occisorum cadauera reperta sunt. Samarobrigae vero Ambianorum III Eid. Maij interdicta Protestantibus conueniendi libertate iussu magistratus conquisiti omnes prohibitae lectionis libri et Biblia vernacula publice combusta sunt, vnaque pastoris cathedra. quidam etiam in tumultu sed exiguo numero occisi sunt. verum ad Abbaris-villam maioris molis motus excitatus est. nam cum Robertus Sandelisius Altocurius arcis praefectus in vrbem venisset, et cum decurionibus de componendorum tumultuum ratione ageret eosque subinde quod conniuentia sua paucorum perditorum licentiam alerent, increparet, excitata statim seditione, quasi Altocurius, qui Protestantium doctrinam palam profitebatur, milites in arcem Condaei nomine introduxisset, et oppidanis caussam dissidij quaerens superbe interminaretur, domum circumsistunt, et militibus, qui cum eo erant occisis, ipsum refractis ianuis adsecuti variis ictibus, cum se defenderet, confodiunt, ac postremo spoliatum ac nudum per fenestras adhuc spirantem in viam publicam praecipitant, vbi a pueris per vicos lutosos iniuriose tractus est: quo facto ad arcem fit impetus, eaque citra certamen expugnata, Franciscus Sandelisij filius, cum fugeret, captus ac post multa vulnera accepta exutus et quasi exspirasset in via relictus est. inde cum in proximum diuersorium delatus esset, cognito a tumultuantibus ipsum nondum expirasse, ad diuersorium fit concursus, ex eoque iuuenem eductum in via publica variis ictibus necant. cum eo erat Franciscus Cantalupus Seconuilla et Antonius Cancelerius et Altacurij cognati, quos fugienteis adsecuti illi crudeliter interfecere. cum vero quidam Ludouicus Belicardus nomine, quod concionibus in arce interfuisset, a Ioanne Maceto vrbis praetore ad mortem damnatus esset, et reo appellante, a Senatu mitigata sententia decretum esset, vt taedifer per vrbem traduceretur, is tamen in carcere diu post iniuriose a Maceto retentus est, rescissam a Senatu suam sententiam indignante, et cum tandem in Valafrani templum duceretur e carnificis manibus per vim a plebe raptus et laceratus, ac postremo in vicinum fluuium praecipitatus est. Siluanecti item Protestantes male habitti instigantibus Claudio Stoco et Gulielmo Bertoldo, pluresque in vrbe interfecti; inter eos vero Mutius a fano Eligij, Aldencurius, Ardrensis, et N. a casa candida viri nobiles caedis cuiusdam mulieris postulati, cum probationes deficerent, conuicti, quod Condaeo Aurelianum proficiscenti praesto fuissent, curiae decreto Lutetiae securi percussi sunt, eorumque capita Siluanectum relata vt ad vrbis portas affixa prostarent. multi alij praeterea ob eandem caussam extremo supplicio affecti; feminae etiam male multatae. ita Protestantes odio ob profanata templa disseminato cum vbique a plebe infestarentur, qui arma ferre non poterant, Montargirium, quod est Renatae Ferrariensis Ludouici XII F. oppidum, tanquam locum ab omni iniuria securum, magno numero confluxerunt. sed sub id tempus eo missus est a Guisio Renatae genero Ioannes Surchius Malicornius, cum IIII equitum turmis specie socrus tutandae, re vera,
vt oppidum et arcem in potestatem redigeret. venienti oppidam portas aperuere, statimque plebs eius aduentu audacior saeuire cepit, sed mox vnius hominis morte satiato furore compressa est. accepto oppido, restabat vt arx in eius manus veniret, in quam se domibus pulsi receperant: id vero recusantibus praesidiariis et contra, ni parerent, vim et tormenta se admoturum minitante Malicornio, Ferrariensis ingenteis ac vere regios spiritus gerens Malicornium monet, videret, quid susciperet; nam neminem toto regno esse, qui in se, praeter quam rex, imperium haberet; quod si tormentis arcem quatere institueret, ipsam se ante alios ad ruinam exposituram, probaturamque suo periculo, an ipse vel alius quisquam adeo temerarius reperiri posset, qui optimi ac potentissimi regis filiam occidere auderet; nec vero deesse sibi cognatos et amicos, qui iniuriam sibi illatam in sceleris tanti auctores animose vindicaturi, poenisque non solum de ipsis, sed et eorum liberis vel etiam in cunis essent sumpturi. quibus generosae feminae verbis commotus Malicornius, ad haec offensionem eius veritus, a vi abstinuit. haut longe hinc exacti Ioannis Nemorosij fano Protestantes; neque inclementius quidquam in eos actum, nisi quod grande aes profugorum bonis, quandiu bellum durauit, est impositum. interea Condaeus, cum res in Neustria paullatim labare cerneret, Rotomagum ad ciuium confirmandos animos aliquem vsu armorum et dignitate conspicuum virum mittendum censuit. is delectus est Ludouicus Lanoius Moruillerius, qui cum CCC equitibus per Carnutes itinere facto cum in prouinciam venisset, et ad Audemari pontem substitisset, Aumalius, vt eius in vrbem ingressum impediret, statim cum suis se medium interposuit, et Bouillae angustias insedit; quo animaduerso Moruillerius Aumalio inferior, astu vsus Honflorium concessit, quasi inde Franciscopolim petiturus, datis etiam ad Carnutum vicedominum, qui Franciscopoli erat, in eam rem literis; atque vt famam magis adiuuaret etiam aliquot equos nauigiis imposuit, quasi in vlteriorem ripam traiecturus esset. Aumalius igitur, qui vereretur, ne ille collectis Dieppa et Picardia vicina copiis Caletensem agrum sui iuris faceret, et inde rerum potitus Rotomagum peteret, praeuertendum ratus, retro ad Arcuensem pontem redit, vt illac traiecto Sequana, hosti, antequam vireis collegisset, occurreret, et aut inferiorem aggrederetur, aut prouincia omnino pelleret. at Moruillerius, qui astum processisse cerneret, statim equos nauigiis impositos retrahit, et summa celeritate noctu facto itinere Rotomagum contendit, quo postridie III Eid. Iunij summo mane per nauigia, quippe ponte abrupto, incolumis peruenit. ibi prima de licentia militum refrenanda cura fuit, quam ille si non ad antiquam disciplinam reuocauit, at intra modum cohibuit: tum de S. Catharinae arce consultatum, deseri illam prius destructam, an muniri ac praesidio firmari placeret. et placuit non deseri, eamque seruandam ipse Moruillerius suscepit, vrbis cura Languetotio commissa. petebant Protestantes vt quomodo ipsinuper Lutetia, sic aduersarij ex vrbe pellerentur. verum Moruillerius natura mitis eos exarmare et iureiurando ad pacem ac concordiam tuendam adigere satis habuit. interea Valoniae in Constantiensi praefectura, cuius arci Getae loco Cartolius Protestantibus infestus a Matignono impositus fuerat, tumultus excitatus est. is cum delectum in municipio illo Matignoni iussu ageret, itidem III Eid. Iunij rixa ex composito a Ioanne Angerio et Roberto Pullo turbidis hominibus excitata, in Protestanteis impetus factus est, qui ad Stephani Esnaei aedeis conueniebant. occisi Husvilla et Cocauilla ex nobilitate vicina et aliquot oppidani, ex quibus Ioannes Giffardus cum lapidibus obrutus a seditiosis exspirasse crederetur, paullo post inter aceruos lapidum erecta ceruice opem implorans mox ab iisdem verubus ac contis confossus est, geminata morte vix satiato furentis plebis odio. quo facto cum ex vicina nobilitate plerique a Protestantibus alieni tanquam ad praedam accurrissent, Bullionius, qui suam auctoritatem Orsonis ponte, Alenconio, Sagio, Argentano, Danfronio, Aurincis, Michaelis fano, Grauilla, Chereburgo antea occupatis a Matignono carpi et imminui merito indignaretur, Costum succinctum quaesitorem eo mittit, vt in tumultuanteis animaduerteret, et Pastorem forte captum in libertatem vindicaret. verum et is contumeliose habitus et sub custodia retentus est. qua re iritati Bullionius, Sanmarianus, Montanus et Agnellus cum IO CC, et mox Franciscus Clericus cum OIO IO peditibus et
CC colubrinis eo aduolant, ac diuersa parte Matignonus cum Villarmosio quandam municipij partem occupant, ex qua cum in Sammarianos frustra impetum fecissent, tandem conuentum, vt arx Bullionio permitteretur, et seditiosis deditis, in eos legibus ageretur. Mutius a Bullionio arci imponitur, libertate conueniendi Protestantibus restituta, qua vsque ad VIIbrem insequentem vsi sunt. Bullionius vero Falaesia, Baiocassium ciuitate, Laudi fano, Viria vt infirmis locis, omnia tormenta deducit, et in arcem Cadomensem comportari iussit, descripta omni sacra supellectile pretiosa, quam et ipse secum absportauit. interea Aumalius Moruillerij astu deceptus, ne sine aliquo operae pretio in Caletos venisse videretur, agrum late vastat, Harflorium, Montem-villerium, Iuliobonam, et Franciscopolim vsque excurreus, aliquot etiam ex nobilitate supplicio affectis, dum diuersa parte triremium ope Moruillerius supra et infra vrbem ex pagis circumiacentibus annonam corraderet, interceptis omnibus nauigiis ab Audoeni portu, vt hostium conatus moraretur. nauigia ea postea confracta et in S. Catharinae arcem ad frangendos tormentorum ictus, comportata sunt. inde Moruillerius, cognito, VIII muraleis machinas cum puluere ac telis Luteria summissas prope esse, vt Arcuensem-pontem secundo flumine inferrentur, eo mox ducit, XVII Kalend. Vtil. cum OIO CC peditibus, CCCC equitibus et III tormentis; quod Aumalium ex Caletis, cum in eo esset, vt Diepam obsideret, reuocauit, atque ita irrita expeditio fuit. in vrbem mox accepti CC equites ductore Sammariano Senarpontij genero, et III Kal. Vtil. Aumalius cum omnibus copiis ad S. Catharinae arcem castra ponit, dispositis XIII maioribus tormentis et II colubrinis, quarum displosione dissilientibus lignorum ac lapidum fragmentis Ioannes Crosa et Mesnilius Moruillerij in Bononiensi praefectura legatus vulnerati sunt; occisi Santanianus et Linguatorius, in cuius morte obsessi magnam iacturam fecere. ibi sex horas continuas pugnatum fuit, multique ex Aumalianis occisi. triduo post instaurata verberatio ex colle, qui viae Parisiensi admodum profundae imminet, in qua scloppetarij Aumaliani latebant, a tormentorum ex triremibus trans Sequanam in eos iaculantium ictib. tuti. inde leuib. proeliis et excursionibus pugnatum est vsque ad V Eid. Vtil., quo totis viribus ad arcem impetus factus fuit, et quamuis initio statutis in summo muro tribus signis, tandem tamen cum damno Aumaliani eruptione ab obsessis facta repulsi sunt, qui mox nocte insequenti confuso ordine vasa conclamant, relicto amplo comeatu, ac sauciatis compluribus militibus, qui summa humanitate a Moruillerio habiti sunt. ita soluta obsidione post gratias Deo actas Rotomagenses res in vrbe ordinant, tintinabulis conflatis machinas conficiunt, fontium canaleis ab Aumalio incisos castellis repurgatis restituunt, pomeria firmant, militem inutilem dimittunt, vias complanant, annonae prospiciunt. sub id tempus is qui Fiscano praeerat irrito conatu Caudebecum tentat, quo eodem tempore Aumalius de impetu scalis admotis noctu faciendo consilium ceperat, re cum oppidanis aliquot communicata, missoque puero a Villabonio cum tesseris, quibus dies et hora condicebatur. verum Moriullerius cum capto puero de consilio cognouisset, non propterea in conscios inquirendum ratus, puerum non solum non puniuit, sed aureo donatum ad Villabonium remisit, atque insuper contemptim monuit, vt cautioribus ministris in posterum vteretur; qua in re nimiae ac proinde suspectae indulgentiae nomine apud Protestanteis insimulatus est, eum iam tum ad reconciliationem cum Regina ac IIIviris viam munire criminanteis. Aumalius vero spe omni de capienda vrbe abiecta Brionam petit lanificio et telarum textrinis nobile municipium, quo direpto ad Audomaripontem castra ponit, quod mox frustra summisso ab vrbe auxilio, sed serius adueniente inter colloquendum interceptum est, ac licentiose direptum, Ioci Pastore, qui aeger decumbebat, prius effossis oculis et auribus truncatis occiso, et inde ad patibulum tracto per vicos cadauere. mox et Honflorium captum, dilapsis Franciscopolim oppidanis. Regina interim Rotomagenseis missis literis tentat, mandatque vt positis armis Bullionium admitterent, et pecuniam regiam libere ad se transmitti paterentur, sed rebellione iam adulta nequaquam obtemperauere. secundum haec prouinciae Senatus, qui Regis mandatu Luparium translatus fuerat, cum nihil Reginae preces valere apud obstinatos animos cerneret, recenti etiam excursione iritatus, qua
Rotomagenses praesidiarij in Caletis pleraque templa, quae rustici muniuerant, depraedati fuerant, deiectis passim statuis et altaribus, S. C. faciunt VII Kal. VIIbr. admodum seuerum contra Protestanteis, quo non solum eos eorumque fautores perduelleis declarant, sed et bonis, dignitatibus ac nobilitate exuunt, irrogata etiam ipsis liberis ac posteritati infamia, dato XXI dierum ad poenitentiam spatio, quibus elapsis in eos omnibus impetum facere et vi aperta grassari mandatur, omni iurisdictione ciuitatibus vrbibus oppidis municipiis, quae ab iis occuparentur, abrogata et interdicta: Partoribus etiam, vt prouincia facessant, mandatur; decerniturque, vt magistratus, iudices, praefecti ac quicunque publica dignitate functi, iureiurando purgare se teneantur, non ope consilio aliaue re vlla seditiosos ac rebelleis iuuisse; ac fidei confessionem eam, quae a Sorbonica schola sub Francisco I anno huius seculi XLIIII praescripta est, coram episcopo aut eius vicario publice profiteri. ea re cum edicta regia violari contenderent Protestantes, qui in vrbe erant, tubicinem mittunt Luparium, per eumque Senatui denunciant, appellare se ab ipsorum decreto ad regem pupillaris aetatis annos egressum; appellationis etiam porrecto exemplo; sed vicissim tubicine remisso Senatus decretum suum per apparitorem Rotomagensibus significandum curat, exemplo eius tradito. mox suspecti ob religionem Lupario exacti, et vicissim Augustiniani eremitae ac ceteri mendicantes vitam monasticam professi Rotomago expulsi sunt; cumque in pauperum alimoniam et militis stipendium singulis mensibus XV OIO aureorum expenderentur, vt sumptibus satisfacerent, omnem gazam sacram conflant, ex eaque monetam cudunt. mox crescente in diessuspicione, qui Protestantium doctrinae addicti non essent, vrbe facessere iubentur, qui a praesidiariis ac rusticis ipsis per agros magnam partem spoliati sunt. tum muniendae vrbi cura impensa, excitato amplo et alto tumulo inter Sequanam et murum, qui ponti imminet, ex quo trans flumen et in arcem vsque eiaculatio commoda erat, destructis casulis atque excisis arboribus, quae mediam in proximo insulam interiacebant: ducta etiam fossa ante arcem altera in extremo Martinuillano aggere, et interior admodum profunda cum aggere: vetus palatium terra oppletum et Dominicanorum templum, destructo portae Caletensis suburbio, obstructa item ea porta, Hilariana, Bouerolia, et ea quae pontem respicit, ac flumentanis omnibus, praeter duas, quae terreno pomerio firmatae sunt. ad moenium denique instaurationem statuarum et altarium destructorum lapides quadrati, quorum paenuria in illis locis est, etiam ad ludibrium adhibiti. parte alia Aumalius Audoeni portum, Blanvillam, Clerium, et Ozobostum muniebat, vt obsessorum excursiones prohiberet, qui tamen XIII Kal. VIIbr. iuxta Sprauerium impedimenta fere omnia Aumalij et magnum equitum numerum intercepere. triduo post S. Seueri suburbium direptum, abductis gregibus et armentis; Caletense item, L praesidiariis equitibus, qui exierant, cum damno in vrbem compulsis. interea cum Angliae Regina per Carnutum vicedominum agebatur, vt auxilia sumministraret; quod per multos male habebat, qui eo vsque iusta ac legitima pro libertate armarati, si cum Anglis coniungerentur, iam iniusta et contra Regem sumpta interpretabantur: et Moruillerius ita sentiebat, nec non Rotaldus Gamachius duo primarij Picardiae proceres, et ille quidem cum sciret cum Anglis iam conuentum esse, et prouideret propter necessitatem vrbes a Protestantibus occupatas in id facile consensuras, ne Gallici nominis decus et patriae caritatem omnino exuisse videretur, opprobrium veritus vrbem relinquere, et honesta captata occasione ex prouincia omnino discedere decreuit. igitur Condaei mandata caussatus, quibus iubebatur auxiliareis copias ad eum quamprimum adducere, relictis Crosa et Beco Burrio, qui vrbi praeessent, Dieppam XV Kal. VIIbr. venit, eo consilio, vt oppidanos et Roboreum ac Valfeneriam praecipuos duces ab excipiendis Anglis dehortaretur; vnde suspicione contra eos orta ambo post Moruillerij discessum sub custodia habiti sunt. Moruillerius vero cum Dieppenseis in sententiam pertrahere non posset, Follevillam arcem suam in Ambianis concessit, vbi se quietus toto belli tempore continuit. sub id tempus Gabriel comes Mongomerius Condaei permissu cum Aureliano Duceum in Neustriae atque Armoricae limite situm venisset, vt prouincia, si quid incideret, ad omneis casus praesto esset, a Campensi ordinum
ductore interceptis Bullionij literis, vt ipse aiebat, quibus fides fiebat de eius consiliis contra Protestanteis initis, inde occasione captata de arce Cadomensi, quae sola in Bullionij potestate remanserat, occupanda cogitare cepit; nec conatus multum ab exitu abfuit, centurionis proditione corruptis praesidiariis, a quibus Mongomeriani introducti cum iam curtem inferiorem tenerent, arcis praefectus, qui in postretnum munimentum re desperata confugerat, miserandis et attificiose compositis precibus, vix exiguam moram a milite deditionem vrgente impetrauit, cuius spatio et praesidiarij poenitentia ducti seu pudore victi resipuere, et Bullionius, qui Chereburgum cum omnibus copiis duxerat, vt Matignonum non iam contra Protestanteis sed contra se bellum gerentem vi in ordinem cogeret, statim aduolauit, et Mongomerij conatum irritum reddidit; vnde quasi in treis factiones tota prouinciae nobilitas scissa est; nam pars eorum, qui Protestantibus fauebant, sed regis obsequium omnino deserere nolebant, se ad Bullionium Protestantibus haut ita iniquum applicuerunt; maior pars Mongomerium sequebatur, tertia et contraria omnino factio Matignonum pro duce habebat, cui se Haiae regulus, Puteanus, Grimovilla Larcantius, Britonerius, alij adiunxerant. cum eo erat et Franciscus Lotaringus Hierosolimitanus eques Guisij frater, qui nuptiarum spe cum Maria Borbonia Ioannis Borbonij primum, dein Franc. Cliuij Niuernij vxore ac tunc vidua contrahendarum Bricquebecum Tuttauillae familiae oppidum venerat. ij Matignono auctores fuere, vt Ioannem Brossium Stampensem Armoricae vicinae praefectum in prouinciam introduceret, vt Bullionij medium se in eo negotio gerentis, cui solus viribus impar erat, consilia disturbaret, et Protestantium in dies Bullionij seu cunctatione seu dissimulatione vireis sumentium robur infringeret. in Mongomerij comitatu erant Tibergeus, de quo diximus, cum LXX Equitibus, qui Caenomanorum ciuitate relicta initio operam suam Bullionio addixerat, Auanius, et Campensis Caenomani cum XXC equitibus, Columbarius, Rommereus, Pupelerius, Bresseus, Iecovilla, Forestus, alij: Hermesius a Villarmosio in itinere cum ad Laudi fanum tenderet, interceptus, brachiis et cruribus crudeliter truncatus est; ceteri, alius post alium eodem fere tempore ad Laudi fanum conuenere, quo se Mongomerius cum vxore grauida et familia omni receperat. tuncque Columbarius ne nihil interea ageret, Constantiam cum CC equitibus ducit, cuius loci praesidia se Cossaeus Brissaci nothus F. episcopus, hactenus a belli tempestate immunem defenderat. is vero tunc et deditionem facere coactus est, et ipse Laudi fanum deductus, paullo post inde aufugit. missi interea Auanius et Campensis, qui abruptis pontibus Stampensis in Neustriam ingressum impedirent. id negligenter factum, et cum Mongomerius Aurincas profectus esset, vt Stampensem anteuerteret, frustra fuit, iam occupata ab Armoricis ciuitate. is igitur, qui Stampensem et Matignonum ante oculos haberet, et de Bullionij voluntate, quem grauiter offenderat, vereretur, omni ope nitebatur, vt viribus, quantis posset, se muniret, et pecuniam ad alendum militem ex vectigalibus regiis et sacerdotum bonis vndique colligeret, quod dum tumultuarie fit nullo non genere licentiae ac rapinarum homines quibus id negotij ab ipso fuerat mandatum, per prouinciam grassati sunt. ipse Viriam venit, quo iam ante Protestantes cum libere conuenirent, statuae etiam et altaria fere passim destructa fuerant, nemine resistere auso. tunc vero Franciscanorum coenobium, in quo se aduersae factionis praecipui muniuerant, et maius vrbis templum, quae a plebis rabie intacta remanserant, vi capta et direpta, destructis pariter statuis et altaribus; descripta et sacra supellex et in vsum belli conflata. sed cum Mongomerius Duceum se recepisset, oppidani iniuriam acceptam vlturi prid. Kal. Augusti in Protestanteis, cum ex concione redirent, impetum faciunt, et quosdam ex iis occidunt; reliquis tutus receptus fuit ad Franciscanorum coenobium, vnde biduo post concessa vita dimissi sunt; quo cognito Bullionius, qui ne post iniuriam quidem a Mongomerio acceptam ab aequitate innata dimoueri poterat, Cadomo mittit statim, qui in seditionis auctores inquirerent, et legibus animaduerterent. nusquam tam crebris et contrariis vltionibus vtrinque tamque breui tempore vllo loco saeuitum est; nam cum oppidani ad extremum vsque VItilem paria veriti in armis essent, Tibergeus, Auanius, et Campensis Caenomani cum VII equitum
turmis, a Mongomerio Viriam mittuntur, qui eovsque eius aduentum praestolarentur, dum coniunctis omnibus copiis ipse Rotomagum proficisceretur. iis comes additus Popelerius ex prouinciae nobilitate inter eos praecipuus, qui itinera explorata habebat, vt praesentia sua Caenomanorum praedis assuetorum licentiam refrenaret. ij igitur oppidum in tempore occupant, cum L equites a Matignono missi in eo essent, vt ab oppidanis admitterentur; Vandrei curionis, quod illi hospitium habuerunt, aedes a Caenomanis direptae sunt; qua praeda non satiati, sed inescati, immane quanta licentia et horrore per omnem viciniam in nobilium etiam bona nullo respectu bacchati sunt, vt ne Surdouallio quidem, qui domi quietus se continebat, et aliorum aedibus parcitum fuerit: adeo vt etiam Protestantes Caenomanorum depraedationibus exacerbati siue coacti ad Stampensem confugerint opem aduersus latrones implorantes, parumque a seditione inter eos abfuit: sed Popelerio annitente tandem decretum est, vt milites nomina inscriberent, et iniussi non egrederentur, poena capitis in non parenteis sancita. quo facto vtcunque in futurum prospectum; ceterum damnis iam acceptis minime satisfactum est. sed non diu vltio tardauit; nam mox Stampensis cum XI equitum turmis eo aduolauit, prid. Non. VIIbr. frustra ante monito a Popelerio Mongomerio, qui instante Thorigniae Matignoni arcis obsidione, et proximo Anglorum aduentu nihil moliturum hostem asseuerabat. adhaec Caenomani rapinae auidi tam opportunam praedis faciendis speluncam deserere nolebant, et Tibergeus pridie Perethone alae suae legato cum XXX equitibus exploratum misso, intercesserat, vt salutare consilium ea in re caperetur. et Peretho de ducis sui imperiis haut valde sollicitus ad Ingrandium diuerterat, vbi de hostium aduentu certior factus, cum propere ad vrbem rediret, interclusus fuerat: vtcumque tamen initio clausis portis praesidiarij restitere, occisis aliquot ex praecursoribus: dein cum totum exercitum aduentare comperisset, quid facto opus esset, deliberatum fuit inter duces, et placuit, vt Foresto et Romereo arcis custodia committeretur: Popelerius cum Tibergeo, Auanio et Sandionysio oppidum ad noctem vsque proximam, si posset, tueretur, dein in arcem se reciperet, et ibi aut Mongomerij auxilia opperiretur, aut aequis condicionibus cum Stampensi transigeret. sed oppido admodum infirmo cum hostes postremo refractis portis potiti essent dum se ptaesidiarij ad arcem recipiunt, et in ponte equis immisti haerent, quippe ostiolo tantum reserato, Auanius primus poenas luit, vix tandem admissis aliis, qui non de defendenda arce, sed de salute priuata solliciti, protinus ad postremum munimentum confugiunt. verum a Sandionysio fortissimo iuuene, qui substiterat, et portam recipi posse restitante hoste clamabat, reuocati, rursus pugnam capessunt, et Forestus quidem ac Romereus rastro suspenso ad portam tendunt, ex qua occisis aliquot hostem procul dubio depulissent, nisi Tibergeus ad cuiusdam eum appellantis vocem, ac vitam saluam, si se dederet, pollicentis, condicionem accipere respondisset, et quantumuis a Popelerio et Sandionysio increpitus portam aperuisset; quo facto confusi milites ad munimentum confugiunt; Popelerius, et Campensis in pugna potius, quam in vulpium latibulis mori elegere; qui postremo capti sunt, secuti et Romereus; sed Forestus, cum ad Surdouallium duceretur, in turba occisus est Popelerius vitato militis furore, et Sebastiani Lucemburgi Martigij qui Stampensis auunculi legatus erat, ad Stampensem hominem miti ingenio ductus est, a quo postremo vxoris lacrimis, quae illuc forte pridie venerat, vitam redemit, persoluto Quingoni Armoricano, in cuius manus inciderat, redemptionis pretio Surdouallio et Iuuinio omnem operam dantibus, quamuis non mediocriter, vt par erat, praesidiariorum insolentia exasperati essent, vt cum deditis clementer et iure belli ageretur. satiato militum furore successit oppidanorum rabies, qui acceptas ab aliis fortasse iniurias in obuium quemque ex praesidiariis et ex ciuibus suis Protestantibus vlti sunt; feminis etiam praeter modum, qua poterant, in nudos et inermeis saeuientibus; plerisque adhibita peiora morte tormenta, quo refossas opes indicarent. qui in munimentum confugerant, tandem fame adacti de vita pacti deditionem fecere, maiorem tamen partem caesi. ita quatriduum totum Viria vastata, CC ferme in ea occisis, et XXV captis, in iisque Tibergeo et Romereo. VI Eid. VIIbr. Stampensis praeda onusto milite discedit, imposito arci a
Martigio C Armoricorum praesidio. Mongomerius autem re praeter spem intellecta relicto Laudi fano Baiocasseis tendit, vbi acceptis, qui in ciuitate erant, Protestantibus ad Estrehanum castra ponit, infra Cadomum nauigia Franciscopoli summittenda in eo praestolaturus. ei cum non ita Bullionius fideret, et ipse Cadomo exit, et aduersa fluminis ripa consedit, vnde mox fide a Mongomerio accepta, nihil hostile molitus ad sua reuertitur: Io. Moius Millaregius cum Lexouij et Tuccij atque Honflorij praesidiariis Mongomerium saepius aggressus frustra fuit. tandem conscensis nauigiis Mongomerius Franciscopolim petit, Iecouilla, et Bressaldo ex Andegauensi nobilitate ad Bullionium transfugientibus. qui Laudi fanum tenebant, imprudenter obfirmato animo cum aduersus Stampensem oppidum defendere decreuissent, postquam per quinque dies continua sex tormentorum displosione muri pulsati sunt, omni speauxilij deficiente cum condiciones poscerent, et Matignonus negaret, nocte superueniente per portam flumentanam egressi siluas proximas petiere, paucis desideratis, qui in vltimo agmine intercepti, cum flumen enatare tentaren, submersi sunt. ita loco citra sanguinem capto effusus in omnem licentiam ac libidinem miles nihil reliqui fecit. inde Baiocasseis itum, vbi Stampensis obuia humanitate a contraria factione exceptus est, magnoque Protestantium detrimento exercitum aliquanto tempore aluit. sed nulla res magis Protestanteis exercuit, quam Iulij Rauilij Rufi rapacitas. is Alphonsi Ferrariae ducis nomine Cadomi, Baiocassium, et Falesiae vectigalia pro grandi pecunia, quam parens illius in Italicae expeditionis ante sexennium infeliciter susceptae sumptus commodauerat, oppignerata tenebat, et vt conuiuiorum, aleae et inutilium ac turpium impensarum damna sarciret, diplomate a rege Guisij commendatione impetrato Protestanteis tanquam seditionis auctores et expilatorum templorum reos extraordinariis iudiciis diuexabat, Thomae Natalis praecipue opera vsus, qui grandi aere ab ea vexatione plerumque se redimebant. Valoniae deserta arce mox renouata contra eos odia et permulti crudeliter et impuneoccisi; Alenconij item interdicta conueniendi libertas a Rabodangio, quem partibus suis aequiorem semper hactenus Protestantes experti fuerant. Interea captis Bloesis ac Caesaroduno, IIIviri auctores fuere Nauarro, vt regem in castra adduci curaret; sic enim fore, vt regio nomine maiorem rebus suis dignitatem ac fauorem conciliarent; neque Nauarraeus aut Guisianus, vt eum Protestantes ad inuidiam appellabant, sed regius exercitus deinceps diceretur, cui Nauarrus vniuersi regni praeses regis nomine contra rebellanteis praeesset. itaque Autricum Carnutum rex cum Regina ad eos venit; ibi consultatione habita diuisae copiae, ita vt pars a Nemorosio in Biturigas duceretur, pars Santandreano in Pictones ituro attribueretur. ita adempta vtrinque pugnandi spe, cum inter Condaeanos pristinus ille ardor paullatim refrigesceret, et iam plerique, qui momento rem confectam iri sperauerant, summis difficultatibus conflictarentur; alij taedio praesentium et ad sua reuertendi desiderio tenerentur, veritus Condaeus, ne exercitus etiam se inuito dissolueretur, idque rerum suarum existimationi incommodaret, periculum anteuertit, et Subisium quidem Lugdunum nuper a Protestantibus captum, vti mox dicemus, amandat, Rupifulcaudium ad Engolismenseis suos remittit, attributa ei Santonum et Pictonum hinc inde praefectura: Andelotus in Germaniam, Bricomotus vero in Angliam ad expediendas auxiliareis copias mittiuntur. Iuoeus cum sua legione, quae in crudeli Bogentiaci direptione palmam inter praedatores facile tulerat, Auaricum proficiscitur, Biturigum Cuborum metropolim; nam diuersi ab iis sunt Bituriges Viuisci, quorum caput Burgigala; hodie Auaricum prouinciae nomen, vt passim fere assumpsit. eam vrbem frustra Condaeus initio tentauerat per Claudium Siluam Odeti, qui permultis honorificis legationibus regum nomine functus est, et sub id tempus cum in Hispaniam proficisceretur, captus et Aureliam abductus fuerat, fratrem, semper obnitente Biturigum praefecto, qui Montinium, Malopassium, Villanouanum, Seurium et alios e vicina nobilitate in vrbem intromittere satagebat. dein eo Gabrielem Mongomerium Aureliano mittit, qui familiari sibi celeritate vsus VI Kal. Iunij cum CXX delectis equitibus vrbem ingressus est summo mane per S. Ambrosij portam, absente tunc praefecto, qui relicto
ad Turris custodiam Diosio fratre Issodunum profectus fuerat, vt oppidum in potestatem redigeret; tum dispositis per plateas idoneis locis stationibus, postridie oppidanos exarmat, III chortes ductoribus Sanremigio, Sammartino Lutherano vulgo dicto, et Noisio introducit; statuas et altaria demolitur, et pretiosae templorum supellectilis descriptionem fieri curat coram praetore vrbis, cognitore regio, et Stephano Lalamantio Vozaeo libellorum supplicum magistro, qui tunc forte aderat, traducta per lasciuiam lignea imagine Sallensi delubro reuulsa, ad quam infima plebs frequens conueniebat, et ad vltimum in Orronensi vico vstulata. eodem die iussi qui Turrem tenebant deditionem facere; quod cum recusarent, ostentatis tormentis, quae forte in vrbe reperta, et quod inutilia existimarentur, despecta iacebant, et collocatis scloppetariis in proxima Sallensis delubri turre, qui in subiectam turrem eiaculabantur territi praesidiarij locum, cum diutius eum tenere potuissent, vitam et res saluas pacti postremo dedunt. ad famam noui motus vicini itidem territi ad Mongomerium miserunt, et ab Issoduno, Magduno, Viarsone delegati venerunt, qui imperata facturos reciperent; quod a properante Mongomerio neglectum Protestantium rebus postea maxime exitiosum fuit. inde corrasa omni pecunia regia, quae XXIIII OIO aureorum circiter efficiebat, et asportata supellectile omni pretiosa ad Condaeum retro abiit, penes Protestanteis vrbe relicta, et imposito ei Miraleto. cum vero Condaeus IIIviros Lutetia cum exercitu profectos non recta ad se, sed ad dextram verso itinere in Soloniacum agrum tendere cerneret, ratus id quod erat, eos de Auarico expugnando cogitare, eo Ioannem Hangestum Iuoeum Genlisij fratrem mense Iunio cum OIO OIO peditum, quibus III alae equitum scloppetariorum additae sunt, Sarcello, Sanremigio et Fumeo ductoribus, misit. cum iis Magdunum Biturigum vi capit, et sacerdotes, qui in eo erant, male multat. tum Florentis fanum et Codraeum recipit, domino loci metu exanimato. Issodunum et ab eodem mox tentatum, sed infelici successu, quod et militi suo praedae assueto tumultuandi caussam praebuit. nam cum quassato muro scalas admoturus esset, intellecto OIO IO equites Brossio ductore Bloesis profectos iam Romorantinum venisse, summo mane praemissis tormentis obsidionem soluit, fremente milite, qui praedam spe deuoratam e faucibus sibi eripi dolebat, et Iuoeum accepta ab oppidanis grandi pecunia obsidionem deseruisse licenter iactitabat. ita erga ducem suum male animati cum semel atque iterum tumultuati essent, postremo in vrbem reuersi seditione oborta Iuoei aedeis circumstant, et Haumontium virum strenuum sibi ducem deposcunt, qui summa modestia se excusauit, et milites praesentis periculi admonitos exoluto stipendio cum Iuoeo reconciliauit. discessu Iuoei ab Issoduno audaciores redditi oppidani Carolum Barbanzium Surzaeum continuo euocant, qui illuc VI Eid. Vtil. venit, et varia peste Protestanteis infestauit, exitio, caede, spoliatione, carcere, incensis etiam aedibus, in quibus illi conueniebant. Protestantium odio ob templorum direptiones vbique sparso quasi monstrosarum sectarum repertores ac fautores essent, Condaeus scripto III Non. Vtil. edito id Guisianorum artibus et astu factum dicit, vt reprobatae doctrinae studere et atheismum, anabaptismum, ac Libertinorum prauas de religione opiniones sectari credantur: breuique fidei suae confessione edita affictas sibi calumnias et detestabileis imposturas diluere conatur. sub id Regina antequam in castra cum Nauarro veniret, Iacobum Angeneum Rambolietum ad Condaeum mittit, et per eum sibi magnopere dolere dicit, quod res ad concordiam reduci non potuerit, nam eo factum esse, vt regi sibique in Nauarri castra venire, et auxiliares externas copias aduocari necesse sit, nec impedire possit, quominus Senatus Parisiensis in eos tanquam perduelleis sententiam ferat. id eum scire voluisse, vt videat an rursus aliqua pacis ratio iniri queat. ad haec Condaeus VI Kal. VItil. respondet, et quod ad primum ac secundum caput pertinet, rogat, ne haec meritis suis mala gratia rependatur, vt ad eorum partes, contra quos pro regis et eius auctoritate ac salute ipse ac socij arma sumpserint, se applicet, et auxiliis externis euocatis, aut curiae Parisiensis decretis quidquam in eos inclementius agatur; nam meminisse illam debere, ipsius iussu ac precibus Condaeum quantas potuerit copias ex nobilitate coegisse, et foedus cum sociis iniisse, cum IIIviri coniuratione cum Philippi oratore et aliis
habita, ipsam omni auctoritate exuere, et fidos ac nominis Gallici studiosos ministros a regis latere abigere decreuissent; ea de re saepius repetitis literis ac nunciis secum egisse, quod mandatis ac propria manu exaratis epistolis probare possit, et vero probaturus sit, scriptoque publico manifestum omnibus facturus, se non nisi ipsius iussu ac rogatu arma sumpsisse. proinde perduellionis crimen in se aut socios cadere non posse; IIIviros vero regis, ipsius, ac Nauarri nomine et auctoritate ad publicam quietem conturbandam abuti, omniumque malorum, quae porro inde secutura sint, caussam existere; quibus non aliter obuiam iri possit, quam si edictum Ianuario mense promulgatum sine condicione aut exceptione seruetur, et securitati ac libertati cuiusque publice ac priuatim prospiciatur; id scriptum manu ipsius, et a Colinio, Hangesto Ienlio, alijsque subscriptum erat. iam ante de curiae Parisiensis iudicio veritus XV Kal. VItileis libellum Aureliano miserat, et Philippo Podiensi Sanvaleriano Senatori, quinto post die, potrigendum curauerat, quo reiectiones continebantur, ob quas praecipuos consiliarios ac praesides fere omneis tanquam suspectos a iudicio remoueri petebat, quatriduo post rescriptum regium in Senatu promulgatur, et S. C. confirmatur, quo ij qui Aureliani arma sumpserant, contra regem, Reginamque ea sumpsisse, declarantur, atque adeo perduellionis rei deuotis ipsorum capitibus et publici hostes pronunciantur, honoribus ac praerogatiuis, quas regis beneficio obtinerent, tanquam indigni priuantur: ediciturque ad ignominiam sempiternam, ne ipsis ipsorum ve posteritati regia publicaque munera gerere fas sit; illorum postremo facultatibus fisco addictis. ab eo numero excipiebatur Condaeus, quasi inuitus a sociis detineretur.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXX.
CONDAEVS quanquam auxiliorum externorum aduentum in regnum vt exitiosum deprecaretur, cum tamen antea Andelotum eam ob caussam in Germaniam legasset, ad Volfangum Palatinum Bipontinum ducem prid. Kal. VItil. dat literas, per Gasparem Schombergium Germanum nobilem, vt eum de rerum Gallicarum statu plenissime instrueret, et auxilia promissa maturaret. mox VI Eid. Aug. scriptum emittit, quo innocentiam suam ac suorum contra S. C. curiae Parisiensis, vt vitio factum, tueretur, rem cauillationis atque adeo inuidiae plenam esse, quod eo minime comprehensus sit, ridicula prorsus ratione, vt odium quod in se non audeant, in socios calumniose totum effundant; nam multo iustius in Guisianos decerni potuisse; quippe qui coniurationis clam nuper in Prouincia cum Fabricio Serbellono Auenionis Pontificis nomine praefecto interuentu Francisci Perussij Laurei curiae Aquensis praesidis initae palam conuicti sint, ob idque Entragus et Laedetus praecipui factionis duces publico iudicio damnati capite luerint. idem ab iisdem in Delfinatu tentatum, astu ac molitione Mantilij emissarij, vt duabus potentissimis illis in ordinem redactis prouinciis, publicam pacem in iis turbarent. eodem scripto repetuntur eadem, quae superius dixerat, nimirum iussu et mandato Reginae a Condaeo, ac Protestantibus sumpta arma, et per Buchauanium ad Condaeum ab ipsa cum fiduciariis literis missum monitos eos, ne arma ponerent, antequam Guisiani posuissent, et quorsum eorum consilia euaderent, melius perspici posset. tum Germanos Heluetiosque, tum eos qui iam venerant aut propediem venturi exspectentur opem aduersariis suis laturi, obsecrat, meminerint decoris ac nominis antiqui, ac pristinam aequitatis gloriam sibi adeo honorificam seruent, neque committant, vt hoc in ipsos opprobrium cadat, quod videlicet, pro mala et iniqua caussa aduersus iustam ac bonam caussam, pro iuratis regis hostibus aduersus fidos regis subditos, pro peregrinis principibus aduersus consanguineum principem, pro Pontificis ecclesiaeque R. fautoribus aduersus eos qui puriorem doctrinam profitentur, in Galliam armati venerint. eodem tempore socij ad Ferdinandum Caesarem dant literas, quibus repetita altius motuum nuper exortorum origine, caussae suae aequitatem ostendunt, et maleuolos aduersariorum rumores ac criminationes diluunt, orantque, vt tam iustae caussae curam ac patrocinium suscipiat, et Germanorum auxiliareis copias quae Guisianis atque adeo III viris mereant, edicto domum reuocet.
iam enim Philippus Rheni comes et Rochendolphus comes cum suis equitum peditumque cohortibus ac legionibus ad Guisium venerant, nec non Helueticae copiae magno numero; antea itidem Februario mense Gulielmus Frulicus magni nominis inter Heluetios dux Nauarri accitu Lutetiam venerat, et mox ad delectus habendos remissus fuerat: scripserant et IIIviri ad oratorem regium, vt de auxiliis Heluetios sollicitaret. missus postremo Pasquerius Allobrox nuper conchyliato torque honestatus, qui ad XV signa, quae postulata fuerant, VI addi peteret. sed intercedebant Tigurini, Bernates, Basileenses, Scafusiani, Claronenses et Apsellenses, et motus ob religionem excitatos quauis ratione potius, quam armis, componendos affirmabant, saluoque foedere honeste de auxiliis se excusare posse ac debere contendebant. peruincente tamen Frulici et V pagicorum auctoritate, et vrgentibus Hispano ac Pontificio oratoribus decreti delectus, initio sub condicione, de pensionibus Soloturni exsoluendis, quae tamen mox Frulici interuentu remissa est. itaque electi more recepto duces III Eid. Iunij, acceptoque stipendio ad VIII Eid. Vtil. in viam se dedere, et Margaritae Parmensis, quae Belgio praeerat, permissu per Sequanos, qua breuius iter est, rara sed suspecta plerisque gratia in Galliam magna celeritate descendere. quibus et aliis copiis cum videret Condaeus IIIviros in dies firmari, post Bricomotum etiam Robertum Stuartum Scotum hominem industrium et manu promptum in Angliam mittit, qui suo sociorumque nomine auxilia a Regina promissa acceleraret. haut multo post rex mandat Aureliani aedilibus, ad se veniant, quid suae voluntatis sit, ex ipso plenius intellecturi. id aegerrime tulit Condaeus, et datis ad regem ac reginam literis de iniuria expostulat, quod indigna meritis suis gratia rependatur, nec sibi quid vterque velit diserte imperetur, sed inimicorum hominum arbitrio rex se ac regina circumagi sinant, et optime de vtrisque ac regno merito principi contumeliose illudi patiantur. inde et ad Philippum Hessorum principem dat literas VII Kal. VIIbr., quibus de eius egregia in regem ac Protestanteis voluntate se abunde ex Andeloti auunculi literis cognouisse significat, eique hoc nomine gratias agit, rogatque, ne occasioni desit, aut tam iustam caussam deserat, regem regnum seseque ob summum beneficium tam necessario tempore collatum perpetuo obstrictos habiturus. in eam rem postea ad Hessum missus Gaspar Schombergius, cum mandatis Condaei, quibus impetrauit non solum vt delectus per Germaniam haberentur, sed etiam vt C aureorum OIO in eos vsus ab imperij principibus subministrarentur. secundum haec a Santandreano Augustoritum Pictonum ducitur, quod hodie de prouinciae nomine Pictauium vulgo dicitur. recitata palam ac publicata per Alexandrum Godionem Stagnium pastorem Condaei protestatione Eid. April. principium motus in ciuitate factum, aucti aduentu F. Rupifulcaudij comitis ac dein Bellauillij ac Vigeani, qui cum copiis Aurelianum ad Condaeum tendentes illac iter habuere, ita vt Vidus Dallonius Ludae comes prouinciae praefectus cedere, et Niortium se conferre coactus sit. eodemque die, qui fuit XI Kal. Maij, Stephanus Ceualerius Prunaeus vir probus vectigalium regiorum per eas prouincias praefectus arcem occupat, in quam pecuniam regiam comportari curauerat, eiusque custodiae coactorem prouinciae Franciscum Pinellum praeposuit. tum grassante paullum licentia a pueris ad id subornatis in sacella noctu fit impetus; moxque adueniente Ladislao Bucheto Sangemmeo qui Aureliano, vt vrbi praeesset, a Condaeo missus fuerat, XI Kal. Iun. ademptae oppidanis claues, et dispositae ad praefecti arbitrium per vrbem stationes. qua triduo post, plurimi qui in ea vrbe iuris studio operam dabant, Franciscanorum coenobium, in quo frumenti vini laridi magna copia erat, conueniendi ad conciones colore deposcunt, et attributum licenter diripiunt, ac postridie Grammontani ad Condaeum item cum copiis tendentis in vrbem aduentu audaciores redditi per templa discurrunt, et statuas passim atque altaria profligant: tractae etiam ex iis per vrbem contumeliose quaedam, quas maiore veneratione plebs colebat, imagines, et postea incendio consumptae, direpta omni supellectile pretiosa, cuius minima pars descripta est: nam CCC XX pondo tantum in commentarios relata. cum vero plerisque merito suspecta esset Pinelli fides, Sangemmeus ope Grammontani arcem tentat, et Pinellum deditionem facere iubet: quod cum ille pecuniae regiae custodiam
caussatus recusaret, et contra de eius securitate fidem frustra interponeret Grammontanus, tandem promissis Pinelli in Sangemmei verba iurantis, fides habita. Grammontano dein digresso, et cum XIII peditum signis Aurelianum profecto, cum Caesaroduno eiecti praesidiarij ductore Codraeo aduentare dicerentur, insequente eos Villarij comite, seditio exorta est, cum oppidani externum militem admittere recusarent. ad extremum dissidentibus studiis omne imperium in Sangemmeum translaum, quo ille vsus Campanicium ex Lemonicibus cum LX equitibus aduetantem, et vagas cohortes Andegauo, Salmuria, Iulioduno, Caesaroduno, ac Chinone illuc confluenteis ductoribus Iacobo Bellouio Tignio, Ioanne Renardo Minqueterio, Ludouico Mangone, Brechaeo, Turrio, Burnesello, Cornelio Scoto, Riuerio, et Bessis fratribus, intra vrbem accepit; quibus subnixus Pinellum rursus de tradenda arce interpellat, eoque recusante tormenta admouet: sed mane cum Pinellus se regis nomine arcem seruaturum citra alterutrius partis damnum promitteret, factae induciae. mox Rupifulcaudio XVI Kal. VItil. Aureliano reuerso in arcem fit impetus sub vesperam. sed res denuo verbis composita, Rupifulcaudio in Engolismenseis et Santones profecto, vt auxilia expediret, quibus vrbem amplissimam lustratis eius copiis indigere cognouerat. tum semel atque iterum oppidani misso a Villario Nauarri tanquam supremi regni praesidis nomine faeciali deditionem facere iubentur, et illi quidem, siue vt excusationi viam praemunirent, siue casum ac periculum veriti initio assentiebantur, conuentuque publice habito decernunt vrbem Nauarro a Sangemmeo tradendam. verum ille, vt vero fit fimile, ex compacto interea latebat, et cum non compareret, Iacobus Herbertus decurionum praefectus coram faeciali collegarum nomine declarat claueis vrbis neque summum imperium amplius penes se esse, ceterum se humillimos regi subditos esse, vti hactenus fuerint, ac deinceps fore. tum incensum Cypriani fanum, quod vrbi nimis vicinum incommodabat, acceptisque intra vrbem aliquot cohortibus Niortio et Maxentij fano summissis, et Fonfredio cum XL equitibus, Villarius cum ad Lazari portam per Melchiorem Depreum Monpesatum generum et Antonium Richelium impetum fecisset, repulsus est. denique postridie vrbem dedi tertio iubet, et suspicione iniecta, quasi cum Burnesello et Bessis fratribus occulta consilia agitaret, postremo castra promouet, ductaque sine damno fossa II muralia tormenta versus arcem, tertium contra Lazari portam dirigit, dispositis VI maioribus colubrinis et V campestribus machinis, quae commeantem huc et illuc per vicos militem ex superiore loco displosae infestarent. demum ruina facta Kal. VItil. summo mane cum Santandreanus in castra venisset, fit impetus, quem magna virtute propugnatores sustinuere, in eoque desideratus Lagus rarae fortitudinis dux; cumque se miles reciperet, signo ex arce tormenti displosione dato reuocatur; tum directis ex arce Pinelli proditione ad interiorem ruinam ictibus, defensores prohibiti ad ruinam accedere; ex quibus Louillonerius Veracij F. iuuenis fortissimus interfectus est. et ita muro nudato irrumpit miles, effusis per vicos et exitum quaerentibus praesidiariis. aliquandiu tamen certatum fuit in vrbe; sed refractis in tempore portae S. Cypriani repagulis, Mangonis strenui ducis virtute effectum est, vt IO C amplius incolumes victoris furori erepti sint, cum quibus ille se postridie Rupifulcaudio, auxilio sed serius aduentanti coniunxit. interea per vrbem nullo non crudelitatis libidinis ac licentiae genere Santandreano indulgente saeuitum est, VIII dierum spatio. inter fugienteis captus Herbertus decurionum praefectus, qui postremo, quod reposcenti claueis faeciali tradere recusasset, patibulo affixus est, quamuis eas neque in potestate haberet, neque fraude sua habere desijsset, quippe a Ioanne Brittone eius decessore Sangemmeo traditas. capto Augustorito Caluiniacum episcopi castellum receptum, quod V leucis ab vrbe abest, praesidiariis XX, qui se nauiter defenderant, quamuis saluam vitam pacti essent, furcae affixis. Bordelius inde cum C leuis armaturae equitibus missus Tremollium, a quo illustrissimae genti in Gallia nomen, ac fanum Sabini, et Monmorillonium postremo diripit; ibi pleraeque caedes a Lilio et Vitraeo Fontenacensibus patratae, adgregante se ad eos rusticorum colluuie, quorum crudelitatem Cornelius Scotus, qui in vrbis defensione egregiam admodum operam nauauerat, insigni
astu vltus est, qui simulato se ex eorum numero esse, qui Protestanteis insectarentur, ad tintinabuli pulsum coacta ingenti multitudine credulos et cruoris auidos homineis in insidias idoneo loco a se structas praecipitauit, vnde ingens eorum strages est secuta. inde Santandreanus prid. Eid. VItil. digressus ad Auarici obsidionem proficiscitur, ad quam biduo ante exercitus duce Guisio admotus fuerat, vrbem amplam, et qua capta, Aureliano, quod XX tantum leucis ab ea abest, multum incommodabatur. vastato prius circum agro et in fidem acceptis Biturigum oppidis, Iuoeus et aediles vrbis deditionem XVIII Kal. VIIbr. facere iubentur. erant in Guisij castris XV OIO peditum, et III OIO equitum; crebrae initio eruptiones, et leuia proelia damno plerumque regiorum commissa: prima pulsatio ad eam partem, quae Vrsini fanum spectat, facta est, in qua Rochus Castanaeus Tufolius non minus nobilitate quam bellica virtute clarus dux magno omnium desiderio occisus est. nouis dein copiis aucto exercitu et aduectis X machinis muralibus eruptione ab obsessis circiter CCC facta Sammartinus Brichanteus ab Antonio Richelio legionis tribuno, ad singulare certamen prouocatus aduersarium transfodit, et victoriae praemium galeam Richelij abstulit. dein XXI directis tormentis moenia quassari coepere, eoque die IO CC XIIII ictus et amplius displosi, sed nocte insequenti ruina fere terra oppleta est. dum in eo sunt. Colinius cognito Lutetia tormenta pilas et puluerem tormentarium summitti, ad quae excipienda ac deducenda Guisius IIII equitum turmas nimirum Nicolai Lotaringi Valdemontij, Philiberti Marsilij Sipetrae, Arturi Cossaei Gonnorij, et Renati Lotaringi Ellebouij, et VI peditum vexilla praemiserat, Aureliano cum expedita manu mouet, illosque ad Castellodunum necopinato adortus disturbat ac caedit. quidam capti, et in iis Castelletus Thonus captus et Troquomartonus reginae Anglorum legatus ac Aurelianum deductus, vbi honorifice habitus est. captae machinae cum bellico omni instrumento ac comeatu; sed iumentis deficientibus, quibus ea commode in tutum subduci possent, pulueri tormentario ignis subiectus, machinaeque eodem puluere praeter mensuram oppletae disrumpuntur Colinij iussu; quo factum est, cum Guisius praesidiariis gnauiter adeo se defendentibus de vrbe per vim capienda desperaret, vt omnem aliam eius in potestatem redigendae rationem sibi ineundam existimaret, ne comeatus bellici paenuria ab obsidione turpiter discedere cogeretur. itaque eius mandatu Nemorosius cum Iuoeo agit, qui cum ingentibus promissis eum ac suos oneraret, et plura a rege ac regina sperare iuberet, fidemque in id astringeret, interfatus quidam e nobilitate, qui colloquio intererat, contumeliose quaesiuit, an eadem religione fidem seruaturus esset, qua datam Castelnouio in tumultu Ambosiensi violauerat, exprobrataque in os perfidia, parum abfuit, quin ei supremum exitium afferret. tandem interuentu Momorantij E. tribuni et Philippi Rheni comitis et Claudij Albaspinei ab epistolis Iuoeus de deditione fidem interponit, modo aequis condicionibus id fieret. eae a rege dictae prid. Kal. VIIbr., vt Iuoeo, tribunis eius ac militi, praeterea oppidanis vita fortunae ac postremo conscientiarum libertas salua et inuiolata essent; nullumque illis incommodum aut periculum ob religionem et sumpta arma crearetur; omnes eius copiae ad exercitum regium incolumes deducerentur; cautione de securitate interposita illas in Nauarri regni praesidis tutela fore: quicquid ex regiis vectigalibus et supellectile sacra ab Iuoeo in belli sumptus mandatu Condaei insumptum esset, ne id ipsi aut a se delegatis fraudi nox aeue sit, vtque Parisiensis curiae et aliarum aduersus haec decreta sint irrita. et quoniam Iuoeus dicat, se Condaeo regis obsequium praetexenti fidem obstrinxisse, liberum sit ei remanentibus interea in regio exercitu suis, ad Condaeum ire, et inde reuersus regi significare teneatur, quid sibi sit animi, purumne et sine condicione sacramentum regi praestare paratus sit: quod si nolit, domum redire libere possit, nullo damni incommodique periculo; adiectum vt et tribunis ipsius ac militibus dein ius esset, hac tamen lege, ne arma deinceps contra regem ferant, aut vrbem vllam, quae contra regem teneatur, posthac ingrediantur. his condicionibus vrbem Nemorosio dedere iubetur, quod postridie factum est, frementibus fere praesidiariis, quorum tamen aliquot et inter eos praecipui duces Sammartinus ille, qui cum Richelio pugnauerat, Porta Sanremigius, et Brionus legionis
praefectus Guisio operam suam addixere. reliqui duce Dampetra Aurelianum concessere, amissis aliquot ex suis in itinere, qui alios sequi non poterant. eo facto Iuoeus inconstantiae reprehensionem apud multos incurrit, apud omnes certe magnam existimationis iacturam fecit, vrbem rei bellicae peritorum opinione situ, milite, et omni alia re firmatam diutius teneri potuisse dictitantium. intromissus miles a Io. Monterudio Rupisurionij legato, qui mox Protestanteis tanquam suspectos vrbe facessere iussit, domibus eorum in praedam militi permissis, adempta etiam iis, qui in vrbe remanserant, conueniendi libertate. Iuoei copiae ad regium exercitum, vti conuenerat, deducuntur. Iuoeus vero Aurelianum profectus praemisso, qui Condaeo aduentūs caussam significaret, non admissus est. nam Condaeus intellecto Iuoeum venire, vt se sacramento solueret, edicit, ne ad se accedat, quippe qui nolit illius perfidiae vllo ministerio opitulari, monetque, intra se diligenter cogitet, quid sit fidem Deo in religionis caussa fallere. ita Iuoeus pudore confusus in castra regia redit, in quibus cum aliquandiu fuisset, inde domum priuatus concessit. eodem tempore in Engolismensi agro, Santonibus, Alnetensi pago, ac locis vicinis res turbauere. nam Engolismae cum ab initio anni Protestantes libera conueniendi facultate vsi essent, postquam Rupifulcaudius comes prouinciae vir primarius ad Condaeum Aurelianum profectus est, Hubertus Rupifulcaudius Martro Rupifulcaudij comitis patruus impetratis a Guisio literis, quibus ei mandabatur, vt vrbem simul et arcem in potestatem redigeret, rem frustra tentauit; quippe Ioanne Panta Decurionum praefecto, et Rario, qui arcem tenebat, aduersantibus; et arcessito in vrbem Rupifulcaudio Montiguidonio, et Sanseuerino exclusus est, ab eoque tempore Protestantes vrbe potiti postremo seditione exorta, cum aduersarij turrem S. Petri nullo successu occupassent, inde occasione sumpta eos exarmant, ac postremo vrbe eiiciunt, in iisque Arnoldum loci praetorem, et Rufum patronum regium. ea spe frustratus Martro coactis copiis, quibus inter alios Barbatus Sancrispinus praeerat, praedis ac latrociniis infamis, vicinos agros et nobilium domos et arces continuis excursionibus ac direptionibus infestabat aucto ex eo furore, quod cum Grammontanus illac ad Condaeum tendens iter haberet, Vascones licentiae ac praedae assueti in vrbe templa expilauerant, altaribus ac statuis confractis et immani sacrilegio maneis Ioannis Engolismae comitis Francisci I aui reuellerant. Ioannes is integritate vitae magnam sanctitatis apud suos opinionem meruerat, et parum a Diuorum cultu aberat. qua re in speciem offensi illi seu potius praedae spe, capsulam plombeam refringunt, et cadauer aridum, sed adhuc integrum disijciunt, consilio capto, ni prohibiti fuissent, de eo flammis abolendo: quippe quod prauae adorationi occasionem praebere dicerent; et arcula conflata inde pilas maiore ludibrio quam fructu conficiunt. eam iniuriam mortuo illatam Martro in viuos plerosque ob religionem suspectos vltus est, ac praecipue in Vulsanum, cum quo priuatas inimicitias exercebat, direptis passim nobilium bonis et arcibus, qui Rupifulcaudium secuti fuerant. inde Cognacum ducit quod est oppidum Carentano impositum arce regia a Francisco I structa et septo viridario nobile olim prouinciae regulorum domicilium. id iam ante Protestantes occupauerant, et ad Leodegarij publice conciones habebant, exarmata plebe. Martro a quibusdam clam euocatus cum portis propinquaret, derectus post aliquot falconum displosorum ictus re infecta discessit, et Castrum-nouum retro cessit, quod mox Montiguidonius et Sanseuerinus copiis ex Petrocoriis ac Santonibus magno numero confluentibus subnixi obsedere XVIII Kal. Vtil., et impetu cepere. Martro, qui in arcem confugerat, cum suffosso muro colloquium petiisset, tempus eo vsque extraxit, donec exorto inter duces dissidio obsidio soluta est, discurrente interea ad praedam milite sine disciplina, ita vt ab oppidanis, qui alioqui Protestantium religionem proficebantur, excluderentur, direptionis metu, ac ne regios praefectos iritarent. id incidit in tempus Augustoriti capti, qua re non mediocriter turbati, qui Engolismam tenebant, quatriduo post ad primam Ludouici Preuotij Sansaci denunciationem omnia salua pacti vrbem dedunt, postridie Martro relicto in Castri noui arce Nouaco vrbem ingreditur, et biduo post Sansacus, cuius aduentu in seditionis auctores, vti iactabatur, animaduersum fuit, libertate etiam odiis
priuatis data. nec cessabat interea Nonacus, qui omni licentiae genere in vicinos grassabatur, assumpto secum Berniqueto, qui postea capite luit, Crucio latrociniis in Rupicuartensi ditione patratis infami, Laumonerio, Rupio notho, ac Grangeo; mox et Cognacum desertum Ambleuilla intrauit, animaduersis quibusdam; et Philippus Volurius Rufeci regulus Protestantibus infestus occasione inde sumpta in suae ditionis homines multa inique multa auare et iniuriose admisit, Vertolium etiam introducto milite, quod erat Carlotae Roiae Rupifulcaudij vxoris domicilium. in Santonibus cum ante ad Ioannis fanum VIII Kal. April: Protestantium pastores cum nobilitate illuc a Rupifulcaudio vocata conueuissent consultaturi, an per verbum Dei pro conscientiarum libertate rege ac regina a captiuitate liberandis contra edictorum regiorum violatores et publicae pacis turbatores arma sumere liceret, et licere pronunciatum esset, III Non. April. nobilitas in armis comparuit ad Briolium, Sammartino sibi duce delecto, donec se Rupifulcaudio iunxere, incendente eos ad rem fortiter capessendam Carolo Leopardo pastore. Oleronenses, Marennenses et Aluertani insulani Protestantium doctrinam fere cuncti profitebantur, et qui eadem cum iis non sentiebant, indigne habebantur. ea re iritati sacerdotum impulsu quidam arma capiunt, et Petri fanum locum in Olerona insula munitum occupant, vnde mox cum damno edita magna laniena expulsi sunt, quantumvis Ioannes Boquinus et Io. Bruleus ministri insulanos a conciuium sanguine vt abstinerent, hortarentur. nec multo post cum consilium de occupanda Burdigala, de quo deinceps dicemus, frustra fuisset, Pontius Mirabellus eques a Condaeo in Santones, vt ibi cum summo imperio praeesset, missus, Blauiam irrito conatu tentauit: inde per Fortellum Subisianum strenuum ordinum ductorem vi Talmontium ad Garumnae aestuarium occupat, moxque Burgum Duranio impositum oppidum astu intercipit. ad rei famam rustica plebs raptis signis cum ad Auronis-pontem conflueret, Mirabellus postquam Olerona, Marenna et Aluertio singulis aduectis nauibus egregie instructis confluentem duorum fluminum abunde sibi firmasse visus est, Bernuelio fratre Burgo imposito, domum redit, caesisque ad Sansacum aliquot ex illis rusticis prouinciam vsque ad Rupifulcaudij aduentum tenuit; verum cum ex eius aduentu Protestantes in summam spem erecti essent, contra votum euenit, vt Bernuelio, dum excurreret, capto ac Burdigalam perducto, et post captum Augustoritum dedentibus se passim oppidis res rursus in summas angustias redigerentur. nam praeter Engolismenseis et Cognacianos, etiam Pontij oppidani, arcis praesidiarios veriti locum deseruere, moxque Talmontium et Burgum itidem recepta. interea Rupellani a Vido Chabotio Iarnacio vrbis praefecto persuasi se in eo negotio medios gerebant, et quamvis plerique ex oppidanis Protestantium doctrinae addicti essent, nec Iarnacius ab ea alienus esset, tamen sic existimabant, rectius ac tutius se facturos, si se ciuilibus armis non immiscerent, et libertatem regiis edictis concessam citra tumultum ac cruorem tuerentur. nam nec religionem ferro firmari, et incertum esse eorum euentum, quae si minus ex voto succedant, non solum magna inuidia Protestanteis onerari, verum etiam in periculum religionem vocari. his rationibus et viri primarij imprimis auctoritate exemploque permori Rupellani in officio se continuere, quod secus interpretati sunt plerique, qui tepiditatem et patientiam Iarnacij ad odium ex Santafidij fratris a Protestantibus occisi morte conceptum referebant. his summis difficultatibus cum conflictaretur Rupifulcaudius, Bordetum ad Duracium mittit, qui eius in Santones aduentum maturaret, vt inde coniunctis copiis ad Condaeum proficiscerentur. interea Talmontium oppugnatur, sed irrito successu, soluta obsidione sub initium VIIbris; quo eodem mense, cum multis ex iis etiam, qui Condaeum secuti fuerant, domum rediissent, atma, quae contra regem ferrentur, quanquam male consultum aut etiam in aliena potestate constitutum, iniusta caussati, Rupifulcaudius Mediolani, quod est Santonum metropolis, synodum cogit, cui LX circiter pastores interfuere, in qua quaestio ea vtrinque agitata fuit, tandemque communibus votis decretum, arma iussu Reginae sumpta contra regis ac regni hosteis et edictorum violatores legitima esse, atque etiam necessaria. huic sententiae aduersabatur Bellavilla vir ex primaria nobilitate,
qui propter non mediocrem literarum cognitionem et innatam facundiam inter suos plurimum poterat, eaque de re literas studiose elaboratas ad synodum dederat, quas illi contrario scripto conquisitis vndique rationibus firmato refutauere, misso etiam eo, quem diximus, Car. Leopardo homine vehementi, qui Iarnacio idem persuaderet, et a priore sententia in suam pertraheret. verum is frustra fuit, secuta statim tanta animorum seu securitate seu deiectione, vt cum Castrorufius exiguam manum secum trahens Ioannis fano tunc milite fere vacuo propinquasset, ab oppidanis sine negotio IX Kal. VIIIbr. admissus sit, his condicionibus, vt cuiuis liberum esset, cum armis oppido excedere et quo vellet abire, eorum qui abiissent re omni ac bonis saluis in oppido remanentibus, eorum vero qui remansissent, neque vitae, neque conscientiis aut bonis vis fieret. haec vtcumque seruata, quandiu Castrorufius ibi fuit, verum eius discessu cum imperium penes Ludouicum Bartam Chinonensem et Richelium excucullatum esset, Protestantes male neque secundum condiciones habiti sunt. Rupifulcaudius interea, vt antequam prouincia decederet aliquem tutum receptum suis pararet, Rupellam sed irrito conatu intercipere molitus est, et inde ad Pontium verso impetu, oppidum et arcem vi cepit, fanum item Ioannis mox obsessurus. cumque inde ille aggeres diruisset, inde Richelius molatrinas et suburbia lamentabili ruina euertisset, et vterque ille ad oppugnationem, hic ad defensionem se pararet, Duracianae cladis, de qua deinceps dicemus, nuncius Rupifulcaudium a proposito reuocauit. Ratiasti item Lemouicum cum vsque ad mensem Aprilem Protestantes edicti regij beneficio vsi in suburbio libere conuenissent, detecto eorum de occupanda vrbe occulto consilio exacti Confolantium se recepere, mox destructus locus, vbi conueniebant, atque incensa ab aduersa parte sedilia, ac pastoris cathedra, vti Lutetiae factitatum intellexerant, nec multo post Gaurus qui Monbrunium, cum XXX praesidiariis tenebat, haut longe a Calusio a Calusianis et rustica plebe obsessus est, et cum resistere non posset, vitam sibi ac suis pactus deditionem fecit, quibus tamen minime fides seruata est, cum Calusiani primos eos fidem violasse dicerent, exceptoque Gauro omnes trucidati sunt. cum ab eo tempore Protestantes in Lemouicibus admodum duriter habiti essent, superueniente Gilberto Leuio Ventadurio primario prouinciae regulo ac praefecto, mitius cum illis et aequius deinceps actum fuit. capto Auarico, et vt Guisiani dicebant abscisso altero Protestantium brachio, consultatum inter duces, fuit, quo victor exercitus ducendus esset, et mulris recenti successu inflatis placebat, sine mora Aurelianum belli arcem, et Condaei domicilium peti. in eo duo illa capita esse, Condaeum et Colinium, quibus vniuersum aduersae factionis corpus moueretur, quibus in potestatem redactis, quasi neruis incisis corpus illud debilitari et omnino immobile reddi. auxiliareis copias, quas illi exspectent, quasi in specula ad regni fmeis sedere. quae si intelligant, Aurelianum obsidione cinctum esse, quam nunc ingredi in Galliam gestiant, tam propere se domum recepturae sint: abunde virium esse ad vrbem oppugnandam, nam II OIO peditum ad portam Aquensem, quod est munimentum ad pontis exitum in aduersa Ligeris ripa exstructum, dispositis, qui vrbem ab illa parte quasi fraeno imposito constringant, superesse amplius XXI OIO peditum, et II OIO cataphractorum equitum, satis superque futura, dum aliae copiae, quae in via iam erant, vndique conuenirent. ad haec nulla latera, neque fossam profundam, neque aggerem fossae satis firmum, et munitiones in insulis exstrui ceptas valde debileis esse, tantum pomerio vrbem valere, quod tamem XXX tormentorum displosione per VI dies continuata procul dubio aperiri posset, eo ducendum esse, antequam Protestantes munitiones ceptas ad maiorem altitudinem ac firmitatem adducerent, et vrbem nunc expugnatu facilem deinceps insuperabilem redderent. Aurelianum porro, vtpote in Franciae praecordiis situm, tanti momenti esse, vt illud ex manu Condaei eripi, non tanquam spinam ex pede auelli, sed veluri letalem sagittam vitalibus adhaerentem et spiritum intercludentem extrahi ad totius regni securitatem summopere intersit. alij contradicebant, adhuc esse in vrbe duas Prouincialium et Vasconum legiones, quae plus III OIO peditum efficerent, praeterea IO C scilicet milites ex Iuoei reliquiis, CCCC item circiter ex nobilitate delecta equites, praeter eos, qui in vrbe armis ferendis apti essent. eum numerum
ad VII OIO amplius excurrere, contra quem impares essent regis copiae praesertim cum eas diuidi necesse esset. ad haec frustra incipi tantam obsidionem nisi prouisis prius ad eam rebus necessariis, videlicet pulueris tormentarij C OIO libris, XII OIO ferrearum pilarum, et II OIO fossorum, quae omnia, quantumvis diligentiae adhibeantur, vix ante mensem praeparari possent: verum instare aliud, quod confectu facillimum non minorem in praesens vtilitatem allaturum esset, nimirum Rotomagi recuperationem, antequam Angli maiore numero eo confluant, et coactis in eo ingentibus copiis se latius, quo volent, inde effundant. hoc alterum brachium esse, quod primo quoque die incidi expediret. nec vero de Andeloti auxiliaribus copiis multum laborandum esse, ad quas intercipiendas OIO IO equites et IIII OIO pedites, praesertim accedente vrbium, fluuiorum et locorum fauore satis superque futuri sunt: quo facto et expugnato interea Rotomago dein totum robur contra Aurelianum vertendum et memorabili obsidione vrbem eingendam, eamque aut vi aperta, aut cuneis ac suffossione, aut denique exstructis ad aditus munitionibus postremo expugnandam esse. haec sententia vt potior tenuit, et ita censet Fr. Lanouius in commentariis, qui et Colinium dicere solitum refert, vrbem quae ad eruptiones vna vice ni III OIO armatos emittere possit, eam nec accessu facilem esse, et vix ad eam admoueri tormenta posse, idque nobilibus Patauij in Venetis et Diuioduri in Mediomatricibus exemplis conuinci, in quarum vrbium obsidionibus Maximilianus et eius nepos Carolus duo maximi nominis imperatores damnum simul cum dedecore iunctum accepissent. igitur Auarico tandem castra mouent III Eid. VIIbr., praemissis Rotomagum versus copiis, de cuius obsidione antequam dicimus, quae in ceteris regni prouinciis gesta interea sunt explicabimus. Meldorum ciuitas in Briae comitatu praecipua est, in ea plerique iam ab illo tempore quo Gulielmus Briēonetus Gulielmi cardinalis F. in ea ciuitate episcopus fuerat, et Iacobi Fabri Stapulensis, qui etiam ante Budaeum litteris in Gallia renascentibus facem praetulit, opera vsus ecclesiae emendandae curam susceperat, Protestantium doctrinae addicti erant, qui Ianuarij edicti fauore freti publice conueniebant, et ita ab anni initio satis pacate vixerant, donec gliscente lasciuia iam toto regno crebrescentibus motibus et post lasciuiam etiam audacia, a concitata plebe imagines passim per templa deiectae sunt, exeunte Iunio; quod vbi Lutetiae cognitum est, statim in curia Parisiensi S. C. conditur prid. Kal. Vtil., quo seditiosi tanquam perduelles armis vbique persequendi deuouentur. decretum illud mox alterum secutum est III Eid. Vtil., quo pastores, diaconi et alij huiusmodi homines ad mortem damnabantur, cui illi anuarij edictum opponentes, quo minus locum haberet, intercessere. itaque cum non parerent, et contra insolenter multa agerent, Lutetia mittitur Ioachimus Monlucius Liussius Bl. Monlucij frater cum armata sed exigua manu, et a Protestantibus resistere non ausis intra vrbem acceptus VIII Kal. VItil. sacerdotes inde deiectos et vsum sacrorum postridie restituit. aliquanto post VIII Eid. VItil. arma omnia in publicas aedeis comportare imperat; et imperio quidem plerique paruere, qui recusauerunt, ad CCCC circiter armati vrbe exierunt, Bertunensi ductore delecto, vt se Porciano principi coniungerent: quaspe falsi cum huc illuc palantes dilaberentur, a rusticis singuli fere carpti et occisi sunt, vix ex eo numero XL superstitibus qui incolumes Aurelianum peruenerunt. Liussio postea successit Christophorus Vrsinus Capella, quo praeside mitius cum reliquiis Protestantium in vrbe actum est. mox missus Claudius Gufierius Bosij marchio Franciae hipparchus XI kal. VIIIbr. qui magnum forum, locum tota ea regione spectaculo dignissimum, demolitus est, portis fori deiectis. nec multo post ductoribus hominibus ex plebe Parisiensi II cohortes vndique ex ganeonibus collectae superuenere, quae nullo non genere insolentiae lasciuiam Protestantium in frangendis statuis et templis profanandis vlti sunt. multae feminae per vim in templa tractae, infantes denuo sacro lauacro abluti, et coniugati rursus coacti matrimonia iam contracta nouo coram sacerdotibus ritu firmare. Catalauni minus saeuitum est, duobus tantum, quod seditionem in vrbe excitare conati essent laqueo suspensis. in Tricassibus et pacata omnia fuere, quandiu Io. Antonius Caraciolus ciuitatis episcopus, ibi fuit, qui postquam inde discedere coactus se ad Condaeum
recepit, in eius locum missus, VIII Eid. April. a Guisio Sclauolius, qui Protestantium conatus impediret. cum Franciscus Cliuius Niuernij dux ac Campaniae praeses sub initium Augusti in vrbem venit. is Margarita Borboniae sororis Nauarri F. et antea Protestantium doctrinae addictus Condaeo auunculo fidem quoque addixerat, et se eum cum delecta nobilitatis et armatorum manu Aurelianum secuturum saepius receperat, ac nuper Iacobo Spifama olim Niuernensium episcopo, sed qui tunc Ministri munere fungebatur, a Condaeo ad se legato confirmauerat. sed cum postea Bordij hominis militaris et Blasij Vigenarij ab epistolis suasu sententiam mutasset, non solum Condaeo minime morem gessit, sed vt omnem fauoris erga Protestanteis suspicionem amoliretur, etiam conueniendi libertatem edicto regio concessam aduentu suo sustulit. inde plebi vbique frementi animis additis in Procestanteis saeuiri ceptum, a libris, quorum inter eos vsus, initio facto, qui ambusti publice et concerpti sunt. gremio matrum rapti infantes et rursus ad templa tracti, ibique sacro lauacro abluti, repetita item matrimoniorum iam contractorum sollemnia. his et proscriptiones successere, et LX amplius praecipuorum ciuium bona mobilia publicata. quidam et morte luerunt, aut plebis furentis libidine, aut iudicum sententia damnati. nec feminis parcitum, quarum tres per vicos inhumaniter tractae ac postremo in flumen praecipitatae sunt, Decurionibus et eorum praefecto faces furenti plebi admouentibus. Barrum vero ad Sequanam, quod VII leucis a Tricassibus abest, cum Protestantes initio in potestatem redegissent, loco aliquandiu potiti sunt, deiectis passim imaginibus et altaribus, donec tormentis admotis praesidiarij in arcem confugiunt, deserto oppido, vbi nullo non inhumanitatis genere victor grassatus est, sectis pueris, et euisceratis quibusdam, corde etiam plerisque auulso, et dentibus, tanquam cibi genere, prae rabie conciso. qui in arce erant, cum se victoris arbitrio permisissent, fere omnes laqueo suspensi, et eorum dux imprimis, qui insolentiae per templa grassandi, qua adeo plebs iritata fuerat, exemplum dederat. inter omnia vero immanitatis ferinae exempla hoc recensetur, quod Raletus quidam procurator fisci neproprio quidem filio pepercit, qui per tumultum patibulo affixus est; ab eoque tempore diris exagitatus pater maerorem inde contractum aliorum caedibus ac suppliciis solabatur, donec aliquanto post intercepto oppido a XL circiter equitibus Antranij praesidiariis, ipse inter alios captus et tigno domus suae alligatus variis scloppetorum ictibus crudeliter in eum displosis filio poenas pependit. eodem tempore iam ineunte VIIbri Sanstephanus e nobilitate vir strenuus, qui Condaei partes secutus fuerat, cum Aureliano domum suam in Remis diuertisset, suspicione iniecta vicinis, quasi motuum excitandorum caussa venisset, a Susannaeo Cernio cognato, qui sub Niuernio militabat, et OIO amplius armatos ducebat, inopinato obsessus, cum praeter duos fratres penes se paucos haberet, tamen admodum animose se defendit, desideratique ex Cernianis amplius CXX; sed admotis tormentis cum deiecta turre in cellis tantum subterraneis receptus esset, postremo deditio fit, feminaeque primum eductae et omni mundo spoliatae, nec preterea quidquam indigni passae sunt: ipse vero Sanstephanus, quasi a Niuernio arcesseretur, cum in conspectum venisset, a milite furente cum fratribus et XV circiter aliis praeter fidem datam pugionibus confossus est. aliquanto post XIII Kal. Xbr. dux Luneburgicus, is, qui cum Guisio in Ambianensibus castris iurgatus, ob idque in Bastiliam Lutetiae conclusus fuerat, cum XVIII nec amplius comitibus Ramerullum inter Tricasseis et Vitricum Francicum cum venisset, vt inde ad Condaeum Aurelianum transiret, a Iacobo Claromontano Ambosio Bussio, qui eius iter obseruabat, in hospitij, ad quod diuerterat, cubiculo oppressus amissis VI ex suis ipse multis vulneribus sauciatus est, ex quibus, Catalaunum lectica delatus, paucis post diebus decessit. Ceriserij item, Colurij, et Villanouae, quae Raguierij Esternaei arx est, multa insolenter a discursante rustica plebe et milite patrata, interdum repressis ab aduersaria factione eius conatibus, atque a Cormononclio et Betencurio imprimis, qui multos ex iis occidere. Ceanum in Otha silua oppidum est, VII a Tricassibus leucis dissitum, quo cum rustica plebs IX Kal. VIIbr. irrupisset, multa inibi crudeliter acta, caede, incendio, ac direptionibus. verum Semidus cum delecta manu, qui Porcianum
principem Argentinam ad auxiliareis copias adducendas tendentem assequi non potuerat Cermosium situ firmum vicum XVI Kal. VIIbr. mox occupat, vt discurrentium impetus refrenaret, in eoque obsessus a II OIO amplius rusticis cum animose restitisset, multosque ex iis occidisset, Porciano ex Germania cum copiis redeunti se cum suis coniunxit. Autisiodori et multa a nauiculariis, quo genere hominum vt plurimum fero et sanguinis auido vrbs ea abundat, patrata, Borgantio quodam causidico, et carcerum publicorum custode instigantibus, cumque etiam per agros eorum rabies se effunderet, ab Auignallo ex nobilitate vicina homine strenuo aliquoties male accepti sunt. Nouioduni Heduorum, quod hodie Niuernium est, cum Protestantes vsque ad V Eid. Maij conueniendi libertate vsi essent, ab oppidanis Cheuenouius et Castello euocati portas vrbis occupant, et hostiliter in suspectos irruunt; tum infantes denuo lauacro abluti et repetita matrimoniorum sollemnia. eo mox Fayeta ex Aruernis regulus venit X Kal. Iunij et S. C. Parisiensis in Protestanteis seditiosos facti auctoritate fretus eorum bona publicat, ex iisque ingentem pecuniam corradit. eadem licentia Corbinij, quod et Leonardi fanum appellatur, grassati sunt Noesatus Faietanae equitum alae metator, Antonius Doiuetus fani Petri praefectus, et Castellonis frater eques Hierosolimitanus; sed mox intercepto, scalis admotis a Blanaeo, Vezelio et Bordio Petotio, oppido, in illos crudeliter vindicatum fuit, expilatis templis et imaginibus et altaribus deiectis, ab eoque tempote Protestantes ad pacificationem vsque proximam loco potiti sunt. aliquanto post Antranium in Donziensi agro a Ludouico Blosseto Floriaco blaeso Condaei nomine prid. Eid. Xbr. interceptum, et in eo patibulo affixi et scloppetis confossi Stephanus Blondeletus sacrificus, et lictor quidam, qui de Protestantium laniena facienda consilium iniisse dicebatur. Trouanius Sequanus, quamvis alienigena occasione praedandi sumpta cum armatis in vicinam regionem descenderat; is cum praesidiariis Antranij aliquories congressus semper cum damno discessit, donec et ipse in Blanaeum incidit, cuius manu post aliquod certamen mactatus est. Protestantes iam ante beneficio edicti in eorum gratiam anni initio promulgati Charitaeum occupauerant, et praefectum delegerant Amadetum Portam Issertium e vicina nobilitate hominem oppidanis acceptum. eo vim facere saepius conati Cheueno et Achonius, Bellomontius, ac Ferrerius frustra fuere. postremo Faieta oppidum obsidione cingit, et exorto inter oppidanos tumultu deditione accipit XII Kal. Vtil., aequis condicionibus, quibus tamen non stetit Faieta, rapto per vim e manibus Issertij earum breuiculo ab Aruernorum Priore Faietae legato. itaque ad praedam aeque expositi suntac si nullae condiciones perscriptae essent. Ligondus oppido a Faieta impositus, cui Lachenacus eques Melitensis postea successit. nec mitius cum vicinis Charitaeo oppidulis actum est, Bonio, Neouio, Conaeo et Castellione ad Ligerim misere a licentioso milite expilatis. Genabensium vero et vicinorum locorum aeque deploranda condicio subvtrisque suit; nam cum oppidum initio a Protestantibus teneretur, missus eo a Condaeo repetitis saepius vicibus miles, vt se recrearet, magno oppidanorum etiam Protestantium damno et incommodo, qui postremo domos ac lares relinquere coacti sunt, et inde Montargirium ac Aurelianum migrare. tandem post captum Auaricum oppido deserto regij poriti sunt, qui nullo non genere crudelitatis et insolentiae in eos, qui remanserant, saeuierunt, proditumque est, Italos, qui regi militabant, odio religionis eo vsque furoris prouectos esse, vt puero viuo secto, eius iecur euulsum calens adhuc tanquam pro cibo ederint. Molinium, quae est Boiorum metropolis, hodie ij Borbonij appellantur, et inde regiae familiae nomen, Montareus a IIIviris missus homo imperiosus, et qui nullis iudiciarij ordinis sollemnibus seruatis suspectos de seditione ad supplicium rapi iubebat, cum carnifice familiaritate contracta, quem ob id vulgo compatrem vocabat. is scripto milite omneis Protestanteis oppido exigit, et in absentium bona licenter grassabatur; quo factum, vt exulum querellis ac precibus exorati Petrus Papa Santalbanus et Sanioannes cum illac Aurelianum tendentes cum copiis in Septimania conscriptis iter haberent, de Molinio obsidendo consilium ceperint, sed literis Condaei reuocati ceptum iter persecuti sunt. in illorum agmen factus a rufticis impetus, et quidam occisi, alij capti, qui postea
capite luerunt. In Aruernis vero ad Auriliacum Protestantium frequens conuentus erat, qui sollemnia et ipsi insanientes, templis expilatis statuas confregere, inde occasione sumpta Bressonius quidam homo ceteroqui non integra fama, sed manu promptus, regium imperium praetexens in oppidum venit III Non. Iunij, quem eiusdem farinae alter Mantellius nomine mox secutus est. eorum aduentu sibi conscij Protestantes periculo praeuertere exeunte Maio, et pars Aurelianum ad Condaeum, pars Lugdunum, pars in Lemouices concesserunt. inde praedandi licentia impunita vagari miles, et per pagos ac vicina oppida grassari, Argentatum direptum, mercatores per vias publicas spoliati; mulierum etiam plerisque locis vis pudori allata. ad Ioannis fontem, quod est coenobium haut longe a Castellione ad Loniam monachi cum professionis obliti arma sumpsissent, et milite conducto magna damna vicinis darent, a Dampetra repente obsessi. Non. VIIIbr. et quod resistere ausi essent, ad vnum fere omnes ferro caesi, paucis exceptis, qui in turrem tintinabulorum euaserunt, vbi fumo et igne subiecto, cum aliter deturbari non possent, postremo perierunt. in Burgundia Protestantes male habiti sunt, ac Diuione quidem, quae vrbs tanquam caput prouinciae est, cum Kal. Martiis Gaspar Saulius Tauanius Aumalij legatus diploma a rege impetrasset, quo libertas conueniendi Protestantibus Diuione, et per vrbes in eo limite positas adimebatur, eo in Senatu promulgato, statim exacti Ministri, nec quamvis contrariis a rege postea impetratis mandatis obtineri potuit, vt libertas semel sublata restitueretur. exarmati dein in vrbe Protestantes, et quidam ex iis in carcerem coniecti, mox et expulsae mulieres ac pueri et virgines lamentabile vtique spectaculum, introducto Balmeo Monreuelij comite cum sua equitum ala. cum vero fama percrebresceret, de expilatis a Protestantibus passim templis, publico edicto iubentur rustici armis sumptis rebelleis persequi, ita nouae religioni addicti designabantur, qui igni et aqua eodem edicto interdicuntur, prohibenturque omnes eis opem alimenta hospitium praebere, poena perduellionis in eos, qui contra facerent, statuta. plus II OIO Diuione ob religionem exacti, in iisque opimae et honestae condicionis homines et variis modis vexati praefectis in eos seuerius animaduertentibus, et plebe, praeter aliarum regionum consuetudinem moderatius in eo negotio, quamvis a magistratu incenderetur, se gerente. tantum Issutilium oppidum, vbi conuentus agebatur direptum, et Mirabelli quidam, qui populum ad seditionem concitasse dicebantur, capti, et Diuionem ducti atque ibi supplicio affecti sunt: puella quoque XVI annorum ob eandem caussam capite luit. sed praedam, quam sanguinem malebant, qui summae rerum in Burgundia praeerant; itaque Axonae XVII kal. Iunij Alexander Saulius Torpius Tauanij gentilis vrbis praefectus et Decuriones Protestantibus edicunt, vt oppido excedant, aut ad maiorum sacra eant: res tamen fere citra sanguinem et vnius aut alterius tantum caede aut aedium direptione transacta est. at paullo ante Belnae, cum Ventosij praefecti mandatu idem oppidanis edictum esset, VIII Eid. Maij, IO CCC circiter expulsi et in eorum aedeis mox immissi praesidiarij, imperata item grandis pecunia, et Senatus decreto postea iussi qui remanserant ad maiorem sacra redire. contra capto a Protestantibus, qua de re mox ordine dicemus, Lugduno, paullo post Cabilo ad Ararim in eorum manus venit, eoque confestim missus est Carolus Podiensis Monbrunius cum IO scloppetariis, qui vrbis custodiae praeesset, sed superueniente Tauanio nauibus imposito milite locum vt ad resistendum imparem deseruit, qui mox venienti patuit, expositis in praedam ciuibus, quod magno Monbrunij nimium suis de hoste terrorem iniicientis probro vertit. nam et Augustoduni in AEduis, vbi Protestantes pacate vsque ad VIII kal. Vtil. libertate edicto Ianuarij concessa vsi fuerant, cum Tauanium victorem cum copiis contra eos Villa-francone duce aduentare intellexissent, ciuitate excessere, et Lugdunum se recepere. infantes qui remanserant, rursus lauacro abluti, et repetita matrimoniorum sollemnia. Matiscone item, quae ciuitas triduo post occupatum Lugdunum a Protestantibus capta est, imaginibus passim per templa profligatis, tantus terror Cabilone deserto a Monbrunio iniectus, vt plerique de eo relinquendo cogitarent. itaque occasione vsus Tauanius mox eo aduolauit et ante portas comparuit, verum a ciuibus exclusus cum spe concepta excidisset, III Non.
Iunij mox eodem cum exercitu ex Sequanis fere et Hispanica insignia gestantibus constante quasi vrbem obsessurus venit, castrisque positis, cum illi exprobraretur, quod contra Francos Hispanicis auxiliis vteretur, fanum Ioannis retro cessit; sed mox rursus rediit portas inopinato occupaturus, irrito tamen successu, quippe praesidiariis gnauiter locum tuentibus repulsus. sed cum ad alteram obsidionem se compararet, missus Lugduno Caesar Guilleramus Entragius, cuius aduentu confirmati oppidani initio crebras eruptiones fecere plerumque obsidenti damnosas. nihilominus Tauanius ducta fossa ab ima parte V Non. Vtil. S. Laurentij suburbium occupat. inde facta pulsatione vix duarum horarum spatio omnia munimenta destructa sunt; quo eodem die Mutius quidam olim Tauanij domesticus de prodenda ciuitate cum eo clandestina consilia serere conuictus patibulo affixus est, interminante Entragio, cum postridie deditionem facere iuberetur, Tauanium, si in suas manus incideret, eandem sortem experturum. quo responso iritatus Tauanius contra Turrem displosis OIO IO ictibus, et compluribus rursus ruinam versus, vbi plerique occisi ex praesidiariis; tandem cum XII tantum delectos ad ruinam contemplandam misisset, ex quibus VI occisi sunt, ab impetu faciendo abstinuit. nocte insequenti egressi praesidiarij excubias caedunt, et vsque ad tormenta progressi, vt ea confringerent, superueniente Tauanio postremo repulsi sunt; qui tamen postridie vasis conclamatis obsidionem soluit, quasi vrgente alio negotio longinquo, relictis in itinere, dum properare fingit, pulueris tormentarij doliis aliquot, et structis insidiis, in quas praesidiatij prae ardore insequentes praecipitarent. verum astum praesensit Entragius, et suos continuit. Tauanius distributis per loca vicina copiis Cabilonem aduerso flumine reuertitur. accidit vero, vt cum II Decuriones vrbis preciosiorem suppellectilem ex templis ac praecipue Vincentij fano corrasam Lugdunum, vt eam ad belli sumptus sustinendos distraherent, secundo Arari deueherent, in Sanpontium, qui fluuio cum peditata et aliquot Allobrogum nobilium manu ad eos intercipiendos transmiserat, inciderint, qui praeda, quae XII OIO aureorum aestimabatur, potitus minime eam ecclesiae restituit, sed tanquam bello partam in profanos vsus suos ac sociorum conflauit. accidit et aliud, quod non mediocriter res in vrbe conturbauit. nam cum lixae duos ex praecipuis ordinum ductoribus deferenti fides habita fuisset, et illi in carcerem coniecti essent, postremo delatore calumniae conuicto et in furcam acto, non tamen militum, qui sub illis ducibus merebant, propterea sedatus furor, sed aperta seditione Entragio etiam interminati sunt: quod ille etsi animo vt manu promptus prudenter dissimulauit; moxque eductis extra Matisconem in aciem omnibus tanquam ad stipendium accipiendum, seditiosas cohortes ingressu vrbis prohibuit, quae inde exclusae Bellavillam, quae a Protestantibus tenebatur, commodum sub vesperam V Kal. VItil. venere; nam ea nocte iam albescente die Sanpontius cum IO delectis peditibus et CC equitibus superuenit, ea spe, vt loco neque situ neque milite firmo citra certamen potiretur: sed re detecta a Matisconensibus fortiter repulsus cum damno retro cessit, ab actis tantum gregibus et vastato circum agro. triduo post Entragiani CXX, quos ducebat Vertius miles strenuus, caesi aut in fugam versi, dum interea ipse Entragius Petroclauium locum munitum obsideret, cui praeerat Montosatus, quem postremo ad deditionem sine condicione adegit; vita tamen illi salua fuit; capti cum eo circiter XXV et Matisconem deducti sunt, vbi postea vrbe capta homines rapto assueti captiuitatem suam incredibili rapiendi et saeuiendi licentia vlti sunt. sub id tempus Poncenacus Lugduno a Subisio summissus cum Heluetiis auxiliaribus, quibus praeerat Nic. Diesbachus antiquae nobilitatis vir in Bernatum pago, et Gallicis copiis Matisconem venit, vt tanti momenti vrbem, quippe ex qua annona fere omnis ac copiosus comeatus Lugdunum comportatur, et qua amissa amplissimam ciuitatem in extremas tandem angustias adduci necesse erat, contra Tauanium tueretur: verum is Sanpontiana arce omissa, quam capi securitatis publicae maxime intererat, statim Trinorchium ducit, ducto secum Entragio, et relicto Matiscone militibus fere vacuo. ibi post aliquot certamina, in quibus Lucotus et Belloreparius praecipui ab vtraque parte duces desiderati, tandem confusos praesidiarios locum desere coegit; quo facto tantum Tauanianis terrorem iniecit; vt ij
iam Diuionrm cogitarent. intrllecto tamen Heluetios nolle a Lugduno longius diuertere, et ita Matisconem sine firmo praesidio remansurum, primum eorum animi, ana Poncenaco separari possent, tentari cepti, dein, dum auxiliares Itali aduenirent, vicina loca, a quib. sibi metuebat, milite firmata. interea Poncenacus Cluniacum nobilissimum toto Christiano orbe coenobium impetu capit, in cuius direptione longe copiosissima et omni librorum manuscriptorum supellectile instructissima bibliotheca magno studiosorum dolore et incredibili reip. literariae, quod vix vnquam sarciri poterit detrimento militari licentia aut incendio periit. Vertius itidem senesceam arcem in propinquo astu capit. dum in eo sunt, Tauanius tempus nactus egregium facinus aggreditur, eductisque Cabilone noctu summo silentio IO CCC peditibus, IIII equitum vexillis, ita vt de eo Poncenacij cognoscere non potuerint, recta Matisconem ducit XV Kal. VIIbr. quo sub id tempus propinquauit, quum excubiae mutantur, relictisque altero ab vrbe lapide suis, treis carros frumento et palea onustos ad portam Barrensem praemittit, monitisque per carrucarios custodibus, vt aperirent ad annonam, quae in horreum publicum portabatur, accipiendam, statim is, qui claueis portarum penes se habebat rei vt creditur conscius aperit, et primus quidem bubulcus, quem alij pone sequebantur, prima ac secunda porta pertransitis ad tertiam substitit, euerso arte carro, vti conuenerat, sic vt porta neque claudi neque rastrum ferreum demitti ad aditum obserandum posset; tum XX armati, qui post macerias latebant, accurrunt, et occisis custodibus signo dato alios, qui post sequebantur, euocant, coniunctique ac debili admodum statione, quam obuiam habuerunt, nullo negotio trucidata, vrbem in potestatem redigunt. id autem patratum opera et industria Francisci Perronij vrbis pragmatici, qui communicato cum Sanpontio consilio clauium portarum custodem corruperat, quem statim admisso hoste curauit interficiendum, ne si res postea praeter votum caderet, ipse detectus, de vita periclitaretur. tum dispositis stationibus ad praedam discurritur, viris passim ac feminis huc illuc fugientibus, quorum plerique in fluuium mersi, alij dum per moenia insiliunt, se in fossam fractis cruribus aut brachiis praecipites dedere. quidam potiorem mortem ducentes in vestigio pugnantes occubuere. ibi ingens strages edita a Petroclauianis captiuis, qui obuios quosque trucidare, brachiis ac cruribus truncare ludum ducebant. fama amissi Matisconis in castra ad Poncenacum perlata paene eum cum Entragio, dum alter in alterum cladis culpam reijcit, ad mutuam perniciem commisit; sed periculo vrgente rixae ad tempus temperatum est, et in id postremo vterque consensere, vt de damno securitate nimia accepto, diligentia, si possent, sarciendo vnanimiter ac serio cogitarent; continuoque ad vrbem duci placuit, palante adhuc et praedae intento milite, antequam ad signa conueniret. itaque praemissi Heluerij cum tormentis et omni bellico apparatu, sed vehementi coorto imbre disturbati leucam circiter ab vrbe constitere; dum interea Entragius scalis admotis impetum faceret, qui fere ab omnibus propter foedam tempestatem desertus frustra fuit. Heluetij vero maius negotium, quam quod tam facile confici posset, rati, retro pedem referunt, relictis tormentis et bellico omni instrumento, quo mox Tauanius potitus est. et ita imbre metu et labore fractus ac paene exanimatus miles Bellavillam receptum habuit; quo dum ad curandum corpus et sarcinis colligendis quisque discurrit, superuenit Laurentius Maugironus, ac parum abfuit, quin exercitūs reliquias in hospitij ingressu, quod summe periculosum semper fuit, oppresserit. verum Poncenacus per lixas de hostis aduentu certior factus statim ad portam iam statione nudatam accurrit, et Pluuialium virum strenuum, cum XX equitibus, quos superstites penes se habebat, emittit, qui in primo congressu Hercule Maugironi legato interfecto ceteros in fugam vertit. nocte insequenti Heluetij nouam impressionem veriti Villamfrancam in Belli-iocensi agro concessere, quam Santalbanus, cum ad Condaeum tendens illac transiret, nuper occupauerat. hostis metu amoto in praedam effusi omnes, cuius maiorem partem, sicuti inter Protestanteis tunc iactabatur, Tauanius tulit, et vxor eius Francisca Balmia ex Monreuelij comitum familia, auara femina. qui capti sunt praeter paucos, qui se grandi pretio redemerunt, omnes in fluuium praecipitati. vrbi impositus Sanpontius, qui seu natura saeuus, siue vltione ardens, quod multa
accepisset, nullo non genere crudelitatis in suspectos saeuiit, inter saeuiendum plerunque miseris hominibus illudens. nam cum elegantiores vrbis feminas et vicinae regionis nobileis matronas, quae ad vrbem ventitabant, plerunque conuiuio acciperet, illi sollemne erat post cenam, dum secundum ripas amoeni fluminis, quod vrbem alluit inter militum greges deambularet, vnum aut alterum e captiuis, quos leui de caussa plurimos in carcerem cottidie trudebat producere, ac de ponte deijcere, eoque spectaculo se ac conuiuarum oculos satiabat, diiudicans ac plerunque a comessantibus quaeritans, ecquis expeditiore saltu et maiore cum alacritate se praecipitem dedisset. et ita toto eo tempore, quo Matisconi praefuit, se gessit, donec in Achonium capitalem inimicum suum, cum in arcem suam vicinam proficisceretur, incidens ab eo scloppeti ictu in conflictu occisus meritas tot caedium poenas luit. nunc quid interim in Delfinatu actum sit, operae pretium est vt ordine dicamus. praeerat prouinciae Gondrinius Guisij legatus, vir nobilitate et fortitudine insignis, qui cum a Protestantibus, quos variis modis infestauerat, sibi metueret, VII Kal. Maias, B. Marci die, quo sollemne est, vt noui consules eligantur, Valentiam venerat, operam daturus vt ij crearentur, qui a Protestantium partibus alieni essent; interceptae et tunc Guisij ad eum literae, quibus mandabat, vt pastorem comprehenderet, et comprehensum statim in furcam ageret ad aliorum terrorem, quod vehementer animos sociorum inflammauit. is ergo militem scripserat, et quosdam iam in vrbem acceperat, portasque nouis custodiis muniuerat, quod illi veriti, vt periculo praeuerterent, Romanio, Montelio Adaemari ac vicinis oppidis auxilia arcessunt, et iam illa in itinere erant, et e nobilitate praecipui, quorum princeps F. Bellomontius Adretius, qui secreta mandata a Regina habebat, iam in vrbem venerant, negotia priuata praetexentes, cum VI Kal. Maij, qui dies in Dominicum incidit, Protestantes, qui in vrbe erant, Adretij praesentia freti XXC circiter armati portam S. Felicis occupant; quo cognito mox eo Gondrinius cum suis aduolat. dum pugnatur, auxiliares, nam ita conuenerat, comparuere, quorum aduentu territi Gondriniani retro cedunt; desideratis ab vtraque parte tantum XX, ipse Gondrinius cum aliquot delectis ex tumultu in aedeis suas confugit, ibi tantisper quieturus, dum plebis efferatae furor deferuesceret, et ipse vireis nouas colligeret; sed inde sine mora ad eas factus impetus, subiecto ianuae igni, qua refracta mox Adretius cum aliis, ex praecipua nobilitate adfuere, tum Gondrinius fide data ex tecto, in quod euaserat, descendere iubetur; et erant qui eum seruatum mallent, sed fremente extra in via plebe, Moniusius ex nobilitate homo priuata iniuria offensus superuenit, qui summota turba ad Gondrinium accedens, quod aliis, inquit, moliebaris, iam tu experieris, totque hominum praeter ius ac fas occisorum poenas lues; sublatoque loricae, qua indutus erat, subligaculo in coxendicem pugionem adegit, eoque vulnere Gondrinium necat, atque vt plebis in via tumultuantis rabiem expleret, cadauer laqueo suspensum ad fenestras spectandum praebuit. caede patrata Adretius III Kal. Maij Valentia ad Reginam dat literas, vt factum excusaret, et se ac primariam prouinciae nobilitatem ad asserendam regis atque ipsius libertatem contra coniuratos regni hosteis in armis esse dicit, eoque consilio Valentiam venisse, vbi plebem ob iniurias a Gondrinio acceptas tumultuantem offenderit, nec impedire potuerit, quo minus in aedibus suis obsessum interfecerit. se vero decreuisse intra paucos dies Lutetiam versus cum copiis egregie instructis proficisci, vt se cum principibus et aliis proceribus coniungat, debitumque obsequium regi atque ipsi praestet. cum Gondrinio et occisus vrbis praepositus iuridicus, qui quod Gondrinij voluntatibus plus aequo morem gereret, odium in se oppidanorum concitauerat; statim conficto et sparso per vrbem rumore, inter chartas eius repertas Guisij literas, quibus mandatum de Protestantibus per vrbes singulas interficiendis continebatur, ad eamque rem IIII Non. Maij dies dicebatur, quod facile creditum, exulceratis adeo ad primos illos motus vtrinque animis, conspirationis, quae iam Lugduni inibatur, praecipitandae caussa extitit. res autem in hunc modum accidit. crebrescente passim fama de motibus ob religionem exortis varie affecti ciuium in vrbe animi erant, cui tum Franciscus Agutius Saulij comes praeerat sub Nemorosio, vir miti ingenio nec admodum Protestantibusinfestus, qui publicae quietis
ex edictorum regiorum praescripto conseruandae studiosus, ciueis, quantum in se erat, ad concordiam et mutuam amicitiam hortabatur. Protestantes ad suburbium trans Rhodanum libere conueniebant, qui seu vt periculum praeuenirent, siue vt aliorum exemplo opes suas firmarent, cum cottidie de nouis sociorum per regnum progressibus afferretur, ad nouas et ipsi res moliendas incitabantur. his accessit, vt sub id tempus Laurentius Maugironus homo in aula gratiosus et Protestantibus valde suspectus Lugdunum cum ala equitum veniret regis mandata afferens, quibus in vrbis administratione Saulio comes adiungebatur, quod sparsum rumorem de Protestantium exitio a Guisiana factione, vt ipsi aiebant, composito confirmauit. nam et ipsum Maugironum, et Gondrinium in Allobrogibus Guisij legatum, Sancalmontium, Achonios conscriptis copiis ad diem condictam Lugduni affuturos fama erat, et in vrbe etiam ignaro Saulio militem clam scribi duce Duperaco constabat. itaque et ipsi militem in occulto conducunt, ad id Morelli, Grilli et Aussij praecipuae auctoritatis ducum nuper Aureliano a Condaeo missorum praesentia confirmati, et arma comparant, nihil amplius cunctandum rati: nam eo rem deductara esse, vt non nisi contrariae factionis peste salus sua expediri posset. dum in eo sunt, de Valentiae tumultu et Gondrinio occiso nuntius venit, quod consilia de vrbe occupanda accelerauit, sublato tanto hoste, et reuocato ad inopinati casus famam Maugirono. itaque prid. Kal. Maij media nocte arma capiunt, maiore fiducia, quam prudentia, quippe infirmi numero, suasu praecipue Iacobi Rufi vrbis Ministri, primamque stationem ad Nazarij fanum collocatam opprimunt, et publicas aedeis nullo fere certamine occupant, Duperaco, dum se lecto moliretur, vix excitato et antequam ad arma currere posset, capto. tum Franciscanorum coenobium et fanum vicinum capiunt, ac praesidio firmant, et reuulsis seris porta Rhodanensi occupata et trapezitarum platea, milite, qui ad Eligij fanum stabat, vix se mouente. in eo conflictu tantum duo aut tres occisi. ita occupatis eodem tempore locis munitis, et disposito per plateas milite, cum S. Ioannis comitibus, ita sodaleis primarij collegij appellant, qui se ad Saulium receperant, in colloquium veniunt, quibus libera sine noxa abeundi data facultate tormenta locis idoneis collocant, et ita vrbe potiti Saulium adeunt, docentque, non regem aut regij magistratus contemnendi aut obsequo debito fraudandi caussa haec se fecisse, verum vt vrbem et propriam salutem ab hostium publicorum iniuria tuerentur, Condaei in ea re mandato obsequentes, ad quem regis regnique tutela regni legibus pertineat. proinde ipse in consueta vrbis administratione, vti prius fecisset, pergeret. verum munere excusato Saulius, postquam aliquot dies in vrbe ad sarcinas colligendas commoratus est, domum in Prouinciam secessit, vbi toto primi belli ciuilis tempore se continuit. mox Franciscus Bellomontius Adretius dux et auctor Valentini cumultūs cum in vrbem venisset, eius administrationem Condaei nomine suscipit. tum coacto ciuium conuentu, vt de rep. constitueretur, haec decernuntur, vti ex Protestantium numero II OIO armatorum ad vrbis custodiam legerentur, eisque stipendia de publico ac sacris prouentibus numerarentur. nemini ob religionem vis fieret, libereque cunctis viuere apud se fas esset, nulla tamen Pontificio ritu sacra intra aut extra vrbem celebrarentur. tum ad consules vrbis denuo ex Protestantibus XII praecipua auctoritate viri adiunguntur, quibus inuocatis et inconsultis aut non consentientibus consules quicquam agere prohibentur; et huc vsque moderate in speciem res acta, sed mox milite ad lasciuiam verso in templa impetus factus, et deiecta passi maltaria et imagines. nuntio de capta vrbe tanti nominis accepto Condaeus, etsi non mediocriter gauisus est, tamen illa templorum expilatione, quae summum odium rebus suis conciliabat, grauiter commouebatur, et cum se aduersus edictorum regiorum violatores arma sumpsisse diceret, suos in idem illud edictum, quo imaginum profligatio prohibebatur, committere moleste ferebat. verum id eo aequiore animo in longinquis locis ac regionibus sibi ferendum existimabat, quod Aureliani eadem licentia impune militem ante oculos grassari, etsi aegre, passus esset. nam cum leui primum rumore de suburbani cuiusdam delubri deiectis statuis fama permanauisset, ita statim turbidi homines exemplo grassante ad statuas profligendas per templa alij alio discurrentes properare visi sunt, quasi
edicto regis id facere iuberentur: cumque Condaeus a sodalibus maioris templi exoratus custodes apposuisset, illiipsi occlusis valuis statim imagines et altaria confringunt, palam dictitantes, cum imaginum ac praui cultūs propugnatores tam crudeliter in homineis, hoc est, in spiranteis Dei imagines cottidie saeuirent, non videre, cur a statuarum, hoc est, a mortuarum atque adeo vetitarum rerum, et quae occasionem offensionis darent, profligatione temperare deberent. editum et in eam rem scriptum, quo S. S. Patrum testimoniis imaginum cultus refutabantur, et ad Christianos principes pertinere demonstrabatur, vt earum vsus tanquam in Deum contumeliosus in ditionibus suis aboleretur: itaque statuarum profligatores minime censeri seditiosos debere, quippe qui cum veritatis patrocinium susceperint, sui officij esse ducant, tam detestandum et pij omnibus inuisum spectaculum e conspectu hominum tolli. secundum haec Condaeus Poncenacum Aureliano Lugdunum mittit, qui equitatui praeesset, data peditatūs Changio cura. sed suborta dissensione Changius, Foresium Blaconum sibi substitui patienter tulit; ipse Valentiam Cauarum ad res ordinandas mox concessit. igitur Blaconus dum Lugduno Adretij nomine praeesset, certior factus Sanuitalium cum nobilitate ex Aruernis, Velaunis et Gabalis collecta in Segusianos descendisse, vt Lugdunensi agro circum vastato vrbem ad paenuriam redigeret, propere istuc Poncenacum praemittit cum IO delectis, cum quibus ille Sanuitalium secum III OIO fere sed rusticorum et inermium secum trahentem primo impetu fudit, multisque ex confusa illa multitudine occisis nobilitatem eam retro cedere coegit. inde cum Monferrerio Forum vsque Segusianorum progressus, a quo regio hodie Forensis dicitur, obuiam nobilitatem, cuius dux erat Sanprius, leui proelio conserto disturbat, parte in montes vicinos dilapsa, parte intra oppidum compulsa, quod mox obsessum vi cepit. interea Adretius qui iam legionariorum in Allobrogibus praefectus tunc summum imperium sibi per Prouinciam sumpserat, Condaei nomine, dum certius de ipsius Condaei voluntate constaret, Kal. Maij ad Senatum Gratianopolitanum dat literas minarum plenas, quibus mandabat, vt seditiosos quosdam illis designatos ciuitate eiiceret; ij erant Gulielmus Porta curiae praeses, Petrus Bucerus cognitor regius, Ioannes Buffenetitius, Io. Robertus, Io. Pauiotus vrbis consul, quos cum Gondrinio et Rozano Mirabello de Protestantibus delendis coniurasse dicebat, quibus pulsis, postquam de deiectis per templa passim toto regno imaginibus allatum est, statim discurritur, et vbique statuae a plebe et pueris insanabili lasciuia confringuntur. idem per ceteras fere totius prouinciae vrbes et oppida factitatum, praeterquam Ebroduni et Brigrantione. tum edicto ab Adretio poena capitis addita, ne quis Maugirono, qui sibi praefecturam prouinciae falso vindicabat, adesset, iniunctumque omnibus, vt eum tanquam perduellem et edictorum regiorum violatorem persequerentur. mox Mirabellum et Bussiera vicinae arces in potestatem acceptae et idoneo praesidio firmatae: descripta etiam aurea et argentea simulacra, et pretiosa omnis supellex sacra, et Valentiam asportata non sine oppidanorum fremitu, qui melius in vrbis vsus necessarios conflari eam posse aiebant. tum Non. Iunij magnum Carthusianorum coenobium iri placuit, quod quia inter montes asperos positum vrbi imminebat, propter viciniam incommodaturum credebatur, ob idque ab Adretio expilatum et incensum est, in collegij illius sodaleis reiecta artificiose culpa, quasi aduersarios receptassent, et accepto milite hostilis animi indicium primi dedissent. inde Adretius Gratianopoli non satis firma vrbe machinas duas maiores et XX campestria tormenta Valentiam deduci imperat, ne si vrbs in hostis manus veniret, cum iis vicina oppida in potestatem redigerent. dum in eo esset, et diuersa parte Maugironus circa Chamberium militem scriberet, affertur de Arausiensi clade. ea vrbs hodie principatūs supremi titulo cum sua ditione insignitur in Prouinciae comitatu sita, cuius et partem facit, imperio Franco-germanico olim subiecta, vt ex Bulla aurea Academiae eius institutionem complectente constat, aliaque praeterea, quae priuilegiorum ecclesiae primariae a Friderico II anno OIO CC XXV concessorum confirmationem sanxit; ex moneta item, quae cum Imperij insignibus cudebatur, et tabellionum priuilegiis, qui auctoritate Imperiali instrumenta publica conficiebant. postea Imperij per Galliam nostram infracta potentia peculiares
principes Prouinciam tenuere et cum ea Arausiensem principatum, qui tandem ad Bauscorum regulorum familiam seu successione siue alio titulo deuolutus est, eadem praeroeatiua ac immunitate, quibus hodie Imgerij principes fruuntur. de quibus instrumentum fuit confectum a Bertrando Bausco anno OIO CC XLII Eid. Xbr. in eo principatu et partem habebant Hierosolimitani equites a principibus, vt vero sit simile, in societatem ascici ob virtutis famam et praecipuum belli aduersus Saracenos gerendi, cui illi destinati erant, ea aetate studium, vt a Rigensi episcopo in Liuonia alibi factum memorauimus. idque ex numis plerisque patet, quibus in antica parte Arausiensis principis, in postica Hierosolimitani ordinis insignia visuntur insculpta. et ita res in eo principatu fuerunt vsque ad annum OIO CC LVI. quo Carolus Andegauensis Ludouici IX frater, qui Beatricem Raimondi Berengarij vltimi ex Barcinonensium comitum illustri familia Prouinciae comitis F. vxorem duxerat, eam ditionem creuit, et Gulielmuni Bauscum Arausionis principem tanquam beneficiarium in fidem accepit per Odonem Fontenaxium magnum Prouinciae Senescallum. Carolo Carolus II F. successit, qui tot regulorum suspectam potentiam habens ab Hierosolimitanis equitibus permutationis titulo partem, quam in Arausiensi principatu habebant, comparauit, anno OIO CCC VII, XI kal. IXbr., eamque mox Bertrando Bausco attribuit, lege adiecta vt ipse posterique eius de principatu vniuerso tanquam beneficiarij Prouinciae comitibus fidem deinceps praestare tenerentur. ea de re instrumentum confectum anno sequenti XI Kal. April. secundum haec Bertrandus Bauscus a Roberto Caroli II F. sacramento adactus est anno proximo, cumque biennio postidem Bertrandus cum syndico Arausiensi ciuitatis nomine agente de priuilegiis et immunitatibus transigeret, supremi imperij ius quod comitibus Prouinciae competit, diserte exceptum est. Bertrando Gulielmus F. successit, qui itidem a Roberto iisdem condicionibus in fidem acceptus est. Gulielmo Raimondus filius successit, et huic Raimondus II, qui ambo Ioannae Neapolis et Siciliae reginae sacramentum fidei dixerunt, et hic quidem de vi publica ob quaedam violenter perpetrata Cortesone, quod est principatūs municipium a Fulcone Dagutio magno Prouinciae Senescallo postulatus fuit, bonaque eius annotata, nec prius quam gratia delictorum a Ioanna impetrata eorum plenam possessionem recuperauit. Ioanna cum nullos liberos haberet Ludouicum I Andegauensem Ioannis Franciae regis F. adoptauit, et heredem instituit, et post eum Ludouicum II eius filium, eique Ludouicum III Calabriae ducem substituit, a quibus omnibus principes Arausienses in fidem accepti sunt. Raimondi Bausci sine masculis decedentis ditionem Maria filia creuit, quae Ioanni Cabilono nupsit anno OIO CCCC X, cum Bausci cum principatum ab anno OIO CC XL tenuisseut. ex eo matrimonio genitus Ludouicus Cabilonus, qui a Renato Siciliae rege in fidem acceptus est, eique XV OIO librarum commodauit anno OIO CCCC XXXVI dum captiuus Diuione a Philippo Burgundione detineretur. vicissim Renatus, vt ei de huius summae restitutione caueret, ius supremi imperij, quod ipse in principatu habebat, obligauit; cumque carcere liberatus aes illud dissoluere paratum se ostenderet, Cabiloni tergiversatione effectum est, vt negotium exitu caruerit. Ludouico Gulielmus Cabilonus successit, qui cum summo imperio illo licentiose, atque adeo iniuriose contra Arausienseis abuteretur, tandem vicinorum interuentu inter partes transactum est, cautumque, vt Arausiensibus a principis magistratibus appellare ius esset. id actum anno OIO CCCC LXXI mense Ianuario, quo tempore rerum in Francia potiebatur Ludouicus XI, qui Renato et Carolo in Prouinciae comitatu successit, et cum Gulielmo Cabilono transegit, his condicionibus, vt Gulielmus acceptis a rege XL OIO aureorum fidem in posterum regi et Delphino Viennensi tanquam beneficiarius obligaret, et eius subditis ad Gratianopolitanum Senatum appellare ius esset, ceteroqui ipse titulos supremi principis, seque gratia Dei principem Arausiensem indigetare, monetam percutere, gratiam delictorum impertiri, aliaque eiusmodi, quae summi imperij sunt, facere posset, hisque condicionibus in fidem acceptus est VII Kal. Iun. anno OIO CCCC LXXV. ab eoque tempore de Arausiensium appellationibus Delphinatūs curia cognouit vsque ad annum OIO CCCC IC. quo Ludouicus XII, qui impense Ioanni Cabilono Gulielmi F.
fauebat, officiorum memor et egregiae ab eo nauatae operae in proelio ad Albini fanum in Armorica, vbi ambo capti fuerant, supremum ius illud bene merito amico remisit, non tamen sine contradictione. nam cognitor regius intercessit, et ad Delphinum et Delphinatūs gubernatorem appellauit, protestatione facta et monumentis publicis eodem anno IIII Eid. VIIbr. consignata, verum spreta cognitoris regij protestatione Ioannes ex eo supremum ius in eo principatu vsurpauit et curiam Parlamenti praesidemque et IIII consiliarios instituit, qui ius cum suprema potestate dicerent, idque vsque ad Ludouici XII excessum tenuit. nam eo defuncto cum Franciscus gratiam a decessore suo factam reuocasset, Philibertus Ioannis F. in fidem ab eo acceptus est, rursusque Gratianopolitanus Senatus de Arausiensium iudicum appellationibus cognouit. Philibertus is sine liberis decessit, et Renatum Nassouium Claudiae sororis F. heredem instituit, atque in Cabiloni nomen adoptauit. ij quod relicta Gallia Austriacis operam suam addixerant, eorum gratia contra beneficij collati auctores vsi sunt, et post Ticinensem cladem Madritiana pacificatione cautum fuit, vt nulla habita iuris, quod regibus competebat, ratione, Arausiensis principatūs cum summo imperio ipsis restitueretur. et quanquam bellis postea inter Carolum V et Henricum II subortis regij magistratus manum in principatum iniecissent, et Gratianopolitanus Senatus per id tempus de appellationibus cognouisset, tandem pacificatione vltima anni OIO IO LIX rursus supremum Arausiensis principatūs imperium Nassouiis iuxta Madritiana pacta restitutum est, et Gulielmus Gulielmi F. Renati frater patruelis praefectum vrbi imposuit, et magistratus denuo instituit qui citra prouocationem cum summa potestate ius dicerent. ea vrbs olimaliquot Conciliis celebris, episcopali quoque dignitate ornata est, quam eo tempore tenebat Philippus Camerarius ex illustri Camerae marchionum familia, Protestantibus, qui iam in ea libere conueniebant, valde infestus. ij pacate sub Causano praefecto, et postea sub Alexandro Turrio a Villelmo Nassouio vrbis principe vixerant, donec de Vassiacena caede rumore sparso territi oppidani, eandemque fortunam veriti, arma capiunt, Turrio praefecto tanquam sibi suspecto eiecto, et acceptis IO C praesidiatiis se muniunt, misso etiam Lugdunum ad amicitiam firmandam, rem pecuniariam expediendam, et arma coemenda Perrino Parpalea loci praeside, qui in reditu iuxta Burgum in Viuariensi pago, cum per Rhodanum cum armis deueheretur, V ab Arausione leucis a nauclero proditus et interceptus est; quo cognito oppidani statim militem Saulio Santandreano duce ad recipiendum si fieri posset, Parpaleam emittunt, tam vicinum hostem minime rati. iam ante Philippo episcopo vrgente Fabricius Serbellonus, penes quem summum armorum imperium ei a Pontifice cognato attributum in Venascinensi comitatu erat, Caualione loco condicto conuenerat, cum Honorato Sabaudo Sommariuio Claudij parentis Tendae comitis legato, Francisco Balma Suzae comite, Ponteuesio Carsio, Flacceano eius fratre Aquensis ciuitatis praefecto, Gabriele Bollerio Centalio, Ventabreno Lauerderio, Mondragonio, Venterolio, aliis regiae ditionis proceribus, et de Protestantibus Arausione vt nimium vicino expellendis consilium inierat, cum intellecto praesidiarios vrbe egressos inopinato, ad portas cum II muralibus tormentis et minoribus aliquot aduolat Non. Iunij vix albescente die; oppidani casu territi, mox ad reuocandum Santandreanum mittunt, et eodem tempore, vt moram negotio interponerent, cum Serbellono colloquium poscunt, et VI e suo numero ad eum legant: tum perscriptae condiciones: vt externus miles statim dimitteretur: arma omnia in templum maius comportarentur, clauibus eius in Turrij praesidis manus traditis. quibus condicionibus reiectis, continuo Serbellonus vrbem ita cingit, vt Santandreanus, qui ad Serinianum remanserat ingressu prohiberetur; mox tormentis admotis ad eam partem, quae Eutropij fanum spectat, arcem versus pulsationem incipit. verum cum ab arcis praesidiariis, quibus Costa iunior praeerat, grauiter infestaretur, tormenta inde deducit, et ad portam molatrinarum transfert, vbi post CLX circiter ictuum displosionem edita ampla ruina oppidani spe omni auxiliorum destituti pars noctu cum coniugibus ac pueris diffugiunt, et ad socios, qui Seriniani erant, tendunt, pars se ad defensionem comparant. verum cum diuersis partibus hostem vim facere, et clatris reuulsis
ab aduersae factionis ciuibus etiam plerisque locis admitti, frustraque arma expediri cernerent, in arcem confugiunt. victor hostis nullo non immanitatis genere in eos, qui in vrbe remanserant, saeuiit. nam qui primum impetum effugere, alij lentis ac minutis pugionum ictibus, sic vt se mori sentirent, occisi, alij supra contos, sarissas, ac strictos enseis praecipitati, alij ad cremasterum paxillos appensi et combusti, alij denique exsecti. nec decrepitis senibus, mutilatis, et in lecto per valetudinaria decumbentibus aegris; miserisque messoribus, subita obsessione in vrbe oppressis, quibus nulla praeter falces arma, parcitum. pleraeque feminae interfectae, aliae ad fenestras et porticus suspensae et auulsis ex eorum amplexibus paruulis infantibus scloppetorum ictibus confossae. multae virgines per vim corruptae. pueri multi item ab Italis rapti et ad nefandam libidinem satiandam in miseram captiuitatem, ex qua non nisi diu post redierunt abducti. auxerunt crudelitatem contumeliosa spectacula productis mulierum cadaueribus, et in eorum pudenda boum cornibus et saxis ac stipitibus ad ludibrium iniectis. virorum item interfectorum plagae foliis sacrorum librorum fartae, qui vt vernacula lingua scripti ab illis discerpti passim iacebant. nec vero aduersa factio, quae hosti ad oppidum capiendum prodita conciuium salute viam strauerat, furorem euasit; nam cum se in platea armati cum vxoribus ac pueris conglobassent, hostes eos ad defensionem se parare rati irruunt; etc ad vnum omneis trucidant; nec proinde illi ciuium suorum exitio diu laetati sunt. inde ad arcem itum, cuius praesidiarij vitam pacti, ad vnum omncs, qui CIX numerati sunt, aut praecipitati, aut gladio deleti sunt, exundante passim per vrbem cruore. post caedeis, in domos incendiis saeuitum. publicae aedes serpentibus flammis, etiam episcopi palatium igni absumptum est, et CCC fere priuatorum domus, in iisque plerique, qui latebant, praefocati; vixque exortis post ingentia tonitrua insolitis imbribus incendium restingui potuit; qua commoditate vsi plerique, qui a strage superabant, per noctem aufugiunt, et ad socios, qui Seriniani substiterant, se conferunt. tumdireptae aedes, quibus ignis pepercerat, ac postridie moenia Serbelloni iussu a fundamentis euersa. capti Arausione Costa arcis praefectus, Caritaeus, et Ruisius, et Tarasconem sub custodia ducti. Serbellonus cum suis Auenionem concedit, relicto in vrbe Turrio. Sommariuius in Prouinciam tendit, itinere per Vedanam, Castrum nouum et Cumontium facto, atque ad Balmetam castra metatur. Susaeus magna praeda onustus cum Petram-latam cum suis venisset, et inde Montelium Adaemari, cuius iam praedam spe deuorauerat, petere in animo haberet, intellecto firmas in eo copias esse, domum retro ad vireis ex laboribus reficiendas se contulit, imposito Petrae-latae CCC praesidio sub Ricardo Vaureacensi. Parpalea vero ille, de quo diximus, Auenionem, vnde natus erat, ductus, cum ibi cauea lignea et in altum suspensa inclusus ad vilis plebis spectaculum ac ludibrium diu expositus fuisset, postremo Vi Eid. VItil. capite luit. quibus rebus iritatus vltra modum Adretius homo natura ferus et qui occasionem fundendi humani sanguinis quaereret de cetero strenuus et impiger dux Gratianopoli profectus, relicto, qui per suam absentiam vrbi praeesset, Briono ex Treuirensi nobilitate homine bellicoso cum IIII signis Montelium venit Non. Vtil.: inde acceptis in itinere nouis copiis cum Serinianis recta Petram-latam ducit, quod est oppidum in planicie situm, dissitis leucam amplius ab eo montibus, tantum rupes oppidi dorso assurgit, cui arx insidet, omni ex parte praerupta, ad quam ex oppido admodum angusto calle aditur. facta ruina primo impetu vrbs capitur, subito aduentu attonitis adeo praesidiariis, vt ruinam defendere non ausi, statim in arcem se receperint; potitus oppido Adretius quoscunque armatos nactus est omneis ad vnum occidi iussit. inde recta ad arcem progreditur, ne spatium militi animos ex pauore concepto colligendi daret, fortunaque vsus ad portam vim facit, territisque praesidiariis huc illuc palantibus, et quid agerent ignaris colloquium poscitur; sed dum de condicionibus altercatur, Arausienses recenti suorum clade efferati et vltione ardentes irruunt, et refracta porta in confusos rabiem effundunt nulli parcentes, parte de rupe deiecta, parte gladio trucidata. inde sine mora Burgum vadit Adretius, quod non admotis tormentis mox venienti patuit. obuiam et ad eum venere Fani Spiritus oppidani et claueis oppidi attulere, cui validum praesidium ad pontis Rhodano impositi securitatem imposuit duce Pontio homine
pugnace cui multum fidebat, etsi erat altero brachio mutilatus. mox Bolenam ducit, oppidum Venascinensis comitatūs in Delfinatūs finibus situm, quod impetu cepit, et milites in eo repertos ex Francisci Fogassij Bartelasij cohorte ad vnum omneis interficit, inde recta proculdubio Auenionem petiturus et vrbe fortasse ob terrorem de se sparsum potiturus, nisi eum Gratianopolitanus casus ex via domum reuocasset. dum abesset, et Brionus ex morbo decumberet, qui diuersa ab eo sentiebant, occupatiorem eum rati, quam vt tam prompte in vrbem redire posset, oblatam Maugironi, qui in Sabaudia copias cogebat, in vrbem introducendi occasionem minime sibi praetermittendam, arbitrati sunt. quod subodorati Protestantes, cum intellexissent Maugironum propius in dies ad vrbem accedere, cum Senatu agunt, et quo in periculo ac tumultu res sint, ob nimiam illius viciniam demonstrant, petuntque vt auctoritatem suam interponat, et Maugirono, vt recedat, imperet. missi ergo ad cum ex curiae decreto Laurentius Rabotus Senator et vnus ex vrbis consulibus, in speciem, vt eum a profectione in vrbem dehortarentur, re vera vt in occulto cum eo agerent, et consilia ipsius communi catis suis adiuuarent. itaque ex compacto responsum a Maugirono homine comitati aulicae innutrito, se non posse officio deesse, quoad prouinciae sibi a rege demandatae possessionem accipiendam obligetur, sed nihil ea re Protestanteis commoueri debere, quibus et rex et ipse bene velit, et quibus salua libertas iuxta edictorum promulgationem mansura sit; se exiguo comitatu ad vrbem venturum, neque passurum, vt cuiquam vis aut iniuria quacunque de caussa fiat. ita dimissis delegatis Maugironus propius ad Bellovacum pontem, qui Sabaudiam a Delfinatu disterminat, copias promouet, et inde aditus circa vrbem praesidio firmat, misso Maestrali, qui Costam Fani Andreae, quod est oppidum agri Viennensis, in via, quae Vienna Gratianopolim ducit occuparet; missi alij Morenam pagum, in via, qua Valentiam itur; alij rursus, qui Isarae angustias infra vrbem seruarent. quibus peractis XVIII Kal. Vtil. Rupis portum venit, et iam de ciuium voluntatibus certus, misso vno e domesticis nobilibus literas ad vrbis consules dat, exemplumque diplomatis regij vna mittit, quo illi in locum Gondrinij nuper mortui praefectura prouinciae per Guisij absentiam a rege mandabatur. coacto in vrbe concilio decernitur, vt Maugironus admitteretur, Adretiani milites cum armis et rebus saluis vrbe emitterentur, accepta a Maugirono fide, nullam Protestantibus molestiam aut periculum creatum iri, et libere ad Franciscanorum coenobium conueuiendi facultate attribura. ita eodem die Maugironus vrbem ingreditur cum CC equitibus et OIO CC circiter peditibus, quibus admissis vix insolentiae eorum temperari potuit, quin ad praedam discurrerent, frustra patibulis per vrbem, vt eo terrore licentia refrenaretur, erectis. postridie supplicationes indictae, et conquisiti omnes reprobatae lectionis libri, et aut flammis absumpti aut concerpti sunt, quibusdam etiam per tumultum de ponte deiectis et occisis. tum promulgato in curia diplomate, ipse Costam petit, relicto in vrbe Cassenatico viro moderato, qui mox edictum proponit quo externi omnes vrbe excedere, et milites quicquid praedati fuerant intra XXIIII horarum spatium capitis poena addita restituere iubebantur. mox ciuibus arma reddita, et lustratione publica recensiti ex iis IO CCC egregie instructi. Bussiera, cui Cochium hominem quam pusillo corpore tam ingenti animo praeditum imposuerat Adretius, frustra minis ac pollicitis tentata, ne II OIO quidem rusticorum coacta manu expugnari potuit. Maugironus vrbe discedens XIIII OIO aureorum mutuo in belli sumptus petierat, iamque ciuium descriptio facta fuerat, vt ea summa viritim distribueretur, cum Adretius omisso de Auenione obsidendo consilio propere Valentiam regreditur, et inde incredibili celeritate, qua Maugironi eodem venientis conatus irritos reddidit, Romanium occupauit, locoque firmato noctem vnam tantum in eo commoratus recta Marcellini fanum ducit, in quo eadem celeritate CCC praesidiarios formidine consternatos oppressit, et nulli gratia facta omneis ad vnum aut interfecit, aut ex turre praecipitauit, nusquam comparente Maugirono, quem ille, quamvis equitatu inferior, ad certamen deposcebat; verum is audito Adretij aduentu retro in Sabaudiam concessit, et inde se ad Tauanium in Burgundiam contulit, vrbe in praedam ad hostis implacabilis et recenti contumelia iritati arbitrium relicta, et contempto
tot miserorum ciuium, qui rebus ipsius cum propria pernicie fauerant, peticulo, verum ij mox intellecto Adretij successu suam Maugirono ingratitudinem et ignauiam simul exprobrantes alij alio VII Kal. Vtil. diffugere. postridie remissis, qui carceribus detinebantur, Protestantes vastitatem vrbis et suum ipsorum peri culum veriti Adretium adeunt, et vt miserae plebi ignoscat, petunt; ipse mox cum IO CCC equitibus et in iis Renato Sabaudo Cipetra comitis Tendae altero filio, Senate, et Mouentio vrbem ingreditur, et ita hospitia metatus est, vt quamvis VI OIO amplius armatorum in exercitu haberet, nulla iniuria vniuersos vel singulos affecerit. mox edictum proponit ne iustitium in vrbe esset, vt omnes magistratus intra VI dies domum quisque suam rediret, et in muneribus suis more solito obeundis assidui essent, exceptis iis solis, quos iam ab initio vrbe expulerat. nec multo post Io. Ponatus senator, per montana facto itinere ad eum cum V signis venit, quae per limitem, videlicet Caperolianum, Charrae pontem, et Alleuardum distributa sunt, eorum cura Sanmauritio iuniori attributa, cum Changij iunioris item et Carbonei cohortibus. inde exeunte Iunio tot rebus tam feliciter ac tam breui tempore patratis A drerius Lugdunum profi ciscitur, relicto Ponato cum V signis, qui vrbi praeesset, et Bussierae arcis custodia ad limitem ruendum Cassario equiti in Cochini locum commissa. Lugdunum vbi venit, ad oppida in Forensi agro in potestatem redigenda animum adiecit imposito Burgeato Valentino Senescallo, qui vrbi praeesset homine ad quasvis gerendas res potiusquam bellica munia obeunda idoneo, non sine ciuium indignatione, Adretium arbitrio suo inconsultis iis cuncta administrare dictitantium, quod in caussa fuit, vt illi apud Condaeum vrgerent, virum dignitate, moderatione et prudentia conspicuum ad res ordinandas quamprimum ad se mitteret. interea Adretius Muronum et Monbrisonium, vtrumque infirmum oppidum ducit. et Monbrisonium quidem cum deditionem facere recusasset Moncelasso qui loco praeerat, ad fortiter resistendum oppidanos ac militem hortante, postremo tormentis admotis XVII Kal. VItil. vi cepit, obuiis, quibusque caesis, ita vt vrbs tota cadaueribus partim oppleretur partim sanguine exundaret. superabat propugnaculum, in quod e strage superstites confugerant, quo recepto deditos omneis partim obtruncat, partim in editissimam turrem adductos post prandium quasi ad oblectamentum e fenestris praecipitat, in iisque Moncelassum ipsum, quamvis vitam saluam pactum, frementibus ducibus, et Blacono ac Poncenato praecipue perfidiam simul ac saeuitiam Adretij incusantibus. inter eos, qui ad id leti genus destinati erant, vnus repertus est, qui ad praecipitium ductus cum tempore et spatio ad impetum capiendum, vt desaltaret, petito semel atque iterum restitisset, increpante Adretio, quasi tempus inutiliter consumeret, ille nihil turbato vultu, atqui quod me iubes vt faciam tam cito, id vt decies capto impetu facias, per me licet, quo audito Adretius praesentiam ac securitatem animi in tanto discrimine iocantis admiratus, homini ignouit. sub id tempus Subizius Aureliano a Condaeo missus superatis multis in itinere periculis vix tandem Lugdunum venit XIIII Kal. Vtil. vir praeter natalium splendorem singulari animi moderatione et rerum agendarum peritia praeditus, qui querellas ciuium meliore in posterum spe sedauit, confusa ordinauit, et securitati ac annonae vrbis diligenter prospexit. is et Adretium suo aduentu initio turbatum prolatis Condaei mandatis, et ad eum literis placauit, et insuper monuit, vt temperatiore modo bellum administraret, neque tam seuere in victos ac deditos animaduerteret, haut occulte suggillata eius recenti ad Monbrisonium saeuitia, quam ille excusabat contrario Arausiensis stragis exemplo, addebatque ad erigendum et in lucem producendum Protestantium nomen, quod propter praeteritas contumelias et ignominiosas poenas vile et despectum iacebat, opus fuisse insigni et memorabili facinore, quod et contemptoribus formidinem iniiceret, et iustam Protestant um caussam adiuuaret. ita Adretius vtcunque in speciem placatusa Subizio dimissus est, et a Monbrunio crebris literis, vt ad se veniret, sollicitatus in Allobrogas contendit. antequam adueniret Subizius, interceptae fuerant Nauarri literae ex III virorum consilio scriptae ad Sommariuium, quibus iubebatur, quantas possect copias vt scriberet, et se Maugirono ac Tauanio coniungeret, vt coniunctis viribus Lugduno vndique cincto operam darent, ne messis colligeretur,
et annona in vrbem importarentur. eo factum, vt oppidani statim per Ioannem Frelonium nobilem librarium ac conciuem suum cum Heluetiorum pagis agerent, et ad tutelam vrbis ac vicinorum securitatem auxiliareis copias poscerent, et a Bernatibus quidem VIII, a Nouocastrensibus III, a Valesianis IIII signa impetrarunt, sed ea lege, vt ea regis auspiciis militarent, et solius ciuitatis custodiae inseruirent, nec extra ad expeditiones ire tenerentur. iam Sardonum Sabaudiae vicum, qui dierum nec amplius duorum itinere ab vrbe abest, copiae peruenerant, cum Subizius Lugdunum venit, vbi postquam de condicionibus cognouit, statim ad Bernatum Senatum mittit, qui ostenderent amplissimam ac populo frequentem ciuitatem non milite, qui se moenibus in cluderet, indigere, sed qui cum opus esset, excurrere et messi faciendae ac comeatui comportando, atque adeo hosti, qui Cabilone iam conuenerit, propediem inde ad vrbem obsidendam venturus, resistere paratus esset; quibus rationibus victi acquieuere Bernates, suis libertate concessa ad vrbis vsus ex Subizij consilio inseruiendi. itaque Nouocastrenses et Valesiani Matisconem a Poncenato ducti, qui ad Germanos equites conducendos Argentinam miserat; et inde spes facta a Subizio, vt ex eo numero IIII OIO ad Condaeum summitti possent. verum Matiscone interea intercepto ea spes frustra fuit. postea missus Blaconus cum delectis, qui ex Forensi agro in vrbem iam penuria laborantem annonam adueheret. is ad Casam vsque Dei, quod est in Aruernis munitum coenobium, progressus locum capit et ei cum praesidio Moniusium sororium suum imponit. inde Anicium siue Podium Velaunorum progressus cum tormenta non haberet, et Santeranum, Sancaumontium, et Sanvitalium cum aliis prope esse intellexisset, nullo operae pretio facto reuertitur. illi coenobium discessu Poncenati mox recipiunt, et contra deditionis leges Moniusium libertatem pactum retinent, et sub custodia, quod de caede Gondrinij insimularetur, Rigomum mittunt, vbi multa grauia ob eam caussam perpessus est. secundum haec missus Io. Mendoza Hispanus, qui iamdiu regibus nostris patria deserta operam addixerat, homo festiuus et rerum peritia praeditus ad Heluetios, apud quos olim orator fuerat, vt de auxiliis Lugdunum missis apud Bernates expostularet, quasi ita foedere, quod illis cum Gallis intercedit, violato. verum illi excusant, et suos sponte eo iuisse dicunt, quod cum impedire non possent, hanc legem addidisse, vt vrbis tantum custodiae inseruirent; qua in re amici potius quam alieni a regis commodis animi signum dedisse. nihilominus a Mendoza impetratum, vt suos reuocarent, missique Nicolaus Graferiendus, et Hieronymus Manuel ad Subizium, qui Mendozae legatione exposita peterent, vt cum bona ciuium et sua venia, quando id regi graue esset, inde suos deducere liceret. quod et factum est, acceptisque a Subizio stipendiis continuo domum remissi sunt; Nouocastrensibus et Valesianis remanentibus, et in VI signa distributis; qui condicionibus scriptis sub Petro Ambiello summo eorum praefecto deinceps Lugdunensibus militarunt. nihilominus aliorum discessu multi ex ciuibus territi vna et ipsi vrbe excesserunt, prose quente abeunteis summa humanitate Subizio, et melius secum agi dictitante, si ij, quibus animus deesset, vrbem desererent, relictis in ea pignoribus ac caritatibus. eiusque custodiam paucis sed bene animatis ciuibus permitterent. dum haec Lugduni et in Delfinatu agerentur, longe alia rerum facies in Prouincia erat, quas ab initio anni breuiter repetere pretium est: condito Ianuarij edicto missus in Prouinciam fuerat Antonius Crussolius comes, et cum eo Antonius Fumeus Parisiensis et Ioannes Ponatus Gratianopolitanus Senatores, qui illud in Aquensi curia promulgari et executioni demandari curarent. Prouinciae praeerat Claudius Sabaudus Tendae comes prorex hautquaquam alieno a Protestantibus animo, alioqui miti ingenio vir, et qui natura tranquillitati publicae studeret. cumque duos filios ex duabus vxoribus haberet Honoratum Sommariuium natu grandiorem, et Renatum Cipetram, in hunc propensiore animo inclinabat, vt magis sibi similem, alterum contra turbido ingenio hominem auersabatur. Iacobo item Cardeto ex illustri Salutiorum familia viro filiam elocauerat, qui et socero obsequens erat, et haut dubie Protestantium caussae fauebat. Pontevesiorum familia iis locis potens est, euius princeps Carsius, qui Flaceanum fratrem plane germanum Aquensis ciuitatis praefectum et tunc consulem
primarium, qui honos praecipuis ex nobilitate tribuitur habebat, is rebus nouis ad omneis occasiones intentus Sommariuium seducit, et oblata Guisianorum, qui in aula plurimum poterant, amicitia amplissimas condiciones proponit, si deserto parente, qui quod sectariorum caussam palam amplecteretur, apud populum male audiebat, ad Catholicorum partes declinaret, seque iis ducem praeberet. quod si faceret, summam praefecturam regionis ei a rege delatam iri spondebat. id facile persuasit feroci et ambitioso iuueni homo vafer, et ita eum a parente paullatim alienauit. Crussolius interim communicatis cum Prouinciae praeside consiliis Marinianam venit IIII ab Aquis Sextiis leucis. inde ambo Cadeneti vicecomitem ad vrbem mittunt, cui primo a Flaceano clausae portae, sed denuo re deunti patuere; missique ex curia et vrbis consulibus, qui factum excusarent, et culpam in Flaceanum reijcerent. oppidani a Ponteuesijs incitati multa crudeliter, multa auare ac contumeliose in Protestanteis admiserunt, ac postremo dispositis per plateas ac propugnacula tormentis, ac conducto milite etiam portas vrbis muro inducto sepierunt. igitur negotium datum vicecomiti, vt portas aperiret, tormenta reduceret, militem dimitteret. iussus et venire ad praesidem ac Crussolium Flaceanus, qui cum imperium nulla legitima caussa in medium adducta detrectaret, ob contumaciam consulari potestate abdicatus est, eaque Cadeneti vicecomiti attributa. tum praemissis, quas visum est, in vrbem copiis Crussolius Non. Febr. ingreditur, et delegatos a rege Senatores in curiam introducit, iisque a rege mandatum dicit, vt de concussionibus iudicum, de quibus pleraeque apud eum querellae delatae sint, cognoscerent. postea promulgato edicto assignatus extra vrbem sub Pinu Protestantibus locus, quo conuenirent, et ne quid iniuriae iis a plebe fieret, omnium arma in publicas aedeis comportata, abrogata consulibus et decurionibus vrbis, qui Flaceanis partibus addicti credebantur, potestate, et aliis minime suspectis a Crussolio inaliorum locum succenturiatis. Flaceanus inde cum suis Brinolium se contulit, signis explicatis, in quibus R. Sedis insignia, hoc est, duae claues decussatae impressae erant, praecunte Franciscano cum lignea Christi cruci affixi imagine, vt in supplicationibus et parentalibus fieri amat, et vno quoque milite coronam seu rosarium circa collum tanquam monile gestante; caesa ab eo in itinere cohors nuper regis nomine conscripta; tum assumptis IO circiter aliis vndique ad se spe praedae accurrentibus, cum milite vago et ad rapinas ac caedeis huc illuc discurrente multa damna vicinis locis dedisset, per montana Brunolio relicto Bessi arce in itinere tentata tandem Bariolium versus iter intendit, cum prius tribus edictis citatus, quod non pareret, S. C. perduellionis damnatus esset; eo mox a praeside et Crussolio praemissi Senas et Mouentius cum scloppetariorum cohottibus, qui ab oppidanis exclusi Varagam haut longe consedere. ibi a Flaceano veluti obsessi diuturna pugna, et cum pilae ac puluis defecissent, saxis etiam certauere, ac tandem Maximini fanum vt locum tutiorem concessere. Flaceanus vero Bariolium ab oppidanis inuitatus petit cum OIO IO circiter militibus, quo mox Praeses ac Crussolius cum XX signis ductore Santalbano accurrere, nec multo post per dispositos equos Adretius legionariorum praefectus eodem venit, Ventabreno interea passim equitatum Arelate et vicinis locis cogente, vt Flaceano suppetias ferret, et ad Remigij fanum, dum Auenione promissa auxilia aduentarent, subsistente: quod maturandae Bariolij obsidionis caussam ducibus praebuit. oppidum ad radices ardui montis loco depresso ac praecipiti situm est, a tergo asperis collibus, a fronte praeruptis fere cliuis cinctum veluti forma theatrali, de cetero moenia firma, quae riuo conuallem admodum angustam praeterlabente alluuntur, et arcem oppido imminentem habet, vt haut ita expugnatu facilis a multis crederetur, praesertim cum duces IIII tormenta tantum campestria in castris haberent. nihilominus cum ad suburbium, quod oppido hemicycli specie praetenditur, pro tempore a Flaceano munitum leuibus proeliis aliquandiu pugnatum esset, notato a Santalbano loco et contis ac sarissis aperto muro factus impetus prid. Non. Mart, quem hostes initio sustinuere, sed mox cedentes cum retro receptum ad arcem tantum haberent, primum cedendo; mox turpi fuga ruinam deseruere. in eo tumultu irrumpentibus militibus magna strages edita, interfectique ex hostibus amplius CCC et in iis miser ille Franciscanus, qui
tunc etiam ante oculos victoris militis cruce circumgestara se ab ictibus tutum putabat. mox Cardetus a praeside missus, vt caedibus modum faceret, qui Merindolianos et Lurmarinenses, ex quibus duae praecipuae cohortes praesidi militantes constabant, in angusta planicie oppido subiecta offendit de genibus ad Deum pro successu vota concipienteis, dum socij ad praedam discurrerent, quorum continentiam admiratus ille Praesidi socero auctor fuit, vt eo rum opera ad arcem, quae superabat, expugnandam vteretur, quae mox dedita est, eaque dedita seditiosi quidam laqueo suspensi; Guiremanus Entragus et Laedus Aquas Sextias ducti, ac delegatorum iudicum sententia damnati ac securi percussi sunt; Baudinansius Spinusae commen datione poenae exemptus est, qui minime parem gratiam postea Mouentio retulit. Flaceanus inde ad Stoechadas insulas se contulit; Ventabrenus vero Remigij fanum deseruit, et Auenionem confugit. mox dimissis copiis Praeses tantum equites C retinuit, eorum cura Mouentio attributa, qui si quid inopinati accideret, ad omneis casus praesto essent. sub id tempus mutatis in aula consiliis et praeualente IIIvirali potentia Aprili exeunte diploma, cuius spem fecerat Carsius, a rege venit, quo summa Prouinciae praefectura Sommariuio sub eius parente mandabatur. eo fretus ille ex Carsij consilio copias a patre dimissas reuocat, et Massiliae, Aquis Sextiis ac per alia inferioris Prouinciae oppida distribuit. Crussolius ipse a Regina per literas monetur, vt Prouincia relicta, in Septimaniam transeat, quo Michaelem Quelinum et Ioannem Gueslaeum ex curia Parisiensi Senatores ad res iis locis iuxta edictum constituendas delegauerat, et inde ad se quamprimum redeat. tum in Protestanteis vbique saeuiri ceptum mense Maio, qui statim collectis sarcinis Merindolium, Caprariam Cadenetum, Cistertionem, et Regium se contulere. eapropter Praeses rursus copiis coactis et Cipetra filio equitatui, Cardeto genero peditatui praepositis Manoscum venit, et omnia trans Druentiam oppida in potestatem redegit, Pertuso excepto, quod in ripa fluminis situm est, et ad transmittendum hincinde a Sommariuio tenebatur. ad quod promotis castris cum in eo res essent, vt cuneo incenso, nam machinae ad manum non erant, vis fieret, Praeses, qui a sanguine abhorrebat, neque eo proteruiae filium transcensurum putabat, vt ad se persequendum vlterius progrederetur, postquam XVIII dies ibi commoratus est, obsidionem solui imperat. quo facto audacior redditus Sommariuius Serbelloni, qui Caualione erat, fauore adiutus ad Orgonium pontemvix tandem Druentiam transmittit, hostilem contra parentem animum iam palam ostendens, qui Manosci relicto cum valido praesidio et copioso comeatu Colluxio ordixnum ductore Cistertionem versus praecipuum Prouinciae propugnaculum castra mouet, et inde Cipetram et Mouentium ad Adretium per Merindolium mittit, vt auxilia expedirent. is tunc ad recipiendam Gratianopolim a Maugirono per suam absentiam occupatam excurrerat. Sommariuius vero cum ad Caualionem Serbellono se coniunxisset, post leuia aliquot cum Merindolianis certamina ad Arausiensem obsidionem cum eo et Susae comite profectus est, cuius is successus fuit, quem supra explicauimus. inde Manoscum venit, quod a Coluxio praeter omnium opinionem ei deditum est. tum imperatis in singulas domos III armatis ac pecunia, ad L signa peditum, equitatum, quantum potuit, conscribit, ea mente, vt inde Cistertionem duceret, quo Tendae comes XI signa miserat, locoque Belliiocum sororis filium ex Burgundica nobilitate virum strenuum imposuerat. quo facto prid. Kal. Iul. Barcellonam versus cum suis tendens interiectam vallem, quae per X circiter leucas porrigitur, occupat, per quam et auxilia immittere et comeatum in vrbem comportare, et si opus esset, se tuto recipere posset. iam Sommariuius Lucium venerat, pagum colle edito situm, praesidio valido firmatum, cuius perfidia an ignaula, incertum, aditus illi patuit. inde ad Arnoldi castrum castra metatur IIII Non. Vtil. ibi de ratione obsidendi Cistertionis cum ducibus deliberatum, vrbs est accessu difficilis, quippe duobus amnibus circumdata, ab ortu quidem Druentia, a VIItrione Buedia, dorso colliculi adhaerens, cuiarx imposita est, et qui intra moenia vrbis clauditur, inter duos praecelsos montes Mollarium et Balmaeum vulgo dictos, quos Druentia oppidum praeterlabens medio amne diuidit, ita vt in colliculum illum moenibus inclusum diuersis partibus verberatio dirigi possit, ac praesertim ex planicie Druentiae vicina
quae Arnoldi castrum et Prouinciam inferam versus dimidiae leucae spatio porrigitur, verum ita verberatio inde institui potest, vt defensores non impediantur, nisi dispositis in duobus tumulis, qui ad Molarij montis pedem assurgunt a Ioannis et Branconis fanis nomina sortiti, machinis: nam inde ima moenia quassari commode possunt. trans Druentiam pagus est ad Balmae montis pedes ab ea quoque cognominatum, ad quem per pontem lapidum itur, ab oppidanis seruatum, Balmae vero vetus turris superstructa est ex qua in vrbem despicitur, et ad quam non nisi per planiciem amfractuoso ac longo difficilique et tormentis inaccesso itinere aditur. Sommariuius, ne in has difficultates se indueret, in planicie castra ponit, ratus obsessos verberationem non exspectaturos, quod si facerent, Balmae pagum transmissa copiarum parte insessurus. et vero multa eum bene sperare iubebant, debilitas oppidi exiguis tantum turribus nullis praeterea propugnaculis muniti, praeter quam turre quadrata, quae templo inseruiebat, in qua tormenta exigua collocari poterant. ad haec tormentorum paenuria; nam praeter exigua aliquot, nulla in vrbe erant, comeatūs item inopia tot exulibus feminis, pueris ac turbae imbelli, quae vndique eo tanquam in asylum confugerat, ad paucos dies vix suffecturi. sed multa contra obsessos ad extrema quaeque subeunda incitabant, desperatio gratiae ab infestis hominibus, et auxiliorum facta spes a Praeside, aduentu Rembaldi Furmeieri fortissimi ducis confirmata, qui sub id tempus cum CCC delectis in vrbem introductus est. Sommariuius igitur triduo post Buccanigrum militem strenuum sed vitiis ac flagitiis infamem, vt propius locum contemplaretur, mittit, qui dum rediret ad pagum, cui Castronouo nomen, a Pelissario ordinum ductore interceptus cum duobus Corsis ac famulo vno, cuius vxorem publico adulterio polluere dicebatur, et inde in vrbem ductus, vbi postea multorum maleficiorum conuictus Belliioci a feminis pudicitiam plerisque ereptam quiritantibus exorati iussu a famulo suo in publica platea strangulatus est. quod Costae in arce Arausiensi capto, quem Tarasconem abductum diximus, perniciem attulit. nam is mox Sommariuij vltionem de Buccanigri indigna morte sumere cupientis iussu laqueo suspensus est inde VI Eid. Vtil. Arnoldi castro digreditur Sommariuius, et propius vrbem castra ponit, purgatis et complanatis itineribus, quae ab obsessis obstructa fuerant, et sub meridiem ad rudera templi Franciscanorum considet, haut paullo amplius ab vrbe scloppeti iactu. ab ea parte mox directae II colubrinae et II mediocria tormenta, et in via, quae Molario monti subiacet, vnde in vrbem despectus erat, II alia mediocria statione in summo monte quasi in specula collocata. Belliiocus diuersa parte, attributa cuique ex ducibus regione post vota concepta duas exiguas machinas turri quadratae illi, quam dixi, imponi iubet, in quam mox instituta ab hostibus verberatio, qua ad noctem vsque continuata tandem turris deiecta est. postridie ab ea parte, qua Druentia influit, directa verberatio in murum vetustate corruptum iuxta portam Saluam, ac tum primum per tubicinem iussi praesidiarij deditionem facere, qui non aliud responsum a Belliioco tulit, quam selocum a Sommariuij parente tuendum accepisse, quem proinde ad vltimum vsque vitae spiritum defensurus sit. nec porro vsum esse, vt post pulsationem deditio imperetur. tum continuata verberatio, et C amplius passuum ruina edita factus impetus summa virtute ab obsessis repulsus in quo praecipue spectata fuit feminarum et puerorum constantia et alacritas. nihil non summa diligentia expedientium et continuas preces ad Deum fundentium, cum contraij, qui extra ad Molarium montem stabant, iurgiis et impudicis dicteriis eos lacesserent, exprobrantes maritis iniurias, quas ipsi vxoribus eorum violatis iam intulissent, et quasi cenaturi apud eos et cum vxoribus ipsorum eodem die concubituri lectos sibi sterni iubebant: iamque collectis sarcinulis non explorata ruina quasi de victoria certi impetum faciunt, bisque repulsi, tertio pugnam redintegrant, sed irrito successu, egregiam operam intus nauantibus Belliioco, Furmeiero, Burio, Milageo, Si quireno et aliis ducibus; nec segnius munia sua, qua poterant, sedulo exequentibus feminis et aliis, qui arma ferre non valebant. cum nox certamen diremisset, ruinae per eam sarciendae tanta diligentia feminae incubuere, vt mane plane obstructa Sommariuio eandem fortunam tentandi spem ademerit, qui astu obsessos frustra extra vrbem pertrahere conatus, cum Sorezium et Mouentium auxilio cum II OIO peditum venire intellexisset,
partem copiarum trans Buediam transmittit, vt e Delfinatu venienteis intercluderet. vbi cum ad XV Kal. VItil. vsque consedisset, rursus ad suos redit, libera omnia ab ea parte Sorezio relinquens. eadem nocte CCC eruptione facta ad tormenta vsque progressi et ea nequicquam clauis configere conati postremo stationem in Molario monte excubantem disturbant. postridie leuibus aliquot proeliis certatum fuit, ac XI Kal. eiusdem mensis Sorezius cum ad suburbium Balmae trans Druentiam subiectum venisset, Sommariuius tormenta transfert, pontem, quo inde ad oppidum itur, quassaturus, et transitum impediturus, sed frustra. facta tum certaminis a Sorezio copia, quod ille detrectauit, tantum leuibus proeliis pugnatum est, tantis vtrinque odiis, vt nulli vita capto seruaretur. dein V Kal. VItil. Sommariuius, cum vereretur, ne Adretius parta ad Vaureacum victoria, de qua mox dicemus, recta ad se contenderet, castra summo silentio mouet, et transimisso iuxta Volonam vicum Druentia Scalam occupat et praesidio firmat, et inde in planitie inter Scalam et Metas frequentem et populosum pagum cuia montibus metarum speciem referentibus qui eum ab meridie cingunt, nomen est, castra metatur, III a Cistertione leucis, ita vt inde a montibus, inde a Druentia ab alio latere amne, qui in Druentiam influit, clauderetur, ductis ab ea parte, qua in planiciem arboribus fructiferis ac rebus ad vitam necessariis abundantem ingressus fuerat, III profundis fossis, aperto item ac libero ad comeatum, qui ex Prouincia infera comportabatur, itinere. eo mox Cardetus cum omnibus copiis aduolat. eae XXX peditum signa et IIII equitum vexilla conficiebant, et Scala occupata ad fossas vsque a Sommariuio ductas progrediqur, cui et mox Ponatus se coniunxit, cum IX signis ab Adretio victore praemissus. is dum Lugduni et in Segusianis esset, partem copiarum Monbrunio attribuerat, cum quibus ille se Susio, si quid interea moliretur, opponeret. dumigitur Susius Serbelloni ope subnixus copias cogit, et cum iis ad Sorgae pontem hospitium habet VIII Eid. Vtil., Monbrunius Mornacum in Venascinensi limite locum munitum, cui Combus cum valido praesidio impositus fuerat, obsidet, et vi capit, inde ad arcem enixus admodum arduam, dum Combus fero nimis de deditionis condicionibus agit, a milite Arausiensem stragem inclamante et ad vltionem praesidiarios tanquam lanienae illius carnifices deposcente intercipitur, qui omneis in ea repertos aut occiderunt, aut de saxo praecipites dederunt, nequaquam prohibente Monbrunio: inde accedente ad crudelitatem ludibrio cadauera in fluuium subiectum deiecta, vt secundo Rhodano Auenionem deueherentur, cum elogio mortuis affixo, quibus monebantur viatores, vt libere transire eos sinerent, quoniam tributum Mornaci pependissent. inter eos qui praecipitati sunt, vnus fuit qui raro fortunae beneficio communem pestem euasit, nam ad caprificum rupi adnatam, dum labitur, haesit, vbi prensatis vepribus cum diu scloppetis a saeuiente milite ab inferiore parte frustra petitus esset, Monbrunius milite facessere iusso, homini misero, cui fortuna praesentis exitij gratiam fecerat, parcendum existimauit, et ita rupe detractum inter suos deinceps habuit. inde cum de Cistertione sollicitus esset, eo partem copiarum mittit, partem retinet, et cum iis Bolenam contendit, diffugirntibus passim ad eius aduentum oppidanis, et vicinis domibus relictis Carpentoractum, Auenionem et munita loca petentibus, quos Susius vt confirmaret, et ex fuga reduceret, XIIII Kal. VItil. cum suis ante Bolenam constitit, vbi a Monbrunio exceptus cum damno recessit, amisso Rossio praecipuo ex ducibus et Scaeuola Ventabreno grauiter vulnerato, dum innata iuuentuti Gallicae temeritate ad murum vsque progressus dominae nomen propria manu in pinna scribit. inde Vaureacum deflectit Susius, quod illi Andrea ab Adretio imposito deditionem faciente X Kal. VItil. mox patuit, et funditus ab eo direptum est, sed non vt loco ita praeda potitus est, superueniente Adretio biduo post, et cum delectis et Heluetiorum vexillo, quod illi a Subisio attributum fuerat, se Monbrunio, qui eodem, quo Susius Vaureacum venerat, die in colle vitibus consito iuxta oppidum consedit, coniungente; oppido collis incumbit lata in summo planitie, vbi Susius castra posuerat, ita vt oppidum a tergo haberet, et in imo tormenta collocauerat, in colliculum a VII trione obiectum directa; ad tormenti iactum assurgebat is collis, in quo Monbrunius consederat, interiacentibus fossis compluribus transversis, quae ex eo in aduersum enixuris
superandae erant. nihilominus milites summa alacritate contendunt, verum viribus animos non aequantibus plerique deficiebant, et in his Helueticae cohortis signifer aestu diei fessus et loricae pondere victus spiritu linquente exanimatus est; quo animaduerso Adretius veritus, ne is ardor suis exitiosus esset, militem reuocat, et per obliquum collem, collecto interea spiritu ducit, longiore sed expeditiore via, statimque vbi ad hostem ventum est, inclamata victoria Susianos Adretij vnius terrore perculsos post exiguum certamen, in quo Susius se strenue gessit, fudit, ac caecidit, pernicis equi cursu elapso Susio ipso, sed amisso omni fere peditatu, ac tormentis; multis praeterea ex nobilitate Gallica et Italica occisis vulneratis aut captis. postridie Adretius Tulotam duabus a Vaureaco leucis pergit, et Italis praesidiariis Cadirusio, Bedarrida, Curtasione, Arausione, Serria, Piolena, Castronouo eiectis Sorgae pontem et arcem ei impositam capit, tanto de se terrore iniecto, vt iam Auenionenses ad obsidionem sustinendam se pararent. verum inde Carpentoractum deflectit, quod astu intercipi posse spes erat, qua deiectus fessum militem et nimia celeritate ducis plerunque fame attenuatum Valentiam reducit IIII Non. VItil., amissis aliquot ex suis a rustica plebe, dum noctu se recipit interfectis. his actis restabat, vt Cistertione laborantibus succurreret, sicuti a Mouentio et Senate rogabatur, ad quem obsidendum iam Sommariuium rediisse fama erat; verum siue iniuria praelato sibi in Lugdunensi praefectura Subizio, quam hactenus dissimulauerat, iritatus, siue alias ob causas, quas deinceps dicemus, iam a Protestantium caussa alienior, rem, quam, temporum necessitas postulabat, distulit, vixque tandem pudore victus et anobilitate amica exoratus ad Spiritūs fanum exercitum restituit, tormentis Vaureaci captis et apparatu bellico per superiorem viam vti securiorem praemissis, duce Monbrunio, cui ad Nionium occurrere debebat. igitur Monbrunius Valentia XVIII Kal. VIIbr. profectus Auripetram vicum in Vapincensi agro venit. Adretius vero lustrato exercitu et numerato militi stipendio, vt eum in disciplina contineret, castra promouet, et Laurentij fanum, mox et Rupem-mauram loca munita in aduersa Rhodani ripa capit VII kal. VIIbr., et triduo post arcem ponti Sorgae impositam, quam nuper receptam Serbellonus praesidio Italorum firmauerat, arce et praesidiariis cum ea incendio absumptis; parumque abfuit. quin turrem Villanouae prope Auenionem et munitionem S. Andreae interceperit: cumque Serbellonus acceptis nuper V Italorum signis duce Luca Antonio Interemnate a Pontifice summissis cum delectis ac nobilitate regionis exiisset, vt Adretium inopinato aggrederetur, ipse a Mirabello interceptus vix se fuga periculo eripuit, amissis plerisque e suis. inde Druentiam versus iter institutum persequens Adretius obuia quaeque disturbat, et Kal. VIIbr. Caualionem venit, vbi cognito equitatum et pedestreis copias Arelato aduentare, iamque ad Orgonem esse, vadato fluuio, qui tum valde humilis erat, inopinatos aggreditur, et magnam partem caedit, ceteros in fugam vertit. postea cum Cistertionem petiturus crederetur, siue quod iam parum illi cum Protestantibus conueniret, siue quod in tantas angustias obsessorum res redactas nesciret, et satis superque temporis ad suppetias ferendas fore putaret, conuerso itinere per planitiem copias traduxit, et ita qui celeritate sibi familiari hactenus tot victorias pepererat, affectata mora res Protestantium paene euertit. nam cum Sommariuius post leuia aliquot certamina, in quibus Verderium praecipuum ex ducibus manu Mouentij occisum amiserat, frustra prouocatus Praesidem parentem, Cardetum, et socios castris munitis diu ludificasset, postremo dilabentibus sociis, ob iam artam in castris annonam, et principio discessionis a Ponato facto, rursus de obsidendo Cistertione consilium resumit, coactisque ex omni multitudine CII signis et numeroso equitatu, profundam fossam primis castris ad colleis geminos, quos dixi, ducit, qua tectus ab oppidanorum ictibus ex castris vltro citroque comeare posset. colleis eos initio tuebantur oppidani, sed cum de Monbrunij auxilia adducentis aduentu cognouissent, iis relictis pontem Buediae impositum occupant, vt Monbrunio aduenienti transitum expeditiorem facerent. is vero diu Adretium, qui ad Aptam Iuliam castra posuerat, vt Sommariuium a Cistertionis obsidione liberaret, frustra praestolatus, postremo cum cognito obsessorum periculo in viam se dedisset, a Susio et Labretio illuc a Sommariuio cum exercitūs flore ad Lagranum duabus ab Auripetra
leucis interceptus ac caesus est, amissis etiam tormentis Susio ad Vaureacum ereptis. id incidit in IIII Non. VIIbr. mox eo missus a praeside Senas et praeesse iussus. attributo ei Mouentio, qui ex vulnere in certamine accepto adhuc decumbebat. postridie tribus partibus vndique fere cincto oppido, duabus colubrinis e collibus illis ac murali tormento in aduersa moenia verberari ceptum, editaque CXL passuum ruina, quam feminae terra aggesta, lectorum culcitis, lignorum fascibus, fimo, et omni alia materia vtcunque sarcire satagebant, nihil metu mortis aut cadauerum et spirantium adhuc corporum, quae calcare cogebantur, horrore territae, cum impetus VII horarum spatio a XXXII signis, in fessorum et occisorum locum aliis per vices succedentibus: postremo deficiente vtrinque puluere cum res ensibus saxis ac manibus denique diu gesta esset, Senate et Mouentio vix adhuc ex vulnere bene recreato praesentia sua defensoribus animos facientibus tandem depulsi Sommariuiani, sed mox instituta alia verberatione, cum nulla spes auxiliorum esset, fesso atque ex vulneribus inutili reddito milite, tandem de deserendo oppido consilium in occulto duces iniere, explicatu admodum difficile, quod per iter, per se arduum, tum admodum angustum et impeditum, quod solum restabat, ceteris ab hoste infestis aditibus, incedendum esset; tum eos male habebant tot feminarum ac puerorum miserabiles greges, quos hosti obiicere impium, secum abducere laboriosum ac periculosum videbatur. id neutiquam tam in secreto decerni potuit, quin eius fama ad hostem emanaret, de quo minime tamen fides habita, Gabriele Bollerio Centalio id a vero abludere dictitante et ab obsessis artificioso astu confictum, vt milite illuc properante, ipsi interea irrumpentes ad tormenta impetum facerent. ita quieta omnia mane in castris hostilibus fuere, dum per totam noctem praesidiarij cum miserabili feminarum grauidarum, infantium lactentium ac matrum e collo pendentium ac longa puerorum serie vix per abrupta reptantium iam longe progressi essent; tandem missi qui abeunteis persequerentur, paucae feminae occisae, quaedam captae. ita Sommariuius Cistertione potitus non tamen a sanguine abstinuit, sed CC amplius, qui minime resistebant, occisis oppidum diripit, ex quo mox, Montacuto cum VII signis imposito, discedit; at miseri illi exules cum VII leucas emensi essent, continuato nocte ac die itinere postremo ad Barlam consistunt, vbi ad IIII OIO omnis generis ac sexūs tandem conuenerunt, vixque in iis OIO pugnae apti numerabantur. tum ita instructum agmen, vt scloppetarij in fronte et tergo statuerentur, imbellis turba inter eos media incederet. inde Salonetum itum, cumque Vapincum tenderent, Hubaicum vicum, vt illic Druentiam supra Talarium transmitterent, veniunt, vbi cognito insidias sibi ab hostibus in faucibus duorum montium, per quos necessario eis transeundum erat, structas ad Loseti angustias deflectunt, qui est Sabaudicae ditionis vicus, praemisso Viuano, qui cum scloppetariis fauces insideret, vbi accepta imbellis turba a vicanis pernoctauit. Lauseto Paulli fanum VII Eid. VIIbr. itum, Barcellona ad laeuam relicta; inde cum rursus Gratianopolim petere constituissent, de insidiis a Gulielmo Auansonio Ebredunensi archiepiscopo sibi structis certiores facti Pragellensem vallem versus iter intendunt, et Canalem vicum fere solitarium quintis castris veniunt, postridie superato Agni-monte Mollerias descendunt, vbi a Caseta, qui Brigantionem tenebat, homine fero vt pote lanij filio, sed qui sub Alpinis bellis pugnacitatis famam meruerat, petiti nullo accepto damno incolumes praetervecti sunt, ac inde rursus superato Argentario monte Sausaeum vicum veniunt comeatu abundantem, vbi IIII dies commorati sunt, postea Pratum-gelatum profecti, inibi rursus vtpote loco amico VIII dies consederunt. ibi de relinquenda imbelli turba deliberatum fuit, sed cum tanto numero alendo iis locis minime copia suppeteret, accepto ab Angruniensibus puluere rursus in viam se dant, et Sezanam ad montis crepidinem XVIII castris veniunt, et superato monte Genebra ripam Druentiae ad dextram legentes, cum ad pontem infra Brigantionem venissent, vt fluuium transmitterent, a Cazeta inde exclusi ad alterum infra pontem descendunt, quam per armatos homines in vlteriore ripa dispositos corrumpi curauerat Cazeta. ibi magna omnium desperatio, nam iam diem integrum cibum non sumpserant, et de via fessi, quo cederent, in incerto erat. verum Senas ac Mouentius minime praemisso trans fluuium equitatu, qui armatos recedere compelleret,
tabulis vndique conquisitis pontem sternunt, et trium horarum spatio in Brigantionis conspecta imbellem turbam sine damno traijciunt, atque eodem die Fraxineum vicum, vnde valli nomen, veniunt, de quo in Conuallensium bello plura diximus. inde rursus media nocte digressi Vrseriam locum fere desertum tendunt, vbi nulla panis, vini, aut alterius rei edulis copia reperta est, tantum vagae aliquot oues, quae diffugientibus per montes proximos vicanis deerrauerant, captae, et a famelicis qui Sezanna profecti fuerant, consumptae. inde fanum Boneti veniunt, quod III leucis tantum Vapinco distat, quodque interea hostes occupauerant, et quamvis tot dierum emensi iter tantum a Cistertione XII leucis aberant; ibi rursus summo periculo conflictati sunt; nam Vinaeus, qui Gratianopolim Ponati inscitia et socordia indiligenter custoditam sciret, de vrbe per Adretij absentiam intercipienda consilium ceperat, et Busseriam quidem a Cassario frustra antea monito Ponato desertam nullo negotio occupat; inde cum Italorum et Hispanorum in Sabaudia coactorum manu XVI Kal. VIIIbr. suburbia vrbis capit, ad Triclaustrensem vsque portam praegressus, et vrbe etiam potiturus nisi Cochij et Sanmauritij diligentia ac virtute irruentium impetus repulsus fuisset ibi falso rumore sparso, quasi Senas ac Mouentius Cistertione deserto in itinere Brigantionem obsedissent, ille protinus Gratianopoli omissa per Oscenos eo iter vertit, tuncque Coruij erat, cum Mouentius Boneti fanum venit; vbi de imbelli turba Valentiam amandanda cum cogitaret, ipse vero vt obsessis succurreret, Grationopolim proficisci statueret, in itinere prope Coruium vix periculo cognito tumultuarie aciem instruit, et interea imbellem turbam vltra Dracum per pontem traducit, quae per Treuiros Mogontiacum venit, et inde rursus transmisso ad Coneti pontem Draco per Muranum incolumes omnes Gratianopolim V Kal. VIIIbr. peruenere, sacris cantionibus per vicos, cum vrbem intrarent, Deo gratias agentes, cuius singulari beneficio tot periculis superatis in tutum subducti essent. inde cum vrbs tantae multitudini capiendae et alendae vix sufficeret, postquam Gierij haut longe ab vrbe triduum commorati fuere, relictis inibi aliquot aegris ac sauciis Lugdunum perrexere, quo, Senate et Mouentio a Subizio per Iacobum Rufum vrbis pastorem euocatis ab Adretio, qui eis in itinere praesto fuit, deducti IIII Non. V IIbr. peruenere, et a Subizio nullo non humanitatis genere accepti sunt, eorumque loco, qui cum Heluetiis vrbe plus nimio cauti aut timidi excesserant, vsque ad pacificationem proximam custodiae vrbis diligenter inseruierunt. Cistertione capto et Protestantibus tota Prouincia exclusis Sommariuius Carsio et Flasseani libidini obsecutus licenter admodum in suspectos ob religionem bacchatus est. nam abiis, qui res eas curiose perscripsere, numerantur amplius IO CCLXX viri, feminae CCCCLX, infantes XXIIII diuerso mortis genere crudeliter absumpti, et sub pinu illa, de qua diximus, extra Aquas Sextias, vbi ad conciones conueniebant, XIIII laqueo suspensi, aut diuersa peste extincti perierunt. interea de obsidendo Lugduno cum serio cogitaret Tauanius Ansam III ab vrbe leucis venit, ibi muralia tormenta opperiens, quae Cabilone aduehebantur, et III Italorum auxi liariorum millia ductore Anguisciolae comite, qui vnus ex quatuor P. Aloisi Farnesij percussoribus fuit, cum quibus Bellam-villam vsque obuiam processit, et inde eos in castra adduxit cum Sancaumontij et Lud. Lastici Aruernorum Prioris copiis, crebris velitationibus extracto mense integro nec propius promotis castris. dum haec agerentur Subizius sollicitatus reginae literis, vt vrbem dederet, Monchenusio ob id ad eum misso V Non. VIIbr. nullum aliud responsum dedit, quam se vrbem, quandiu ei praeesset, regis ipsiusque nomine fideliter seruaturum. quo intellecto Guisius auctor fuit, vt Nemorosius ad eam obsidionem proficisceretur cum delecto equitatu et Germanis Rochendolfi equitibus, ratus non aegre laturum Tauanium, si proximo a Nemorosio loco exercitui praeesset verum is, siue Nemorosij imperium grauatus, siue quod, vt erat cautus belli dux, de expeditionis exitu vereretut, inde capta occasione retro in Burgundiam concessit. eodem fere tempore Anguisciola militi stipendium minime persolui caussatus et ipse a castris discessit, remanentibus tantum VI Italorum signis, Brancato duce, quae praedandi licentia an detestanda libidine plus nocuerint, ambiguum reliquźre, stupratis passim pueris, ac ne capris quidem parcentes,
quas ob id tota fere regione rustici statim post eorum discessum, vtinam et cum eis crimen, passim aboleuere. cum iis ac reliquis copiis Nemorosius omisso ad praesens Lugduno Viennam recta ducit XVII kal. VIIIbr. vrbi praeerat Berninus ex Baiardi famosi illius ducis gente, multum ei dispar, qui quanquam a Subizio monitus, ne quidquam fortunae committeret, sed frequentes excubias in vrbe faceret, et auxiliareis ab Adretio copias propediem exspectaret, temere egressus, cum a Nemorosio praeter spem in oppidum cum damno compulsus esset, casu inopinato territus animum et consilium simul amisit, et quid ageret incertus, quod vnum restabat, deserta ciuitate in arcem confugit cum CC circiter praesidiatiis, qui exemplo ducis consternati, nusquam animum exillo pauore recolligere potuerunt, sed deficientem cisternarum aquam caussati eadem ignauia, qua vrbem deseruerant, arcem dedidere. ita amisso Cistertione, et eodem fere tempore Vienna, multum damni a Protestantibus in Prouincia ac Delfinatu acceptum est, ac Lugduni etiam, quod iam annonae angustia laborare ceperat. triduo post Adretius Latis in Septimania III a Monpelio leucis, quo interea excurrerat, intellecto Viennae periculo a Subizio euocatus aduenit, sub id fere tempus, quo Senas et Mouentius Gratianopoli profecti Lugdunum descendere. cum vero post se peditatu relicto cum expedito CCCC scloppetariorum equitatu se in viam dedisset, a Nemorosio prope Belloreparium interceptus ac fusus est; ac vix Lugdunum incolumis peruenit; cumque de peditatu suo actum putaret, commodum accidit, vt Rembaldus Furmeierus cum Vapincensibus exulibus CCC, quos Montelio Adaemari in Viuariensem pagum duxerat, obsessaque Capella et inibi occiso Bulazuo Montelium reduxerat, Romanium veniret, vbi Monbrunius iam erat, qui accepto Adretiano peditatu ac recensitis XIII vexillis, inde Belloreparium contendit, noctemque commoratus, postridie a Nemorosio cum omni equitatu, cum quo Adretiuni fuderat, oppugnatur, toto die certamine extracto, in quo Peiracus desideratus est: nec euadendi spes erat, peditatu Nemorosij adueniente, qui VII OIO hominum plus minus efficiebat, cum III machinis muralibus et vna colubrina. verum fortuna hoc periculum discussit; nam cognito eorum aduentu ex domestico quodam Nemorosij, qui per incogitantiam in Monbrunianos inciderat, subito nocte intem pesta sine strepitu disceditur, continuato itinere, donec albescente vix die Costam fani Andreae peruentum est, vbi sumpto properanter cibo rursus dies nocti continuata est a milite, per montana et siluis opaca loca incedente, tandemque cuncti incolumes Romanium rediere. diuersa parte Adretius ignaro Subizio vndique coactis ad IIII OIO peditum et CC equitibus rursus Belloreparium locum sibi infaustum tendit XIIII Kal. IXbr., vt cladem in eo acceptam sarciret. inibi ab eodem Nemorosio geminata clade sed grauiore longe cum damno profligatus est; nec dubium fuit belli peritis, quin omnino deleri potuerit, si Nemorosius victoria vsus fuisset. sed tantum CXX amissis, de cetero saluis impedimentis Burgonium se recepit, vbi obuios habuit II OIO Heluetios auxiliareis Lugduno a Subizio summissos ductore P. Ambielo, ac totidem Gallos ductore Senate, ac CCC equites, quos Poncenacus et Mouentius ducebant. cum iis Adretius nihil acceptis damnis infractus Viennam versus castra promouet, et inter Lugdunum et Viennam medius, peditatuique II ab ea leucis hospitio assignato Nemorosium modo victorem mutata rerum facie quasi obsidere visus est, data interim Subizio facultate vndique annonam ex vicinis agris excluso intra Viennae moenia hoste Lugdunum comportandi.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXI.
INTER odia mutuas caedeis ac ciuilis belli aestus, tamen aliqua reip. cura fuit. nam cum superiore anno delegati a rege P. Seguierius curiae Parisiensis praeses et Antonius Acciadonus Monferrandus; a Sabaudo Cassianus Puteanus consilij ipsius primarius praeses, et Ludouicus Odinetus de controuersis vtriusque ditionis finibus acturi Lugduni ad Iusti conuenissent post longas altercationes diuersas sententias protulerunt; et nostri quidem Nicaeam et adiacenteis terras cum fructibus ab anno OIO CCC LXXXVIII, oppida item V Montemregalem, Cunium, Fossanum, Sauilianum, et Clerium, Astam denique cum suo territorio sine fructuum tamen restitutione regi adiudicant: de successione item Philiberti fratris Aloisiae Francisci I parentis Sabaudum regi satisfacere debere pronunciant. de Augusta Taurinorum, quae a nostris petebatur, cum non liqueret spatium ad instrumenta et ampliores conquirendas probationes poscunt, de cetero a petitione hereditatis Philibertae eum absoluunt. aduersarij contra Sabaudum a petitionibus regis itidem omnino absoluunt. ita nullo alio operae pretio facto delegati discedunt. sed cum nihilominus instaret Sabaudus Margaritae vxoris precibus, quae apud Reginam plurimum poterat, adiutus, vt conuenienter paci nuper factae, oppida et ditionis suae arces sibi restituerentur, intercessit Imbertus Platerius Bordillonius E. T., qui in Subalpinam prouinciam decedente ex ea Brissaco missus fuerat, et totum hoc negotium ad regis consistorium remisit, vbi re agitata postremo ex Cardinalis Lotaringi, antequam ad concilium Tridentinum proficisceretur, sententia decretum est, vt rex a Sabaudo Pinarolum, Perosam et Sauillianum acciperet, quibus acceptis Augustam Turinorum, Chiuasium, Clerium, et Villamnouam in Astensi agro ei restitueret, deductis inde tormentis, puluere, pilis, ac cetero belli apparatu, missusque Florimundus Robertetus ab epistolis cum mandatis ad Bordillonium, Io. Moruillerium episcopum Aurelianensem, Renatum Biragum, vt eam permutationem executioni demandarent, et exortas de finibus controuersias cum Sabaudi delegatis dirimerent. verum rursus intercessit Bordillonius, et re cum praefectis regiis et aliis communicata, regis pupillarem aetatem ac graue praeiudicium caussantibus denuo ad Regem Reginam ac Nauarrum scribit, et magnitudine rei proposita amplius sibi ac ceteris regiis praefectis ac reliquis administris caueri petit, dilata interea mandatorum executione, et rationes quibus adductus in restitutionem consentire non possit, iam ante a regis delegatis Lugduni, cum de ea re cum Sabaudi
ministris ageretur, expositas repetit. eae autem erant, ante omnia Sabaudum teneri ad oppidorum, dominiorum, Nicaeae arcis, locorum ac vicariarum ad eam ditionem pertinentium restitutionem iuxta conductionis instrumentum a Grunialde anno OIO CCC XXCVIII factum, et Iolandae reginae transactionem XI post annis itidem factam, cum omnibus fructibus a tempore instrumenti illius putandis. item locorum omnium quae ex Astensi comitatu possidet. praeterea regi restituere debere oppida, loca et arces Cunij, Fossani Sauillani, Montis-regalis, et eius ditionum; insuper Clerium cum territorio suo; item satisfacere debere, de transactione inter Francum ac Sabaudum anno OIO CCC LIII facta, saluo eius contra alios quoslibet iure. item de iuribus ac portionibus hereditariis Aloisiae Francisci I parentis, quae ei in bonis ad Imperium minime pertinentibus, et in quibus lege municipali feminae a masculis non excluduntur tanquam soli et vnicae Philiberti Sabaudiae ducis sorori germanae et heredi competebat. praeterea Senatus Parisiensis placito anno OIO CCC XC inter Sabaudiae ducem et Saluciae marchionem dato satisfieri debere, quo Delfino Saluciensis marchionatūs supremum dominium abiudicatur, et Sabaudus ad omnium oppidorum Saluciae marchionibus ademptorum, aut quovis modo a Sabaudo occupatorum et vsurpatorum restitutionem damnatur. inter ea, quamvis senatusconsulto minime enumerata sint, recenset, Bargam, Cauortium, Pancalerium Epiniam, Villam-nouam Sollerii, Moruttam, Muretum, et oppida IIII aut V, quae a Solleriensi familia hodie tenentur, Carinianum, Monasteriolum, Cardeum, Vigonium, Villam-francam, Caualerium maius, Raconisium, Mollebrunium, Carralium, Sommariuam, Caramaniam, Caualerium Leonis, Valigieram, Cazalgiam, Forpassium, Faulam Mulassanam, Vilia-falletium Buscam; item Conium, Fossanum, Montem-regalem, Sauillianum, Centalium, Luscam, ac alia comprehensa in concessione ab Othone I Caesare Alaramo sororis filio, qui primus Saluciae marchio ab eo institutus est, anno IO CCCCLXVII facta: quae omnia fere Prouinciae comitibus a marchionibus oppignerata aut vendita sunt, qui iis postea, dum bello sacro extra ditionis suae fineis distinerentur, a Sabaudiae comitibus spoliati fuere. proinde iure duplici ea regem vindicare, in cuius persona Prouinciae comitum et Saluciae marchionum iura ac dominia hodie confusa sunt. et quamvis delegati ita sentirent, probationes ad ius, quod regi in Augusta Taurinorum competebat, firmandum non suppetere, tamen minime dubitabant, quin intra designatum tempus idoneum id probari posset; quod dum fiat, interea omittendum non esse, ciuitatis ordines a Carolo desertos omne ius ac dominium suum in Franciscum I transtulisse anno huius saeculi XXXVII, ac supplices petiisse, vt inter Francicae ditionis subditos in posterum accenserentur; id vero Franciscum acceptasse, confecto ea de re diplomate, quod in omnibus regni curiis tunc promulgatum postea Henricus II, Franciscus II, et Carolus etiam, qui nunc regnat, ratum habuere. his rationibus nixus Bordillonius mandatorum a Roberteto allatorum executionem vsque ad regis pubertatem suspendi postulabat. id actum Augustae Taurinorum XVII Kal. VIIIbr. vrgente tamen Regina nihil non in Margaritae gratiam facere parata, et preces ac querimonias miscente Hieronymo Roboreo Tolonensi episcopo qui Sabaudiae ducis apud regem oratoris munere fungebatur, tandem re rursus in consistorio agitata, quae tunc in aula occupauerat libido eorum animos, qui plus aliis sapere volebant videri, minuendae regiae maiestatis et spoliandi regni, Taurini et ceterorum locorum restitutio decreta est, ac postremo facta prid. Eid. Xbr. eiusdem anni, possessione vrbium in manus Amadei Valpergij Mazini comitis consignata; biduoque post Philibertus ipse inopinato Taurinum venit, et conuocatis decurionibus ac ciuitatis primariis eos in fidem iureiurando adegit, et ita anno exeunte Subalpina regione tota pacate potitus est; cum ei ineunte eodem anno prid. Eid. Ianuar. Carolus Emanuel ex Margarita iam prouecta aetate raro Dei beneficio natus fuisset. post consignationem Cariniano Senatus euocatus Taurinum venit, in eaque vrbe princeps deinceps domicilium habuit, vbi et arcem biennio post admiranda amplitudine et arte in B. Solutoris ruinis ad firmandum nouum principatum exstruxit, et veluti compedes suorum animis Gallicae libertatis auram adhuc respirantibus iniecit. sub id, Cosmus Florentinorum dux
post pacem inter reges factam cum rebus suis firmandis et Senarum vrbi superiorum temporum incuria ac belli recentis ruinis deformatae curam non segnem impendisset, eodem fere tempore, quo ordo Liuonicus extinctus est, vt felicis ad Marcianum proelij, quod eius fortunas veluti in Etruria fundauit, memoriam renouaret, et eadem opera litus Tyrrhenum a Turcorum et piratarum excursionibus tueretur, militiam S. Stephani Pontificis, quod pugna Marciana in III Non. VItil., qui dies ei sacer est, incidisset, statutis ac legibus conditis instituit, et vt a Pio IIII confirmaretur, impetrauit; qui et complura priuilegia militaris illius collegij sodalibus indulsit, diplomate ea de re Non. Vtil. condito, atque inter alia, vt milites coniugati ac etiam digami pensiones annuas vsque ad CC ducatorum summam ex sacerdotiis percipere, atque ad alias sacras personas transferre; item vt de bonis tam fundi quam mobisibus quomodo et vndecumque quaesitis libere testari, etiam inter spurios et illegitimos filios possent, quarta eorum ordini seruata. huius militiae sibi ac successoribus ducibus principatum sumpsit Cosmus cum potestate legibus a se conditis addendi detrahendi abrogandi et interpretandi, qua ipse ac filij eius postea vsi sunt. tunc vero ad maiora semper animum appellens de nuptiis Francisci grandioris natu filij cogitare cepit; cui de impetranda Ferdinandi Caesaris iuniore natu filia spem faciebat et Philippi et Pontificis fauor, quem vt omni ratione sibi conciliaret, filium hoc anno primum Romam, vbi honorifice exceptus est, inde in Hispaniam misit cum IIII triremibus. venienti obuiam Perpinianum vsque processit Garsias Toletanus auunculus, qui eum modicis itineribus ad Philippum deduxit, tunc ad septum voluptuarium iuxta Segouiam diuertentem. interea multa grauia ac molesta parenti eius accidere, dum per filij absentiam cum vxore ac domestico comitatu suae ditionis oram maritimam lustraret, Ioanne Cardinali et Garsia filiis eodem die amissis. nec multo post Helionora Toletana tot liberorum parens siue ex naturali stomachi infirmitate, qua iam a longo tempore laborabat, siue maerore ob domesticam iacturam contracto fatis concessit, et ita Cosmi domus tribus funeribus intra paucos dies afflicta, illius vnica virtute et constantia sustentabatur, qui tot cladibus nihil animo deiectus et negotia pro solatiis accipiens in eam curam incumbebat, ne spem de filij nuptiis conceptam euentus frustraretur, quod eas ad fortunarum suarum firmitatem maxime opportunas existimaret. sed accidit, vt dum filius eius in aula Philippi esset, cum Alexandro Farnesio Octauij Parmensis et Margaritae Philippi sororis filio de honoratiori loco in consessibus publicis altercatus sit. quod eo magis molestum ipsi fuit, quod superiori tempore, dum amice in speciem in ea aula viuerent, Farnesius Florentino principi semper cessisset, vt de voluntate Philippi erga ipsum in suspicionem adduceretur, quo instigante aut saltem conscio eam filio atque adeo sibi motam quaestionem credebat. et vero non alia caussa obtendebatur a Farnesio Iuliani Ardingelli equitis Hierosolimitani suasu ad id incitato, quam quod Margaritae Philippi sororis filius esset; quo nomine principem locum ante Florentinum sibi deberi contendebat. alioqui si principatuum ratio habeatur, multis partibus Farnesius Florentino inferior censebatur, quippe qui vltimus inter Italiae duces habeatur. eam tamen seu gratiae delibationem siue iniuriam prudentissimus princeps sibi dissimulandam existimauit, et ad filium scripsit, vt patienter ferret, quicquid ea in re Philippus decreuisset, neque committeret, vt Philippi beneuolentiam, cuius demerendae caussa profectionem eam suscepisset, ob eam vel aliam quamcunque caussam amitteret, et omni ratione eniteretur, vt nullam offensionis occasionem quandiu in Hispania esset Philippo praeberet, et cum ex ea aula discessurus esset, cum bona ipsius gratia discederet. tunc et agitata eadem quaestio in Italia et apud nos inter ipsum et Alfonsum Ferrariensem generum scriptis vtrinque editis. Atestini familiae antiquitatem, qua omnibus Italiae principibus procul dubio antestant, et principatus dignitatem ingerebant. his contra rationibus nitebatur Cosmus, quod reip. Florentinae loco esset, quae semper Ferrariae ducibus dignatione praeiuisset, et cum Borsus primus Ferrariae dux a Paullo II creatus esset, ab eoque tempore multoties ab iisdem Pontificibus is dignitatis titulus Atestinis principibus abrogatus esset, ac tunc praecipue, cum Cosmus dux Florentinorum a Carolo V constitutus fuerat, inde fieri, vt siue principatūs dignatio siue ditionis amplitudo
spectaretur, siue dignitatis titulus, quo Alfonsus Alfonsi auus tunc priuatus erat, cum ipse et ante eum Alexander eo insignitus est, merito princeps locus sibi deberetur. his rationibus siue speciosis siue veris apud nos fauore Reginae subleuatus tandem obtinuit. in Hispania vero post contractam cum Austriaca domo adfinitatem nullo negotio eandem gratiam a Philippo impetrauit, inde tractu temporis Romae postea, et denique apud remp. Venetam Franciscus post Cosmi mortem fortunae beneficio eundem locum tenuit, vti deinceps suo loco videbimus. molestiam et Cosmo attulit, quod Nicolai Vrsini Petiliani caussam aduersus Ioannem Franciscum atque adeo se ipsum, qui Nicolaum Petiliani possessione deiecerat rex defendendam susceperat, eamque ob caussam Io. Baptistam Alamanium episcopum Matisconensem ad Philippum miserat; verum regis pueri preces Hispanus elusit, et negotio, quod ad imperium pertinere dicebat, ad Caesarem ac Spirensem cameram remisso, vbi post longas litium ambages, tandem Nicolai spem ex regis commendatione et caussae aequitate conceptam frustratus est. in Germania, appetente comitiorum die Ferdinandus, Maximilianus eius F. Boemiae rex, VIIviri, ceterique Imperij principes et ordines Franco-furtum ad Moenum magna frequentia conuenere; quippe cum de rege Romanorum creando ageretur, quam dignitatem Caesar prensatis VIIvirorum suffragiis in filio continuari petebat; id autem magna pompa et his fere ceremoniis peractum est, ad VIII Kal. Xbr. curiam Romanam dictam ingressi VIIviri cum Maximiliano hora ante meridiem sexta ad nonam vsque ibi manserunt, inde coccinea talari tanquam trabea induti omnes, nisi quod Boemiae rex coronam in capite gestabat ad B. Bartholomaei in equis tendunt eo ordine, vt Moguntinum et Trevirum Rex et Coloniensis, hos Palatinus, Saxo, Brandeburgicus sequerentur. quibus singulis singuli in equis sedentes gladios districtos praeferebant. vbi in templi chorum, quem vocant, peruentum est, aulaeis magnifice ornatum et supariis aureis instratum, locum quisque sibi assignatum in eo sumpsit; Herbipolensis episcopus cultu ad sacrum peragendum parato indutus hymnum, quo gratia Spiritūs sancti imploratur, clara voce orditur, quem dein symphoniaci Caesarei regiique persequuntur, VIIviris interim in genua flexis, et pro felici consiliorum augurio preces ad Deum fundentibus. tum episcopus sacrum iuxta bullae aureae praescriptum peragit, quod dum perageretur, Palatinus, Saxo, et Brandeburgicus, quippe a recepta religione abhorrentes, ex choro in proximum conclaue diuertunt, insequentibus eos Vilelmo Landgrauio iuniore, Georgio Palatino VIIviri fratre, Francisco Saxone Lauenburgico, Anhaltino principe, aliisque pluribus cum suis consiliariis. peracto sacro cuncti denuo locum suum repetunt, et hymnus idem rursus canitur: inde VIIviri ad maius altare procedunt, et tactis S. S. euangeliis de eligendo eo in R. regem, quem idoneum, hoc est, reip. Christianae vtilem ex animi sententia existiment, fidem obstringunt, nullo neque pacto, largitione, mercede aut pollicitatione interueniente. dein tertio hymnus idem cantatur, quo facto VIIviri in conclaue, in quo electio antiquitus fieri assueuit; pergunt, ibique postquam sesquihorae spatium clausi fuere, Moguntini cancellarius accersitur et quidam ab epistolis, concepta VIIvirorum suffragia excepturi, vnaque e VIIvirorum consiliariis bini, quib. quasi testibus legitima suffragiorum pronuntiatio fiat. coram iis Moguntinus a collegis sententiam de eligendo R. rege rogatur: tum is singillatim ceteros rogat, atque ita vna omnium voce Maximilianus renuntiatur rex. inde Gulielmus Hessus, Georgius Palatinus Lauenburgicus, Megalopolensis, et Anhaltinus ab VIIviris e choro, vbi substiterant euocati ad Caesarem amandantur, ei in filij electione consensionem VIIvirorum denunciaturi, et vt ad ipsos in Bartholomaei aedem venire, et emissa suffragia audire dignetur, oraturi. interea renunciatio ab VIIviris describitur, et singulorum suffragia in literas relata propriis singulorum signis obsignantur. tum Caesare Ferdinando circa XII diei horam adueniente, ei VIIviri ex choro medium vsque templum obuiam prodeunt, quos Baioaro, Cliuensi, Virtembergico, Arausiensi ac permultis aliis principibus comitantibus comiter salutatos benigne ordine cunctos appellat, et cum iis in sacrarium progreditur, ibique pontificiis insignibus indutus et imperiali corona capiti imposita ad conclaue venit. heic Moguntinus suo ac collegarum nomine exponit, quomodo regem Boemiae
dilectissimum ipsius filium consentientibus votis in regem R. elegerint, quam electionem vt suo assensu Caesar dignetur approbare, nouumque magistratum pro Romano rege et a se secundum deinceps agnoscere minime grauetur, demisse orant. tum Caesar vicissim VIIviris agit gratias, quod et de rep. optime sentiant, et sui suorumque rationem in eius procuratione habuerint. inde simul progrediuntur, et Caesar ad dextram chori partem tendit, VIIviri vero electum a se nouum regem acceptum altari de veteri consuetudine imponunt, dum hymnus. B. B. Ambrosij et Augustini more recepto a symphoniacis decantaretur, quem secutus est organorum, tibicinum, lituorum, tympanorum aereorum promiscuus concentus et mox tintinnabulorum ac bombardarum vbique displosarum fragor in laetitiae significationem. quibus peractis rex nouus ab altari ex choro in editum quoddam tabulatum variis instratum aulaeis deducitur, et regali solio imponitur. tum recitato a Moguntino renunciationis publico decreto, oratione deinde a quodam habita nouus rex laudatur. post haec Caesar per ligneum stratum, quod Franco-furtensis senatus ob viarum luto corruptarum immundiciem parauerat, sollemni pompa domum deducitur. praeibant aulici nobiles, consiliarij comites frequenti numero sequebantur, Saxonis, Brandeburgici, Regis et Caesaris tubicines et tympanistae in vicem per vias clangentes: tum imperij duces atque principes; post eos IIII feciales Caesarianis aquilis et triumphalibus paludamentis conspicui, et rursus post eos Treuir solus, inde Palatinus aureum globum gestans totius orbis terrarum figuram referens; iuxta Palatinum Brandeburgicus cum sceptro regio; pone hos Saxo strictum praeferens Caesari gladium: Caesar aureo insignis pallio et imperiali diademate incinctus sub aureo vranisco quadrato, qui a IIII senatoriis viris gestabatur, incedebat, neque ita longo spatio et quasi iuxta Caesarem parentem nouus rex electus regio ornatu conspicuus. post eum Moguntinus et Coloniensis. vltimum agmen claudebant centuriones et tribuni hastati cum suis cohortibus ac reliquo comitatu: ab vtraque vero lignei strati parte ciues armati, qui latus incedentium tegebant, et turbam summouebant. ita domum deducto Caesare rex, ceterique principes ad hospitium suum reuertuntur. hoc facto superabat, vt rex sollemni more inauguraretur, quod more antiquo ita fieri consueuerat, vt Rex Romanorum Franco-furti creatus inde in lapideam sub dio regiam sedem amoenissima Rheni inter nuceta ripa supra confluentem ad Reetismi oppidulum deduceretur, in eaque sedens VIIviris omnia priuilegia ac quicquid ad ipsorum decus, dignitatem, libertatem, immunitates spectat, confirmaret; postea Aquisgrani in Belgio ex bullae aureae decreto coronam ferream sumeret. verum ob hiemis asperitatem, et vt sumptibus parceretur, tam Caesari et VIIviris, quam ipsis Aquisgranensibus placuit, vt Francofurti sine vlla longiore mora prid. Kal. Xbr. inauguratio fieret. igitur die dicta archiepiscopi VIIviri cum Herbipolensi et Spirensi episcopis ad B. Bartholomaei conueniunt, et in sacrario sumptis pontificiis insignibus, ibi collegas, Palatinum, Saxonem et Brandeburgicum opperiuntur, qui cum rege electo ad Caesareas aedeis profecti fuerant, ex quibus hora septima per stratum ligneum eodem ordine incedentes templum petunt. et VIIviri quidem trabeali, Caesar archiducali veste, Rex aureo amiculo indutus erat. templum ingressos archiepiscopi in chori limine excipiunt, et Moguntino quidem sacra facturo vnus ex collegij sodalibus crucem argenteam praeferebat, alius baculum pastoralem, alius, et is erat equestris ordinis, sigilla Imperij ex bacillo argenteo pendentia. Caesar in summo solio ad dextrum chori latus deductus VIIviros politicos infra sese loca assignata capere iubet, ceteris principibus; puta Teutonicae militiae magistro, Georgio et Volfango Palatinis, Baioaro, Cliuensi, Megalopolensi sedes in aduersa parte attributa. intermedia scamna Virtembergicus, duo iuniores Palatini, et Lantgrauij, Lauenburgicus, Anhaltinus, Arausiensis, Araschotius et Lotaringus occuparunt. Pontificio legato seorsim eodem in tabulato, in quo VIIviri sedebant, editior sedes data. in alterum tabulatum, cetera nobilitas confertim ac sine discrimine se contulerat. in chori limine rex in genua ante crucem prouoluitur, dum Moguntinus pro ipso preces ad Deum funderet. tum Treuir ac Coloniensis alleuatum in solium auratum ex aduerso altaris exstructum ducunt sessum, a dextra Treuiro cum Herbipolensi, Coloniensi cum Spirensi ad laeuam in
subselliis ad id paratis ei assidentibus. sacro a Moguntino cepto, Palatinus omnium primus, dein Saxo et Brandeburgicus in conclaue proximum secedunt. tum rex Treuiro et Coloniensi stipatus ad aram accedit, vbi a Moguntino baculum pastoralem tenente latine interrogatur, an fidem catholicam retinere, ecclesiam defendere iustitiam administrare, imperium augere ac protegere, aequabiliter ius dicere ac debitum R. P. velit exhibere. vbi ita velle respondit, rex ad solium regreditur. tum Moguntinus ad astanteis principes conuersus rogat, an vicissim iuxta Apostoli praeceptum huic regi fidem et obsequium deferre, eiusque regnum confirmare velint; quo pariter ab iis promisso, rex rursus ad aram redit, et in pectore, brachiorum manuumque flexibus a Moguntino inungitur, et post preces iuxta formulam factas vnctum regem Treuir et Coloniensis et Palatinus, qui ad hoc officium e conclaui prodit, vna in sacrarium regem ad detergendum oleum abducunt, inibique aureo amiculo exuto, Imperialibus D. Caroli ornamentis, a Norimbergico senatu, cui ea de veteri more asseruare ius est, transmissis Diaconi instar induunt, et ita indutum ad altare sistunt. ibi Moguntinus gladium strictum ei in manus tradit, quem post conceptas ab eo preces rex in vaginam recondit, et mox eum Saxo lateri regis accommodat. dein annulum Moguntinus regis digito inserit, in fidei Catholicae signaculum. post D. Caroli splendidissimum magnique pretij pallium humeris eius circumdat, dein sceptrum, et globum, porrigit. postremo tres simul archiepiscopi diadema regis capiti imponunt; quibus peractis rex denuo coram Moguntino iurat, functurum se boni principis officium, et imperium ac leges ipsius, vt Christianum principem decet, sartas et inuiolatas seruaturum. inde in locum aulaeis exquisitissimis ornatum ac constratum comitantibus archiepiscopis ascendit, et ibi saxeae D. Caroli sedi impositus hoc ritu Romani imperij possessionem init. tum orationem lingua populari Moguntinus habet, qua regi multam salutem ac fortunatum imperium precatus, ei se suosque collegas ac ceteros Imperij principes et ordines diligenter et officiose commendat. moxque hymnum B. B. Ambrosij et Augustini organis ac symphoniacis in vicem excipientibus decantatur. quo facto rex aliquot principes et ex nobilitate primaria stricto D. Caroli gladio humeros eorum leniter feriens in equitum ordinem adlegit. secundum haec duo ex sacro sodalium Aquisgranensium collegio ad eum accedunt, multamque salutem, quam demisse possunt, precati, in suum collegium more antiquitus recepto cooptant. inde celebratis in templo ceremoniis in curiam ad prandium Caesaris regisque ac ceterorum principum sumptuosissime instructum eadem pompa proceditur. pone tres stipatores sequebantur, qui missilia in vulgus iaciebant, nummos scilicet aureos et argenteos, quibus inaugurationis memoria signabatur, in curiam vbi venere, Caesar et rex ad mensam omnibus aliis septem gradibus editiorem consident, VIIviris ad munia sua iuxta bullae aureae praescriptum obeunda statim digressis. et Brandeburgicus quidem, qui pocillatoris munere fungitur, equum generosum ad id paratum ascendit, et ad mensam medio in foro stratam properans auream inde peluim et mappam accipit: easque in curiam rediens Caesari ac regi, vt manus lauent et abstergant, administrat, post id pelui et mappa et equo comiti Zollerano ex iure vetusto cedentibus. dein Saxo, qui Imperij ensiferum seu tribunum equitum agit, in equum itidem insiliens in aceruum auenaceum iuxta curiam effusum citissime fertur. atque inde modium argenteum implet, subinde modio et equo Friderico Papenhcimio Zollerani legato cedente, auena autem plebis direptioni concessa. vltimus Palatinus magnus dapifer ad coquinam extra curiam propter Franciscanorum aedem constructam in equo expeditus tendit, indeque assumptis ferculis in curiam citato gradu redit, ibique relicto equo fercula ad mensam Caesaris Saxone magnum bacillum praeferente defert. Palatini equus vnacum argenteis, quibus fercula gestabantur, patinis iure quodam peculiari Iac. Seldenekio Imperij archimagiro cedit. interea consecrata mensa ab archiepiscopis et Treuiro verbis praeeunte reliqui duo respondent. e consecration Moguntinus comitanrib. Treuiro ac Coloniensi codicillos ac sigilla Imperij ex oblongo argenteo bacillo plus minus XII pondo appendentia regi affert, qui illa mox Moguntini collo accommodat, recipiens sibi tum ipsos archicancellarios ita vocantur archiepiscopi, tum reliquos electores
ac principes et ordines Imperij quam commendatissimos fore; iura item ac priuilegia ipsorum non modo seruaturum, sed cum res feret, amplificaturum. quibus peractis VIIviri singuli mensis in eadem aula aureis stragulis splendidissime instructis a tergo aureis aulaeis propendentibus ad vtrumque Caesaris ac regis mensae latus separatim discumbunt; primam a dextro latere Moguntinus occupat, alteram Palatinus; ad sinistrum positarum primam tenet Coloniensis, secundam Saxo, tertiam Brandeburgicus. contra Caesarem ac regem mensae positae iuxta Carolinam legem Treuir accumbit. praeter eas aliae duae in eadem aula erant, in quibus reliqui principes, nobiles et ordines sedebant. singulis mensis abaci sui inseruiebant, pauculis aureis et argenteis egregie instructi. senis ferculis conuiuium celebratum, albo et rubenti mero, dum conuiuium celebratur, ante curiam duabus fistulis per bicipitem Aquilam editae columellae impositam subterraneis tubulis deriuato et in publicae laetitiae signum se effundente. bos etiam multis aliis animalibus fartus veteri consuetudine interea in foro veru ligneo torrebatur, ex quo particula ad regem delata, reliquum plebi inhianti ad direptionem cessit. mensis remotis et actis Deo gratiis Caesar ac rex insignibus ornati a VIIviris ac ceteris principibus domum magna pompa deducuntur, et inde quisque ad sua diuertit. pompam spectauit Ebraimus Stroschenius natione Polonus Solimani ad Ferdinandum legatus ad pangendum octennium induciarum foedus cum Augerio Gislenio Busbequio missus. de iis diu altercatus Constantinopoli Busbequius tandem et captiuos Hispanos pro quibus frustra Saluiatus regis nomine laborauerat, sicuti supra diximus, cum de infelici Gerbensi expeditione ageremus, a Solimano impetrauit; et quamvis ob defectionem quorumdam procerum Hungarorum a Ioanne Turcorum bcneficiario et Heidonum ac praesidiariorum Sigethi excursiones aliquid remorae allatum esset pacis negotio, Halis interuentu de eo conuenit, et missus Hebraimus cum Busbequio qui condiciones ad Ferdinandum perferrent, et fidem eius acciperent. igitur ex vrbe profectus Busbequius exeunti VXtili Viennam venit medio fere VIIIbri. inde ad Caesarem dat literas et aduentūs eum sui certiorem facit, placebat initio Ferdinando, vt Viennae, dum rediret, Turci subsisterent. nam videri ab re alienum, si gens tam infesta per tantum tractum, quantus est a Vienna Franco-furtum, per ipsius Germaniae penetralia duceretur. sed contra vrgebat Ebraimus, et diuturnior expectatio multas suspicionum ansas Turcis dare poterat. itaque rescribit ad Caesarem Busbequius, et nullum metum subesse demonstrat, si Ebraimus cum comitatu suo iter per florentissimam Imperij partem faceret; imo optabile esse, vt per ea vireis et Imperij magnitudinem aestimet, et videat Francofurti quanto omnium procerum consensu Imperatori parenti successor Maximilianus filius designetur. igitur iussu Caesaris ductus Franco-furtum Ebraimus, itinere per Pragam, Bambergam et Herbipolim instituto. pridie electionis cum in vrbem venisset, quatriduo post ad Caesarem admissus est, et ei lingua Sclauica admodum magnifica oratione salutem dicit, felicemque administrationem longamque ac firmam sanitatem a Solimano precatus amicitiam ipsius defert, petitque, vt quemadmodum captiuos in eius gratiam dimiserit vicissim Turci, qui captiui teneantur, ab ipso liberentur, foedere in octo annos inuiolabili percusso. tum porrectis Solimani literis, ad quas vt dignetur respondere rogat, munera obtulit; ea erant, duo ex natiuo crystallo crateres miro artificio elaborati et gemmis pretiosissimis ornati, equus Turcicus valde generosus aureis et gemmeis phaleris ac catenis ornatus, sed ex via admodum macilentus, IIII. praeterea cameli. summa literarum erat, missum Ebraimum cum Busbequio, vt foedus in VIII annos percuteretur, quibus singulis XXX OIO Hungaricorum pro tributo dependerentur. tum de limitibus condiciones appositae, quos neutri citra poenas foedere comprehensas cum maleficio egredi posset. quibus conuentis pace confirmata Caesar Ebraimum amplissimis auctum donis ad Solimanum remisit. in eo conuentu VIIviri Protestantes, alij principes et ordines Augustanae confessionis socij suam de concilio in Naoburgensi conuentu promissam sententiam scripto comprehensam exhibuerunt, in qua caussas exponebant, cur ad impium, sic loquebantur, concilium a Pio IIII indictum non accedant, addita condicionum commemoratione, quibus in comitiis Imperialibus aliisque conuentibus ad concilium
generale, pium, liberum ac legitimum in Germania antea prouocarant et nunc quoque prouocent. tandem sub exitum Xbris solutis comitiis Caesar inde discedit cum Maximiliano Rege Romanorum electo, qui per Palatini ditionem, et Virtembergicum agrum cum suis Viennam versus profectus est. ipse per vrbes Rhenanas Vormatiam, Spiram, Viseburgum, Argentinam, Selestadium, Basileam vbique eorum locorum honorificentissime exceptus, Friburgum Brisgoiae petit, ibique peractis conuentibus, quos Alsatis suae ditionis populis indixerat, per Constantiensem agrum Oeni-pontem mense Februario sequentis anni venit, vbi aliquandiu propter Concilium tridentinum substitit, quod se vicino celerius illud confectum iri speraret. In Liuonia hoc anno principium cruenti belli, quod inter Suecos, Danos et Lubecenseis aliquanto tempore durauit, initium factum est. is qui Erici Suecorum regis nomine Reualiae praeerat, Parnouiam maritimum oppidum portu commodum, quod Polono ab ordinis Liuonici magistro et tunc Curlandiae duci traditum erat, deditione capit. inde Vitensteinium praecipuam Iernuiae prouinciae arcem vi aliquandiu oppugnatam fame tandem expugnat, Padisa, quae Magno Holsatiae duci attributa erat, superiore anno occupata. quo facto Suecus Sigismundi et Friderici potentissimorum regum animos vehementius iritauit. eodem tempore Christophorus Megalopolensis, quem ad implorandam Caesaris opem in Germaniam profectum superiore anno diximus, cum nihil ab Imperio spei ac subsidij reliquum videret, noua consilia cum Erico Sueco Reualium et alia oppida iam tenente contulit, ob id Stocolmiam ad eum profectus et de coniugio minimae natu sororis Erici, quam decimo quarto anno post duxit, fide accepta cum eo transegit, et dioecesim Rigensem, in qua Vilelmo Brandeburgico succenturiatus fuerat, se Erici auspiciis et opibus occupare ac possidere velle ostendit; eoque consilio Stocolmia in Liuoniam exeunte anno traiecit, vbi cum Vilelmum ex morbo, ex quo paullo post decessit, decumbentem offendisset, minime tamen eum inuisit, sed statim post eius excessum dioecesis gubernationem aliquot Suecorum equitum ac peditum turmis fretus inuasit; verum mox temerarij conatūs poenas luit, in arce Dalema a Gotardo Curlandiae duce et Ernesto Veigero Sigismundi legatis captus et in Poloniam missus, vbi totos V annos sub custodia fuit. interea Lubecenses cum missis ad Ericum suo ac maritimarum ciuitatum nomine legatis priuilegia sua et immunitates cum ipsius maioribus Suetiae regibus vsurpatas confirmari peterent, ille, cui ex omni in se odio voluptas, ex alieno incoramodo lucrum, ex bello compendium redibat, formulam petitae gratiae transmittit, durissimis condicionibus appositis, vt domum regi propriam in singulis vrbibus concedant, militem contra quoscunque conscribendi potestatem tribuant, pecuniam quando et quantam velit mutuo dent, merces belli necessitatibus vsui futuras quocunque tempore in regnum importent, Suecis negotiatoribus eandem commercij libertatem, quam maritimae ciuitates in regno suis sumptibus ac sanguine pro regibus profuso sibi peperissent, in suis vrbibus permittant, et Russicam Naruae nauigationem ipsi prorsus intermittant. quas cum vt minime tolerandas et antea inauditas reiicerent Lubecenses, et memoriam Gustaui a se non mediocriter beneficiis affecti appellarent, ille nihilominus eorum naueis Narua redeunteis a suis interceptas Reualiam et Stocolmiam duci iubet, et merces captas sibi addicit. qua de re cum Lubecenses et socij legatos ad Carsarem in comitiis Francofurti questum misissent, Ericus et suos misit, qui iure factum id excusarent, eoque miseros Lubecenseis adegit, vt cum precibus ab inexorabili rege nihil impetrare potuissent, et in Imperio nihil praesidij viderent, ad arma pro iuris sui defensione icto cum vicinis foedere sumenda confugerent. cum igitur sub id tempus Ericus ad Fridericum Daniae regem legatos misisset, quorum princeps erat Steno regis auunculus, et ambo pacem amicitiam ac foedera inter vtriusque parentes inita sollemni foedere renouassent, vix iis digressis a Ioanne Moscorum principe legatio CC hominum venit, quam Sigismundi Poloni oratores mox secuti sunt, coniunctionem ac foedus contra Ericum communem hostem petentes: quod pacem a Dano modo cum eo factam turbauit, contrario mox icto contra Suecum inter Polonum et Danum foedere; et quasi principum vicinorum ac ciuitatum odia et inimicitiae parum essent, etiam Ericus suorum animos in se
iritauit. Ioannes frater Finlandiae dux, cui turbulenta regis fratris consilia parum placebant, ducta Vilnae Catharina Sigismundi Polomae regis sorore per Liuoniam mense Xbri itinere facto Reualia in Finnoniam redierat, CXX OIO Ioachimicorum Polono sororio creditis, pro quibus arces et praefecturas aliquot Liuoniae pignoris loco acceperat. quod a fratre factum Ericus, vt erat suspicaci ingenio, sinistre interpretatus, quasi conscio aut etiam foederis contra se a Polono cum Dano initi socio primum belli impetum in eum conuertit. belli tempestatem vltro in se accersitam, quam pro ludo ducebat Ericus, aliud incommodum secutum est, quod cum Stenonem et Gabrieiem auunculos ad Philippum Hessum misisset, vt negotium de matrimonio Christinae filiae conficerent, illi dum Hafniae in Dani ditione essent, iniuriose habiti et retenti sunt; nihilominus postea XIX nauium classem armatam duce Iacobo Baggio in portum Rostochiensem ad Varni aestuarium mittit, petens, vt Christina ad se in regnum adduceretur, vbi de foedere et aliis rebus cum Hessi consiliariis acturus esset, de quibus si conuenissent statim nuptias se facturum affirmabat; impudenti ac prorsus temerario consilio, quod Hessus vir generosus elusit, non filia, vt ille petebat, sed legatis ad litus Balticum missis, qui de voluntate regis, quem in belli apparatu, de quo tota Germania rumor increbruerat, occupatum nuptias in pacatiora tempora dilaturum rebatur, plenius cognoscerent, et nisi prius de nuptiis conuenisset, filiam mittere neque iustum aut sibi decorum esse ostenderent. Sueci interea Hapselem oppidum in Liuonia, vbi Osiliensis episcopi sedes est, totamque viciniam occupantac diripiunt; Lealem recipiunt; Lodae obsidionem Polonici exercitūs, qui aduentare dicebatur, metu deserunt, quam tamen anno sequenti ceperunt. Eodem tempore apud nos in Aquitania et Septimania res minime quieuerunt. nam superiore anno anno nouorum tumultuum in iis regionibus ab vtraque parte fundamenta iacta fuerant, syndicatu Burdigalae facto a Thoma Rano et Io. Angelo in speciem contra Protestanteis, re vera contra Carolum Cucium Buriam Nauarri Aquitaniae praesidis legatum, vt amoto eo Monlucius, Sansacus, aut Scarsius prouinciae praeficerentur; confectoque ea de re instrumento III OIO. amplius e ciuitate omnis generis ac condicionis homines nomina sua inscripserant, et in iis Christophorus Rofiniacus curiae illius praeses, et Antonius Noallius Fari castelli praefectus, qui quod admodum Buriae infesti essent, seditiosis animos facere dicebantur; quod Buria, licet cunctator, tamen proprio periculo admonitus cum ad Senatum detulisset, coitiones huiusmodi et nominum inscriptiones ad seditionem spectare dictitans, Angelo contra id per leges licere contendente, exortis inde contentionibus praeualente factiosorum in vrbe gratia, Buria cum aliud non posset, vt ad regem negotium remitteretur, impetrat, vbi et Angelus comparuit, et praefracta audacia in tam deplorata caussa aduersus Buriam perorauit; sed tandem sacri consistorij decreto coitiones illae prohibitae sunt, mandatumque Buriae, vt decretum per prouinciam publicari curaret, commentariis quibus nomina sua socij inscripsissent, suppressis. at Aginni Nitiobrigum, Godofridi Caumontij, Pardillani, Memij, Capellae, Tessonati, Castrosacrati, Cari, Lalanij, Calongij et aliorum fauore subleuati Protestantes libere conueniebant, sumpto etiam in eos vsus Phoebadij quondam ciuitatis episcopi, cuius et B. Hieronymus meminit, priuata auctoritate delubro. nec iniuriae in eo temperatum, reuulso sancti viri sepulcro, in quo cranium et maxilla inferior cum dentibus integra post tot secula reperta est. mox et crescente audacia occupatum Dominicanorum coenobium, et gliscente lasciuia imagines et altaria plerisque locis confracta: coenobium tamen postea satagentibus vicinis prouinciae proceribus G. Caumontio Lausunio, Monferrando, Monpesaco Loniaco, Fumelio, Cocone, Durfortio Bajaumontio, aliis, a Buria et Stephano Boetiano senatore Burdigalensi, qui cum Buria venerat, collegij illius sacri sodalibus restitutum est. Penna etiam et Villanoua in Aginnensi agro exacti Franciscani a Protestantibus, deiectis altaribus et imaginibus, et S. Geruasij feretro direpto. Neraco item discedens Ioanna Nauarri vxor, Franciscanorum coenobium a sodalibus desertum Ministro in vsum scholae in eo instituendae attribuit. Condomo denique expulsi eiusdem ordinis fratres; qua de re apud Buriam conquesti ab eo impetrant, vt Tilladetus Santaurentius eo proficisceretur,
ac de caussa cognosceret, qui re agitata mediam viam ingressus secundum vtrosque vt sibi videbatur, pronunciauit: et Protestantibus quidem ad conuentus habendos templi aream, sodalibus ad sacra peragenda chorum attribuit. Marmandae cum diu restitissent, tandem eiecti sunt Franciscani. Vesunae etiam Petrocoriorum libere Protestantes conueniebanta Memio adiuti Simone Bosserio apud eos concionante. at contra Pluma, quod erat Ioannae Nauarrae oppidum, nec non Libosio et Turnonio in Aginnensi agro ac vicinis locis a Fumelio et Loniaco exacti sunt; circa Regulam item oppidum Garumnae impositum varie infestati; Moissaco autem, quod est coenobium venerandae antiquitatis ad Tarnim oppidum, Bidonetus Lomanij Terridae sororis F. loci praefectus Cardinalis Guisij coenobij abbatis fauore fretus eosdem expulerat. in Auscorum ciuitate, quo minus conuenirent, ab Alfonso, Hippolyti Atestini Cardinalis ciuitatis archiepiscopi vicario semper prohibiti sunt. Granatae plerique cum inermes conuenirent ab oppidanis male multati sunt. ita iritatis vtrinque animis mense IXbri eiusdem anni diuersis locis ab vtraque parte pari crudelitate saeuitum est. nam Albiae Cadurcotum Protestantes, qui exiguo numero erant ope iuuentutis, quae iuris scientiae sub Francisco Roaldesio, I. C. morum probitate et reconditae antiquitatis cognitione excellenti operam dabat, adiuti iam Eid. VIIIbr. vocato Dominico Cesto ex Montalbano publice conciones habere ceperant, fremente magistratu ac consulibus; qui dum Cestus abesset, eos ad preces faciendas forte congregatos adorti interrogant, qua auctoritate coirent, ac postremo nomina sua edere iubent; quibus statim responsum, ex Buriae auctoritate, nec eo ignaro id fieri. nec vero recusare, quin libello nomina sua inscriberent. verum cum in iis nomina liberorum Io. Masencalli Senatus prouinciae principis, Io. a Paullo eiusdem curiae praesidis; item Tolosae Senescalli praeter spem ac votum agnouissent, querellam, quam de ea re ad Senatum deferre constituerant, distulerunt et interim parentes monuerunt, vt liberos sectarij veneni contagione non tam infectos, quam seculi licentia et exemplo illectos e schola Cadurcensi domum reuocarent. quo impetrato P. Bertrando vrbis episcopo cardinalis Senonensis quondam procancellarij fratre, et Manfredo Cardilliaco Biullo scholae, vti vocant, cancellario ex primaria prouinciae nobilitate et aliis collegij illius sodalibus facem plebi furenti admouentibus XVI Kal. Xbr., qui dies in Dominicam incidit, in locum, in quem conuenerant, ad tintinnabuli pulsum quasi classio insonante fit impetus, et ianuis refractis promiscua caede in confertos saeuitur; pars in aedium area trucidati, pars per vias cum diffugerent, huc illuc caesi, et in iis Guacherius negotiator diues, qui in domum suam a concitata plebe tractus ibique cum vxore ac liberis occisus est, direptis etiam eius aedibus. qui intus remanserant, aditu ad cochleam obstructo ad noctem vsque nauiter se defenderunt; cuius vmbra tuti, dum percussores in area inferiori sederent, exitum miserorum opperientes, per tectum huc illuc dilapsi sunt. in ea laniena periere circiter XLV, et ex iis cadauera XXV contumeliose prius per vicos habita tandem publice semivstulata sunt. diuersa parte haut multo post X Kal. Xbr. rustici dominum suum exosi indigna eius caede quasi occulta animorum in vltionem consensione nuper Albiae interfectorum manibus parentarunt. nam Fumelius, vir nobilitate praecipuus et Gonstantinopolitana legatione clarus, de cetero a Protestantium caussa alienus, quos plerunque verbis interdum facto insectabatur, cum sub vesperam a venatu rediens in turbam subditorum suorum e templo, quo ad preces conuenerant, venientium incidisset, diaconum inter eos contumeliose compellatum, superbe respondentem scloppeti manubrio in caput adacto percussit; qua iniuria exacerbati qui aderant, alias saeuitiam eius ac duritiem exosi, sublato clamore conuiciis lacessunt, subinde homicidam, tyrannum ac maleficum appellarites, moxque eum circumsistunt, et quamvis Asturcone admodum pernici veheretur, fugientem ranta celeritate insequuntur, vt vix in arcem suam recipiendi se tempus habuerit. sed neque heic accenso semel plebis furore tutas latebras reperit. nam in sua arce obsessus, dum ab amicis auxilia exspectat, obseruato a duobus iuuenibus, quorum parentem variis rnodis vexauerat, ipsum e specula aliquando despicere solitum, eo collimant, et scloppeti ictu forte despicientem transverberant: eodemque tempore impetu facto locum
fere desertum, heri casu consternatis defensoribus, capiunt, ipsumque Fumelium lecto detractum pauimento affligunt: tum exprobrata saeuitia, vnus ex iis iuuenibus, cuius ille patrem vt inter eos iactabatur, olim ad caudam equi alligatum per Oltam fluuium, cui Fumelium oppidum impositum est, aliquoties transmissum pedibus traxerat, iniuriose habitum, postremo lentis ictibus, vt se mori sentiret, iugulauit. vix temperatum a furente multitudine vxori ac liberis, qui nullo non contumeliae genere petiti tandem ope quorundam euasere. hoc factum per se saeuum et exemplo summe perniciosum plerique, vt par erat, indigne tulere; nec deerant, qui hoc agi dicerent, vt plebs religionis praetextu vindicata sibi aut a rege impetrara libertate ad nobilitatem internecione passim delendam abuteretur, et excusso dominorum iugo magistratui legitimo debitam obedientiam denegaret, mutataque administrationis publicae forma etiam regium nomen tandem eieraret, vulgata in eam rem vbique fama, cusum Montalbani numum cum hac inscriptione, MONETA NOVA REIP. MONTIS ALBANENSIS. qua re ad regem perlata, etsi a multis non credita, tamen varie affecti sunt animi, ac prouinciae nobilitas praecipue, quae se petirata Lomanio, Terrida, et Ossunio ducibus ad hunc casum vbique expergefacta fuerat; quanquam Protestantes, qui factum palam damnabant, non ob religionem aut in nobilitatem, atque adeo magistratus regij necem, sed ob heri in subditos saeuientis odium, neque consilio sed impetu et ex occasione id factum dicerent, et eius inuidiam a se deprecarentur. itaque fama de Cadurcensi strage et Fumelij caede in aulam perlata, statim delegati, qui de vtroque cognoscerent, Nicolaus Compinius in magno consilio consiliarius, et P. Girardus hospitij regij praefecti legatus, mandatum etiam B. Monlucio in Aquitaniam, vt Buriae praesto esset, misso, daret operam, vt de facto diligenter anquireretur, et in conuictos seuere animaduerteretur. is vbi XI Kal. Febr. ex aula in Aquitaniam venit, cum delegati iudices temporis et itineris ordinem secuti a Cadurcensibus principium facere vellent, diemque ad id Buriae ac Monlucio dixissent, Monlucius anteuertit, et adductis secum Aginno iudicibus, nec expectatis delegatis a Fumelij vxore exoratus ad eam proficiscitur; eiusque auctoritate factum, vt XL circiter ex defuncti subditis ac circumpositis locis, aut laqueo suspensi aut fractis membris rotae impositi sint. multatus et Pennae iudex, qui in Fumelij mores inquisiuerat, et impositum XXXV scloppetariorum ad vxoris defuncti custodiam praesidium, oppidanorum sumptibus. antea ad Mezardi fanum cum populares ad templa diripienda discurrentes impedirentur, contra Rulliacum loci dominum ob eandem fere caussam insurrexerant, vixque is Sanranianio ipsius fratre suppetias in tempore ferente mortis periculo exemptus est. idem facticatum a Stafortianis contra Cucum et Monioium, ac ne exemplo grassante in nobilitatem plebs incitata idem passim auderet, a plserisque metuebatur; quibus motibus vt obuiam iret Monlucius homo vehemens per Santaurentium, Tilladetum, et Fontenilbum generum quosdam ex iis statim comprehendi curat, et captos mox per carnifices, quos pedissequos suos vulgo vocabat, supplicio affecit. captus dein Moralletus cum III aliis ad Liberatae fanum qui iussu Monlucij de plano ac sinevlla caussae cognitione itidem capite luerunt. interea delegati iudices de Cadurcensium caussa cognoscebant. iam XIIII eorum sententia damnati et publice supplicio affecti fuerant maius negocium fuit, in Manfredi Cardilliaci Biuli proxima cognatione prouinciae proceribus coniuncti, iudicio, cuius caussa praecipui in ciuitatem confluxerant Godofredus Caumontius, Terrida, Ossunius, Nigrapellicius, et ad regem misetant, orantes, vt auctoritatem suam interponeret, ne in vnius nocentis morte tot proceres innocenter dedecore afficerentur. nihilominus in eum et aliquot ex nobilitate mortis sententia lata fuerat; qua praeterea ciuitas XL OIO aureorum multata est. sed quominus executioni demandaretur, obstitit Monlucius, qui delegatos recuperatores tanquam ob religionis caussam suspectos, cum in aedeis Buriae conuenissent, vt sententia coram eo publice recitaretur, interfatur, et contumeliose interrogatos ac multis probris oneratos postremo stricto gladio, et metu mortis intentato aedibus exturbauit, et ita eorum iudicium irrium reddidit. nam mox diploma a rege venit cognatorum precibus in aula extortum, quo iudicium suspendi iubebatur, totius rei cognitione ad principis consistorium
reuocata. cum vero Compinius et Girardus hac iniuria affecti, praeterea metu mortis vbique intentato iam de discessu cogitarent, accersiti Burdigala Ioannes Alemius et Arnoldus Ferronus consiliarij, auctore Monlucio, qui eorum vicem supplerent, aut si se illi adhuc negotiis immiscerent, illorum auctoritatem praesentia sua infringerent. inde itum Villam-francam in Rutenis, vbi seditiosi paullo ante vsitata passim insania bacchati imagines et altaria demoliti fuerant. comprehensi ex iis aliquot, instante Georgio Armeniaco cardinali Rutenorum episcopo, qui ipse illuc venerat; in quorum caussa cum variarent sententiae, Monlucius ab Alemio persuasus controuersum iudicium diremit, et reos carcere eductos in centurionis manus traditos per pedissequos suos strangulari et ad fenestras publicarum aedium spectante plebe suspensi iussit. et haec quidem acta paullo ante quam Condaeus Aurelianum occupasset, quo facto cum quasi classicum tota Gallia personasset, mox Montalbanum, Aginnum, vnde paullo ante Fr. Rafinus Poto Santralius vrbis praefectus et stipatorum regij corporis dux digressus fuerat, et Chanteracius iunior nobilis Petrocorius per eius absentiam res nouauerat, Mariae fanum, Lactoratum, et eius exemplo Neracum, Bergeracum, et Marmanda defecere. Penna item a Cuto, et Villanoua a Tessonato occupatae sunt. tum iter diuidunt Buria et Monlucius; ille cum IIII cataphractorum equitum alis Burdigalam proficiscitur, quo Noallius metu Protestantibus intentato iam cohortes introduxerat, Reuano et Monbadono ducibus. hic cum sua, Nauarri, quae Condomi remanserat, et Paulli Thermi E. T. alis transmisso Garumna in Vasconiam cogitabat, cum literis regis reuocatur, et iubetur, vt conscriptis VI peditum signis cum sua et Thermi ala quamprimum ad se veniat. cum igitur Baiomontium venisset, delectus agit, et Charrio II peditum signa ex iis, quae rex scribi mandauerat, Bazordanio totidem, I Clermontio, I Aormo spectaris belli ducibus attribuit. ibi nobilitatis vicinae rogatu ad Reginam scribit, et quo in periculo Aquitania versetur, ostendit, maiore in discrimine futura, si tam alieno tempore deseratur: nam interea Leracum rebellauerat, Vasatensis ditio, et omnis ille Garumnae ab vtraque ripa tractus, qui ad Tolosam vsque protenditur, Regula, Condomo exceptis, vbi Aornius cum Nauarri ala erat; et Caudecosta et Duno, vbi Santaurentius copias suas collocauerat. Monlucius Saluetato Gauri alam suam imposuerat; Terrida suam in agris suis circa se habebat. nam Bellomontium Lomaniae itidem defecerat. tum nobilitas vicina Sanpriuij ad Monlucium confluit; Coco Fumelij nuper occisi frater, Monferrandus, Masseus alae Thermi vexillifer, Gondrinius, Terrida et Fimarconus gentiles, sed ob veteres inimicitias infesti et tunc reconciliati. inde Foduam itum in Armeniaco principatu, vbi maiore numero nobilitas vndiquaque conuenit, et ad prouinciae defensionem in Monlucij verba iurauit. mox Pimirolium missus Charrius ab hostibus desertum, qui dum Moissaco Lauzertam comearet, et noui ab eo conscripti milites negligentius incederent, a Monflanquini et Pennae praesidiariis caesi sunt. dum Monlucius Foduae esset, de Tolosano tumultu iam prope adulto cognoscit, per Rupij cognati literas, qui ex Cadurcis rem ab homine peste adhuc profluente, quam Aureliani contraxerat, infecto intellexerat, vti ipse in commentariis scribit. in ea vrbe Decuriones et Vicarius edicto Ianuarij VIII Eid. Febr. publicato omnem operam dabant, vt Protestantibus concessa conueniendi libertas maneret, non occulta plebis murmurantis offensione. nam ex ea occasione supplicationes insolitas crebro celebrari, sodalitia noua institui, et coitiones in occulto fieri; res tamen vtcunque pacatae fuere vsque ad IIII Non. April., qua die in S. Michaelis suburbio dum de funere, quod efferebatur a Protestantibus, illud vindicantibus sacerdotibus, inter se rixantur, concursu plebis ad tintinnabulorum pulsum ex S. Stephani et S. Saluatoris suburbiis facto victoria penes eam mansit, occisis aliquot ac sauciatis pluribus. iam tum scissa erat factionibus ciuitas, et inde Senatus, inde Decurionum collegium, quod Protestantib. haut dubie fauebat, contrariis studiis distrahe bantur; accedente ad haec electa iuuentute, quae iuri in celeberrima illa schola operam nauabat, et rei nouitate inuitabatur. Decuriones, quos vulgo capitolinos vocant, iam se ad aedeis publicas contraxerant, et quosdam ex viliori plebe in carcerem coniecerant, cum postridie ex Senatu delecti Io. Masencallus, Io. a Paullo, Io. Daffrius, Ferrerius
curiae Praesides, cum P. Aserato, P. Cedro, Oliuario Pastoreo et Antonio Ganelone decurionibus conueniunt, et ex eorum sententia decernitur, vt iuxta edictum Protestantes conciones publice in suburbiis haberent, quibus Decuriones interessent, cum C instructis omni alio armorum genere, praeter quam scloppetis, de quorum fide Protestantes vrbi idonee cauerent. Catholici CC homines ad custodiam vrbis subministrarent sumptibus suis, de quorum fide ipsi vicissim fidem interponerent, ac Protestantibus cauerent; a tintinnabulorum pulsatione ecclesiastici abstinerent, externi omnes milites et homines incogniti vrbe intra XXIIII horarum spatium facesserent. Senescallus ac decuriones de seditiosis adempto appellationis beneficio cognoscerent, neque appellantes a Senatu audirentur; postremo ad maiorem securitatem ipsi ciues ad vrbis portas interdiu excubarent. hoc decretum perscriptum et per tubicinem in vrbe promulgatum fuit. tum in seditiosos cognitio instituta a Senescallo ac decurionibus, vocatisetiam templorum catholicis syndicis, ex quorum sententia cum quidam ad mortem damnati essent neque prouocationi locus esset, tamen interposita appellatione a Senatu sententia mitigata est, et multi ex iis flagris caesi, alij in exilium pulsi; quidam etiam patibulo affixi sunt. nec propterea vtrique quieuere; Protestantes quidem Cadurcensi caede, et tumultu ad Castrum Arrij nuper contra se excitato territi; Catholici vero paria veriti et exemplo audaciores redditi: et ita periculum, quod quisque metuit, dum alteri in alteros reiicere cupiunt, ipsi praecipitauerunt. paucos ante dies Petrus Hunaldus Lanta ex nobilitate vrbis primarius decurio cum ex aula rediret, cum Condaeo Aureliani egerat, et de vrbe tradenda fidem interposuerat. id perscriptum erat iis literis, quae a Rupio ad Monlucium, cum Foduae esset, missae sunt; quas ille statim ad Masencallum mittit; quibus in Senatu palam perlectis, quod imprudenter a Masencallo factum dicit Monlucius, statim Lanta comprehendi iubetur, cumque indicta ad diem Pentecostes coenae Dominicae celebratione Ioannem Cormerium antea Franciscanum et tunc Barrellas dictum, hominem vehementem et turbulento ingenio, multa, quae astanteis ad seditionem incitare videbantur, dixisse allatum esset, V Eid. Maij edicitur, tribus e decurionum collegio vocatis, quo securitati vrbis prospiceretur, vt IIII signa sub IIII ducibus, ij erant Bazordanes, Monmorius, Clermontius et Trebusius, in vrbem introducerentur, quibus aedium publicarum custodia committeretur, III viri vrbis primarij ad eam rem a decurionibus adiungerentur. quod in caussa fuit, vt consilium a Protestantibus initum de vrbe occupanda, cuius executioni dies XV Kal. Iunij edicta erat, praecipitatum sit, et sub vesperam eodem Barella homine feroci vrgente Salsius ordinum ductor cum delectis Vasconibus, quos penes se habebat, egregie armatis, cum ad aedeis publicas sine strepitu venisset, et pulsatis foribus a III decurionibus nihil tale cogitantibus admissus esset, statim per decurias dato consciis signo, iis vndique accurrentibus, locum occupauerit, decurionibus V retentis. occupata eodem tempore citra; sanguinem S. Martialis ac S. Catharinae vicina collegia. quadriuia item duo doliis crectis vallata et dispositis maioribus scloppetis firmata. postridie Senatus ad Furcouallium Narbonae praefectum Rogerium Bellagardium Thermi E. T. auunculi legatum, Monlucium et Terridam dat literas, et quo in discrimine vrbs versetur, ostendit, suppetiasque deposcit. additum erat, quo magis ad auxilia maturanda accenderentur, consilium coniuratorum esse, Condaeum regem creare, et omneis Catholicos ad internecionem delere. Monlucius iam ante de consilio Protestantium certus omnia in omnem euentum, cum Gondrinio, Fiemarcone parauerat, praemissis Bellogardio et Masseo, qui noctu vrbem ingressi sunt; quos paullo post secuti sunt Clermontius cum sua peditum cohorte, et post eum rursus Aornius Bazordanes, qui in S. Georgij platea in aciem instructi, mox vt quisque venerant, depugnabant contra Protestanteis, qui duas portas quae Montalbanum ducunt, tenebant; sub vesperam Salsius eruptione facta in conflictu Monmorium capit, frustraque tentatis molatrinis Bazacli toto orbe celeberrimis, quae iam a ciuibus occupatae fuerant, se recepit III. Eid. Maij a Senatu noui decuriones dicuntur, quod V capti attinerentur, et II tantum ex toto collegio superessent. mox Furcouallio superueniente, cum Odeto Foesio Carmanij comite et Angelo colloquium institutum, sed irrito successu, tincinnabulis
passim perstrepen tibus et edicto proposito ac per vicos in vrbe et per pagos extra vrbem promulgato, vt omnes contra seditiosos ac coniuratos arma caperent, eosque impune occiderent. tum discurrente plebe direptae ante omnia librariorum aedes et supellex omnis libraria promiscue discerpta. inde et in alias impetus factus; pulsati obuij quique, et vt suspectus aut odio infestus erat, occisus aut in flumen praecipitatus, eiulatu feminarum ac puerorum vicis passim resonantibus; dein confluentibus vndique ex agro auxiliaribus metus postremo incessit, ne vrbs ab ipsis diriperetur, ideoque edicto ex ea eiecti vt bello inutiles et qui remanserant sub ducibus nomen inscribere iussi, Lamesano videlicet, Sauiniaco et eius fratribus, Ricaldo, Garduchio, Montio, Trebosio, Masseo, Engaramaco, Rigaldo Villamanio, Petro Bodio, Grepiaco Masencalli F. et ipso Caramanij comite, qui, dum Protestantes munimentis per plateas exstructis se ad extrema cuncta compararent, impetu diuersis locis facto frustra fuerunt. Lamesanus a regione Naiacae turris, quo cum filio ac CC circiter arma intulerat repulsus est; eandem fortunam experti sunt et qui Pomi vicum, Perrolerium, et Mathebonam portam tentauerant successu. elati Protestantes vlterius progrediendi impetum ceperunt, non irrito fortasse euentu, nisi eos Salsius a quibusdam, vti creditur, corruptus, aut potius, quod res ad concordiam reducere cuperet, reuocasset. excursione tamen a quibusdam iniussu eius facta iam ciuitate tota sibi potiri videbantur, cum Carmanij comes assumptis secum Sauiniaco, et Penna eius fratre, Monmaurio, Garducio et Ricaldo se contra tulit; ibique certamen acre commissum, in quo Penna et Ricaldus desiderati; Caramanius et Monmaurius vulnerati; postremo sub vesperam repulsi sunt. mane cum auxiliares sed exiguo numero Protestantibus superuenissent, XL scilicet delecti duce Suppeto, totidem Rabastenio et Orfollio ducibus, Iuuinio et Codera Orfolliensi, item alij C Iordanis insula euocati, redintegratum certamen. nam quominus maiore numero auxiliares Montalbano, vnde expectabantur, aduenirent, Monlucius prospexerat, iusso Charrio loca illa insidere, et Terrida cum sua equitum ala inter vtramque vrbem medio. et ita Arpaionus, qui cum OIO IO scloppetariis ducibus Vernada, Sammichaelio, et Belfortio, quibus praeerat Marcastellus Petreij silius, et Mulederio equitum praefecto, accurrerat, exclusus fuit, quamvis eum a Salsio siue fiducia suarum virium, siue, ne veniret, mortitum alij scribant. interim res praecipue tormentis a Protestantibus gerebatur, quorum illis copia erat occupatis publicis aedibus, vnde per loca idonea dispositis machinis in omneis vrbis regiones eiaculabantur. cumque ab vrbanis IIII leuiores machinae pluteis tectae agerentur contra eorum munimenta, vnum ex iis captum non tamen citra conflictum, in quo Busquetus grauiter vulneratus et Iuuinius occisus est. dein cognito, Monlucium cum numeroso equitatu aduentare per Bazaclensem portam ingressurum, protinus illuc XXV delectos mittunt, qui munimentum ab vrbanis eo loco excitatum aggrediuntur, caesis plerisque ex nauiculariis, acceptisque in itinere, qui summittebantur, auxiliaribus ad Dominicanorum coenobium vim faciunt, incensa eius anteriori parte; dein Bechinorum et fani Torrentij coenobia occupant, abductis secum sodalibus; Franciscanorum item coenobium in potestatem redigunt. tum rursus ad Dominicanorum acriter pugnatum, et circa Petrocoriensem scholam, vbi Sepetus iunior ex Protestantibus interfectus est. in regione Sangeorgiana itidem Georgij, Antonij, et Augustini fana occupata sunt, et praesidio firmata, comeatu omni exillis locis et supellectile pretiosa in aedeis publicas comportata, et in Decurionum manus consignata. frustra interim ab vrbanis Villanouana porta tentata, terque ab ea parte a Protestantibus repulsi, amissa etiam altera ex iis, quas ante se agebant machinis. Eidib. Maij acriter pugnatum, in eoque certamine Colinus alter Sauiniaci frater desideratus est; cumque vrbani ex aedibus publicis mirum in modum infestarentur, igne immisso res agi cepta, et incensae CC fere proximae vndiquaque priuatorum domus, vt incendio serpente publica eo corriperentur. direptae etiam Iacobi Bernuisij praesidis viri opulentissimi aedes. Franciscus Caluetus consiliarius in iis deprehensus vix se granai exsoluta pecunia periculo subduxit. rursus die sequenti ad meridiem vsque pugnatum est, cum damno vtriusque partis, ac tandem Furcouallij interuentu condiciones propositae sunt, vt Protestantes relictis armis in publicis
aedibus ac bellico omni apparatu vrbe dimitterentur, incolumitate ac securitate promissa, induciaeque ad deliberandum factae in diem posterum qui in Pentecosten incidebat. quo die celebrata a Protestantibus cena, inter gemitus ac suspiquippe spe concepta lapsis et vltionem proximam metuentibus, publicus tubicen ex editiori aedium publicarum turre psalmos et cantica more inter eos recepto summae fiduciae argumento insonuit, ita vltimo vrbi adeo sibi infestae vale dicto. is autem tubicen erat Nicolaus Bochius, qui postridie patibulo affixus est. tum nocte insequenti dilapsi, vbicunque tutius visum, milites, ciues, iuuenes iuri ciuili operam nauantes; quorum melior condicio fuit, nam a sociis ac contubernalibus quamuis diuersa sentientibus recepti sunt. ciues autem siue liuore, suie religionis odio a conciuibus suis proditi ac capti et in carceres ad certum exitium coniecti. milites vrbe egressi per Villanouanam portam dum dispalati huc illuc vagantur, primum a Sauiniaco fratrum neces vlciscente occisi dein maiorem partem a rustica plebe interfecti sunt. qui euasere, Montalbanum, Podium Laurentij, Vaurium, et Castrum concessere. ad III OIO vtrimque in illo tumultu varia peste periisse prodidere qui res eas curiosius perscripserunt. mox in publicas aedeis impetus factus, in quibus Adaemarus Mandinellius decurio, qui innocentiae fiducia manere, quam poenam effugere maluit, captus, et alij in custodiam arctissimam trusi, concerptis aut incensis actis publicis et probationibus, quae a Decurionibus contra Senatum aut ad asserendam suam innocentiam factae in iis repertae sunt. postridie Monlucius in vrbem venit, qui Senatui iam iritato animos praesentia sua fecit, et quamuis vrbem calente pugna non ingressus extra longe vtiliorem operam nauasse gloriatus est, prohibitis auxiliis, qui duce Arpaiono Protestantibus aduentabant. tum curia moti XXII Senatores, vel ob religionem suspecti, vel quia tepidiores existimabantur. testes contra seditionis auctores et complices praemiis et impunitate proposita inuitati, aperta ad vltiones priuatas et calumnias porta. censurae etiam adhibitae, vt conscij seditionisaut qui ei operam nauassent, proderentur. vix periculum effugere Masencallus ipse Senatus princeps a Grepiaco filio, qui ciuibus militabat protectus, et Gabriel Burgus et Arnoldus Cauanius consiliarij et Masencalli generi. mox in conuictos seuere animaduersum, et ab eo ipso die vsque ad VI Kal. IXbr. numerati sunt fere CC, qui ob eam caussam Tolosae supplicio affecti sunt, et in iis, Adaemarus Mandinellius, Ioannes Portaldus vrbis vicarius, qui quietus domi manserat, et ille ipse Salsius factionis dux, in quattuor partes sectus; cuius nihilominus praeuaricatione factum scribunt Protestantes, vt conatus non successerit. CCCC fere qui aberant tribus edictis citati, et quia non comparebant, in eos tanquam contumaces lata mortis sententia. ad famam motus vndique ex vicinis prouinciis auxiliares aduolabant suppetias ferentes, sed direptionis metu coerciti et Sanpaullo ex Foensi regione montana cum manu hominum latrociniis assuetorum, et Lamezano ex Conuenis cum IO CCC venientibus gratiae actae, et eorum dimissae copiae. ipsi duces intra vrbem admissi. tum exactus externus miles et II tantum signa in vrbe retenta Grepiaco, et Masseo iuniore ductoribus. postea XIIII Kal. VIIbr. iam inflammato vbique bello Senatus Tolosanus cum de S. C. Parisiensi contra Protestanteis facto cognouisset, aemulatione siue odio S. C. seueritate pari siue maiore condidit, quo omnes, qui religionis caussa in ipsa vrbe, Montalbani, Castri, Biterris, Monpelij, Nemausi. Lactorati, Villafrancae in Rutenis, Milialdi, Villanouae, Apameae, Limosij et aliis locis arma ceperant, siue quoquo modo tumultum excitarant, perduelles declarantur, quique eos auxilio, consilio, pecunia, viatico et quavis ope iuuerint, aut qui templa expilauerint, et Catholicorum domos diripuerint, bonis eorum in fiscum redactis, ex iis prius portione quota videbitur, detracta, ad instauranda templa, donaria restituenda et priuatorum damna sarcienda. insuper prohibetur, ne ad vrbes a perduellibus occupatas arma, annona, pecunia comportarentur, qui secus fecerint, loco perduellium censeantur. item ne delectus sine expresso regis aut ipsius praesidum mandato habeantur; qui priuata auctoritate delectus habere comperietur, aut templa expilare, et per agros ad praedas discurrere, eos tanquam hosteis persequi, et ad internecionem delere iuxta edicta a Francisco I condita ac promulgata liceat. Pastores et Diaconi comprehendantur,
et in eos tanquam perduelleis ac publicae tranquillitatis hosteis legibus animaduertatur. in ecclesiasticos item de religione suspectos inquiratur, et eorum bona annotentur, in vsus pios ac publicos curiae arbitrio expendenda. eo S. C. freti cum plerique in Protestanteis odia priuata animose nimis explerent, Io. Corasij, et Arnoldi Cauanij curiae consiliariorum Senatu ob eam caussam motorum precibus exoratus Michael Hospitalius diploma regis nomine emittit Romiuillij VIIIbr. mense, quo Protestantium consilia, secreta, coitiones, arma ac postremo motus edicti Ianuarij beneficio, quo sibi id licere putabant, et credulitate ob rumorem de regis ac reginae captiuitate sparsum excusabatur, et eorum omnium, quae inde secuta sunt, ac tumultus Tolosani imprimis gratia fiebat, edicebaturque, ne eorum ratione cuiquam periculum crearetur, cuncti bonis, vnde eiecti erant, restituerentur, vincti soluerentur, iudicia, ac decreta contra eos lata reuocarentur ac rescinderentur, ea lege, vt deinceps maiorum religionem sequantur, neque arma deposita resumant, aut capientibus praesto sint. exclusi ab hoc beneficio seditionis ac tumultuum auctores ac templorum expilatores in quos legibus agi iubetur. Corasius item et Cauanius diploma a rege impetrauerunt, vt Senatui restituerentur; quod cum curiae obtulissent XI Kal. IXbr. in III Eid. eiusdem mensis reiecti sunt. diploma vero superius illud vxor cuiusam taetro carcere afflicti, cum lictores nulli aut apparitores quantumuis rogati id facere ausi essent, curiae obtulit IX Kal. IXbr. sed irrito successu, quippe a Senatu triduo post reiectum diploma, et eodem die N. Tabarius et Gaspar Gaiarcus magni nominis in curia patroni securi percussi sunt. itaque mox alterum diploma a rege emanauit, cum Rotomagi esset, V Eid. IXbr. quo eadem gratia superiore diplomate facta confirmabatur, mandabaturque curiae, vt rationes quibus adducti, diploma non promulgassent, et eius beneficio Protestantes exclusissent, scripto mandatas ad regem mitterent: interea iudicia in eos instituta intermittantur, cognitione eorum ac omni iurisdictione Senatoribus interdicta; si secus facerent, proprio nomine tenerentur, eorumque decreta irrita essent, et vt vitio facta reuocarentur. id a puero, cuius pater in taetro carcere contabescebat, curiae denunciatum, decretumque vt propediem ad regem scripto comprehensa rerum in vrbe gestarum series mitteretur. nec multo post cum Io. Masencallus Senatus princeps turbarum osor decessisset, eodemque tempore Georgius Cardinalis Armeniacus vrbem sollemni pompa tanquam archiepiscopus ingressus esset, renouatae in suspectos animaduersiones, quae occasionem dedere diplomati, non iam ad curiam sed praetorem vrbis directo, quo tumultūs Tolosani narratione facta, eius culpa a Protestantibus fidem publicam secutis in ipsorum aduersarios deriuatur, qui tanquam seditionis auctores, plebis incentores ac publicae quietis perturbatores notantur, mandaturque praetori ac legatis eius, quo de regis voluntate ac iusto dolore, quem ex ea re conceperit, cunctis innotescat, rescriptum hoc per suae iurisdictionis territorium publicari curent, poena addita, ni paruerint, vt nomine proprio teneantur, et tanquam eiusdem criminis complices habeantur. in reos, complices ac fautores eorum citra dissimulationem ac praeuaricationem, nulla personarum habita ratione diligenter inquirant, eaque de re probationes conficiant, quas ad sacrum consistorium mittant, vt iis inspectis a delegatis iudicibus, de tota re cognoscatur; in eos qui larem non habeant, animaduertendi sine mora et adempto appellationis beneficio facultate pedaneis iudicibus ac succinctis quaestoribus attributa. verum id extremo anno decretum, cum rex Rotomago in vrbem rediisset, atque adeo post Drocensem pugnam, de qua deinceps dicemus. digredientibus Tolosa ducibus Montalbanum duci placuit, non tam spe potiundi oppidi, quam vt vagus circa vrbem miles longius summoueretur, et a direptione prohiberetur. eodem tempore Furcovallius Narbonam reuertitur, vt ibi se cum Gul. Iousa Momorantij M. E. prouinciae praesidis legato coniungeret, et ad Biterras obsidendas se compararet, Io. Leuius Mirapicenus cum Engarrauaco et aliis Limusium profecti sunt, assumptis secum Vuerio et Rudella Senatoribus, qui de seditione in oppido a Protestantibus excitata cognoscerent. capta Villafranca et exactis Protestantibus Buria ac Monlucius tantum terrorem iniecerunt, vt Montalbanenses oppidum, paullum abfuit, deseruerint. nam ante alios Martinus Tascardinus, et post eum Petrus
Crescentius pastores, mox et Ioannes Constans et Petrus Pererius itidem pastores petita venia vrbe discesserunt, et consules vrbis Buriae et Monlucio obuiam XII Kal. Maij iam profecti claueis vltro detulerant. cum de Aginni rebellione nunciis geminatis vterque reuocatus retro pedem referre coactus est; et inde quidem diuersi Butia ac Noallius Burdigalam, Monlucius Aginnum petiere. mox fugitiui Montalbanum retracti, eique impositus Vernada, qui oppidanorum delectus haberet, penes Thoram Petreij F. alias Marcastellum dictum, summo prouinciae imperio remanente. cum vero Tolosae iam ad manus ventum esset, Arpaionus Protestantibus in vrbe laborantibus opem laturus eo venit, et XVI Kal. Iunij Pentecostes die Burniqueti vicecomes, et Sanleofarius inde egressi, a Terrida, qui medius inter vtramque vrbem suos ad omneis casus paratos habebat, intercepti sunt; quo eodem die magna Protestantium strages Galliaci, quod est oppidum ad Tarnium, edita est a Laurentio Strossio Cardinali Albiensium episcopo oppidanis, iam occupato ab illis Petri templo, et tumultus Tolosani fama iritatis praesentia sua faces subdente. nam cum Pentecostes die ad cenam celebrandam conuenissent, loci decuriones periculum veriti tormenta eodem deduci curauerant, quibus reductis incitata plebs arma corripit, et in inermeis immani saeuitia bacchata est, CL amplius vario mortis genere affectis, quorum alij per vicos tracti et post mortem per agros ad coruos pascendos abiecti, alij in flumen mersi, alij denique qui in S. Michaelis coenobium rupi editae impositum aufugerant, praecipitati: horum vnus impetu capto cum se saltu in subiectum Tarnium deiecisset, incolumitatem a percussoribus pactus, si lapsus periculum euasisset, nihilominus a nauiculariis vnco retractus atque vti ceteri variis ictibus confossus est. Ioannes Capreolus vnus ex decurionibus cum ad tumultum sedandum in plateam cum scipione prodiisset, et ad columnam ligneam inniteretur, teli in oculum sinistrum directi violento ictu quasi posti affixus, mox geminatis ictibus stans confossus est. ibi et Petrus Pererius pastor deprehensus ac caesus, et in puteum praecipitatus est. ita per quinque dies continuos eo loco saeuitum. quam saeuitiam Protestantes haut hinc longe Rabastenij itidem ad Tarnim, Arpaioni copiis auxilio Tolosatibus superuenientis freti pari crudelitate vlti sunt, cum dicerent, domos suas ab aduersariis ad necem creta designatas, et ni praeuenissent, se ad certum exitium proxima nocte destinatos fuisse. mox fanum Sulpitij a Sanmichaelio et Belfortio captum ac direptum, atque sacerdotes et alij vbique ex lanienae Galliaci patratae percussoribus reperti supplicio affecti sunt. cum autem Rapino et Suppeto Rapistagium appulsis de Tolosano casu cognitum esset, Montalbanenses Arpaionum et Marcastellum rogarunt, vt cum suis ciuitatis securitati prospiceret. ij igitur fano Radegundis in itinere capto et occisis aliquot sacerdotibus, nam in eos praecipue saeuiebatur, XI Kal. Iunij in vrbem veniunt, quam muris infirmam, nec apparatu bellico aut comeatu instructam aut denique milite satis munitam caussati, consulibus ac magistratu conuocatis auctores fuere, vt ea deserta secum ad Condaeum Aurelianum contenderent; ibi arcem belli esse, quo ex voto confecto mox patriam ac lares reperituros. contra oppidanis eorum fidem obtestantibus et ne desererentur, et hosti ad praedam ac vindictam cum liberis ac coniugibus exponerentur, deprecantibus superuenit nuntius miseris salutaris, homineis armatos IIII OIO numero in Aginnensi agro ad signa conuenisse et ducem petere, hoc nuncio mutatum a ducibus consilium, qui tamen veriti ne id arte confictum esset, verum necne id esset exploraturi condicionem defendendae vrbis accipiunt, sed ea lege, vt ad auxilia deducenda ante proficiscerentur. iis digressis Rapinus et Turrius, Vernada, ac Ricardus in vrbe relicti, qui cum Arpaionum et Marcastellum non redituros scirent, rursus consilium de deserenda vrbe sed in occulto repetunt, et re noctu tentata cum ad tumultum quasi hoste adueniente magnus in vrbe, vt fit puerorum et foeminarum seminudarum cum cunis et infantibus fugientium exortus esset, tandem clausis portis plerique ne egrederentur prohibiti sunt. iam praecipui duces excesserant, et Sanmichaelius et Belfortius, qui vltimi remanserant, in eo erant, vt tormenta, quae Antonij fano aduexerant, cum oppidanorum bona gratia reducerent, cum puluis e longinquo ab equis excitatus conspicitur, statimque per vrbem disseminato rumore, hostem aduentare, Petrus Constans, qui singulos prensando,
ducesque hortando, vt consilium, quod explicate non poterant, ex necessitate caperent, antea frustra laborauerat, tandem peruicit, vt in vrbem regrederentur; cum iam Monlucij equitatus ad portas propinquaret, et territo aeque milite et oppidanis fugientibus immistus perrumperet, Arnoldus Guibertus seu consilio seu metu ex pomerio magna voce tormentarios vocat, iubetque ignem machinis admoueri; sed nulli aderant. quo intellecto, equitatum qui pergebat vlterius reuocauit, et ad Monasterium hospitium eo die habuit, qui fuit IX Kal. Iunij. mox totus exercitus eodem aduolauit, in quo erant ad IO CCC equites et IIII OIO peditum ductoribus Charrio, Sansaluio Terridae fratre, Bazardano Thermi sororis filio, Caramanio, Monmaurio, Arnaeo, Villamanio, Crozillio, Trebonio, Tilladeto, Bastida, Columbario; quanquam Monlucius non amplius OIO fuisse scribat, maiorem partem tirones atque inermeis; omneis quippe veteranos fere Protestantibus tunc militasse. leuibus certaminibus initio pugnatum, in quibus Vernada, cui eruptiones fieri non placebat, dum Sanmichaelium vlterius prouectum reducit, vulnus in femore accepit. tum diuisae in vrbe regiones inter duces et portae custodiendae singulis sorte obuenere; Monasteriensis Mannae, qui Castro nuper Arpaioni iussu copias adduxerat, Sanmichaelio Franciscanorum, Bugieriae Carmelitarum, Griffoliana Belfortio: Monmuratam et pontis portas Vernada sibi sumpsit; Dominicanorum fani Io. Laboriae et oppidanis cura commissa. trium, nec amplius, dierum obsidio fuit; cuius tempore incensa ab oppidanis pleraque templa ac coenobia, quod incommodare crederentur, et maiore, quam quod suppeteret, praesidio egerent; cumque omnia intus trepida et suspicionum plena essent, idque spem successus Monlucio faceret, tamen ipse extra magnis incommoditatibus conflictabatur, quippe cum Tiscone amniculo equitatus a peditatu diuisus esset, et erumpentibus crebro praesidiariis, quominus suis succurreret, impediebatur; cumque ad Terridam comearet, equo suffoso periculum adierat. itaque quamuis ruina edita, cum obsessi peditatu potiores essent, impetum neutiquam faciendum censuit, sed mox vasis conclamatis discessit, Charrio Pinarolium praemisso, vt inde conscripto nouo milite Aginnum quod nuper rebellauerat, infestaret. Terrida Bellomontium versus abiit; ipse cum sua et Thermi alis ac Santaurentij equitum scloppetariorum turma Moissacum contendit, ad Castrum Saracenum impositis Garumnae tormentis, et inde Thermi alam Auscos versus, Arnaeum Condomum, Gondrinium cum nobilitate in Armeniacum comitatum ablegat, vt regiones vicinas in officio continerent. obsidione soluta Marcastellus Non. Iunij in vrbem venit, vbi cum licenter omnia agi videret, direpto etiam nuper a Sanmichaelio Monbetonio arce, cuius dominus etsi a Protestantibus alienus domi se quietus continebat, praesidiarios grauiter increpuit, atque ipsum Sanmichaelium praecipue, qui imperium eius perosus mox discedendi occasionem arripuit; cumque vt remaneret seu roganti siue iubenti Marcastello superbe responderet. ille id sibi licere existimans, eum tanquam transfugam domi suae scloppeto transverberat: quo ictu Sanmichaelius sauciatus, ne inultus moreretur Marcastellum gladio stricto ferit, mox ab circumfuso milite multis vulneribus cum fratre iuniore ac Pontio centurione confossus: interfectorum cadauera furcae affixa cum elogiis, quibus tanquam perduelles proditores transfugae et latrones notabantur. manifesta id Dei vltione factum non immerito multi existimauere, qui scirent Sanmichaelium et eius iuniorem fratrem olim Raimundum natu grandiorem fratrem cum de hereditate inter eos lis esset, ex insidiis occidisse. ipse Marcastellus ex vulnere diu decubuit, et Antonij fanum delatus Bosseranium hominem antiquae disciplinae et abstinentem, qui vicem suam fungeretur, in vrbe reliquit; digresso ob valetudinem aduersam Turrio, et Manna Castrum, et Bellofortio Millialdum in Rutenis repetente. iam ante Limusij, quo Mirapicensem profectum diximus, ante aliquot menseis seditio excitata fuerat et sub vesperam Kal. Mart. qui dies in Dominicum incidebat, Protestantes numero potiores primum duos ac V Kal. Maij, treis eadem audacia trucidant. eo confestim Pomasius Carcassonae praefectus a Catholicis euocatus ducit. vrbs medio fluuio bifariam secta est, et quia Protestantes maius oppidum occupauerant, ipse minus insedit, ex quo mox discessit ad maiores copias colligendas profectus, assumptisque
secum Peroto Lupiano Hispano, qui ex vicinis montibus collectos IO C ducebat homines latrociniis assuetos, siue quod ex Vandalorum reliquiis sunt, siue quia cateruatim incedunt, a bandis dictos, et Gallicis aliquot copiis V Eid. Maij eodem redit, nec prius ad vrbem castra posuit, quam vastato circum per XVIII continuos dies agro. interea intra vrbem accepti CC scloppetarij cum puluere tormentario e Foesia regione vicina auxilio summissi, et huc vsque Limusenses obsidioni sustinendae pares crediti; sed post tumultum Tolosanum cum Mirapicensis cum nouis copiis illuc venisset, et XVI tormentorum displosione moenia nequicquam pulsasset, muro, cui oppidani cuiusdam aedes contiguae erant, conscio domino a Mirapicensi perfosso ipse admissus loco potitur, contraria crudelitate occisorum prius morte vindicata. nam praeter eos, qui primo impetu caesi sunt, LX milites patibulo affixi fuere, effusa insuper in mulieres libidine, ac virginibus stupratis; quarum vna in conspectu matris, quae grandi pecunia eam iniuriam redemerat, ab eo ipso, qui pretium acceperat, compressa est. praeda ingens in oppido reperta lanificio ac pannorum textura nobili, portioque, quae summo duci cessit, ad C aureorum OIO aestimata est. expleta militis seu libidine siue auaritia, in eos qui euaserunt, iure agi ceptum, et inquiri in suspectos. Carcassona, Albio, Castro, Arrij exacti fere eo tempore ac male multati Protestantes. ceterum Castri, quo se Rapinus, Suppetus, Montederius, Varagius, et Honoratus Foxius omnes bello strenui receperant, Nemausi, Biterris, Mompelij, vbi antea IIII Kal. April. tres parelij visi sunt, dirum futurorum mox motuum augurium, Agathae et Marologij in Gabalis potencia vincebant. sub id Nemausenses Belloquadro metuentes eo Baueram, Bellouianium, Seruasium, et Bulliargium noctu mittunt IIII Non. Iunij cum II cohortibus, qui per posticum ingressi citra sanguinem loco potiti sunt. destructis mox altaribus et imaginibus per templa dei ectis atque relicto praesidio cui Hardoinus Porcellus praeesset, inde digrediuntur; quod aegre ferentes, qui oppido expulsi fuerant, ope Vicarij Tarasconis, quod est oppidum in aduersa Rhodani ripa positum octiduo post contracto clam milite numero fere OIO IO noctu induti interulis transmisso Rhodano portas ab ea parte apertas ingrediuntur, et ingenti clamore sublato obuiis quibusque occisis, et in iis Ladignano Porcelli signifero, ad praedam discurrunt; cui dum magis quam arci capiendae, in quam oppidani ac praesidiarij confugerant, intenti sunt, mittuntur interim Monfrenium, qui auxilia accersant; commodumque accidit, vt tunc forte Monfrenium Seruasius ac Bulliargius venissent, Aramontium nuper a Iousa occupatum recepturi, qui nauigio, quod Belloquadrum versus tendebat, conscenso, mane domum reuersuri erant. ij re intellecta mox illo cum suis aduolant, ita composito ordine, vt peditatus ad arcem duce Seruasio tenderet; equitatus inter oliueta exitum fugientium obseruaret. initio Seruasius repulsus; sed mox, quod praeter spem accidisset, confusus metu miles qui intus erat praeda relicta huc illuc dilabitur: maior pars nauigiis conscensis, dum aufugit, pondere nimio praegrauante, vt in tumultu, mersi sunt; etiam qui crati impositi enauerant, prope Valabrigam Rhodano hausti sunt. reliqui a Buliargij equitatu caesi. ita captum media nocte oppidum, meridie sequenti receptum est, occisis in eo OIO CC amplius; eodemque die, cum Ventabrenus copias Arelato collecta Tarascone transmisisset, et ante oppidum quasi illud denuo obsessurus staret, Sanueranus tribus a strage horis cum CCC delectis arcem ingressus est, et conatum Ventabreni irritum reddidit; qui ne sine aliquo precio inde abiret, cum III infra leucas cum suis descendisset, Furcas a Goarto desertas occupat, quo ex loco ad excursiones opportuno armatis nauigiis regionem vicinam diu postea infestauit, donec a Bulliargio repressus est, Duncampio occupato, et Sarignaco, qui locum Auenionensium nomine tenebat, caeso. interea Iacobus Crussolius Baudineus Septimaniae praeses a Protestantibus delectus, cum Biterris venisset, ante omnia Agatham praesidio fitmat, dein Magalae praesidiarios, qui iter inter Pezenacum ac Biterras excursionibus infestum reddebant. tormentis illuc deductis loco deiecit. inde Lespignanum itum, vbi XXC circiter praesidiarij ex Vandalica illa fece a Furcouallio loco impositi ad internecionem caesi sunt. quibus a Baudineo actis Gul. Iousa statim copias educit, et assumptis IIII muralibus machinis II colubrinis, II nothis, et IIII campestribus
tormentis castra ad Lignanum ponit vna a Biterris leuca. ea est arx Biterrensis episcopi, quam sibi Laurentius cardinalis Strozzius, cum eum episcopatum eieraret, ad delicias seposuerat, quae a Biterrensibus tunc XII praesidio tenebatur, quorum de exitio veritus Baudineus cum suis exit, et eo vsque hostem leui certamine distinuit, dum obsessi perfosso muro et amne, quo alluitur, vadato ad suos se reciperent. duobus signis loco impositis ductore Crusilio, Iousa ad Lesignanum castra ponit, quod tormentis pulsatum post vnum et alterum impetum, in quibus Pomasius desideratus est, postremo deditum est. dein Montagnacum ducit, quod a Paralupio et Porquere tenebatur, qui vitam et res saluas pacti se dedidere; IIII tamen ex iis a Ioüsa ad mortem damnati, et in iis Bomalius. interea Baudineus, confluentibus ad eum ex Cebenis, Viuariensi agro, Nemauso, Vtica, et Lunello copiis Agatham venerat, vt ibi se cum iis coniungeret. inde Pezenacum prid. Eid. Vtil. sub meridiem venit, caesa in itinere Venae Lodeuensis cohorte. intranti oppidum Baudineo cum se Ioüsa transmisso cum exercitu fluuio ostentasset, ille iam inclinato die, et equite adhuc impasto, non expectatis Bulliargio et Acromontano, qui postridie cum CC equitibus venturi erant, vltro egressus est, et conserto proelio cum se ante alios certamini miscuisset, atque in hostium manus fortiter pugnando deuenisset, inde se extricauit, et ad peditatum suum recepit; seruatis per collem ordinibus cum III campestribus tormentis ab hostili machinarum pulsatione tectus iter persequi institit, Seruasius et Antonius Duplexius Gremianus cum delectis ex omni numero IO scloppetariis, cum in eo essent, vt impressione facta, Iousae tormenta inuaderent, iam inclinata peditatus hostilis acie, Cordognacus castrorum praefectus suos reuocat, et in montem eniti iubet, et ita conuersa ad hostilia tormenta fronte, ac duobus primis ordinibus violenta pulsatione deiectis mox ceteri in fugam versi sunt; pars ad vineas proximas recepti, alij noctis obscuro defensi exitium euaserunt; amissa V signa, neque plus C ab vtraque parte desiderati vt maiore fama quam damno haec victoria constiterit. nam postridie rursus a Baudineo erecta signa, sed rarioribus ordinibus ad ea conuenientibus. itaque mox Claromontium, Gignacum, Andiani fanum, et Frontignanum defecere. nec multo post ex Daissij consilio Baudineus in colloquium cum Iousa consensit, delecto ab eo Sammartino, qui cum Castelnouio Iousae delegato ageret. tandem perscriptae condiciones, et conuentum, vt edictum Ianuarij seruaretur; Iousae tanquam Septimaniae legato ab omnibus debitum obsequium deferretur, eique Pezenacum et Biterrae traderentur. quae condiciones, quanquam ab omnibus non aeque probarentur, ex parte impletae sunt. nam inde Baudineus Agatham concessit, distributis in praesidia copiis; Iousa Pezenacum in fidem accepit X Kal. VItil. Biterrae, Columbario praemisso, vt iuxta condiciones deditionem fieri iuberet, minime patuere, Baudineo ac praesidiariis fidem ab ipso non seruatam caussantibus, et ob captum nuper Lignacum et incensum, minus placabilem Iousam existimantibus. at non Biterrensium exemplum secuti Bedarienses se Puiolij vltro ab ipsis inuitati fidei permisere. Baudineus vero Mompelium veniens obuios ibi habuit Grillum ab Adretio missum, et Bulliargium, Marcastellum, ac Monvalentem, quorum ope fretus Frontignanum, quod nuper defecerat, ante omnia sibi expugnandum existimauit, eoque IIII Eid. VItil. ducit, sed non cum omnibus copiis, ratus ad primam tormenti displosionem oppidanos deditionem facturos: sed contra spem gnauiter se illis defendentibus Castella et Costerius occisi, Valeta Bombasij legatus grauiter vulneratus est. moxque Ioüsa auxilio suis adfuturus Connam castrorum magistrum et Pezenaci praefectum praemittit cum IO CC circiter peditibus et C equitibus, qui ad Lupianum a Grillo et Bulliargio cum CC equitibus et IO peditibus necopinato circumventus et graui iactura affectus est. sed quantum damni ex eo conflictu Iousa accepit, tantum inde in obsessos vtilitatis redundauit, per incustoditam maris oram intromissis, dum Grillus et Bulliargius abessent, Prouincialium auxiliis. quod et in caussa fuit, vt Baudineus, cum nec machinae idoneo numero nec fossores ad opera facienda suppeterent, ab obsidione temere suscepta cum damno nec sine dedecore discedere coactus sit. Furcovallius et Connas qui auxilio venerant, cum Terralium vsque episcopi Monpeliensis arcem processissent, inde Lataram, hodie vocant Latas,
accedunt IIII Non. VIIbr. cum VI OIO peditum IO C equitibus, VI machinis muralibus et II colubrinis castra ad Eusimadae mansum Lossae fluuio in proximas maris restagnantis lacunas se exonerante vndique circundatum posituri, quod leucam Gallicam nec amplius ab vrbe abest. capta in itinere turris, et occisi in ea scloppetarij; triduo post ad eos Perotus Lupianus venit, cum Vandalicis reliquiis suis tam pedestribus quam equestribus. erat in vrbe Baudineus, qui cum summo imperio praeerat, et Grillus spectati nominis dux cum VIII equitum expeditorum scloppetariorum turmis, quas ducebant Baudineus ipse, Barius, Herbaldus, Bulliargus, Gremianus Grangaeus, et Pagius; XIIII item peditum signis, quibus praeerat Daissius, Serinianus, Rufus, Longus, Gremianus iunior, Rapinus, Sangla, Sanveranus, Argenterius, Rascalo, Thuras; praeterea Heluetiorum signum. et II oppidanorum. facta eruptione cum CC equitibus et IO scloppetariis vsque ad obsidentium castra, vt de rebus eorum cognoscerent. tribus tantum amissis ex suis, et exhostibus amplius LX occisis recesserunt. ab eo tempore totum quatriduum ab hostili omni impetu vacauit, quod destruendis suburbiis, ne iis hostis potitus vrbi incommodaret, impensum est, plerique lamentabilem necessitatem incusantibus, cui dum oppidani parent, tot ingentis ac stupendi operis aedificia non sine deplorabili ac nunquam sarcienda reip. ac priuatorum iactura demoliri coacti sunt. nam inter XXV fana tunc a fundamentis diruta numerantur Franciscanorum, Dominicanorum, Augustinianorum ac Carmelitarum coenobia, quorum duo priora totius aulae ac regij comitatus capacia erant. dein III Eid. VIIbr. Baudineus cum XVI militum signis et V equitum turmis ad pontem ruptum procedit, et vadato Lissa ad Saliecanum Crucigerorum equitum villam pabulatores interceptos caedit, vbi mortis periculum obiit, decusso grandioris scloppeti ictu galero e palea texto; de cetero hoste ita vndique intercluso, vt qui obsessurus venerat, ipse sibi obsessus videretur. est in illo mari palus restagnans longe lateque porrecta, in qua exsurgit insula trium fere milliarium spatio protensa: in ea arx antiqua ac munita, quae a Monpeliensibus tenebatur; inde ea arce, inde munimento, quod Pequensibus salinis imminet, oppugnatores cingebantur, et ita comeatu prohibebantur. Terralium mox a Combasio desertum, et ad Magalonam arcem conuersus omnium impetus, tormentisque contra directis, et XXVII displosis ictibus deditio facta est, proditione eius, vt creditum est, qui locum tenebat, cui tamen licet vitam pacto fides minime seruata est, occiso eo cum XX praesidiariis. secundum haec Adretius bidui itinere Spiritus fano, cum IO CCC scloppetariis equitibus in castra Eid. VIIbr. summa celeritate aduolat, praemisso, qui OIO IO interulas parari iuberet. postero die recreando militi concesso sub vesperam vrbe exit, et transmisso Lissa hostium castra inspecturus ad stagnum vsque Pequense procedit, oppressis inibi ouium custodibus armatis, quorum alij occisi, alij se in paludem vicinam abdidere ac voraginibus lutosis hausti sunt. CCCC ouibus in vrbem abductis inde molatrinam Latis subiectam occupat, vbi postquam aliquandiu pugnatum est, profunda iam nocte in vrbem redit. postridie de oppugnandis hostium castris deliberatur, et pontem in canali a Lissa deriuato, per quem nauigia e mari, Lallas appellant, et comeatus e Prouincia ac Narbonae eo importabatur, sterni placuit, cuius custodia Bulliargio cum campestri machina attribuitur; decretum insuper, vt inde ipse alterum Lissae brachium vadaret; Adretius vero in alteram Lissae ripam, quo pridie iuerat, transmitteret cum altero campestri tormento ac IIII falconibus, ita tripartito exercitu, a Baudineo in frontem a Bullargio et Adretio simul in castra hostilia noctu factus impetus tanta vi, vt equitatus post longum certamen de recessu cogitaret, peditatu relicto, sed dum in eo sunt, vt aggere ipso vi potirentur, Adretius nuncio de Vienna a Nemorosio intercepta, qua de re iam supra diximus, accepto statim suos reuocat, et receptui cani iubet, et ita pulcerrimam rei bene gerendae occasionem amisit. huius discessu Bulliargius pontem deserit, et in vrbem redit, inde mox acceptis V OIO aureorum Adretius et relictis III equitum turmis eadem celeritate, qua venerat, abducto secum Merula, ad suos rediit. Cistertione et Vienna captis consilium Summariuij ac Susaei erat, coniunctis omnibus copiis recta Monpelium ducere, quibus transmittendis infra Arelatum iuxta Furcas Rhodanum ponte sternere decreuerunt. expectabatur
et e Velaunis ac Gabalis Aruernorum prior cum IIII OIO peditum, quibus freti non solum Ioüsam angustiis, quibus conflictabatur, expedire, sed et Monpelium expugnare sperabant, id vbi in vrbe agnitum est, placuit Grillum, Barium, Bulliargium cum VI equitum turmis et III peditum signis Albenate et Rapino ducibus Nemausum proficisci, Baudineum cum reliquis copiis ad vrbem manere; qui mox eruptione facta ad aggerem vsque hostem velitari pugna distinuit. interea Grillus cognito, hostem transmisso Rhodano iuxta Furcas consedisse, et inde AEgidij fanum oppidum in citeriori ripa situm occupare statuisse, Bullargium praemittit, qui loco lustrato eum defensioni parem duxit, et relictis in eo L ex suis mox se auxilio adfuturum recepit. dum in oppido esset, Summariua tubicen iterum venit, qui deditionem imperaret. is quia Pontificis insignia gerebat, quippe Fabricio Serbellono inseruiens, in carcerem a Bulliargio coniectus est. V Kal. VIIIbr. Sommariuius cum XXII peditum signis, quae V OIO peditum efficiebant, et IO equitibus ac III machinis sub vesperam quasi scalas ad moenia admoturus, venit, sed repulsus a praesidiariis frustra fuit, qui misso Nemausum nuncio Grillum rei certiorem faciunt. is tota nocte cum suis incedit, praemisso Bulliargio, qui cum sua turma Stagelium IIII ab AEgidij fano lapide occupat. in ima planitie AEgidij fanum situm est, quae Nemauso venientibus assurgit, et inde in aliam planiciem expanditur IO passus latam vsque ad Rhodanum, quae rursus Furcas vsque ex aduerso Arelati III ab AEgidij fano leucis secundum Rhodani aggeres porrigitur, et ad alteram ripam insulam habet, omni rerum copia abundantem, cui Marij campo nomen, quod eo loco olim C. Marius castra muniuerit, et hiemem totam militem intra vallum continuerit. vbi Stagelium venit Bulliargius, cognito ex equitibus aliquot inibi captis haut procul hostem abesse, veritus ne si propius hostem accedere pateretur, paucitate sua animos ei faceret, monito interim Grillo, vt gradum acceleraret, suos in summo colle statuit, ne eorum numerus certo dignosci posset, dumque hostis in subiecta valle ceteras vireis latere coniectaretur, non continuo impetum faceret. nec falsus est animi Bulliargius. nam Summariuius, id quod ille prouiderat, ratus, suos continuit, donec adueniente Grillo cum IO C equitibus ac totidem peditibus ante hostium oculos acies instruitur, inibique ab hora matutina octaua, cum ad alteram pomeridianam vsque constitissent, nec hostis se loco moueret, Bulliargius consilium de introducendis CC auxiliaribus exssqui statuit. tum propius accedens cum oppidum praetervectus e longinquo Sommariuianos ad Rhodanum tendere animaduerteret, ipse substitit, monito Grillo et Bario, vt copias promouerent; nam hostes retrocedere; in manibus victoriam esse, quam nisi mora sua aut segnitia corrumperent, procul dubio gloriosam eo die de hoste gloriabundo reportaturi essent. tum citato gradu ad hostem vadit; a quo cum CCC passus abellet, rursus substitit: quo conspecto Sommariuius equitatum machinis, quas iam reducebat, ac peditibus circumdat, in quem impressionem mox facit Bulliargius. at illi Adretium adesse rati ordinibus solutis ac relictis in via machinis mox in fugam vertuntur, et per aggerem Furcas versus iter intendunt, relicto itidem peditatu, qui a Grillo insequente caesus est ad internecionem exceptis iis, qui fluuium tranauere, qui et ipsi maiorem partem rapiditate absorpti sunt. ad II OIO peditum eo conflictu periere; ex Grillianis tantum duo, qui a suis per imprudentiam interfecti dicuntur. Sommariuiani per pontem ad Furcas stratum euasere, quem et mox abrupere. captus Ledeno ex Summariuianis tantum, XXII praeterea signa, et praetorium vexillum, II machinae; nam colubrina in profluentem mersa nequaquam extrahi potuit. impedimenta etiam omnia ac preciosa supellex in manus victoris venit; inter quae repertae Furcovallij literae XII ante diebus ad Summariuium scriptae, quibus, quo in discrimine versaretur, ostendebat; quippe qui iam semel de receptu defossis tormentis cogitasset, ac proinde opem quam citissime rogabat. eam victoriam, quae in V Kal. VIIIbr. incidit, pridie accepta ad Monpelium clades aliquantum imminuit. nam cum Baudineus hoste iam liberius excurrenre insidias struxisset, sui numero inferiores cessere, desideratique in eo conflictu Gremanius iunior et Malliani Bellocariensis filius, Peroti Lupiani famosi illius latronis inibi scloppeti ictu occisi morte vindicati. nuncio victoriae a Baudineo accepto post actas Deo
gratias ignes in tectis domorum lapide fere constratis passim accensi laetitiae et Grilli aduentus testes, signoque eo hosti terror iniectus. eodem ipso AEgidianae cladis die Iousa cumVI peditum signis in castra venit, et postquam Furcovallium et Connam increpuit, quod loco tam incommodo castrametati essent, animum obstinat, ibique auxiliareis e Gabalis aduenturos opperiri statuit, neque tamen illi, quia in Floraci obsidione ab Apcherio Gabalorum regulo districti erant, in tempore adfuere. Floracum a Boissio strenuo milite tenebatur, quod octidui obsidione frustra tentatum fuit feminis in eo defendendo fortem operam nauantibus, et scalis admotis, suffosso item muro nihil effici potuit. Boissius vulnus inter pugnandum acceptum eadem animi magnitudine qua acceperat, dum dissimulat, ne oppidanorum animi eo casu infringerentur, postea ex eo in tempore minime curato obiit. tunc Philippus Leuius Mirapicensis ad Iousam venit cum VI tormentis II duplicibus, XXIII item minoribus machinis. eodemque tempore Grillo, dum victoria elatior Lunello Monpelium, non monito Baudineo, tendit, Iousa venienti insidias struit, et in Grammontana silua II OIO pedites et IO equites abdit, et iam praeteruectum prope Arenarias aggreditur, loco sabuloso; vbi primum Grillus acie instructa cum se cum equitatu animose defendisset, postremo cedere coactus, ipse peditatum suum cedendo soluit, qui praeda onustus, dum potius de fuga quam de pugna cogitat, ad internecionem caesus est; in iissque Merula dum fortiter pugnat, puluere oculos occaecante periit. desiderati vtrinque CLVI maximam partem ex Grillianis, quorum et maior numerus eo casu periisset, nisi superueniente auxilio Baudineo Iousiani Adretium adesse rati retrocessissent, grauiter sauciato Bizaneto, qui Narbonam delatus ex eo vulnere mox decessit postea VI Non. VIIIbr. Grillus cum episcopo Aletensi, qui cum Iousa in castra venerat, agit, et postridie, cum aegro milite foetorem loci, in quo erat, amplius ferre non posset, liberum exitum pactus vasa conclamat, et Florensacum Crusso lierum oppidum petit, quod tumultuanti ob non soluta stipendia et Monpelij praedam spe deuoratam et de faucibus sibi ereptam dolenti militi in praedam concessit; quo facto Villam-nouam crematam petit. inde ousa Pezenacum contendit. Baudineus relicto Monpelij Rapino, Pusanum, cui Iousa Crosam cum II peditum signis imposuerat, aggreditur, qui cum locum infirmiorem videret, quam vt defendi posset, eum deserere statuit, sed decreta ante oppidanorum, qui fere Protestantes erant, caede, quod illi subo dorati noctu ad Baudineum transfugiunt, cum quo in oppidum postridie regressi sunt. quo facto Baudineus Agatham, quam peti intellexerat, Sanglam mittit, et ipse Burgum Rhodano impositum locum tendit, quem mox deditione cepit. interim capta a Grillo Carbonaria turris in paludibus circumpositis sita, tormentis ad eam admotis; qua capta Bulliargius Aquasmortuas inde delatus nauigia omnia in potestatem redigit, inuitis praesidiariis, et cum iis ex stagnis Pequaensibus salem auexit quod ad belli sumptus sustinendos magno adiumento fuit. paullo post Biterrae tentacae consciis ex oppidanis Maroto, Casanoua, Fulcone, Vinta, Ant. Rocolla, et Petro Pagio Reuelensi, qui Protestantium doctrinam palam profitebantur; postea rem confessi capite luere. sed periculum tantum fortuna discussit. nam noctu admotis scalis XVII Kal. IXbr. cum miles iam in murum eniteretur, vino sepultus tympanistes nomine Candalerius ad strepitum excitatus quasi iam albescente die insonuit. quo audito, oppugnatores insidias detectas rati, relictis scalis abiere idem ab ipsis medio die tentatum octauo post die, sed irrito conatu, et cum damno etiam amisso Fendilla homine strenuo. inde Iousa quasi Monpelium repetens cum copias adduxisset, statim ad Agatham deflectit iam III Kal. IXbr. a Villanouano Iousae legato obsidione cinctam et omnibus rebus fere destitutam; quippe paullo ante Paralupio mortuo et eius legato Perreo absente: sed dum Villanouanus loco contemplando intentior vlterius prouehitur, scloppeto in pede ictus iuxta S. Iuliani portam, et inde Pezenacum delatus est. in eius locum successit Connas infelici Monpelij obsidione minus Iousae gratus. Kal. IXbr. pulsatione facta, cum IIII tormentis ac II colubrims et ruina tanta edita, vt in eam eques eniti posset, factus impetus, quem summa fortitudine obsessi sustinuere, feminis etiam operas vltro et intrepide commodantibus; inter quas vna reperta est, quae in omnium conspectu gladium rotans mirum
virtutis virilis specimem edidit; alia parte hostes scalas admouerunt, sed et inde post IIII horarum certamen iam aduesperascente die repulsi sunt. nox sequens ruinae sarciendae impensa est. missus interim Trincarius Biterras, vt auxilia posceret; is in itinere vado obseruato, C scloppetarios a Biterrensibus sine cunctatione cum puluere tormentario summissbs illac traduxit, qui per hortos vrbi vicinos ad Erubris vsque ripam vbi venere, Trincarius flumine natatu superato adesse auxiliares nunciat, moxque nauigiis ad id paratis eos accipit, et in vrbem incolumeis deducit, accenso statim in summa turre igne, ex quo Biterrenses, sic enim conuenerat, suos saluos esse cognoscerent. parte alia Baudineus, qui Burgo ad Rhodanum capto Pusanum redierat, copias vndique cogebat, iamque Mesam ac Lupianum plerique confluxerant, cum Ioüsa a quodam sacerdote monitus pulsationem mutat, et ad aliam partem multo debiliorem tormenta admouet, quorum displosione statim ingenti ruina edita fit impetus, sed non ea alacritate, qua se praesidiarij ad defensionem parauerant. itaque desideratis ad CCCC e suis, inter quos XXVIII erant magni nominis tribuni ac centuriones, prid. Non. IXbr. obsidionem soluit, confuso ordine, vt in nocte, ac tormentis Pezenacum praemissis. Bulliargius Combasij et Sanfelicij turmas, quae vltimum agmen claudebant, Gignacum versus tendentes, cum ad Paragonij fanum adsecutus esset, palanteis aggreditur, occisis CCLXXIIII ex iis, nulloque ex suis praeter rusticum viae indicem amisso: signa Monpelium relata. necmulto post idem Bullargius a Burgundione, qui Monfrenum tenebat monitus CCC praesidiarios Aramontio ab Auenionensibus impositos continuis praedationibus late regionem infestare, et Bagnolium vsque excurrere, insidias struit, in quas illi praecipitauere: maiotem partem caesi, amisso nauigio militari, quod ad piraticam faciendam instruxerant.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER. XXXII.
DVM haec in Septimania geruntur, Monlucius in Aquitania Aginnum, quo Memius delectas copias adduxerat, et Arpaionus, antequam ad Condaeum contenderet, et Marcastellus venerant, crebris suorum incursationibus fatigabat, inde minis rem gerens, inde beneuolentiam, si oppidani Buriam ac se admitterent, ostentans; tantumque peruicerat promissis et metu intentato, vt Caumontij interuentu Memius in colloquium consentiret, et delegatos ad Buriam mittendos censeret; sed eodem tempore accidit, vt Henricus Foxius Candala Allingonam ad Garumnam oppidum suae ditionis in potestatem redegerit, et Protestantes inde exegerit; quod magnopere suspectam Buriae fidem reddidit, nam cum is aduocato Antonio Preuotio vrbis archiepiscopo, Antonio Noallio, et Genulliaco Valliaco, arcium praefectis, cum Aginnensium delegatis Burdigalae ageret, et ante alia id peteret, vt illi positis armis praesidium acciperent, et sacerdotibus templa ac supellectilem omnem restituerent, irritum fuit colloquium. id actum XIII Kal. Vtil. interea Symphorianus Durfortius Duracius familiae suae princeps quantas poterat copias cogebat, Condaeo, vti receperat, praesto futurus, auditoque Nauarrae reginam ex aula domum redire, ei ipse obuiam, et Leuius Benearni praeses cum IO CCC equitibus processere; cumque per Caumontium iter haberet, Memius ad illam venit, et quae Protestantium in prouincia condicio sit, exponit: venturus et ad illam erat officij gratia Buria, sed ab vxore Belleuillae, qui cum Condaeo Aureliani erat, sorore reuocatus, misit, qui intermissum officium negotiorum ingruentium magnitudine excusaret, monuitque, vt in promouenda Protestantium caussa sibi temperaret, alioqui, si quid moliretur, fore vt Hispanos Benearnum introducat. sic enim in mandatis habere. tunc et consilium de Burdigala occupanda detectum et irritum fuit. Genulliaci Valliaci, qui maiori arci, cui Tubae nomen, praeerat, legatus Protestantium caussae fauens eadem secum sentienteis plerosque praesidiarios penes se habebat, qui re cum oppidanis communicata in eam sententiam venerant, vt nocte media inter VII et VI Kal. Vtil. Duracium admitterent, et signo tormenti displosione dato conscios, qui in vrbe erant, capiendorum armorum tempus instare admonerent; Pardillanus Puchius Valliaci sororius viam galeri rubri, quae latissima est, occupandam sumpserat, cui Aurosius occurrere debebat; et iam Salinacus vrbis decurio Carmelitarum viam insederat; cum Valliaci legatus, siue quod animo linqueretur, siue quod mutasset, Duracium cum suis aduenientem excludit, rem detectam et
arcis claueis penes praefectum esse respondens, statimque Buria et Noallius, qui de consilio resciuerant, arma expediunt, et ciuibus ipsi se duces praebent. nihilominus Puchius non expectato ex arce signo, neque adeo Duracij aduentu ad condictam horam prodiens Salignacum et Aurosium per Strigilem hominem strenuum monet, vt centurionibus ac decanis suis rei conficiendae tempus aduenisse denuntient. verum Aurosius ac Salignacus cum nullam spem viderent, periculum veriti, primi se receperunt, Puchius cum XII ex nobilitate, cum frustra portam, quae portum spectat, et turrem ei imminentem occupare tentasset, vt illac venientem Duracium exciperet, ipse se quoque cum suis recipere coactus est; tanto pauore ciuibus relicto, vt tota ea nocte ad mediam vsque diem insequentem rem potius dilatam, quam omnino omissam rati nihil moliri ausi sint; Buria ipse, qui res ad moderationem reducere cuperetj, aequum se vtrique parti pollicitus suos continuit: conscij interea et alij qui ob religionem suspecti erant, euadunt, seque ad suos recipiunt. Coderetum ad Girondam vsque processerat Duracius cum OIO CC delectis, vnde imposito in nauigia milite Cadillacum postridie venerat, nec vlterius progredi potuerat; cumque ibi de conatu irrito cognouisset, Candalae eomitem Buriae auxilio proficiscentem intercipit, eumque in reginae Nauarrae manus tradit, monito Buria, ne quo Protestanteis ob tumultum Burdegalensem maleficio afficeret; si faceret, pari se iure in Candalam vsurum minatus. interea Monlucius et Terrida V Kal. Vtil. Neraco frustra tentato, quod a IO C praesidiariis continuo excurrentibus tenebatur, circa Aginnum obequitabant. Duracius vero Candala capto. cum totam eam regionem, quae inter Duranij et Garumnae aestuaria posita est, veluti rebus suis maxime opportunam in potestatem redigere cuperet, Macarij fanum tendit, vnde ab oppidanis exclusus denegato etiam comeatu, vim parat, locoque non sine sanguine potitur, Rolandi Valentis Marmandae pastoris inibi occisi mortem vltus; Burdigalensi plebe interim haut mediocriter ob panis penuriam fremente, quam vt placaret Senatus, P. Nouocastrensem et N. Grenaeum pastores post seditionem captos supplicio affecit. verum imprudentia Dauazani, qui Neraco per praefecti absentiam praeerat, magnam iacturam oppidani accepere. is temere cum IO egressus Monlucium vna cum Thermi ac Saluij alis Masseo et Charrio a Bardachino Vandali carum reliquiarum duce prope Castrum vetus obuium habuit: ab iisque oppressus superato ad Galteriam colle post exiguum certamen in equo ante peditatum cum aliquot aliis vulneratur; dumque se recipit solutis ordinibus omnes sui in fugam vertuntur: pars in caeduam Siluam propinquam, pars in Balisam amnem, qui Neracum diuidit, praecipitata; sed longe maxima a milite interfecta est: nam CL, qui rem extenuant, in eo conflictu desideratos memorant. Monlucius IO occisos scribit. eo casu territi oppidani locum deserunt, et Benearnum cum liberis et vxoribus concedunt. Neraco a Monlucio impositus Carolus Bazo ex Nauarri nobilibus, sed a Protestantium caussa summe alienus. Castrogelosio, quod mox deditum est, itidem Santaralius praepositus est. Portum S. Mariae Salla tenere iussus. interim Monlucius Burdigalam venerat Regulae ad Garumnam, quae a Dimeto tenebatur, initinere obsidione soluta, qui propter penuriam laboranti vrbi non alia ratione succurri posse ratus, quam si Duracium intermarina regione deiiceret, eo mox profectus est, cum Caucone, Monferrando, Cuiraco et Duzae vicecomite, assumpto etiam Candalae comite, qui fidem Nauarrae reginae dederat, qua eum Monlucius propria auctoritate soluit, et cum ad Suauiense coenobium venisset, ibi Buriam cum peditatu ac tormentis venturum opperiri statuit, sed serius transmisso Garumna, nox tota et maior diei sequentis pars frustra exspectando exacta est; impatiens morae Monlucius Targonem vsque in Benaugiensi comitatu progreditur. inde praemittit Santaurentium et Fontenillium, qui primo impetu occisis circiter XIIII hostem ad certamen elicerent, mox explicato peditatu, in planicie secundum riuulum ita equitatum collocat, vt a silua ac vepretis interiectis tegeretur. tum inter duces consultatum, an non exspectato Buria pugna committeretur, et periculum subesse nemo non videbat, sed deficientibus seu metu seu factione passim oppidis aliquo operae pretio collapsam famam et existimationem erigi atque instaurari Monlucio
placebat, in eamque sententiam cum Signanus Monlaureus veteranus dux venisset, etiam non exspectata Thermi ala, quam Masseus ducebat, Monlucius in duo agmina equitatum diuidit, quorum vnum Monlucio filio ac Fontenillio attribuit cum Santaurentij scloppetariis equitibus, alterum sibi cum Clermontij scloppetariis seruauit, praemisso Charrio, qui per angustum iter vtrinque vinetis cinctum in hostem vaderet: quo pertransito vltimos assecuti Monluciani impetum inde in equitatum, inde in peditatum faciunt, qui in vicinam siluam fossa cinctam ad laeuam mox se recepit, diffugiente passim equitatu et Duracium turpiter deserente; Ioannes Memius armis in proximam fossam abiectis ignominiosa fuga periculo se eripuit; nec deinceps in castris conspectus est. diuersa fama pugnae fuit, cum vtrique se vicisse, ac loco, in quo proelium commissum est, potitos iactarent; et Duraciani quidem se numero inferiores dieunt, tamen vix defideratis XXX ex suis ex hostibus ad CCC occidisse: Monlucius vero non amplius CL CXX equites penes se habuisse, scribit, quorum equi tantum vulnerati sint, Vignatio in certamine, et tribus aliis postea ex vulneribus desideratis; et paucos quidem ex Duracianis interfectos; ceterum eam victoriam magnum ad confirmandos nobilitatis in ea prouincia animos momentum attulisse; vt vt sit, constat Duracium casu perculsum de recessu statim cogitasse, eoque consilio Fidij fanum in Petrocoriis venisse, et inde Bergeracum, ac mox Tonnesium, vbi acceptis Malouicini Moncrabelli duobus signis in Labretano agro recens scriptis Caumontium ad reginam Nauarrae contendit, vt quid spei, quid item sibi in posterum agendum esset, ex ea plenius intelligeret. mox inde reflexo itinere in Aginnenseis et Cadurcos proficiscitur, Puchio et Pardillano, fratribus, Lescurriis Sauiniacis item, qui tres erant fratribus Burgum ad Duranium missis, qui copias Marennensi insula ductore Iacobo Pontio Mirambello summissas adducerent. ij tentato Liburno et Blauia, vt Monlucium et Buriam ab insequendo auerterent, frustra fuere. ex iis grandior natu postea nequicquam tentata Villafranca in Rutenis cum Granum oppido vicinum castellum cum C delectis insedisset, statim in eo obsessus praecisis aut infectis fontium ductibus paenuria aquae deditionem facere compulsus est Eidib. Xbrib. his condicionibus, vt ipse cum aliquot ex nobilitate in armis exiret; miles vita salua sed armis relictis dimitteretur; sed cum rusticorum metu, an a quibusdam occasionem quaerentibus persuasus arma saccis inter impedimenta occultasset, re detecta, quasi primus pacta violasset, cum suis fere omnibus occisus est; ab eoque tempore Granensis fides illis locis, sicut olim Punica, in prouerbium abiit. interea Duracij discessu Marmanda mox Buriae deditur; cuius exemplum mox secutum Macarij fanum, Vasatum, Villanoua in Aginnensi agro. Girondam deinde oppidum fluuio cognominrm petunt, quo se reliquiae profligati exercitus receperant; LX circiter scloppetarij capti, et ad oppidi falas laqueo suspensi sunt, dictitante Monlucio, maiorem hosti terrorem vnius hominis supplicio affecti exemplo incuti, quam C in pugna interfectorum spectaculo. inde haut procul Monsegurium in Vasatensi agro ducunt, quod ab IO CC circiter prasidiariis tenebatur, loco arduo situm ac moenibus firmis cinctum, in quod ab ea parte, quae locum parandis coriis destinatum spectat, tormenta directa, quorum displosione cum murus debilis ante portam obiectam corruisset, per eam ruinam summissis singularibus militibus tandem a Vinoso Bardachini signifero occupata turris, ex qua rastrum demittebatur, et occupata turre impetus ad oppidum fit, inopinato casu perterrefactis defensoribus atque huc illuc diffugientibus, et per moenia etiam saltu euadentibus, quorum plerique a Buria, qui extra erat, caesi, maior pars intra oppidum, nemini fere gratia facta, interfecti sunt. id actum Kal. VItil. numerati amplius IO C, inter quos Heraldus strenuus admodum miles, qui loco praeerat, quique sub Monlucio olim in Subalpinis bellis meruerat, captus pro quo nequicquam plerique deprecabantur; alij praeterea XX inibi capti laqueo suspensi sunt. triduo post Duracium itum, quod praesidio vacuum mox Buriae deditum est, vxore Duracij nuper partu leuata loco relicto Benearnum cum regina Nauarrae profecta. in arce repertae CL loricae, et inter milites a Buria distributae, inde diuersi, Buria Burdigalam, Monlucius Aginnum versus tendit, impositis in nauigu III tormentis, quae aduerso flumine secum deuehebat. quo cognito Protestantes
Siluium Scaligerum Iulij Caesaris F. et nunquam satis laudati Iosephi fratrem ad Duracium legant, opem et consilium implorantes. ille missis, qui explorarent, an vrbs defendi posset, cum animos oppidanis fecisset, Trulla dux lembis deuectus cum delecta manu suburbium in aduersa fluminis ripa, vnde Monluciani eos continuo infestabant, a Burgo ductore in sacello quodam circumuenti, cum vix se expediissent, incendio in suburbium, quod statim restinctum est, immisso, retro cessere, relictis aliquot e suis, qui locum tuerentur. ij vino, cuius magna inibi copia erat, cum se per lasciuiam ingurgitassent de inimicis securi, et negligenter excubias haberent, Burgus, quem longe recessisse opinabantur, cognito, quod erat, statim necopinato redit, et vino ac somno sepultos opprimit, ex iisque LX amplius interficit, aliis in fluuium praecipitatis. postridie quasi alternante vices fortuna pari numero ex Monlucianis, qui Leracum occupaturi condicta hora a centurione decepti venerant, intercepti a Trulla, qui insidias struxerat, ac trucidati sunt. secundum haec Protestantes, qui Aginnum tenebant, Monsegurij exitio territi, cum se ad resistendum impares viderent, vrbem deserendam censuere, et IO C traditis decurionum collegio clauibus sub vesperam cum vxoribus ac liberis miserabili agmine egressi cum totam noctem iter fecissent, postridie Turnonum venere, Duracium praestolantes, qui Tonnentio veniens Penna praesidio firmata, eiusque custodia Liurano Burdigalensi commissa ad eos XIX Kal. VIIbr. accessit, et loco Sanuitum ordinum ductorem cum praesidio imposuit. Aginno deserto, iam ferociente contra Protestantium reliquias plebe, Buria cum Monlucio illico aduolat, et inde Monflanquino et Villanouae treis equitum alas, suam nimirum; Caroli Rupifulcaudij Randani, quam Argentius; et Ioannis Scarsij Valliguidonis, quam Carlus ducebat, imponit; qui mox cognito Bordetum ex Santonibus cum CCC equitibus ac III peditum signis aduentare, Buriam rei certiorem faciunt, et IO pedites suppeditari petunt, quibus firmati Bordetum aggredi se paratos ostendunt; sed serius summissa auxilia, culpa, vt innuit Monlucius, Buriae, qui ipse rei interesse cum vellet, ne alij rem conficerent, impedimento fuit. parte diuersa Duracius per Cadurcos itinere facto Lausertam cepit XVIII Kal. VIIbr. situ et moenibus firmum oppidum, quippe loco arduo et vndique, nisi ab ima parte, qua aditur, praerupto positum. in eo erat Brassacus ex primaria nobilitate, et cum eo aliquot alij nobiles, quorum praesentia inflati oppidani superbis ac contumeliosis verbis Duracianos transeunteis lacessiuerant; quibus iritati illi, et Malausuni proditione eorum interfecti memoria exacerbati, vim faciunt, et per fenestram clatris refractis intromisso milite loco potiuntur; occisis amplius IO, et in iis CLXX sacro ordini addictis, qui se illo contulerant. quo facto Antonij fanum in Rutenis, quo mox Marcastellus deserto Villemurio cum suis venit, petunt. nec multo post XIIII Kal. VIIbr. Blanacus Bludo et Sanuitus Turnonum deferunt, et ad Mirabellum II a Montalbano leucis cum Parisolio conflixere. in eo certamine Sanuitus occubuit, et grauiter sauciatus est Parisolius amissis XII ex suis, et ex vulnere intra paucos dies obiit. interea Buria Aginnum venit, et relicto in eo, qui praeesset, Lauda sacri collegij sodali, vt omnem regionem inter Oltam et Tarniam pacatam haberet, Pennam inter omnia aggredi statuit, qua capta Montalbanum et Antonini fanum superabant, et trans Garumnam Lactorate. sub id tempus venere in Buriae castra III Hispanorum signa, quibus Ludouicus Carbaiacus per Ioannis patrui absentiam, qui X alia posteaadduxit, praeerat. huic expeditioni destinatus fuerat a Philippo dux Io. Baptista Castaldus Neapolitanus bellis Germanicis et Pannonicis famosus, cuius supra a nobis facta crebra mentio; verum cum is ad Philippi mandatum necessaria sibi comparaturus Mediolanum profectus esset, vt inde in Hispaniam transiret, febre correptus tot adoreis mactam animam iam senex Deo reddidit, eo felicior existimandus, quod integra felicitatis, quae in duce summo maxime requiritur, fama, nec adueraa fortuna, quam in ciuilibus nostris bellis fortasse expertus fuisset, tentatus e vita demigrauit. oppidum praesidiarij mox adueniente Buria deserunt, et cum oppidanis in arcem se recipiunt, spatio angustam, sed situ et moenibus ac fossa firmam, et ad quam vndique saxo inciso impositam per frontem tantum aditus est, pomoerio lato et moenibus altioribus defensam, post quam intus fossam duxerunt. ad eam partem directa sunt
tormenta, et post CCC ictuum displosionem diruto muro scalae admotae. stabant pro fossa in aciem instructi praesidiarij irrum pentium impetum excepturi. eodem tempore quo impetus a Vasconibus et Hispanis simul factus est, Monlucius ad dextram loco notato per foramen obliqua verberatione apertum aliquot milites introducit, qui per gradus enixi in latus defensores infestarent. quo animaduerso illi fossam deserunt, et in interius munimentum se recipiunt, ex quo post trium amplius horarum certamen irruenteis repellunt, et per ruinam praecipitant; sed resumptis animis Charrius et Clermontius certamen restituunt, et munimentum postremo expugnant, quo capto praesidiarij amisso Liurano tormenti fragmine icto bipartiti descendunt, ad quos contendentibus nostris per gradus enitendum erat, media inter eos curte, cuius incensa porta Charrius per incendium cum suis irrumpit, inibique repertas cum pueris mulieres per gradus demittit, quae ab Hispanis eas Luteranos veste sexum mentitos dictitantibus immaniter occisae sunt. inde ad laeuam fit impetus et capto munimento omnes in eo reperti trucidati, iritato milite ob Charrium et Clermontium quamvis leuiter vulneratos. superabat ad dextram turris ingens expugnatu difficilis, sed quae viatici penuria, quod in altero munimento ad laeuam capto asseruabatur, mox dedita est, defensoribus vitam saluam pactis, qui tamen mox ab Hispanis eadem feritate interfecti sunt, tribus tantum ex CCC qui in arce omnis sexūs erant, elapsis. quam immanitatem mox contraria immanitate vltus est Duracius Cailo, quod est Leuiorum oppidum in Rutenis, vna cum arce capto, et occisis in eo CXX sacerdotibus, odio inter vtrosque ob religionem, supra modum inflammato. Puchius et Sauiniaci fratres, quos Burgum a Duracio missos diximus, cum in Santones ad Rupifulcaudium comitem venissent, retro mox ad Duracium rediere, adducto secum Bordeto Rupifulcaudij legato cum LX cataphractis equitibus, et CC scloppetariis equitibus, et II peditum vexillis, Duracio denuntiaturi, vt quamprimum in viam se daret, Condaeo ad Aurelianum praesto cum copiis suis futurus. igitur Bordetus Pontio in fidem accepto Satyri fanum venit vbi cum oppidani haesitarent, vis facta, et XII sacerdotum nece satiatum militis odium. Linda in Petrocoriis temere item resistere ausa eandem fortunam experta est. inde Sarlatum frustra tentat Bordetus, amissis duobus ex nobilitate, quod admodum grauiter tulit. expilata in itinere Mariae Rupimadaurensis, et Antonij Marcollensis templa, ad quae plebs frequens veneratione religiosa conueniebat. tandem Gordouium in Cadurcis peruenit IIII Non. VIIbr., ibique se Duracio et Marcastello coniunxit, inter quos conuentum, vt quamprimum in Santones descenderent, Aurelianum versus iter facturi. sed Bordetus damni seu iniuriae ad Sarlatum acceptae memor peruicit, vt Montalbano tormenta adueherentur, quod eo facilius impetrauit, quod vrbs ea non satis firma videretur, et in ea e prouincia decedentes tormenta relinquere deberent. igitur simul omnes VIII Eid. VIIbr. Caussadam veniunt, vbi aliquot supplicio affectis, et impositis Regali villae, quae suum ac Buriae exercitum interiacebat, IIII equitum scloppetariorum vexillis, ac II peditum Montalbanum petunt; exercitūs mox secuturi cura Rupifulcaudio, Caldomontano, Santerminio, et Pyrrolongo commissa. interea Buria Cadurcorum ciuitati metuens eo Santaurentium miserat, qui oppidanorum iam de deserenda arce cogitantium animos confirmaret. ipse Moissacum proficiscitur II colubrinas Burdegala aduectas et IIII campestria tormenta secum trahens; inde relictis Moissaci III maioribus machinis Caussadam versus tendens Corneti podium petit, Monlucio ad Mirabellum assignato hospitio, quod paullo ante Duracius deseruerat. tum inter duces consultatum, an Caussadam aggrederentur, et quia res periculi plena videbatur, non tentari placuit; quod cum non impetraret Monlucius pugnandi auctor, quod proximum erat, tenuit, vt cum exercitu instructo in planiciem descenderent, quo de hostium viribus certius cognoscerent, et sui, si fors ferret, ordinem quo pugnaturi essent inde addiscerent: sed veritus Buria, qui cognitum Monlucij ingenium haberet, ne dissimulatio illa in serium certamen desineret, mutauit, ac suos ne descenderent, prohibuit. Monlucius tamen cum aliquot amicis, quos contra Buriae imperium secum adduxerat, progressus, medio riuo interiecto consedit, leuibusque tantum excursionibus certatum est. scripsere Protestantes Monlucium,
cum Buria pugnare vellet, certamen detrectasse, sed vero proprius est, Monlucium hominem natura ferocem et Targonis successu, quo hostium animos periclitatus fuerat elatum, et alioqui priuato odio incensum pugnam maluisse; Buriam contra, iam senio effetum, et innata prudentia cunctabundum, cum totam prouinciae salutem vnius proelij aleae committi minime tutum existimaret, Monlucio assentiri noluisse. inde discedentes Duraciani in Liberonis amnis transitu magno periculo conflictati sunt, ac deinde ad Palumbanum lucum haut longe a Montalbano, quo eos Monlucius cum CC equitibus assecutus aliquot de extremo agmine interceptos occidit eodem tempore Columbarius ab episcopo Montalbanensi deductus cum XXC equitibus Nigrapellicium oppidum intercipit, ac diripit, frustra auxilio superuenientibus Montalbanensibus, et dum re infecta domum redeunt, in itinere male multatis. secundum haec aliquantum in vrbe tumultuatum est, cum Marcastellus et Duracius cum XXII signis peditum ac XVIII vexillis equitum venissent, quae VIII OIO armatorum efficiebant, et tormenta ac bellicum omnem apparatum inde deducere decreuissent. oppidani tamen licet viribus impares tenuerunt, vt duces ante discessum suum vicina castella Picecocum, Parisolium ac Monbetonum, quae latronum speluncas vocabant, in potestatem redigerent et Monbetonum quidem itum, quod Bazordanus tenebat, a quo Duraciani gnauiter repulsi sunt. postridie XVIII Kal. VIIIbr. ad Montalbanum rursus Buria castra ponit trans Tarnim in suburbio, cum IX cataphractorum equitum alis, XXIX peditum signis, ac III Hispanorum. V. item maioribus tormentis, III colubrinis, et V mediis, tumque acriter certatum pari damno. sequenti die item acriter pugnatum, ac XXC Hispani, qui molatrinas incenderant, ad vnum omnes eruptione a praesidiariis facta trucidati sunt. dein eductae in aciem a Pirolongo et Vernada copiae; sed nequaquam certatum: nam Monlucius se continuit, ac demum XV Kal. VIIIbr. obsidio soluta est, amissis ex Buriae exercitu circiter IO, ex oppidanis haut amplius XXX. tum repetitum consilium inter duces de deserenda vrbe; tandemque Bordetus II signa, et muraleis II machinas inde deducit, Laboria tantum in vrbe relicto, quod Buriae eandem obsidionem denuo tentandi occasionem praebuit. interea Duracius Marcuam in Cadurcis venit, episcopi arcem, in qua ipse captus, et lanienae Cadurcensis auctor creditus parum a periculo abfuit, quod exsolutis duobus aureorum millibus redemit, viri nobilis etiam gratia adiutus, qui eius filiam notham vxorem duxerat. Aginno in fidem accepto Lactoratum superabat, ex quo praesidiarij continuis excursionibus prouinciam infestabant, idque admodum Monlucio molestum erat, Stillaco et Sampoio arcibus vicinis suis metuenti. ij Saluatum Gaurae et Larromienum occisis in eo plerisque sacerdotibus ceperant, ac postremo Taraubam VI Eid. VIIbr. post acre certamen, in quo XL ex iis, qui locum tenebant, occisi, et arcis dominus captus fuerat. eo Monlucius ab Auscis, Condomensibus et Florentiae oppidanis rogatus Petrum filium mittit, et cum eo Candalae comitem, Cauconem, Monferrandum, Guitinerium et Parronem, secum Pordeaci cohortem ducentem, cui per absentiam ducis ex vulnere ante Lactoratum accepto decumbentis, Rupidordanus praeerat. vbi Petrus Florentiam venit, cognito Bugolium Ossunij sororis filium, qui Lactorato praeerat, cum CCC praesidiariis vrbe egressum esse, vt Ioannem Memium Benearno cum IO auxiliaribus venientem ad Aquam tinctam vicum exciperet, Baranouio negotium dat, vt cum sua peditum cohorte iter medium inter Lactoratum et Taraubam insideret; ipse mox eo proficiscitur; quod Bugolio, qui Monlucij cognito consilio iam se in viam dederat, vt quando se cum Memio coniungere non poterat, Lactoratum repeteret, aditum interelusit, et Taraubam propere redeundi necessitatem imposuit; vbi mox Petrus eum obsedit, monito patre, vt cum tormentis accurreret: nam omneis Lactorati praesidiarios loco debili et comeatu omni destituto inclusos esse, ipsosque Bugolios fratres, quos si in potestatem redigat, proculdubio Lactoratum milite vacuum mox sui iuris effecturum. dum copia a Buria impetrata cum Clermontio et Ortobia ac Fredeuilla, qui III tormenta secum trahebant, Monlucius ad filium properaret, iam XI Kal. VIIIbr. Bugolius victūs paenuria deditionem facere cogitur; vitam saluam suis pactus, qui ademptis armis et omni re spoliati in coenobium, confestim
tanquam in aceruum coniecti sunt, rusticorum metu egredi non ausi. quo intellecto Memius, qui ad Balisam vsque processerat, Bugolium praestolans Rupembrunam concessit, vbi a Goa et quibusdam ex nobilitate et rusticis obsessus, amissis aliquot ex suis Benearnum, vnde venerat, concessit. ij successus animos Monlucio fecere, vt Lactoratum sibi ducendum existimaret, cui capto Bugolo praeerat Brimontius ex vulnere ad Taraubam accepto adhuc debilis cum C armatis ex omni numero ac genere. in exercitu Monlucij erant VI signa peditum III Hispanorum, complures cataphractorum equitum alae, innumera item rusticorum vndique accurrentium multitudo IIII campestria tormenta et III murales machinae ab Ortobio nuper aduectae VI kal. VIIIbr. ex colle qui fontem religione antiqua sacrum spectat, directa tormenta, et muro post CCC ictuum displosionem deiecto a Monlucio filio cum Clermontio, Pordeaco, et Candala ipso et delecta nobilitate per ruinam fit impetus. eodemque tempore Monlucius parens ad propugnaculum, quod per latus in ruinam ictus dirigebat, scalas admouet, ne in ruinam enitentes a propugnaculi defensoribus infestarentur. superata ruina restabat fossa, quam post pomoerium praesidiarij duxerant, in eaque pulueris tormentarij decipulam substrauerant, in quam igne immisso irrumpentes flammis haurirentur. nec spe falsi sunt, nam ignem concipiente puluere pars hausti, ceteri periculum veriti retro in ruinam reuoluuntur, desideratis plerisque, et in iis Rupio duce strenuo, et cuius virtutem Monlucius supra modum extollit. postridie dum de transferenda verberatione deliberatur, Ortobius hesternam pulsationem persequens in femore vulnus ex falconis ictu accepit, ex quo biduo post decessit, quod secundum Rupij mortem Monlucium summopere conturbauit; ceptum nihilominus colloquium, et dum obsides vtrinque dantur, imprudentia seu perfidia praesidiariorum displosi in Monlucianos scloppetorum aliquot ictus; quod tamen excusauit Brimontius et vnum ex iis comprehensum statim ad muri pinnasin Monlucij conspectu laqueo suspendi iussit; quo facto cum obsides in eo essent, vt in vrbem ingrederentur, rursus displosi aliquot ictus, occisis aliquot ex Monlucianis, et in iis Castello homine nobili; qua re iritatus Monlucius, cum id eo consilio factum crederet, vt ipse quoque si accessisset peteretur, Verdussano alae suae signifero obsidi delecto, qui periculum mortis adierat, negotium dat, vt Taraubam profectus deditos, quibus fidem Petrus dederat, in tantae perfidiae vltionem ad vnum omneis interficeret; quod ille sedulo exsecutus est, tractique ex coenobio alij post alios fere quaterni ac simul alligati et ensium hastarum pugionum ictibus, incensis ad maius ludibrium ab efferato milite plerisque genitalibus, confossi sunt, et in puteum profundum aceruatim coniecti. numerati in illa laniena CCXXV. XL. seruati, ex quibus pretium miles sperabat, verum ex his rursus VI interfecti et II laqueo suspensi. Bugolij fratres in castra deducti cum aliis duobus, qui duo mox ad nucem proximam suspensi sunt, Bugolij ne eandem fortunam experirentur, in caussa fuit patrui reuerentia, cuius contemplatione Monlucius iis tandem pepercit: quod suspicionem auxit, Bugolios, quippe qui Protestantium doctrinae minime addicti essent, in occulto antea cum Monlucio conuenisse, eoque consilio praesidium omne oppido eduxisse, colore quaesito Memij excipiendi, cumque se recipere potuissent, Taraubae substitisse, et ita socios manifesto exitio obiecisse, iisque deletis Lactoratum defensoribus vacuum hosti prodidisse. id a suspicacibus hominibus et omnia peruerse interpretantibus perscriptum est; contra tradente Monlucio, se initio de iis pari supplicio et in Lactorati conspectu, vt terrorem obsessis iniiceret, afficiendis consilium cepisse, sed postea, eo, quem dixi, respectu reuocatum, mutasse. tandem Brimontius ab oppidanis exoratus et reginae Nauarrae de vrbis excidio veritae literis monitus, de cetero quid Taraubae gestum esset, ignarus colloquium repetit VI Non. VIIIbr. et in has condiciones cum Petro conuenit, vt ipse acsui explicatis signis et tympanis pulsantibus cum impedimentis exirent, et in columes ad Benearni vsque limitem deducerentur; praeteritorum obliuio sanciretur, neque oppidanis ob ea molestia aut periculum crearetur, in priuatis cuiusque aedibus preces facere more inter Protestantes recepto liceret. captiui omnes, qui Taraubae et Florentiae attinerentur (id ab ignaro quid Taraubae accidisset, additum) sine pretio incolumes dimitterentur. quae
omnia sincere ac religiose a Monlucio iam placato et expleto Taraubensi laniena odio obseruata sunt, plerisque condicionum aequitatem et eius fidem mirantibus; quod ita alij interpretabantur, quasi Monlucius vereretur, ne si diutius in obsidione haereret, Buria in castra adueniret, et ei expugnationis gloriam praesentia sua praeriperet. Monlucius scribit, Buriam monuisse ipsum, vt nisi intra biduum vrbe potiretur, obsidione soluta ad se quamprimum veniret, nam se Duracio viribus imparem, CCCC Hispanis nuper seditione excitata, quod illis vsitatum est, a signis dilapsis et in Hispaniam iter ingressis; ad eos paullo ante Monlucius Durfortium Baiaumontium cum literis miserat, quibus significabat in eo res esse, vt ad Lactoratum tota Aquitania munitissimam vrbem impetus quamprimum fieret; id nolle se sine ipsis aggredi, quippe quos velit decori tanto participare. id homineis, quos frustra antea precibus tentauerat, laudis auidos ab consilio priore reuocauit, qui tamen in tempore aduenire non potuerunt, vrbe iam dedita. postea interuentu Monlucij cum ducibus suis reconciliati sunt. secundum haec missus ab exercitu Santaurentius, qui Cadurcenseis Duracij aduentu territos confirmaret, et ciuitatem tueretur. captum interea seu viseu astu a Petro Monlucio Caumontium munitissimum castellum Garumnae impositum, quo plerique, ac feminae nobiles inprimis se receperant. direpta eorum bona: parcitum tamen Caumontij supellectili, quamvis non ita bene Caumontio cum Monlucio patre conueniret. id multo ante factum narrat Monlucius, atque adeo ante Taraubae et Lactorati expugnationem; memoria, vt puto, lapsus; cuiusmodi aliquot memoriae errata in eo deprehendas. Nunc ad regium exercitum longo ex interuallo tandem redeundum est, qui cum V Non. VIIbr. Auarico mouisset, misso Santandreano, qui Andelotum cum Germanis auxiliaribus venientem impediret, magnis itineribus in Neustriam tendit, vbi Villabonius Tancarvillam obsederat, quam tamen inde Franciscopoli, inde Rotomago summissis auxiliaribus soluere coactus est. triremis vero, quae auxiliareis Rotomagi portabat, cum ad Caudebecum confligens multum damni accepisset et intulisset inreditu Quillebouij quod est in Sequanae aestuario cubiti instar curuatum receptaculum, ad quod nauigia appellere necesse habent, magnam stragem edidit, occisis plerisque ex hostibus et captis XLV omnis generis tormentis, maiorem partem ferreis, duobus insuper armatis nauigiis abductis, ac bireme, et vna incensa; quo in conflictu praecipua Confolantij virtus fuit. secundum haec Rotomagenses post Moruillerij discessum Villariam arcem iuxta Barentinum capiunt, et scriptum, quo innocentiam suam contra Senatūs, qui tunc Luparij erat, decretum, de quo supra diximus, tuebantur, publicant, vna cum appellationis libello, et XV dierum inducias cum Aumalio pacti, CXX auxiliareis Dieppa et Franciscopoli XII tormenta cum puluere et pilis accipiunt. Bricomontius iam ante in vrbem venerat, et vrbanas copias publica pompa lustrauerat, in eo iam partes praefecti sibi sumens; quod Mongomerius ad ida Condaeo destinatus initio indigne tulit, parumque res ab exitiosa inter ipsos contentione abfuit. sed tandem Bricomotius, qui ad maturanda Anglorum auxilia missus fuerat, vrbe discessit, et Mongomerius eam XIIII Kal. VIIIbr. ingressus est, cum CCC equitibus; qui vbi venit, S. Catharinae munimentum nouis operibus firmat, constructo infra illud ad Michaelis fanum altero munimento, quod Mongomerianum dictum est. inde excursionibus vicina loca direpta, et in iis odio domini Clerium, et Limezij coenobium; corruptae Darnetalij molatrinae, et Blanvilla ac Menilium Leonardi incensa, comeatu, qui in iis erat, prius in vrbem comportato. interea foedus cum Angla initum est Hamptocuriae his condicionibus, vt ipsa VI OIO militum in Franciam transportaret, quorum III OIO ad Franciscopolim custodiendam sub regis nomine, quo sidis regis subditis ob religionem expulsis tutus ad eam receptus esset; III OIO ad Rotomagi et Dieppae defensionem mitterentur, salua praefectorum magistratuum et aliorum regis ministrorum, quandiu Angli in iis essent, auctoritate et dignitate. conuentum item, vt Regina CXL OIO aureorum inbelli sumptus Condaeo commodaret, qui vicissim Franciscopolim in eius se manus traditurum recepit, vt militibus ex Anglia in terram Franciam exscensionem facientibus receptus esset, qui et Rotomagi ac Dieppae tanquam amici exciperentur. addita foederi sollemnis clausula, vt nullum his
conuentionibus praeiudicium iuri, quod Anglae in Caletum competit, factum intelligatur. his actis Portesmuthia statim partem auxiliorum duce Ponino soluere iubet Elisabetha, qui Franciscopoli a Bellouario perhumane accepti sunt; pars duce Dormesaeo cum diu ad Riae portum substitissent ventum commodum expectantes serius Dieppam appulere, a Fortio et Bricomotio itidem honorifice accepti, quos aliquanto post et serius cum caeteris Beruici comes subsecutus est. eodem, quo foedus ictum est, die, hoc est XII Kal. VIIIbr. Elisabetha diploma emisit, Anglis coniunctim et Francis inscriptum, quo consilij sui in summittendis auxiliis, ne secus illud maleuoli interpretarentur, rationem exponebat; id factum dictitans, vt prouinciam vicinam ab oppressione vindicaret, rege pupillo et in ea aetate constituto, in qua rebus suis superesse non posset, adhaec regina parente Guisianorum factione oppressa, et vti nuper Scotorum regnum, sic Francorum ac regis dignitatem ac libertatem tuendam susciperet, cuius amicitiam colere, et omni ope fideleis eius subditos piam doctrinam professos ab iniuria asserere in animo habeat. id mox fusiore scripto, quo eaedem rationes copiosus explicantur, sed non suo nomine edito, praestitit, repetita praeteritorum memoria. cumque Paulus Foxius vir amplissimus, nec minus ingenio probitate ac doctrina quam natalium splendore illustris, qui tunc oratorem apud Elisabetham agebat, ab ea regis nomine contenderet, vt Carnutum vicedominus, Robertus Haius, et alij quos foederi subscripsisse resciuerat, tanquam perduelleis ac patriae proditores iuxta pacis inter reges nuper factae leges sibi dederentur; illa non solum recusauit, sed datis ad regem literis factum excusauit, culpa motuum in turbulenta Guisianorum ingenia reiecta, qui parentem eius ac nuper fratrem ambitione sua in ciuileis discordias praecipitassent. tandem cum omnes regiae copiae conuenissent, quae XVI OIO peditum, OIO OIO equitum efficiebant, in eo numero non comprehensis Germanis, cum Mongomerius praeter Anglos et oppidanos IO CCC veteranos haberet, positis ad Rotomagum castris IIII Kal. VIIIbr. foecialis in vrbem mittitur qui deditionem regis nomine, qui cum regina aderat, imperaret. postridie ad S. Catharinae pugnatum fuit, sed cum regiorum damno. pridie kal. VIIIbr. rursus ad S. Hilarij suburbium certatum est, eoque post acrem pugnam deiecti Germani. postridie a S. Catharinae praesidiariis eruptione facta multum damni regij accepere, amisso peditatūs regij legato; eodemque die Roboreus et Renatus Prouana Valfenerius ob suspicionem, vti diximus, in carcerem coniecti, et postea innocentes pronunciati Dieppa Rotomagum cum L equitibus ingressi sunt. inualidi et qui non habebant vnde se alerent vrbe exacti, reliqui quamvis suspecti ad opera facienda seruati. inde toto triduo displosi tormentorum ictus ad Mongomerianum munimentum amplius IO C; ad Caudebecum item depressis in flumen nauigiis saxis et arena saburratis, quae funibus ac catenis inuicem se colligantibus haerebant, transitus obsessis, et ad eos Franciscopoli comeantibus interclusus videbatur: nihilominus reciprocante aestu adiuta triremis, quae Mongomerij vxorem et eius liberos ingentem praeterea comeatum, et XII tormenta maiora et alia arma portabat, conserto iuxta Bouillam certamine, pertransiit, et incolumis in vrbem vsque delata est, IO C amplius displosis ictibus a nostris exiguo obsessorum damno; intercepti deinde qui nunciabant Anglos Franciscopolim peruenisse, iamque in itinere cum auxiliaribus Germanis Andelotum esse, cum quo coniunctus Condaeus statim ad obsidionem soluendam aduolaturus esset, ex iis nobilis quidam Vasco a Condaeo missus securi percussus est. de Anglorum aduentu per XXC Anglos ac Scotos superuenienteis obsessi cognouere; eoque magis accelerandum rati Momorantius ac Guisius ad S. Catharinae prid. Non. VIIIbr. impetum omnibus viribus faciunt, cum praesidiarij continuis eruptionibus fatigati maiorem partem ad reficiendas vireis in vrbem concessissent; signoque a Ludouico quodam ductore, qui in munimento erat, et in ipso impetu ab vno ex suis occisus est, dato, captum superius munimentum ac mox inferius, et occisi in iis Confolantius, Buuerius, et Reuella strenui duces. ex oppidanis CCC cum auxilio accurrerent, intercepti, partim caesi partim in vrbem magna cum strage compulsi sunt, immistis regiis, qui spe capiendae vrbis imprudentius inuecti postea in ea periere. ita captis munimentis, infra ea in montis dorso II locis tormenta
disposita sunt, ad montem vulgo Hiericontem dictum, in S. Hilarij suburbio, et in vertice collis, qui furcis Birhorelianis subest, vnde regij in frontem ac latera pomeriis ad ictus apertis protecti eiaculabantur; his Martinvillana porta fere conquassata, sed mox subitis operibus refecta, VII Eid. VIIIbr. IO Angli ductore Graio superatis Caudebeci obicibus in vrbem introducti sunt, amisso nauigio comeatu onusto, quod depressum est. II alia nauigia Tancarvillam retro cedere coacta. inde perforata columbaria turris, moxque nocte insequenti refecta demum III Eid. VIIIb. impetus ab hora X matutina ad VI vsque vespertinam repetitis vicibus continuatus est, in quo sustinendo Scoti et Angli strenuam admodum operam nauauerunt, feminis etiam ad animandos viros contemptum mortis prae se ferentibus, et inter ferrum et ignem omni ope, quam sexus potest, ac rebus necessariis suos adiuuantibus. postridie cum mane Velius in vrbem missus esset ac deditionem regis nomine vrgeret, responsum in vesperam dilatum est, interimque quamvis nondum idonea edita ruina impetus rursus maiore vi factus per VI horarum spatium, et pro muri pinnis iam erecta III regia signa conspiciebantur, cum rursus regij repulsi sunt, occupata tamen superiore Hilarianae portae parte, ex qua liber in subiectos Caelestinorum et S. Clarae vicos despectus erat, amissis ex regiis, vti creditur, plus IO C: nec minor numerus seu occisorum seu vulneratorum in vrbe fuit, inter quos pleraeque feminae numeratae sunt. eo in conflictu res memoratu digna accidit. Ludouicus Ciuilis e vicina nobilitate iuuenis strenuus ac robusta valetudine cum sua conorte inter propugnatores stabatinter Hilarianam portam et Brihorelianas furcas; is glande plumbea per maxillam dextram ad ceruicem penetrante ictus cum e pomerio concidisset, statim fossores, qui paullo infra fossam ducebant et mortuum putabant, prius spoliatum cum altero itidem seminece compositum terra obruunt sub meridiem. finito dein sub vesperam certamine cum quisque ad sua se reciperet, percontante lixa, qui cum equo militari herum in platea proxima exspectabat, an fama de interfecto Ciuili vera esset, a Mongomerio responsum est, et illum interfectum et iussu suo terrae mandatum. quo intellecto lixa pro summo beneficio petiit, vt locus indicaretur, quo heri cadauer ihde erutum ad suos referret. index ei datus a Mongomerio Ioannes Clerius ipsius stipatorum legatus, cum quo lixa ad locum profectus cum terra eruta cadauera tabo deformata confusis oris lineamentis reperisset, et in prato nequicquam exposita minime agnouisset, rursus re desperata in foueam recondit manu alterius terra extante, quod cum aliquantulum progressi a tergo respicientes animaduertissent, veriti ne manus indicio canes ad cadauer eruendum ac deuorandum inuitarentur, humanitate adacti eo dem redeunt, acci ditque vt dum manum terra tegunt, adamas triangularis digito inclusus quem Ciuilis gestare consueuerat, ad Lunam refulserit, ex quo lixa herum suum, quod ex facie non potuerat, agnouit, et cum os ori admouisset, spirare adhuc et caloris fomitem in eo nondum omnino extinctum comperit, protinusque corpus in equum, quo vectus venerat, imponit, et ad Clarae fanum, in quo vulnerati publice curabantur, defert. sed cum chirurgi in homine dubiae vitae curando operam acmedicamenta inutiliter consumi caussarentur, praesertim in tanta sauciatorum multitudine, lixa semianimem in hospitium infert, in quo per quatriduum sine cibo ac potuvitam incertam tolerauit, tandemque aduocatis Gulielmo Guerenta et Crasso medicis, ex eorum consilio diducuntur conuulsione contracti dentes, et iuscula in os adhuc spirantis immittuntur, vulnereque deterso medicamenta idonea adhibentur. ex eo sensim refici vires, aperiri oculi, aures ad circum stantium strepitum excitari ceperunt, tandemque vox paene mortuo rediit. sed mox capta vrbe, ob antiquas cum fratre simultates cum inimici homines in illius hospitium infestis animis venissent, non reperto eo, in seminecem fratrem saeuierunt, ipsumque e conclaui, in quo iacebat, per fenestras in subiectam aream per lixas praecipitarunt. sed Deus rursus misero praesto fuit. nam accidit, vt in ea ingens fimi cumulus esset, qui cadentem subleuauit; atque ita ab omnibus relictus per triduum rursus sine potu et cibo vixit; donec Crossetus cognatione coniunctus eum per milites clam ac noctu extra vrbem in rusticum praedium tranferendum curauit, in quo per otium plene curatus est, pristinamque valetudinem post tot veluti mortes ita recuperauit, vt quadraginta annis deinceps in viuis
fuerit. die sequenti Nauarrus cum vices more aliorum infra dignitatem, vti a suis monebatur, obiret, dum aquam in aggere sumit, in laeuo humero vulnus ex scloppeti ictu accipit, moxque accurrente Guisio, qui in propinquo erat, et officium praebente a domesticis nobilibus vili tabulae, qua fossores interfecti aut sauciati exportabantur, impositus, et interquiescentibus propter doloris impatientiam baiulis vix tandem ad Ringrauij aedeis delatus est, quo mox Regina, Rupisurionius, ac Momorantius ad eum visendum officiose venere. ibi inciso vulnere cum pila etiam admota spatula non reperiretur, lecticae impositus in hospitium suum Dernetalij illatus est. postridie rursus iussi per foecialem oppidani deditionem facere, reque in Caelestinorum coenobio iuxta ruinam conuocato vrbis concilio deliberata vno ore pronunciatum est, non posse Guisianis regis ac reginae coacta voluntate ad libidinem abutentibus se summittere, decretumque, vt duo ex suo numero mitterentur, qui de regis obsequio protestati imperata facere et regi portas aperire paratos se osten derent, modo exercitus tribus ab vrbe leucis secederet; quibus postridie auditis benigne a rege responsum est, subiecitque Regina, regem velle omnino sine condicionibus vrbem ingredi cum omni comitatu aulico, ac proceribus, quos semper fidos mandatorum ministros et executores expertus sit; sibi curae fore, ne vis eorum conscientiis fiat, sed libere et pacate in priuatis aedibus degant, verum velle ac iubere regem, vt pastores, qui harum turbarum auctores existimentur, vrbe quamprimum facessant, quovsque rex aliter decreuerit. heic altercatum aliquandiu, tandemque re ad concilium vrbis relata et vocatis etiam militibus communi consensu elegere omnes, extrema omnia perpeti potius, quam vt libertati regiis edictis concessae renunciarent, aut se Guisianorum arbitrio summitterent. minaciter et contumeliose habiti qui hoc regi oppidanorum nomine renuntiarunt, dilato tamen in sequentem diem impetu, qui cum damno regiorum repulsus est, moxque inuitati obsessi ad colloquium, et Ioannes Boscus Mantrevilla curiae vectigalium praeses magnae inter eos auctoritatis ad regem reginamque semel atque iterum eodem die missus; sed cum condiciones non mitigarentur, oppidani ad defensionem denuo se comparant, prohibito deinceps omni colloquio; sed non diu hoc decretum tenuit; nam sequenti die cum CCCC scloppetarij Corilano et Mulandrino ductoribus auxilio Dieppa summissi iuxta Pauillianam siluam a Danvilla intercepti ac caesi essent, Ioannis Ferei Durescutij interuentu in vrbem a regina missi rursus delegati Mantrevilla et Michael Baucamarius, qui a regina cum condicionibus conuentis ac subscriptis excepto religionis capite remissi, sed interim conserta pugna per duarum horarum spatium vixque copioso superueniente imbre dirempta, res disturbatae sunt, corrupto machinae muralis intus displosaecuneo; auersa item a regiis aqua, vt molatrinae in vrbe inutiles redderentur, et paludes eadem opera desiccarentur. auditi postridie in concilio Mantrevilla et Baucamarius et remissi ad reginam cum supplici libello, cuius haec summa erat; Condaeus a regearcesseretur, eiusque securitati hoc nomine caueretur, cum quo non de deditione solum vrbis, quam facere parati essent, sed de pace per vniuersum regnum statuenda ageretur. verum acerbis admodum verbis a Momorantio increpiti et sine alio operae pretio domum reuersi sunt: et toto quatriduo insequenti hinc inde acriter pugnatum fuit, fossa ab obsessis oppleta, quam vt aquas deriuarent regij ad aggerem Martinvillanum duxerant. refecta item Columbariae turris ruina, contra quam OIO OIO amplius tormentorum ictus displosi fuerant. VIII Kal. IXbr. acrius quam antea ad Hilaria nam portam certatum, igne etiam in treis cuneos, sed exiguo profectu immisso; demum postridie, quo totis viribus impetus fieri debebat, obsessi seu laboribus iam exantlatis ftacti, siue spe destituti, non iisdem animis, quibus antea, restitere, sed tandem post non exiguum certamen sub meridiem Sancolumbanus ex Benearni pago nobilis ordinum ductor per Hilarianam ruinam primus in vrbem irrupit, accepto incapite vulnere, ex quo aliquanto post decessit. mox alij vndique citra certamen ingressi ad praedam discurrere. heic quae facies rerum fuerit, fingere animo potest, qui capta vrbe nullum crudelius spectaculum fingi posse sibi persuaserit, quae quo opulentior et populosior, eo ad saeuitiem et auaritiam militis simul pascendam opportunior, quantoque beatiorem sortem secundis rebus, tanto infeliciorem aduersis experta est. casus
hic tamen cum non omnino imprudentibus accidisset, sed qui mortem et extrema quaeque, quam indignam et intolerandam, vt ipsi rebantur, seruitutem mallent, Mongomerius iam ante triremem in omnem euentum paratam habebat, qua cum suis et acceptis secum Anglis et Scotis conscensa, insuper promissa vinctis remigibus libertate, tanto nisu fugam accelerauit, vt superata ad Caudebecum transuersa catena inde incolumis Franciscopolim peruenerit. qui in vrbe praecipui remansere ad vetus palatium receptum habuere, quod mox Sanstephano deditum est; cum compluribus pastoribus, qui in eo reperti sunt; qui tamen nocte insequenti, dum discurrente ad praedam milite indiligentius custodiuntur, maiorem partem elapsi sunt. captus et inibi Mantrevilla, qui promissis OIO OIO aureorum cum suam vitam et Augustini Marlorati primarij vrbis pastoris sibi redemisse videretur, nihilominus ambo mane ante Momorantium producti et grauiter obiurgati, quasi Condaeum regem, Colinium Normaniae et Andelotum Armoricae duces creare in animo habuissent, in arctiorem custodiam coniecti sunt. plebs, quae primum militis furorem verita per vtramque ripam effusa vagabatur, aut caesa aut spoliata aut in miseram captiuitatem cum pueris et vxoribus abducta est. IIII OIO hominum in ea obsidione vtrinque occisa memorat Fr. Lanouius in commentariis; ex regiis Carolus Randanus Rupifulcaudij frater Gallici peditatūs praefectus ex vulnere male curato in Auarici obsidione accepto periit, cui Sebastianus Lucemburgus Martigius in eo munere suffectus est. praeda per XXIIII horarum spatium militi permissa et quamvis duces omnem curam darent, vt iis transactis abstineretur, in plusculos dies continuata. Nauarrus, cuius vulnus, altius, quam vt pila inde extrahi potuerit, carne succrescente potius obductum quam omnino curatum fuerat, cum inter ludos et puellareis choreas totum illud tempus triuisset, et inani spe Sardoi regni ab Hispano promissi diuagantem animum pascens citrionum siluas atque adeo aurea Hesperidum mala, torrenteis auro fluuios Sequanae Ligeri ac Garumnae pares imaginaretur, his importunis sermonibus identidem ad fastidium repetitis inuisentium aureis onerans, vbi de capta vrbe intellexit, murum conclauis, in quo decumbebat, dirui iussit, et inde in lecto, in quo erat, nam citra periculum lecto moueri non poterat, ab Heluetiis succollatus per ruinam quasi triumphans praecedentibus more Germanorum aeneis tympanis vrbem ingressus, et rursus per ruinam in aedeis sibi destinatas illatus est, vbi inter eadem oblectamenta assidente ad puluinar assidue nobili ex Reginae comitatu puella, quam ille impotenti amore deperibat, a Regina, vt creditur, ad indagandos eius penitiores sensus ante aliquot menseis submissam, fatalem horam exspectabat, vulnere in dies inflammationem maiorem concipiente. triduo post captum Rotomagum senatus, qui Luparium secesserat, in vrbem redit. paullo ante, Michaele Hospitalio auctore, qui Gallos contra Gallos asperius saeuire non ad regis pueri auctoritatem stabiliendam, quippe vtraque parte nomen eius obtendente, prodesse, sed ad rerum euersionem potius pertinere existimabat, diploma emissum fuerat; quo praeteritorum gratia fiebat: regina insuper expectare senatores iusserat, dum nomina eorum ederentur, quos rex a venia vniuersis concessa excipi debere intelligeret: nihilominus illi seu potentia sua freti, siue a Momorantio et Guisio, vti iactabatur, incitati, in vinctos animaduertere cepere; producti Mantrevilla, Vincentius Gruchetus, Soquentia, et Natalis Cotoneus Bertonvilla vrbis consiliarij, ac postremo Augustinus Marloratus Pascasius olim eremita Augustinianus, et super foedere cum Anglis icto interrogati sunt; cur item regiis imperiis ac praefectis obedire detrectauerint, et arma sumpserint: ad quae illi arma se pro libertate contra regiorum edictorum violatores sumpsisse respondent, Condaei iussu, quem a Regina secreta mandata habere persuasum habuerint; de foedere vero cum Anglis icto, nihil aliud se scire, quam Condaeum cum Elisabetha vt foederata egisse, vt regi captiuo et fidis eius subditis, quorum conscientiae ab ambitiosis hominibus vis afferretur, pro beneuolentia et humanitate, qua regem et eius subditos puram doctrinam profitenteis complectitur, subuenitur; ij mox ad mortem tanquam perduelles et publicae tranquillitatis perturbatores damnantur; et Mantrevilla quidem securi percussus, ceteri laqueo suspensi; omnes vero per vicos cratibus tracti ad supplicium deducti sunt. postridie Ioannes
Crosa, Renatus Prouana Valfenerius peditum duces, Ioannes Balerus iuridicus praefectus castrorum, Blanchetus Nudus, Ricardus Mangerus, Claudius Saccus ordinum ductores ad mortem item damnantur. et Crosa quidem securi percussus, Valfenerius vero ad idem supplicium destinatus a Ioanne Doo stipatorum regiorum praefecto, commendatione, vti dicitur, Brissaci, misso exemptus est periculo, qui et reginam imperare renunciauit, ne gratia a rege facta vilesceret, ne sine expresso ipsius mandato vlterius in animaduertendis captiuis progrederentur. nihilominus Ioannes Bigotus de presbyterio, et compresbyterorum nominibus, item consistorio et instituta inter eos disciplina interrogatus, cum eorum nomina, ne inde innocentibus hominibus, vt aiebat, periculum crearetur, edere recusasset, ad mortem damnatus est, et mox Ioannes Quidetus; qua seueritate iritati qui Aureliani erant, quamvis non pari iure, Baptistam Sapinum senatorem Parisiensem, et Ioannem Troium Gastinae abbatem, ante proximum mensem in Vindocino agro captos, cum commoditate Odeti Siluae in Hispaniam, vt legati munere fungeretur, proficiscentis, vsi Caesarodunum cum eo tenderent, ex consilij inibi instituti sententia, cui Condaei nomen praefixum erat, ad mortem damnauerunt III Eid. IXbr. Siluam, ne cum ipso eadem inclementia ageretur, non tam muneris religio, quam Claudij fratris, qui Condaeo inseruiebat, commendatio protexit; qui tamen ex pauore vehementi inde concepto non diu postea superuixit. interea Nauarrus, qui melius huc vsque habere visus erat, febre ardente correptus cum incisa carne, quae succreuerat, materiam purulentam, cuius graueolentiam vix chirurgi ferre poterant, emisisset, minime propterea mitigata febre nouissimam horam instare sentiens, aulica illa oblectamenta, quae illi aciem animi egregiis alioqui dotibus instructi praestringebant, prorsus abiecit; et cum Thomas Perrenotus Chantonetus Granuellani cardinalis frater Hispaniarum regis apud regem legatus ad eum visendum venisset, se delusum sero agnoscens credulitatem suam magna vehementia increpuit, qui Hispanorum verbis fidem habuisset: tum reginam vxorem per literas monuit, vt Benearni securitati prospiceret. quibus actis iam se propius respicere cepit, et qui hactenus in religionis causa propter regni periculum nutauerat, instanre morte iam plus de salute propria quam de regno sollicitus, in diuersa tamen trahebatur a duobus medicis, qui semper apud principes valetudinarios aut morti vicinos nimis multum possunt. ij erant Io. Vincentius Laureus Calaber, olim cardinalis Turnonij domesticus, vir eleganti doctrina et moribus, ad haec grauitate et modestia insignis, qui postea Montis-regalis in Subalpina prouincia episcopus et tandem in cardinalium collegium cooptatus parum a supremo sacri ordinis magistratu abfuit; alter Raphael Mezerius Protestantium doctrinae addictus. et ille quidem praeuertit, hic postrema occupauit. nam Laurei suasu V Eid. IXbr. fidele colloquium cum officiali Rotomagensi Nauarrus habuit, et sacrosanctum viaticum more maiorum sumpsit, coram Rupisurionio et Mimatensi episcopo; mox a Regina eum inuisente monitus, vt sibi ex sacris libris aliquid praelegi iuberet, Iobi historiam, Raphaele recitante, summa attentione audiuit, dein ab eo captata occasione increpitus, quod in religionis negotio tepidum se ac medium hactenus praebuisset, tandem declarauit, si conualesceret, se confessionem Augustanam palam amplexurum, in eaque victurum ac moriturum. dein condito testamento refragantib. medicis locum mutare, et per flumen Fossatense castrum altero a Lutetia lapide, vbi aer salubrior, deuehi constituit: sed postquam nauigio impositus est, statim rigore insolito correptus, moxque superueniente ingenti sudore debilitatus Andelij subsistere coactus est, fundente inter haec preces more apud Protestanteis recepto Raphaele, et Rupisurionio in genua procumbente, coram Cardinali fratre, Ludouico Gonzaga principe Mantuano, et Lossio regij stipatus praefecto, qui capite aperto ad nauigij angulum recesserant. tandem ad eum iam deficientem Dominicanus dissimulato amictu a Cardinali fratre introductus est; quo audito quasi ad se rediens Italum quendam cubicularium, qui prope erat, inter mortis conuulsiones barba prensum, vt filio fidus esset, imperauit, vicissimque filium suo nomine moneret, vt regi fidele obsequium seruaret. quae illi nouissima verba fuere; ac paullo post animam Deo reddidit XV Kal. Xbr., XXXV a vulnere accepto die, cum aetatis annum XLII attigisset.
fuit vir egregia corporis forma, sed liberali inprimis ac generoso ingenio praeditus, adhaec virtute militari praestans, qua cum summis seculi sui ducibus certabat, amore recti et rerum agendarum sollertia insignis, quatenus eum voluptates, a quibus impotenti procliuitate raptabatur, eum minime transuersum agebant; egregio principibus viris exemplo, vt ab iis, quae solae eos corrum pere solent, si recta et integra fama regnare cupiunt, diligenter caueant, eamque gratiam a Deo omnium bonorum datore fusis indesinenter precibus exposcant. ante captum Rotomagum Regina cum Dieppensibus egerat, et Bricomotio in Angliam, vt auxilia acceleraret, atque adeo Beruici comitem vrgeret, profecto, Boscanneburgensem ad oppidanos cum literis fiduciariis miserat XI Kal. IXbr., qui homines viribus tot acceptis damnis exhaustos et iam propiore Rotomagensium periculo consternatos, ad haec Ringrauij Germanico equitatu et assiduis Annebaldi excursionibus fatigatos ad condiciones accipiendas, et easdem fere, quae Biturigibus datae fuerant hortaretur; re ad concilium a Fortio relata cum Dormezaeus Anglorum dux ad id vocatus non impedire se declararet, quo minus ipsi suae securitati consulerent, modo Anglis domum repetituris, quos penes se haberet, idonec caueretur, decretum fuit, vt Boscanneburgensis ad Reginam rediret cum oppidi syndico, qui licentia accepta Rotomagenseis adiret, ex iisque disceret, an condiciones oblatas accipere parati essent, quod si facerent, eas quoque ipsi acciperent. quod a Regina denegatum, exemplo condicionum Biturigibus a rege concessarum tradito, ad quod Dieppenses biduo post respondere, et de fideli erga regiam maiestatem obsequio protestati, et rebellionis crimen a se amoliti in hoc sumpta arma dicunt, vt conscientiarum libertatem iuxta regia edicta, vitam, et bona aduersus publicae quietis perturbatores tuerentur. inter itus reditusque capto Rotomago non diu deliberatum fuit, sed misso supplici libello, quo oppidani petebant, vt ipsi, nobiles, et quicunque ipsis adhaesissent pro fidis regiae maiestatis subditis haberentur, praeteritorum memoria induceretur, eorum, quae in templorum imaginibus et altaribus diruendis admissa essent, obliuio sanciretur, curiae decreta contra eos facta reuocentur, et irrita declarentur, libertas ad cultum diuinum publice conueniendi permittatur, Anglis in patriam redituris tempore idoneo concesso caueatur, populationes prohibeantur. subscripsit libello rex, eo capite excepto, quo libertatem publice conueniendi petebant, nam pastores ferri non posse; per regis benignitatem licere eis, vt in priuatis aedibus pacate viuant, ita vt nullum periculum illis ob religionem creetur. acceptis condicionibus dimissi Angli, cum quibus Fortius, Ioannes Ribaldus rei naualis postea famosus dux, alij in Britanniam traiecere; quorum pars inde Antuerpiam petiere. Momorantius Annae F. altero IXbr. die cum sua equitum ala et II Gallorum, totidem Germanorum signis Dieppam venit, et arci Ricarvillam cum CCC peditibus regis sumptibus imposuit; vrbi praefecto Martello Bacavilla cum C peditibus, oppidanorum sumptibus, et Ringrauio ac Annebaldo, Caletesensi pago, a quibus tot damna populares acceperant, facessere iussis; ipse ad regem redit, impetrata oppidanis a Regina clam conueniendi in priuatis aedibus et conciones audiendi libertate, addita condicione, vt id dispersim fieret, nec simul omnes conuenirent, ne tumultuandi occasio praeberetur. eadem lex dicta Cadomensibus qui ex consilio Bullionij misso ex suo numero Stephano Valla ditissimo homine et in aula noto, vt qui pluries criminis postulatus opes suas a vulturiis aulicis grandi pecunia redemerat, loco summi beneficij accepere, vt pastoribus vrbe facessere iussis libertas vnicuique domi viuendi integra maneret, nec vllius conscientiae vis fieret. ea de re diploma a rege impetratum III Non. IXbr. summo Protestantium applausu Cadomi publicatum est, statimque Bullionius relicto in arce Nic. Stampensi Closio, cum mandatis, vt neminem admitteret, ne ipsum quidem Matignonum, in aulam proficiscitur, vnde reuersus delectas a se fere ex Protestantibus peditum cohortes dimittit, et loco earum II Picardorum signa in arcem introducit, cura eius Balleolio Renuartio commissa. interea Bricomotius profectionem Beruicensis vrgebat, qui non nisi biduo post a capto Rotomago Franciscopolim appulit, quo iam Mongomerius venetat, vbi de astu intercipienda Dieppa actum. expeditionis duces fuere Vasco nomine ordinum ductor et Catauilla ex prouincia vir nobilis. ij XIII
Kal. Ianu. corrupta maiore praesidiariorum parte oppidanis insciis, iis exceptis, in quorum aedeis militem clam introduxerant, obseruato Ricarvillam solum fere ad equos visendos mane arce exire, treis deligunt, qui cum puero progressum extra arcem obtruncant, statimque displosione tormenti a consciis arcis praesidiariis dato signo, qui latebant in proximo hospitio cum armis erumpunt, et nomine regis ac Condaei inclamato discurrunt, atque oppido fere citra sanguinem potiuntur, capto Bacavilla, qui postea Franciscopolim post Mongomerij appulsum abductus est. id quia altero post Drocensem pugnam atque adeo captum Condaeum die acciderat, oppidanos quamvis maiorem partem Protestantium doctrinae addictos male habebat veritos, ne profligatis principis rebus ipsi eandem, quam Rotomagenses, fortunam experirentur. itaque misere, qui apud Reginam id tanquam se ignaris factum excusarent; quidam etiam sponte larem deseruere, et in Belgium abiere, ne mora in oppido ipsis olim fraudi esset, proptereaque a Mongomerio duriter et inclementer habiti sunt. nuncius tam opulentae vrbis amissae Condaeum de Andeloto sollicitum oppressit, qui mox alio Duracianae cladis nuncio cumulatus est. capta Marcua Cadurcensis episcopi arce, Duracius Sarlatum in Petrocoriis ineunte VIIIbri diuertit, quod et aduectis Montalbano tormentis verberatum in eo erat, vt vi aggrederetur, cum de Buriae aduentu cognoscit, qui cum iis, quas habebat, copiis ad Monpenserium, qui Bergeraei erat, CCCC cataphractos equites Henrico Foxio Candalla, Io. Scarsio Valliguidonio, Ludouico Stissaco, Gabriele Caumontio Lauzunio, et Fr. Regio Chauignio ductoribus secum trahentem, tendebat, ad quem mox Monlucius capto Lactorato ouans accurrit, praemissis V signis et Hispanis, quos ob seditionem fugitiuos reduxerat ad Cypriani fanum, iuxta Fagum, vbi iam Buriae Valliguidonij, et Randani turmae equitum venerant; ipse Duranium postridie transvadauit, cum XL equitibus, et datis ad Buriam literis cum eum ad transmittendum fluuium et pugnam capessendam hortaretur, ille cui fere cum Monlucio disconueniebat, aduentum eius re bene gesta gratulari, sed pugnam deprecari, non monito prius Monpenserio, aut vllo ipsius mandato accepto. tum Monlucius Charrium, Masseum, Aornum prensare, notam ipsis Buriae tarditatem, quam praeposterae cunctationis nomine vt honestiore quidem excuset; ea factum, vt pulcerrima occasio ipsis erepta sit nuper ad Mirabellum; et eam, quae nunc se in manus det, procul dubio ereptum iri, nisi eorum virtute ac diligentia subueniatur; cum hominibus rem esse, qui nullos ordines, nullam disciplinam, nullum ducibus suis obsequium seruent, qui vbi regia signa viderint, protinus fugituri sint, maiusque in debellanda Buriae pertinacia, quam in iis vincendis negotium fore. his vocibus animatos duces ad Duranium traiiciendum incitabat. ipse Argentium et Curreum secum ducit, mandatque Clermontio et Durfortio, vt postquam Hispani cibum sumpserint, se ad Vezerae transitum sequantur, monito ante de re omni Buria. Argentius nocte praecedenti metatorem alae Randani miserat, et Monlucius Fontenillium generum diuersis itineribus, vt de hostibus cognoscerent, qui sibi tandem in biuio occurrere, cognitoque hosteis in eo esse, vt vasa conclamarent, eo magis a Monlucio acceleratum. verum illi palantes et licentiae assueti cum Monpenserium Bergeraci longe tunc abesse scirent, et Buriam ad Castellum Mirandae adhuc haerere crederent, rati Monlucium nondum aduenisse, negligentius agebant, et cum eo die Insulam amnem transmittere potuissent, qui non plus duabus leucis inde aberat, commoditate hospitiorum illecti in iis magno suo damno ac dedecore pernoctauere. Buria inter haec aduenit, qui cum rursus Monpenserium monendum et expectandum duceret, Monlucius peruicit, vt sine mora ad hostem duceretur, euentusque periculum in se suscepit; cui postremo Buria de salute prouinciae primum protestatus, quam proelij aleae committere minus tutum existimabat, assensit, et omnibus copiis pedestribus, quae iam Vezeram transvadauerant, vt sequerentur, imperauit. nusquam maior militis quasi iam victoris alacritas. ipse etiam Buria, quamvis initio cunctaretur, solito alacrior visus, qui cum sua Nauarri, Thermi, Valliguidonij, Randani equitum alis progreditur, et Monlucio praemisso cum L equitibus incedens sub vesperam ad Aluerae fanum hospitium habuit locum frequentem, quo Vesuna Petrocoriorum Bergeracum venientibus iter est. eo cum venisset Monlucius, cognito
per exploratorem castra hostium et tormenta ad Veram vicum populosum posita esse, et Duracium ad Andreae fanum iuxta consedisse, nec vtrumque longius media leuca abesse; in domibus vero ante vicum sparsis Salignacum, ac Langoranum Monferrandi fratrem hospitium habere; ad haec Puchium Pardillanum, tanquam omnia circum pacata essent, venationi operam dare; eo ducit; ac Monferrandus quidem primus vim facit, et Salignacum ac Moncaudum in hospitio, dum coenam Langorano pararent, oppressos capit, occisis aliquot, qui in conclaue vicinum confugerant; quo facto Monlucius impetum inhibet, et inde confestim ducto secum Salignaco ad Buriam tendit, ac de hostium rebus eum certiorem facit, ne eo quidem casu commoris Duracianis, qui Buriam ac Monlucium longius abesse rati Salignacum ac Moncaudum a Petrocoriorum praefecto excurrere illac solito captos putabant. ita cum totam noctem fere insomnem duxissent Buriani, summo mane ad pugnam se comparant; Duracius vero securitate fatali nemine praemisso, qui de hostium rebus cognosceret, Bordetum cum LX delectis equitibus in luco propinquo locat, eique C scloppetarios equites attribuit, vt Petrocorianos vaganteis interciperent; ipse cum suis in campum exit. Monlucius cum suis incedebat: Buriae autem, Valliguidonij, et Randani alae, dum ad Monlucium tendunt, a via deerrantes insidias transgrediuntur, ex quibus erumpente a tergo Bordeto Buriani initio inclinati; mox superueniente Fontenillio hostem repellunt, et leui flexu ad Monlucium se recipiunt. tum vero Duracius errorem agnouit, et non iam cum Petrocoriis, verum cum vniuerso Buriae exercitu sibi rem esse, sed serius sensit, saepius a Puchio monitus et tunc grauiter increpitus; moxque consultantibus ducibus, quid facto opus esset, Puchius, quando, inquit, eo res deuenit, vt non tam in exagitando errore tempus terendum sit, quam periculo ac praesenti exitio mature praeuertendum; ita censeo, hodie pugnandum esse. neque nos impares quisquam caussetur. nam non numerus, sed virtus vincit; et loco oportuno sedemus, in quo propter siluas et angustias exiguae copiae contra maiores bellare possunt; tantum animus ne desit, et non terga recedendo, sed ora pugnando in hostem feramus. scitum est inter militiae peritos, quoties duae acies in conspectum venere, quaecumque prior recedit, victoriam a se abdicare, et in aliam, quae in vestigio stetit, transferre. id recenti Sanquintinianae pugnae exemplo nisi constaret, fortasse pluribus edissererem. reliquum est igitur, vt nisi ex virtute, quam his signis stantibus nunquam in animis nostris extinctam fatebor, saltem ex necessitate consilium capiamus. verum non auditus Puchius, Duracio contra et Bordeto obii cientibus, iam metatores ad insulae transitum cum turma equitum progressos, et ante Montauseum copias peruenturas, quam ad pugnam cogi possent. ita signo dato iussi incedere pedites, et Santerminio negotium datum, vt tormenta, quibus praeerat, in media acie collocata, quam festinanter posset, acceleraret. Duracius extremum agmen cum exporrecta cataphractorum equitum ala et scloppetariorum itidem equitum turma ducendum suscepit; quo animaduerso Buria, qui IIII tormenta secum trahebat, ea in tumulo constituit, Massaeo ad dextram, Nauarri et Monlucij turmis ad laeuam incedere iussis, quibus additae Buriae ipsius, Randani et Valliguidonij alae. post eos pedites Galli incedebant, et post Gallos Hispani. tum Monlucius partes alloquendi milites sibi sumit, et Hispanos quibus Lud. Carbaiacus praeerat per maiorem gloriam et nominis eorum late sparsam famam, Turcorum, Maurorum, Barbarorum atque etiam Gallorum plerumque cladibus perspectam ad pugnam cum strenuis Gallis aduersus sectarios ac perduelleis fortiter capessendam hortatur. tum ad Vascones conuersus, Hodie venit tempus, commilitones, vt indecisum hactenus certamen hoc certamine dirimatur, Vascones Hispanis, an Hispani Vasconibus virtute praestent. nam cum in eadem acie sub iisdem signis stemus, aequum est, vt periculum faciamus; et ego quidem Vasco in partem gloriae veniam, pro qua cum illi tantum certent, nos qui praeterea pro rege, pro aris focis pugnamus, eo magis eniti debemus vt non solum dedecus, sed patriae excidium, quod necessario sequetur, si vincamur, euitemus. inde per equitum turmas discurrens et singulos appellans, mox cum Monterrando et Caiella progreditur, dum adhuc consultarent hostes sub arbore; moxque pedites eorum incedere cernens, Argentium exultabundus adit, et, Vicimus, ait, trepidanteis
hosteis nunc recedere vides, qui mox vbi nos insequenteis conspicient, in fugam vertentur. sed rursus hic incidit disputatio, cum quidam peditem exspectandum dicerent, vt totis viribus cum hoste confligeretur; Monlucius vero, qui vereretur, ne hostis interea collem occuparet, ad eumque ab imo in summum haut citra periculum enitendum esset, vti nuper ad Targonem euenerat, in eos animo in speciem turbatos nulla mora interposita, antequam ex pauore se colligerent, cum equitatu impetum fieri debere contendebat; atque is in suam sententiam ceteros pertraxit felici euentu. nam post displosa Buriae iussu tormenta, cum impetus a Monlucio factus esset, dissipato equitatu mox pedites fusi sunt; Masseus vero qui cerneret in collem oppositum, turmam adhuc integram contendere, eo statim cum Fontenillio ducit; atque illi sociorum periculo iam consternati sine negotio caesi sunt, captis tormentis; moxque Buria, qui aciem ducebat, aduolauit. praecipua in eo conflictu Argentij virtus. exstitit. capta XIX signa peditum, et V equitum vexilla, et ad Monpenserium missa. caesa ex hostibus II OIO, quamvis minorem numerum edant Protestantes, qui culpam rei male gestae in Petralongum castrorum praefectum reiiciunt, qui agmen quadratum eo modo et loco, quo inter duces conuenerat, non constituerit; quasi vero non aliae iustiores caussae subsint, siue licentiam militis passim palantis et dicto nusquam obedientis spectes, siue securitatem ac negligentiam ducis, qui de hoste iam vicino per exploratores non cognouerat; siue denique imprudentiam, qui de recessu in hostis conspectu contra Puchij sententiam cogitauerat. captus is Petralongus, et duriter habitus; vulnerati grauiter Caumontius, Rupifulcaudius Montandreus, ac iunior Duracij frater. ita debellatum altera post meridiem hora VII Eid. VIIIbr. ex iis qui euasere, quique Duracium medio hoste adsequi non potuere, cum transmisso Duranio Montalbanum versus tenderent, a rusticis caesi aut capti sunt; moxque Aginnum abducti, vbi ad patibulum, cui consistorij ad ludibrium nomen fecerunt, affixi sunt. Duracius Marcastellus ac Bordetus continuato noctem proximam cum die itinere sub vesperam Barbezeriam in Santonibus peruenere, atque inde Mediolanum Santonum petiere; cum in itinere Laumosnerium obuium factum cum CCC ad internecionem cecidissent, exiguo certe post tantam cladem profectu, sed rariore exemplo virtutis post fugam turbatis militum animis restitutae. eodem tempore Memius, qui post res male Aginni administratas Benearnum se contulerat, a Gondrinio interceptus et Laumontium atque inde Aginnum deductus, postremo Burdigalae Senatus decreto securi percussus est. tunc Rupifulcaudius comes ad Ioannis fanum sedebat, qui vbi de Verensi clade intellexit, subito obsidionem soluit, et cum XXC equitib. ex nobilitate, nam reliqui huc illuc in dies dilabebantur, CCC equitibus scloppetariis et II peditum delectorum et egregia instructorum signis ad Montem-morillonium Duracianos reliquos accepit, et Aurelianum ad Condaeum contendit; Protestantium factione passim profligata et exagitata; quib. in Benearni pago ad Nauarrae reginam, in Cadurcis apud Ioannam Genulliacam Iacobi Galeoti magni tormentorum praefecti F. et Crussolij matrem; denique in Aginnensi agro apud Annam Bonvalliam Armani Bironi famosi illius ducis matrem toto eo tempote tutus receptus fuit. Monpenserius secundum haec a Sansaco monitus Bergeraco Barbezeriam, vbi Duracium adhuc haerere credebat, abducto secum Buria venit, quem paullo post X alia Hispanorum signa secuta sunt, duce Ioanne Carbaiaco Ludouici patruo. inde pacata superiore Aquitania in Santones descendit, et Mediolanum a Protestantibus relictum occupat, nouae religionis vsum abolet, antiquam instaurat; et tandem Rupellam, non sine ciuium altercatione peditum equitumque copias aliquot introducit imagines et altaria restituit, Protestantibus conueniendi libertatem interdicit, etiam praesidiis per loca vicina dispositis. Marennenses initio ad defensionem se comparabant; sed cum viderent fossam ad coniungendos duos maris sinus seu canaleis institutam, Broagium videlicet, et Sendram, nondum consummatam, et Vasconum et Hispanorum copias iam in propinquo esse, Antonij Pontij illarum regionum reguli interuentu certis legibus couuenerunt, quae a Lescurio cognitore regio in senatu Burdigalensi perlatae sunt. quorum hoc praecipuum caput erat, vt positis armis iuxta edicta regia viuerent. cum vero controuerreretur, de quibus edictis
id intelligendum esset, et Aluertenses Ianuarij edictum vrgerent, re infecta discessum est. verum mox Olerona a Guibauderio intercepta, vixque elapsis pastoribus, qui nauigium forte nacti in Britanniam vela fecere, Marennenses tandem condiciones accepere, et Pontius eo cum suis venit, nec quidquam inclementius, qua erat animi moderatione, cum insulanis egit. inde Monpenserius Sansacum cum Vasconibus et: Hispanis dimisit, qui in tempore in castra regia venere, magnumque momentum postea ad res prospere gerendas attulere. eodem die, quo ad Veram debellatum est, Terrida per Bazordanem castrorum magistrum Montalbanum astu nocturno tentat; is siquidem cum ex Fongrauio, qui intus erat post praesidiariorum discessum cognouisset oppidanos, vbicumque impetus hostilis metus esset, eo desertis ceteris vrbis locis confusos in armis accurrere, cum Dominicanorum coenobium, quod illi metuebant, occupare vellet, scalis admotis ad Carmelitarum et inde ad Franciscanorum et flumentanam portam vim sed simulatam facit. interea CC scalis ad murum, qui Dominicanorum coenobio subest, appositis enituntur, admoto etiam ariete, cum magno tubicinum et tympanorum strepitu. verum praeterspem accidit, nam oppidani, a Laboria, vt eam partem diligenter seruarent moniti, eo conferti properant, et enitenteis summa alacritate excipiunt, ac tandem deturbant, occisis fere CC et captis scalis eo apportatis et ariete ipso. ea spe falsus Terrida S. Antonij suburbium capit. postridie IX tormenta maiora Tolosa summissa, et IIII notha, III colubrinae cum omni bellico apparatu, IIII item signa in vrbe conscripta; et mox Garda, Mon-morius, Villa-magnus et Tilladetus cum VII signis secuti sunt. incisi dein fontis copiosissimi canales, non signe magno obsessorum incommodo. maiore animorum obstinatione defensum, an obsessum oppidum fuerit, haut facile est dicere, cum pastores, qui permulti in eo erant, oppidanos ad extrema quaeque subeunda hortarentur, et assiduis concionibus confirmarent, et omni humanae opis adempta spe eo maiorem diuini auxilij fiduciam in animis illorum accenderent: Terrida contra, qui re toties tentata ad dedecus suum pertinere existimaret, si ea non confecta inde discederet, in proposito magis ac magis animum obfirmaret. itaque continuata obsidio per anni reliquum vsque ad Aprilem inse quentem, quo pacificatio in eo tractu sancita est; quod omne tempus leuibus proeliis, pulsationibus crebro translatis, eruptionibus ac colloquiis transactum est. ac XI Kal. IXbr. cum IIII tormenta edito loco in munimentum ad Dominicanorum directa essent, et verberatione magno impetu continuata Bazordanus vir strenuus ac sagax processisset, vt ruinam factam exploraret, paullum dimoto vmbone, quo tegebatur, infra laeuam mamillam letale vulnus accepit, ex quo statim concidit; cuius morte cognita pastores iam sibi liberi videbantut, cum Terrida postridie Sansaluio fratri, et Garducio, qui Bazordano in munus successerat, impetum cum delectis faciendum imperat; sed superata ruina, cum retro alium murum et aggerem superesse animaduerterent, et interea in latus vtrumque densa scloppetariorum grandine peterentur, eadem celeritate, qua insiluerant, resiliere, amissis aliquot ex suis, et in iis Altaripa Sansaluij legato. inde colloquium repetitum, Laboria satagente, vt condiciones acciperentur, et Terrida regij praefecti titulo in vrbem admitteretur, salua in religionis caussa regiis edictis concessa libertate; sed nunquam pastores et alij ab iis persuasi, vt assentiretur, adduci potuere; quod postea obstinatis hominibus Laboriam suspectum reddidit, cui primo ademta non citra iniuriam munimenti ad Dominicanorum custodia, mox et publica, quam in vrbe obtinebat, administratio; suspicionem augebat, quod Petrolongus, quem in Verensi pugna captum diximus, et quem fama erat a Protestantibus defecisse, aliquoties colloquium eius expetiisse dicebatur; quas iniurias ille aliquandiu dissimulauit, donec ab arctiore obsidione discedente Terrida excitatis ad omneis aditus propugnaculis, quibus Espenanus Massei frater praerat, vrbs latiore custodia cincta est. tum vero ille IIII Non. Xbr., qui pastorum pertinaciam et insolentiam videret, compositis nunciis oppidanorum animos ludentium et falsa spe implentium, vrbem reliquit reditum pollicitus missi rursus ad obsessos Verlaeus, qui a Terrida, cum auxiliares Montalbano Tolosatibus nuper laborantibus summitterentur, captus fuerat, cum aequissimis condicionibus, et post eum a Monlucio Io. Treius Dariatus, qui ab
occaecatis superstitiosa fiducia animis nihil impetrare potuerint. paullo ante Antonius Crussolius post reditum suum ex aula, vbi per eius absentiam mirum in modum res mutauerant, per Heluetios in Allobroges descenderat, et inde per Charmiam in Viuariensi agro, postremo Vticam venerat, vbi ab Septimaniae ordinibus rogatus summam prouinciae praefecturam regis nomine sumere primo recusauit, donec delegatorum Monpelij, Nemausi, Biterrarum, Agathae tunc obsessae, Vticae, Viuarij, Castri, Mimati, ac Vauri, qui Nemausi IIII Non. IXbr. conuenerant, decreto ac precibus exoratus prouinciam suscepit III Eid. IXbr. et iureiurandum ab iis accepit, pro vniuersis fidem adstringente Carolo Barga rerum capitalium Monpelij quaesitore. tum leges scriptae super quaestura et pecuniae regiae rationibus, vectigalibus, tributis, bonis sacris, annonae et rerum venalium pretio. decretum insuper, ne Crussolius in suo comitatu vllos haberet, qui Pontificiam religionem profiterentur, aut medij et cunctabundi essent: neque vlli munus aut praefecturam demandaret, nisi prius de eius religione vita ac moribus diligenti inquisitione facta constaret. tum ex praefecturis seu dioecesibus delecti, ex quorum consilio res administraret, dein Eid. Xbr. Nemausum tanquam Septimaniae regis nomine praefectus sollemni pompa ingressus est. eodem fere tempore Bulliargius cum diu Ludonij haesisset, cognito XXX Italos cataphractos et LX scloppetarios equites Laurentij fanum in Venascinensi principatu tenere, atque inde vicinam regionem excursionibus vastare statuisse, transmisso Rhodano locum suffodere aggreditur, et Rupemaura machinas aduehi curat, erumpenteisque praesidiarios intra munimentum cum damno compulit, qui nocte insequenti locum deseruere. dum haec vbique geruntur, Gratianopolitani summis angustiis conflictabantur, Ponati initio socordia, qua vtcumque diligenti Cochij sollertia sarta, tamen nouae in dies difficultates occurrebant, quae non nisi summa constantia superari poterant, ad quam eos assiduis concionibus pastores hortabantur, et in iis Stephanus Natalis iam grauis annis, qui apud Angrunienses diu hoc munere functus fuerat. ad haec eos terrebant Viennae, Busseriae et Cassenatici praesidia, a quibus infestabantur, et literae Monbrunij, qui ab Adretio ad Viennam sedente euocatus vrbem deserendam et moenibus nudandam esse censebat. sed his omnibus incommodis ac difficultatibus se maiorem praebuit Cochius, qui porta ponti opposita et triclaustrensi rastro obserata, et ea parte, quae Isaram spectat, doliis terra et fimo oppletis munita; qua vero montes imminent, seruatis et obstructis a delecto milite aditibus, quod plebs in ea regione ob religionem Pontificiam suspecta esset, in turre item Rabotia, quae in monte sita est, speculatoribus constitutis, regiones inter duces distribuit, et stationes diligenter obit. IX Kal. IXbr. factus noctu impetus ad illam regionem, quae montes respicit, obsessis vti dixi suspectam. inde tamen hostes eiecti, sed postridie ad triclaustrensem portam, S. Iacobi suburbium, et Dominicanorum coenobium castra circumposita, cum in vrbe tantum CC armati essent, et exigua admodum annona, quam parce ac religiose distribuendam curabat Cochius. in castris hostium erant ad VI OIO numeratis Italis et Hispanis, et plebe rustica, quae tanquam ad certam praedam conuolauerat, sed per absentiam Maugironi omnia admodum confusa erant, quippe Cassenatico Maugironi legato, quod parum rei militaris sciens haberetur, duces aegre parebant, et sublato obsequio dum alter alterius sententiam improbat, nihil agebatur; quod obsessis, secundum Cochij constantiam ac vigilantiam, summopere salutare exstitit. noctu fere tantum ad arma clamabatur, vt continuis vigiliis fatigati praesidiarij tandem ad deditionem compellerentur. ita tempore ad XVI Kal. Xbr. extracto, iam annona deficiente, cum frustra ab Adretio auxilia expectarentur, Cochius, vt suam hosti alacritatem et animi praesentiam ostentaret, vltro eum ad certamen prouocat, et copiam pugnae cum C XX, aut etiam cum minore numero fieri exposcit, seque acceptis obsidibus cum suis proditurum confirmat, ea lege, vt si vincerentur, vrbem ipse traderet; si contra sui superiores essent, Cassenaticus obsidionem soluere teneretur. sed nequaquam condiciones acceptae, responsumque a Cassenatico, vt cum ventre certarent; nam cum eo deinceps, quam secum, crudelius bellum fore. itaque tandem fame coacti colloquium exposcunt, et iam datis vtrimque obsidibus de deditionis condicionibus agebatur, cum necopinato ac praeter spem praesenti
periculo ereptisunt. Rembaldus Furmeierus a quibusdam Valentiae et Romanij oppidanis vicem obsessorum miserantibus arcessitus cum CCC Vapincensibus eo venit, ibique circiter CCCC scloppetarios et XXC equites, quibus Terrendolius prouincialis praeerat accepit; quibus se Changius, Baronius, Berengarius Pipetus, alij ex nobilitate adiunxere egregie animati, qui vrbem obsidione liberandam vel vitae periculo recipiunt. prima ad Noiaram difficultas occurrit locum angustum, vulgo Scalas dictum, inter montem et Isaram transuerso muro lapidibus sine calce constrato clausum, qua transeuntes ingentibus saxis ex alto a rustica plebe, quae angustias insidebat, prouolutis obruebantur: quas tamen Furmeierus cum suis fere citra damnum pertransiuit, occisis aliquot ex rusticis, et Cassenaticum tertio ab vrbe lapide XVII Kal. Xbr., vbi Dracus ad vrbem euntibus transmittendus occurrebat, incolumis peruenit; quo cognito a Cassenatico CCCC equites cum flore peditatus mittuntur, qui transitum auxiliaribus intercluderent, quorum paucitatem contemnentes vbi ad Draci ripam venere, copias diuidunt, et partem in vlteriorem ripam duce Rupello ex Cassenatica familia notho, praemittunt, qui ad lucum amni impositum in insidias sine strepitu laterent, Furmeieranos iam progressos adorituri, et vndique a tergo ac fronte cinctos caederent, quod non imprudenter fortasse excogitatum Furmeieri virtute auctoribus in exitium vertit. nam is summo mane in aduersa ripa conspecto hoste tamen se ad transitum parat; sed cum in amne esset, citius prodentibus se insidiatoribus, ille nihil turbatus, et qua erat animi praesentia id se consilio facere fingens, quod necessitate faciebat, pedem retro fert, et eos aggressus ante oculos suorum caedit, atque in fugam vertit. tum eadem alacritate transitum Draci repetit, vt cum aliis confligeret, qui suorum casu territi, quamvis numero superiores non iam de pugna sed de salute solliciti huc illuc diffugiunt, continuoque soluta obsidione, Mura ac Moguntiacum in Treuiris, alia insuper loca ab hoste deserta sunt, admisso interim pernicioso ab obsessis errore, qui Busseriam non continuo duxerint, quo se statim Itali concluserunt, et inde magna damna vrbi deinceps intulere, nequicquam ab oppidanis postea tentati, iam resumptis animis, ita vt cum damno illi repulsi sint. interea Adretium ad Viennam haerentem multa male habebant, memoria iniuriae adempta Lugduni praefectura et in Subizam translata acceptae, indigni inter suspicaces homines de se sparsi sermones; ac postremo in iniuriae parte numerabat, quod cum Nonnaei Io. Monlucius Valentiae episcopus attineretur, et eum sibi dedi posceret, opidani praepostera cunctatione seu tergiuersatione Valentino euadendi commoditatem dedissent; quam indignam gratiam suis meritis rependi indignatus, refrigescente paullum pristino ardore, quo se terribilem simul ac admirabilem hosti eo anno reddiderat, paullatim ad componendas res animum adiicere cepit; et literas quidem fano Symphoriani XVII Kal. Xbr. ad Nemorosium dat, quibus petebat Italos duos in bello captos sibi reddi, et inde occasione captata Gondrinij caedem excusabat, et Susaei ac Fabricij Serbelloni immanitate, qua erga Arausienses vsi fuerant, factum dicebat, vt Vaureaci, Bolenae, Petrae-latae contraria seueritate vsus fuisset, quo suorum despectum ac prope iacens nomen erigeret; de cetero fidem ac iura belli religiose seruasse, nullum humanitatis et officij genus erga nobilitatem et vxores aduersae factionis procerum praetermisisse: nec vero ambitione aut alio prauo affectu arma sumpsisse, sed Condaei iussu, qui secreta a Regina mandata haberet, belluni pro regis ac Protestantium libertate contra regiorum edictorum violatores suscepisse, quibus si idonee prospiciatur, non recusare, quin abiecta omni in Delfinatu praefecturae dignitate ipsi omne debitum obsequium deferat. ex quibus postremis verbis cum hominis occultam animi aegritudinem sentiret Nemorosius homo sagax fortuna vsus est, et misso ad eum Gastio paullo ante capto, atque vno ex domesticis, Duchio nomine, fidem eius ac voluntatem periclitatur. Protestantes genus hominum suspicax, aliquot ante diebus Crussolium et Odetum Colinium Cardinalem Gasparis fratrem qui in Septimania cum Crussolio erat, per literas monuerant, multis sibi indiciis constare, Adretium ad defectionem spectare, rogauerantque, vt eius rei Condaeum et Colinium maris praefectum certiores facerent. quod et illi fecere, misso nuncio, qui accepto a Colinio responso inde Lugdunum reuersus est, sed prius toto literarum fasciculo
ad Brissacum, sub quo bellis Subalpinis militauerat, delato, qui cum iniuriae ac contemptus animum Adretij impatientem nosset, Sansornium cum fasciculo ad Nemorosium legat, additis ad Adretium literis, quibus eum pro vetere amicitia monebat, vt se respiceret, et quo in pretio apud eos, pro quibus vitam, opes fortunas tam libenter profunderet, esset, ex Colinij literis ad Cardinalem fratrem cognosceret. additae etiam amplissimae condiciones siue regi militare, relicta Protestantium caussa, siue extra regnum migrare vellet; quo casu ei C aureorum OIO Argentinae numeranda suo ipsius nomine pollicebatur. his autem Colinij literis, quibus ad querellas de Adretio respondebat, perscriptum erat, nosse se Adretij ingenium, sed quando tam strenuam hoc bello operam nauauerit, insolentiam eius, qualis qualis sit, ferendam esse, ne ex insolenti, si aliter fiat, prorsus furiosus euadat, atque potius esse, vt is quaqua ratione placetur, nihilque inpraesentiarum intempestiuum contra ipsum moueatur. his ergo per Duchium Adretio expositis et literis Colinij communicatis non tamen ille, quamvis iusta indignatione commoueretur, se statim transversum agi sinit, sed consilium de rebus ad concordiam reducendis prosequitur, vocatisque in concilium Senate, Poncenaco, Blacone, Sauzeto, Mouentio, Mirabello, Pega, Cugio, et Batallio, quid Nemoro sius per delegatos petat, aperit, nimirum vt pacis in Delfinatu constituendae ratio ineatur, eamque ob rem ad colloquium deueniatur: quod vt tunc proceribus displicuit, ita vt Subizae sententia exquireretur, ante omnia placuit; qui rem periculi plenam esse respondit, et de qua nulli praeterquam Adretio satis fideret, ac proinde, vt pro sua prudentia et in remp. amore de ea decerneret, eius arbitrio relinquere. cum responsum hoc ambigum allatum est, fessis bello plerisque et ad quietem inclinantibus iam obsides vtrimque dati fuerant, a Nemorosio quidem Monreuellij comes et Mandelotus; ab Adretio autem Poncenacus et Blaco. dum colloquuntur in secreto procul ab aliis haut longe a Vienna, Ioannes Mereus Poltrotus Subizae domesticus, qui cum Adretio venerat, iniecto de Nauarri morte sermone graue ab imo pectore suspirium ducens, nondum abunde calamitatibus publicis hac caede parentatum est, inquit maior victima mactanda superat; cumque a circumstantibus interrogaretur, de qua victima intelligeret, magnum Guisiadem nominauit porrectoque brachio dextro ac sublata voce, hoc est illud, quod patrato tanto facinore malis nostris finem imponet; quod idem saepius postea dicere auditus est, coram etiam Subiza, qui furore potius, quam certo consilio cum id dici existimaret, pro tempore neglexit. cum vero de colloquio cum Nemorosio habito cum suis ageret Adretius, primum se praeteritorum memoriam apud eum purgasse dicebat, tum in medium propositas pacandae prouinciae rationes; quae fere erant, vt ipse cum summo imperio in ea admitteretur; pastores, qui turbis caussam dare crederentur, ad tempus dimitterentur, salua cuique domi priuatim in religionis sensu libertate: dein porrectas Colinij literas, quas Nemorosius vltra modum exaggerauerat; postremo petitas aliquot dierum inducias. ad quae Adretius responderit, de re omni statim ad procere et prouinciae ordines relaturum, et quid ipsis placuisset, ei significaturum. haec ita ingenue fatebatur Adretius, quae alij aliter interpretati, cum dicta factaque eius in malam partem acciperent, hominem generosum nihil tale fortasse initio cogitantem, postremo iritatum, ad extrema consilia praecipitauerunt. his actis, de copiis remouendis agi ceptum, quae Lugduno iam annonae penuria laboranti summopere incommodabant et Adretius quidem ipse ad Subizam vltro proficiscitur. eum consulturus, an induciis comprehendi vellet; quod cum recusaret, ille rursus ad colloquium cum Nemorosio redit, et inducias in VIII Eid. Xbr. paciscitur, quo facto copias dimittit, et induciarum beneficio vsus, postridie cum aliquot tormentis Viennam deuehitur, ibique tertio cum Nemorosio collocutus secundo flumine Spiritus fanum tendit; fama crebrescente de Susaei expeditionibus, qui Auenione cum viribus Pontificiis egressus Vaureacum et vicina loca occupauerat; quo mox ille ducit, et loca illa omnia sine certamine fere in fidem recipit. inde Montelium Adaemari, quo prouinciae ordines conuenerant, exeuntibus induciis redit. ibi frequenti consessu Adretius exposito rerum statu, et quibus angustiis premeretur, a milite, annona, et, quae praecipuus belli neruus esset, pecunia, multis verbis edisserit; tum quid cum Nemorisio
tribus colloquiis egerit, refert; cui se responsum cum de re omni ab iis decrerum fuerit, daturum pollicitus sit; interim hortatur, vt in commune consulant, et matura ac prudenti deliberatione periculo imminenti praeuertant ibi iam inclinantibus ad pacem animis condiciones a Remigio senatore Gratianopolitano perscriptae sunt aequissimae, et vel Protestantium confessione ipsis vtilissimae, quas tamen pastores praepostero religionis calore inflammati, et quidam ex vulgo haud paullo prudentiores cauillati sunt, ea maxime ratione, quod quae Nemorosius promitteret, seruare non posset. etenim quam spem esse, vt qui fidem ante biennium Castronouio et sociis datam a Guisio coactus non seruauerit, eam nunc illo ipso Guisio rerum potente, atque adeo IIIviratu, Protestantibus seruare possit? ita renouata tumultūs Ambosiani inuidia eum onerant, et Changium ac quosdam ex nobilitate suscitant, qui vt rem paene confectam turbarent, Adretium in hospitio, in quo erat, adeunt, et a iustis armis inconsulto Condaeo se non discessuros protestantur; quod adeo generosi hominis ad iniuriam suam priuatam id pertinere existimantis animum pupugit, vt e vestigio chartam, in qua perscriptae condiciones erant coram omnibus concerpere et igni mandare impetum ceperit, sed prohibitus a pacis studiosis eas paucis mutatis rursus in mundum redigi iussit, sed cum denuo in eorum consessu perlegerentur, Clausonus intercessit, ne iis subscriberetur, donec diploma regium, quo Nemorosio prouinciae praefectura demandabatur, corrigeretur; quod in eo de rebellibus ac seditiosis mentio facta ad ipsorum dedecus et iniuriam pertinere videretur. de eo ordinum decreto, postquam Spiritus fanum venit, quod per Bulliargium et Spondillanum tentasse Crussolium et cardinalem Castellionaeum inaudiuerat, per Duchium ad se missum Nemorosium certiorem fecit; cumque Bolenam vsque processisset, vt cum Crussolio et cardinali ageret, ab amicis monitus, ex suspicione coniectans sibi paratas insidias continuo Spiritus fanum reuertitur, et inde Valentiam, vbi Duchius ei occurrit, cum mandatis ac literis a Nemorosio, quae illum hactenus nutantem et viam mediam honeste a suis discedendi quaerentem per praerupta ad Nemorosium inclinarunt. Santalbanus siue insita ambitione, siue a turbidis illis ingeniis persuasus, inter has altercationes ad Condaeum, cum ad Lucetiam haereret, excurrerat, et suspectam maxime Adretij fidem indiciis vndique artificiose collectis reddiderat, peruiceratque, quo prouinciae securitati consuleretur, vt Condaeus eum ad se euocaret, colore quaesito, vt eius opera in grauissimis negotiis vteretur, summa praefectura sibi demandata, in eamque rem literas ad Adretium et prouinciae nobilitatem ac mandata habebat; quae capto eo et ipsius filio ad Taratrum montem, hodie Tararam vocant, vna inter ceptae et ad Nemorosium perlatae fuerunt. iis per Duchium intellectis coram nobilitate, quae Valentiae conuenerat, de iniuria a seditiosis quibusdam, qui praefectura ipsum exuere per calumnias molirentur, sibi facta palam et aperte conqueritur; tum concordiae rationes propositas vrget. decretum ibi a nobilitate, vt, si posset, quattuor mensium inducias a Nemorosio impetraret; sin minus, munere suo, vt antea, defungeretur, et cuncta ad bellum necessaria compararent. secundum haec duo maiora tormenta educit, quasi Busseriam petiturus. moxque aliis ex nobilitate, prout infensos aut obnoxios sibi nosset, imperium abrogat, aliis auget, captiuos dimittit atque in iis Marsilium Guisij amanuensem hero percarum, ea tamen lege, vt Monioium Blaconis fratrem, qui Gondrinium interfecisse credebatur, antea captum periculo eximeret: quae omnia a maleuolis secus accepta eum inde apud suos traducebant, inde magis ac magis ad vltionem accendebant. itaque cum Romanium venisset, et rursus perscriptas a Remigio condiciones in nobilium consessu recitari iussisset, clausulam in iis appositam, qua Condaei consensus exigebatur, induci iubet, quod tunc iam de capto Condaeo in Drocensi pugna nuncium accepisset, eoque magis concordiam vrgebat, et vt rem exequeretur, vim adhibere statuit, et per Bononiam ordinum ductorem CCC peditum delectum cohortes a Nemorosio impetrat, quas per metatorem suum ad Serram vsque deducendas curat, Baronio, Portae ac Villeo fidis atque eadem secum sentientibus negotio dato, vt cum delectis profecti eodem tempore, quo ipse a Nemorosio missos Romanium non omnino ignaris oppidanis introduceret, Valentiae portas occuparent, et ita volenteis nolenteis prouinciae ordines
ad pacis condiciones cogeret; verum superuenientibus Monbrunio, Mouentio et Clerio a Subiza ad id summissis, et oppidanos periculi sui, si Nemorosianos admitterent, admonentibus, Valentinis etiam, vt sibi cauerent, praemonitis, consilium Adretij frustra fuit, et ipse mox contrariae factionis, quae re detecta praeualebat, decreto captus Valentiam primo deducitur. postea iussu Crussolij, cui Delfinatus praefecturam etiam ordines detulerant, Nemausum a Bulliargio perductus, et a delegatis iudicibus interrogatus vsque ad pacificationem proximam sub custodia habitus est. Interea Andelotus in Germaniam ad maturanda auxilia profectus multis difficultatibus conflictabatur; nam misso ab aula primum Curtelario Germanicae linguae interprete prid. Kal. April. dein Henr. Clutinio Oisellio, et post eum Iac. Angeneo Rambulieto nihil non actum fuerat, vt Principes atque ordines Imperij delectus recusarent et per ditiones suas impedirent. cum vero a Ferdinando comitia in IXbr. proximum ad inaugurationem filij Maximiliani in regem Romanorum indicta essent, Condaeus eo legauerat Iac. Spifamum quondam Niuernorum episcopum, hominem facundum ac vehementem, qui confessionem fidei, qualis edita est, in comitiis publice exhibuit, vt eam a monstrosarum opinionum calumniis vindicaret, et insuper treis orationes habuit, primam apud Ferdinandum Caesarem exhibitis etiam Reginae literis, quibus fides fiebat, Condaeum Reginae mandatu bellum hoc pro regni ac Protestantium caussa contra regiorum edictorum violatores suscepisse, quarum exempla vt in acta Camerae Imperialis referrentur, vt posteris de rei veritate constaret petiit et obtinuit. alteram apud regem Boemiae in priuato conclaui; ac tertiam denique apud Imperij principes, quibus postremo rogabat, vti regis pupilli defensionem susciperent, Condaeo pro eo militanti fauerent, delectus Rochendolfij et Ringrauij auspiciis factos reuocarent. sed incidit aliud graue incommodum, quod summopere res Andeloti in Germania conturbauit. nam cum initio Condaeus Aureliani cum Io Ratzembergo et Henr. Schatinio de delectis conuenisset, eaque spe diu tempus exactum esset, illi a regiis ministris siue persuasi, siue, vt creditur, corrupti se postremo excusauere, appetente hieme incommodam profectionem caussati, et in ver proximum differendam dictitantes. verum Lantgrauius propensa, qua Condaei caussam prosequebatur, voluntate hanc difficultatem superauit, Ratzembergo et Schatinio quos composito ad despectum dicterio aestiuos duces appellabat, cum ignauiae exprobratione valere iussis, et ne dux iam conscriptis copiis deesset, Fridericum Roltshausenum Hessiae atque adeo equitatūs sui tribunum obtulit; quo ductore Andelotus tandem VI Eid. VIIIbr. Bacarae exercitum auxiliarem recensuit, quamvis lustratio in Kal. eiusdem mensis indicta esset. in eo erant equitum III OIO tantum sub IX vexillis, et peditum XII signa, hoc est IIII OIO, cui se Porcianus princeps cum C equitibus ex nobilitate Gallica adiunxit, et Argentinam vsque ad ipsum venit. paullo ante Andelotus febre quartana correptus fuerat, qua tamen ille nihil retardatus est, quominus lectica vectus se in viam daret, per Lotaringiam et inde per Burgundiam supra Sequanae fontes itinere facto, et ad Creuantium superato Itumna, vt Niuernium Campaniae praesidem cum numerosis copiis praefecturae suae aditus seruantem, et Santandreanum, Tricasseis iam ante, cum Nauarrus Rotomagum tenderet, cum equitum cataphractorum turmis XIII leucis armaturae vexillis ac Picardiae legione eo missum deuitaret. direptum tamen in itinere Cyri fanum, et Issium, quod portas aperire noluissent, et annonam petentibus superbe respondissent. Castrumvilanum item captum, vbi Franciscani aliquot male multati sunt. tandem Andelotus per Montargirium cum ala equitum, Aurelianum, nam ceteras copias locis idoneis dispositas reliquerat, VIII Eid. IXbr. peruenit, cum Kal. eiusdem mensis Rupifulcaudius et Duracius cum CCC equitibus et OIO IO peditibus ex reliquiis Verensis pugnae eodem appulissent. magnis gratulationibus ac plausu a Condaeo, qui obuiam ei Iacobum Bucardum miserat, et Colinio maris praefecto fratre exceptus Andelotus, vt in cuius aduentu post Rotomagum captum et Verensem stragem spes omnes repositae essent. iamque omnia ante eius aduentum ad profectionem comparauerat Condaeus, qui a re numaria maxime laborabat, in cuius administratione parum caste Ant. Fumeus versatus dicebatur, quamvis alioqui tota
vita inculpatus habitus fuisset. vbi Germani venere literas ad Germanos, qui in Guisij exercitu erant, sic illi loquebantur, mittunt, et eos a militia illa dehortantur, quae ad illos, qui puriorem doctrinam profitentur, exstirpandos suscepta sit; verum exiguo profectu. pauci tantum Valdeci comitis ductu deserta Guisij militia in Condaei castra transiere. biduo post captum Rotomagum formula literarum edita, qua cunctis, qui arma tulissent, aut pecuniam iis, qui in hoc regno aduersus regiam maiestatem arma sumpsissent, auxiliave religionis caussa suppeditarint, aut aliter seditiosos consilio operave iuuerint, vrbes praeter contraque regis voluntatem occupatas adierint, gratia praeteritorum fiebat, domum suam libere redeundi et bonis suis pacate vtendi fruendi libertate concessa; ea lege, vt Catholice deinceps viuant, nec Protestantium concionibus intersint, et ab armis in posterum nisi regio iussu sumendis abstineant. excepti ab hac gratia seditionum per vrbes ac rapinarum duces et auctores, templorum expilatores, qui pecuniae publicae administrationem procurarint, aut armorum mercaturam agitarint. earum literarum benesicio vsi plerique, et in iis, Carolus Haluinius Pienna, et Bellavilla Reginae iussu Condaei partes initio secuti, et tunc ab eadem reuocati, hic Santonum, ille Belgij regulus, quivulgari dicterio e lingua Santonica detorto Quillebedoini, quasi proditores et ignaui a Protestantibus indigetabantur. Condaeus contra ante profectionem Kal. IXbr. scriptum prolixum euulgat, quo repetita praeteritorum tumultuum memoria eorum culpam in Guisium, Momorantium, et Santandreanum reiicit, quorum ambitione factum sit, vt aequae pacis sarciendae rationes iniri non potuerint, edicta regia violata, vrbes direptae, externi in regnum adducti, omnia diuina humanaque iura confusa sint. tum quibus condicionibus transigere semper paratus fuerit, et nunc etiam sit, demonstrat, caussam innocentiae suae ordinum legitime conuocatorum iudicio summittens, omniumque adeo principum ac nationum, modo nulla praeiudicata opinione imbutarum, simplici item et innocenti regis voluntati et arbitrio, modo ne captiuitate aut vi prohibeatur, quominus de caussa omni semoto affectu diiudicare possit. abeuntem prosecuti sunt omni officio pastores numero L, suisque precibus ab eo contenderunt, vt exercitum scortis, rapinis, ac foeditate omni purgaret, singulis legionibus pastores suos assignaret, qui conciones apud milites haberent, et preces matutinas ac vespertinas publice facerent, perscripta etiam et publicata earum formula. tum Pithiuerium in Aurelianensi silua cum peditatu Gallico et VIII tormentis omnis generis progreditur, municipium diues, quod IIII peditum signis tenebatur, qui incensis suburbiis in pomoerio firmando laborabant. cum praesidiarij portas aperire recusarent, admota tormenta, moxque eius arbitrio deditio facta est III Eid. IXbr. sacerdotes inibi reperti crudeliter occisi, Mathurinus Garnerius et Franciscus ordinum duces laqueo suspensi, milites armis et omni re exuti, et sacramento adacti, ne deinceps contra Condaeum militarent. copiosissimus comeatus inde in castra et Aurelianum asportatus. cuius rei fama territi, qui Baugentiacum tenebant, locum deserunt, Magdunensibus praesidiariis in vacuum venientibus, et Castellodunum retro se recipiunt. Momorantius interea et Guisius iam Lutetiam redierant, relicto in Caletis Ringrauio, cui alioqui haut satis fidebant, cum Germanicis equitibus, qui in hostico circa Franciscopolim et loca a Protestantibus occupata excurreret. Santandreanus vero, qui frustra Andeloti ingressum intercludere conatus Senonensium ciuitatem, cui metuebat, venerat, cum inde Stampas tenderet, locum alendo exercitui commodissimum, cognito Condaeum inpropinquo esse, nulla interposita mora praetervectus est, relictis in oppido II peditum signis, qui postridie leui armatura adueniente in arcem confugiunt, et tandem cum ense ac pugione dimissi sunt. non temperatum direptioni, errore eorum, qui nondum assignatis hospitiis citius portas aperuere. sed mox licentia compressa, et annona, cuius in eo oppido semper magna copia est, in exercitūs vsum per delegatos distributa. heic deliberatum inter duces, Lutetiam recta ducendum esset, an vicina loca prius occupanda; et si quidem Lutetiam duceretur, suburbia capi ac diripi e re videretur: qua re magnum terrorem imbelli vulgo, quod tumultibus caussam dedisset, iniici apparebat, sed quo tandem operae pretio? nam non propterea vrbem capi posse constabat, in qua rex regina et numerosus exercitus esset, nec aliud ad
Condaeum redibat, quam vt militem praeda, suos odio immortali oneraret, se vero sublata concordiae spe direptis tot innocentum bonis inextricabili ac tandem damnoso Protestantibus bello inuolueret; addit Franciscus Lanouius manifestum periculum fuisse captis suburbiis, dum miles ad praedam vagus ac solutus discurreret, ne eruptione a praesidiariis facta nullo negotio caederetur. itaque Firmitate ad Matronam, Dordinga, et Monte-Lerici in potestatem redactis, Corbolium, quod a Pauanio cum legionis Picardiae et Campaniae aliquot cohortibus tenebatur, duci placuit, oppidum Sequanae impositum, quo capto et annona firmato multum vrbi incommodabatur. XV Kal. Xbr. iussi praesidiarij deditionem facere, qui cum recusassent, post leue certamen, auxiliaribus Lutetia summissis ac mox Santandreani superuentu firmati sunt. cumque sub id tempus Nauarri mortis nuncius allatus esset, iniecta per emissarios spe, fore vt Condaeus tanquam proximus in fratris defuncti locum ac dignitatem succederet, regina eum ad colloquium per Hospitalium Sanmemium vocat, quod frustra fuit. displosis postridie tormentis et scloppetorum in Condaeanos ictibus, longe dispari euentu vulnerati sunt, hinc Robertus Stuartus, in femore interiore colubrinae accepto vulnere, ex quo rara felicitate mox prorsus conualuit, ita vt ex eo non claudicauerit; inde Antonius Alegrius Milialdus, qui in crure scloppeto ictus vix decennio toto omnino sanari potuit. dein X kal. Xbr. Arturus Cossaeus Gonnorius ad Condaeum cum reginae mandatis missus, quibus colloquium eius exposcebat. inde a Corbolij obsidione, ad quod impetum fieri iam non nisi periculose poterat, discedendi occasione sumpta Condaeus Lutetiam versus tendit, medio Sequana inter vtrumque exercitum, qui se in alterutrius conspectu incedendo mutuis scloppetorum ictibus indesinenter petebant; tandem ad Iudaeorum-villam biduo post Condaeus venit, ac postridie Salicetum, quod est feminarum coenobium, ab illis tunc desertum. ibi colloquij repetita mentio, et cum ad portum Anglorum ventura esset regina, Condaeus siue ob valetudinem, siue insidias metuens se excusauit, et Colinium misit, qui cum Momorantio auunculo diu collocutus est; Momorantius vero, vt suspicionem purgaret, vltro Sequanam transmisit, et ad Condaeum venit, adducto secum Niuernio sororis Condaei filio, quem Condaeus grauiter increpuit, fidem datam identidem reposcens. inde progressus exercitus, et prima acies, quam Colinius ducebat, et in qua Porrianus ac Moius erant, triduo post ad S. Victoris suburbium vim facit, tanta Parisiensium consternatione, vt si nullo praesidio suburbia firmata fuissent, vrbem deserturi et portas aperturi fuisse credantur. tunc AEgidius Magister Senatus princeps iam aeuo grauis ex morbo decumbebat, qui audito per vrbem discurrentium fragore tantum pauorem concepit, cum se a Protestantibus peti crederet, vt ex eo mox decesserit, in cuius locum suffectus est Christophorus Thuanus propter animi moderationem et incorruptum reip. amorem, quem vir ab omni factione alienus et nulli parti addictus ad extremum vsque vitae spiritum re domestica neglecta seruauit, a Regina ad id munus delectus, in quo se ita gessit, vt cum magnam de se spem apud bonos ante adeptam dignitatem excitasset, eam in magistratu auxerit, et eodem vitae tenore perpetuo vsus, turbulentissimis regni temporibus rectum clauum semper tenuerit, reginae ac regibus acceptus, ciuibus suis carus, et Senatui, incertum, ob summam iunocentiam ac beneficentiam amabilis magis, an ob raram et exquisitam in summo munere obeundo peritiam ac diligentiam venerabilis. secundum haec distributa hospitia, et peditatui quidem in vallibus Montis-rubri et Vallis-Girardi vicis subiectis, Porciano ad Gentiliacum, Genlio ad Montem-rubrum assignatus locus. Condaeus cum Colinio Arcolij, Germani equites Cassani hospitium habuere. in exercitu erant circiter VIII OIO peditum, et V OIO equitum, II murales machinae, I colubrina et IIII campestria tormenta. regij circa fossam et aggerem, quo suburbia ab ea parte muniuerant, se continebant. postridie acies instructa, tantumque tormentis certatum, quorum displosione aliquot Germani equites discerpti sunt. die sequenti rursus in aciem prodit Condaeus, cum eoque in sequentem diem rursus colloquium condicitur. itaque IIII Non. Xbr. regina cum Carolo Cardinali Borbonio fratre, Rupisurionio, A. Momorantio et eius filio equitum tribuno, ac Gonnorio ad molatrinam haut longe a Sammarcelliano suburbio
venit, et Condaeus cum Colinio, Genlio, Grammontano, et Io. Raguierio Sternaeo; ibi a Cl. Albaspinaeo postulata Condaei scriptis mandata sunt; quae haec fere erant, vt Protestantibus, vbicumque peterent, libere conueniendi facultas esset; vbi non peterent, non esset, quo concesso Angli et peregrinae omnes copiae confestim regno excedant, et vrbes in statum pristinum restituantur, nullum villis in vita, bonis, ac conscientiae libertate periculum creetur, liberum concilium ad sarciendam concordiam habeatur intra VI menseis, quod si intra illud spatium non possit, nationale in Gallia celebretur, et cunctis interesse liberum sit, de quibus omnibus idonee caueatur. haec secum cum asportasset Regina, re communicata respondet, quod ad primum caput, regem velle, vt Lutetia cum eius territorio, Lugdunum et vrbes in limite positae, eae item in quibus supremae regni curiae sederent, numero eximerentur, et ea loca denique, in quibus post edicti Ianuarij promulgationem Protestantes hactenus non conuenerint; additum, vt ecclesiastici templis ac bonis restituantur, sacra in iis more maiorum peragantur. mox replicatum a Condaeo, vt si in vrbibus in limite positis conuenire non liceret, in suburbiis saltem earum, aut aliis locis, si suburbia deessent, vicinis locus assignaretur; nobilibus, baronibus, castellanis, et merum imperium in ditione sua habentibus, nec aliis publice conciones habendi ius esset. postridie, qui in prid. Non. Xbr. incidebat, ad eundem locum conuentum, et quia de cautionibus nondum actum fuerat, noua postulata a Condaeo proponuntur, ad quae responsum est; cumque responsa turbulentis minime satisfacerent, explorato regiorum aggere ac stationibus per Nic. Passum Feguierium, de inuadendis iis astu nocturno consilium captum est: verum dum alij alios exspectant superueniente aurora frustra fuerunt. biduo post repetitum idem consilium, iam suspecta Genlij fide, quod honorificentius de Guisio, sub quo militauerat, loqueretur, pacis condiciones a regina propositas aequas diceret, pacemque vel iniquis condicionibus iustissimo bello ciuili anteponendam familiari sermone vsurparet, et cum Danvilla nuper diu collocutus esset. itaque clam illo initum, quamvis ipsius opera ad id egerent duces; sed conuenerat, vt quando per Montem-rubrum iter faciendum esset, quod erat Genlio assignatum hospitium, cum hora rei exequendae aduenisset, illum non ante monitum assumerent, ne tempus rei euulgandae daretur. verum accidit, vt dum deliberatur, ipse superuenerit, reque cognita alacritatem vultu praeferens, tanquam se ac suos ad expeditionem paraturus in hospitium suum concesserit, inde mox profunda nocte post cenam supellectile argentea et sarcinis collectis cum Auareto equum conscendit, et stationem regiam praetervectus, quid sibi consilij esset, Auareto aperit, nimirum decreuisse domum concedere, quando pacis condiciones repudiarentur, neque propterea a religione vel a Protestantium societate discedere, idemque vt faceret, hortatus, cum recusaret Auaretus, ipse Lutetiam se recepit. ille vero, cui praeter spem et opinionem accidisset, continuo ad Condaeum redit, qui discessu Genlij cognito, veritus ne ille rem apud hosteis euulgasset, et tesserae beneficio contrarium astum redordiretur, mox hospitia circuit, mutataque tessera, vt diligenter excubias agerent, imperat. biduo sequenti resumptae pacis condiciones et nouae a Condaeo additae, de quibus rursus cum non conueniret, obfirmatis ad bellum Protestantium animis sine spe concordiae a colloquio discessum est, cum biduo ante Vasconicae et Hispanicae copiae, quas post Verensem pugnam Monpenserius ad regem ducendas L. Preuotio Sansaco commiserat, per Vindocinos ac Perticensem agrum itinere facto et ad Medontam Sequana transmisso ad exercitum venissent. itaque errore tandem, sed sero, agnito Condaeus, cum nihil castris ad vrbem positis promoueret, IIII Eid. Xbr. summo mane vasa conclamat, incensis fere hospitiis, quamvis id veritus etiam capitis poena proposita vetuisset. ita Mons-ruber a Germanis, Arcolium a Ioanne Roano Frontenaeo, et Cassanum momento inflammata, et mox Antonij pons. ipse primis castris Palatiolum, alteris Limosium venit, Valentinae voluptuariam arcem, quam tamen amilitari iniuria integram seruauit. ad Arnoldi fanum cum tertiis castris venisset, oppidani ab imprudentibus sacerdotibus, qui sibi a milite infesto metuebant, persuasi portas claufere, sed mox facta vi captum et direptum municipium est, sacerdotibus male multatis. biduum ibi ad reficiendum tormentorum apparatum ac militem insumptum
est. cum vero regij mox abeunteis insecuti Stampas vsque venissent, quas cum II signis Duracius tenebat, et flexo itinere eas praetervecti essent, oppidum capi alioqui facile, consultatum inter duces fuit, et quibusdam Autricum Carnutum ducendum placebat, locum situ firmum et copiosissimo comeatu tota Belsia maxime abundantem, sed cognito amplum praesidium in oppidum introductum, Condaeus, qui colloquiis et induciarum protelationibus se delusum indignabatur, repetendam Lutetiam censebat, quod si fieret, primo impetu aggerem et suburbia milite vacua occupari posse, eoque successu IIIviris ingressum in vrbem intercludi, et cum magno circuitu ad transmittendum fluuium iis opus sit, interim terrore vrbi iniecto ad aequiores fortasse condiciones obsessos cogi posse. verum intercessit Colinius, qui captis suburbiis medios inter vrbem et hostilem exercitum Condaeanos relinqui demonstrabat, quo futurum esset, vt annonae paenuria statim premerentur, ex eoque exercitus dissolutio statim sequeretur, audiri iam passim non occulta murmura Germanorum, qui maiorem exercitus partem efficiant, promissa stipendia non repraesentari querentium; quas ad querellas si comeatūs angustia accedat, in apertam seditionem ac defectionem eos proculdubio erupturos. itaque potius esse affitmabat, vt flexo in Neustriam itinere tenderent, et ad Franciscopolim acceptis Anglis, peditatu, quo hostes abundent, et ipsi egeant, se firmare, et pecunia, quae ex Britannia expectatur, Germanos vtcumque placare possint. quae sententia obtinuit, facta spe a Perdrierio Baubinio, qui in exercitu erat, Droci oppidi capiendi, loci ad exercitum excipiendum percommodi quod ex Mazeria sua arce loco vicina sibi facile factu dicebat; sed re nihilominus tunc tentata frustra fuit. Colinij consilium etsi audax ac periculi plenum plerisque videbatur, quod regiis vtramque Sequanae ripam tenentibus Condaeus, cui transfretare fluuium necesse esset, vix citra certum exitium Franciscopolim petere posset, tamen ob Germanorum ad tumultum spectantium metum a cunctis approbatum est. itaque Albium XVIII Kal. Ianuar. ac postridie Galardonium itum, vbi oppidani, quod portas aperire recusassent, vi capto oppido male multati sunt, seditionis auctoribus etiam supplicio affectis. postridie cum ad Mintenonium, quod est Rambulietorum castellum, copias transvadaret Condaeus, obuiam vetulam habuit, quo spiritu incitatam, incertum, quae concurrente ad spectaculum rustica plebe se in riuum coniecit, ita vt mammis tenus extaret, prensisque Condaei ocreis ipsum sistit, et horrido ad eum conuerso vultu, perge, inquit, o Heros; multa aduersa patieris, sed Deus praesto est, qui te imminentibus periculis expediet; ad quam vocem nihil aliud respondit ille, quam vt se precibus apud Deum commendatum haberet. inde Alnetum tendit. nocte vero, quae eum diem praecessit, sibi per somnum visus est Condaeus, vt ipse tunc sub vesperam suis narrauit, tria proelia conferere, in quibus IIIviri ceciderint, quarto demum se letali vulnere confectum, ac mortuorum accumulatis cadaueribus impositum animam exspirasse, quod ille Theodoro Bezae cum narraret, ex eo postridie, contra quam Colinius sentiebat, se pugna cum hostibus congressurum, coniectabat. nec augurio fides defuit, nam cum metatorum incogitantia, Condaeus aciem ducens, Colinium, qui dextrum cornu regebat, leucam amplius praetergressus esset, errore agnito Colinius auctor fuit, vt diem integrum subsisteretur, dum restituto ordine ipse cum dextro cornu aciem antecederet, quod conserendi proelij necessitatem imposuit. nam si relicto ad dextram Droco ad laeuam Castrum-nouum versus flexisset, regios anteuertere et institutum iter citra certaminis necessitatem persequi potuisset. verum ea mora effectum, vt nocte insequenti duobus locis regij sine tubarum ac tympanorum strepitu Momorantij mandatu amnem vado transmiserint, traductis etiam tormentis, tanta celeritate, vt Condaeus toto eo tempore vix se hospitio mouerit, neminem, qui de hostium rebus cognosceret, praemiserit, nec pagos, qui Durae fluuio vicini erant, ceperit: quos regij mox tranato fluuio occupauere, colle etiam vitibus consito haut longe ab oppido, cui planicies spatiosa subest, insesso. interea Neronio Colinius summo mane, vti conuenerat, discedit, et Condaeus per planiciem suo ordine iter capessit; quo ex tympanorum pulsu cognito Armanus Guntaldus Bironus castrorum praefectus vir impiger mittitur, qui mox Momorantium monet, Condaeum cum toto exercitu incedere, et nisi in vestigio castra metetur, fore, vt intra
horae spatium ad manus vtrimque deueniendum sit. in regio exercitu erant XVI OIO peditum OIO OIO equitum, qui inter Spinam et Blanvillam pagos incedentes ita instructi erant, vt primum cornu in hostem aequata vbique fronte exporrigeretur, equitatu, quo minus valebant, inter quadrata peditum agmina turmatim disposito, qui pagis illis vtrimque ad dextram ac laeuam tegebantur, et ad dextram quidem Hispani, nam equites nulli ad eam partem erant, muris pagi, conuectis praeterea carris, protecti stabant; eorum laeuam tegebant Guisius et Brossius cum suo equitatu; quos ordine interiacebant Vasconicae copiae, quarum rursus latus tegebat Santandreanus; deinde collocati erant Germani pedites; post eos Aumalius et Damvilla primum cornu claudebant, in quo omnino erant XIX loricatorum equitum alae, XIIII Hispanorum, XXII veteranorum Gallorum, XI Germanorum peditum signa, XIIII praeterea tormenta. proxime stabant Heluetij et post eos Momorantius, et N. Brichanteus Bellouasius. tum interposito Armoricanorum agmine quadrato Sansacus cum equestri turma vltimum aciei latus claudebat, et ad pagum vsque ad laeuam positum pertingebat. in acie omnino erant XVII cataphractorum equitum vexilla, leuis armatura omnis, XXII Heluetiorum, XVII Gallorum peditum signa, cum VIII tormentis. sic autem incedebat Condaeanus exercitus, vt in primo cornu, quod Colinius ducebat, CCC L cataphracti equites essent, IIII Germanorum equitum vexilla, VI Germanorum, et II Gallorum peditum signa; in acie CCCC L equites cataphracti, VI equitum Germanorum vexilla, VI Germanorum, XII Gallorum peditum signa; quibus accesserant equitum scloppetariorum VI vexilla, pro leui armatura, quibus G. Cureus praeerat. cum iam propinquaret Condaeus, Andelotus, qui quartana laborans eo forte die accessione recurrente vexabatur, e lectica, qua vehebatur, in equum gradacium cum veste pellibus farta se subiecit, regiorum aciem tutum nec ne esset eam aggredi contemplaturus, et cum rem periculi plenam iudicaret, auctor fuit, vt si possent, certamen deuitarent, et Treonum eo die peterent; mox illo missi metatores, et Condaeus iam latus dextrum pandens Treonum versus tendebat, cum Momorantius tormenta displodi iubet, quorum pulsatione disiecti scloppetarij equites in fugam effunduntur, et Germani equites accelerato gradu in proximam vallem seruatis ordinibus se abdidere. tum vero Condaeus ex necessitate consilium capit, et pugnandi calore primum cornu praetervehitur, mediam aciem, atque adeo Heluetios petens, magno errore, quippe integro primo cornu relicto, et peditatu suo post terga ad primae aciei impetus exposito; sed nulla in re magis peccauit peritiorum iudicio, quam quod cum equitatu valeret, peditatum, qui profligato equitatu aut solutus fuisset, aut deditionem fecisset, non autem equitatum aggressus est. Vaudraeus Moius et Auaretus, qui Genlio successerat, primi Heluetios in latus petiere, tanto impetu, vt solutis ordinibus medios transgressi fuerint: Condaeus vero, qui pone sequebatur, Heluetici agminis ima terga profligauerit. tum Germani equites in solutos effusi magnam eorum stragem edidere. cumque Damvilla, qui inter Heluetiorum et Germanorum, agmen stabat, vt laborantibus opem ferret, Cum III equitum alis ac leui armatura progressus esset, superuenientibus II equitum Germanorum vexillis circumfusus, et in dextrum cornu, quod paullo longius integrum superabat, vi reuolutus est, in eoque conflictu Gabriel Momorantius Monbrunius Damvillae frater occisus est. Rupifulcaudius, qui C cataphractos equites penes se habebat, quamvis peditatum minime deserendum censeret, tamen quasi torrente raptus et ipse in Heluetios inuehitur, per frontem, quae integra restabat, et sarissophoris egregie armatis firmata erat, impetu facto, a quibus cum damno repulsus est. eodem tempore Colinius cum suo agmine, et II Germanorum equitum vexillis, qui ipsius dextrum latus tegebant, ac Porciani turma in A. Momorantium et VIII equitum vexilla, quae extremam aciem claudebant, signa infert, et post tormentorum aliquot displosionem, quam aut deuitauit, aut leui cum damno sustinuit, obuios quosque sternit, plerisque vitae quam decoris magis cupidis in fugam turpiter conuersis, qui eodem die Lutetiam petiere, et tristem de clade accepta nuncium in vrbem pertulere. Momorantius suffosso equo cum alium ab Orasono legato suppeditatum ascendisset, rursus in maxilla inferiori grauiter scloppeti ictu vulneratus
vndique circumfunditur, ac postremo a R. Stuarto Vezinio captus mox Germanis superuenientibus eorum se fidei ex Vezinij consilio credere coactus est. Portianus etiam superuenit, quem Momorantius vltorem iniuriae parenti ipsius a suis ob Arascotij fugam illatae verebatur, qui tamen captum omni humanitatis et officij genere prosecutus est. Bellovasius item captus, qui ex vulnere in proelio accepto postea decessit. interfectus Renatus Anglurius Giurius, Aumalius humi stratus et equorum crebra conculcatione protritus ac luxatus. fusi mox ac caesi nullo negotio Armoricani, tota prorsus acie profligata praeter Heluetios, qui restituto certamine Germanos pedites in eos tanquam inclinatos impetum facienteis summa virtute excepere, atque in fugam coniecere, toties fracti ac nunquam victi. eadem fortitudine et mox Germanos et aliquot Gallos equites sustinuere fronte integra adhuc, quam ad amissa tormenta quasi ea recuperaturi semper obuertebant. quod veritus Moius, qui medios initio deduxerat, et ad impedimenta hostium vsque peruaserat, atque adeo Guisij hospitium, in quo argentea eius omnis supellex direpra fuit, inde rediens eos a tergo adoriri conatus est. verum a Birono, qui cum III equitum vexillis ad omneis euentus stabat, prohibitus, rursus in latus illos adoritur ac disturbat, sed amisso equo cum aliquanto tempore in luco vicino deerrasset, postremo captus est. primum cornu adhuc immotum steterat, in quo erat Guisius cum sua equitum ala sine vllo praeterea imperio, nisi quod viro dignitate praecellenti suum nomen et fauor hominum conciliabat, quippe qui priuatus in exercitu esse, quam secundas a Momorantio obtinere mallet; ceterum qua erat apud omneis existimatione toti exercitui praeesse dicebatur, et certe ea die summam rerum confecit. Santandreanus ergo, qui primam aciem ducebat, ex Guisij consilio tunc demum cum Condaeanos variis ac repetitis certaminibus solutos ac palanteis videret, se loco mouit, et vt Germanos pedites, quos penes se habebat, tegeret, Vascones praecedere iubet, qui totis viribus in Gallicum peditatum hostilem et Germanos ex fuga collectos impetum faciunt, eosque fundunt, ab Hispanis, qui sequebantur, magna ac cruenta strage edita. inde in equitatum hostilem et qui iam conflixerat, et qui adhuc immotus steterat, a Santandreano, Guisio, et Damvilla, qui se ad illos applicuerat, tota conuersa vis; sed et illi post IIII campestrium machinarum displosionem et exiguum certamen, quippe in quo tres primi ordines tantum ad manus venerant, mox fusi ac disturbati; Andeloto licet ex violento febris accessu debili omnem operam dante, vt Germanis e fuga reuocatis certamen restitueret: qui cum homineis pauidos retinere non posset, Treonum petit, ibique quiete aliquot horarum refectus, inde se ad suos non sine discrimine contulit. nec cessabant Condaeus et Colinius, qui vix ex conflictu ad signa reuocatis CC equitibus, Germanos equites, vt denuo secum certaminis aleam tentarent, hortabantur; verum illi scloppetos amissos caussati cum cunctarentur, ac postremo accelerato gradu recederent, secumque Gallos attonitos traherent, Condaeus eos sequi coactus est, accepto iam in manu vulnere, vixque exiguum spatium progressus, equo, qui in crure scloppeto ictus fuerat, deficiente, dum equum mutaret, a Damvilla superueniente captus est. Germani et Galli caedua silua et valle subiecta pertransita in cliuum enituntur, ibique subsistunt, Guisio in Germanis peditibus, qui se ad laeuam maceriis vicinis bis mille numero incluserant, expugnandis occupato, et interea concesso tempore fugienti equitatui, dum se ex pauore colligeret, et ordines restitueret, ad quem insequendum, sed serius, profectus est Santandreanus, qui eos dissipatos antequam rursus coirent aggrederetur, et iis caesis alios, qui Momorantium captum abducebant, adsecutus summum ducem ex ipsorum manibus reciperet. verum consilium illud in speciem prudens aduersa fortuna discussit. nam Colinius interea cum Porciano et Rupifulcaudio reuocatis ad vexilla circiter CCC cataphractis equitibus Gallis, quibus scloppeti tantum et gladij supererant, hastis confractis aut turbatis ordinibus in terram sparsis, et assumptis OIO Germanis, inter quos ad dextram ac laeuam collocatos medius incedebat, vt erat inuicto animo et ad pericula et aduersa imperterrito, cum Santandreano, cui se etiam Guisius coniunxerat obstinato magis quam antea certamine conflixit, in eoque Santandreanus captus, et mox a Bobinio atroci olim iniuria dum, in comitatu suo esset,
exacerbato, occisus. id autem accidit ob caussam, quam etsi ad maiora ac seria magis properante narratione inseri et altius repeti pretium duxi. Perdrielius Bobinius homo diues delatis hereditatibus et bonis industria partis Lutetiae fuit, nec propterea scribae vrbis dignitatem supergressus, quo in munere vitam exegit, qui vt opimae fortunae patrocinium quaereret, cum complures liberos haberet, Meserium natu grandiorem in Santandreani familiam miserat, et vt virum gratia apud Henricum florentem magis deuinciret, creditoribus eius recautione accepta saepius fidem obligauerat. verum cum nullum sumptibus modum, nullum aeri alieno finem fieri cerneret, noxam veritus tandem a sponsionibus se in posterum excusauit. ac Santandreanus, qui nullum iam ex amicitia senis fructum speraret, et appellantibus Bobinium creditoribus vicissim ab ipso reconueniretur, non aliam hac se molestia liberandi commodiorem rationem excogitare potuit, quam si beneficium maleficio compensaret, et eius filium, quem importunum flagitatorem penes se habebat, vel cum iniuria a se dimitteret. itaque rixa ex compacto excitata Meserius a Sansornino Santandreani necessario atroci iniuria afficitur; de qua cum apud Santandreanum expostulasset, et sibi satisfieri peteret, non aliud ab eo responsum tulit, quam factum dolere sibi, ceterum disparem Sansornini et ipsius condicionem minime pati, vt ratione inter nobileis recepta ei satisfaceret. quo responso iritatior homo contumeliae vel leuissimae impatiens e Santandreani familia discedit, et occasione captata Sansorninum aggressus interficit. casum etsi impatienter ferret Santandreanus, tamen vt emolumentum ex eo caperet, Meserium apud aulicos iudices postulat, et cum ille tribus edictis citatus non compareret, tanquam contumax ad mortem damnatur, bonis eius fisco adiudicatis, quae mox Santandreanus dono a rege accepit. Meserio duplici iniuria affecto ac bonis spoliato, tamen animus superabat, quo se, si tempus incideret, vlcisceretur. nec diu occasionem fortuna distulit. nam captus tunc Santandreanus et equo impositus cum in eo esset, vt e pugna subduceretur, a Meserio superueniente in conspectu militis, qui illum ceperat, scloppeti ictu in caput adacto interficitur. hic exitus fuit hominis quam naturae dotibus ornati, tam vitiis ac flagitiis cooperti, qui ante florentem sub Henrico II fortunam bello strenuus dux, cum sub eo vitam luxu ac superbia difluentem et cum reip. ac priuatorum iniuria coniunctam egisset, etiam vltimis temporibus negotiis per creditus, diuinam tandem indignationem tot maleficiorum vltricem expertus est, ab homine, a quo minime gentium sibi metuebat, occisus; egregio magnatibus exemplo, vt fortunam reuerenter habeant, et ab omni iniuria et iniquitate etiam erga inferiores se abstineant. in Santandreani locum Imbertus Platerius Bordillonius spectatus bello ac prudentia dux equitum tribunus creatus est. iam inclinabat regia acies, desideratis in eo conflictu Brossio et eius filio, et Ioanne Turnaminio Annebaldo, cum veteranis peditibus Gallis, quos Sebastianus Lucemburgicus ducebat, ad id a Guisio seruatis, in latus violenta scloppetorum grandine eiaculantibus, Colinius numero impar receptui cani iubet, eodemque ordine, quo ad certamen venerat, Buchauanio Condaeanae alae legato cum L equitibus vltimum agmen daudere iusso, et abductis secum II maioribus tormentis composito gradu se ex proelio recepit. quem insecutus est aliquanto tempore Guisius, sed mox nocte conspectum vtrisque adimente Colinius Neovillam, Guisius in castra contendit. quattuor horarum spatio et amplius pugnatum obfirmatis ad certamen toties repetitum animis; in quo praeter solitum haec fere obseruata sunt, quod nulla prolusoria pugna initio certatum, quamvis ambo exercitus horam et amplius in conspectu fuerint; sed statim totis viribus concursum sit; quod amborum exercituum duces capti sint, et ludente fortuna diu victoria huc illuc nutans, postremo ambiguam palmam reliquerit, reliquiis victi exercitūs sine fuga seruatis ordinibus ac saluis tormentis ex pugna in tutum receptis. verum Guisio loco, in quo certatum est, potito, tormentis item IIII campestribus ac signis captis, quin victoria penes regios fuerit, dubitari non potuit. certe constat Colinium eodem die post coenam, vt ambiguam magis victoriam redderet, Germanos hortatum esse, vt postridie summo mane rursus pugnam capesserent, quod si facerent, certam procul dubio victoriam reportaturos esse, quippe amissis duobus praecipuis ducibus, et hostili equitatu
omni fere dissipato, Heluetiis vero, quod erat praecipuum III virorum robur, plane profligatis. verum illis equos vulneratos magnam partem et exsoleatos, ad haec labore fatigatos, carros insuper huc illuc dispersos, quos colligere necesse haberent, ac pulueris et pilarum penuriam, amissos item scloppetos caussantibus honorificum hoc iuxta ac salutare consilium, quod et ipsi agnoscebant, frustra fuit. praeter eos, quos memoraui, eo proelio letaliter vulneratus est Niuernius imprudentia Debordij cuiusdam domestici, qui facti desperatione in medios ruens cum aliis occubuit. capti cum Momorantio Orasonus, Rupifortius, Sclauolius, Santeranus, et Piena, sed mox delusis custodibus euasere. P. Ossunius, cuius virtus bellis subalpinis perspecta in prouerbium abierat, cum nescio quo panico terrore correptus animo defecisset, et res profligatas credens pugna abscessisset, ex pudore tantum aegritudinem cepit, vt cum se vita indignum identidem clamitaret, nihil ducum et amicorum factum excusantium voces moratus, ac Guisij inprimis, qui eum frequens inuisebat, eam postremo inedia finiuerit. ex Condaeanis, qui periere, praecipui fuere Arpaionus, Liencurius, Chandeus, Lignerius, Rugnacus, Fredonerius, Masella, Carlerius, Sangermerius, qui omnes fere sub Moij vexillo certauerunt. Trocmartonus Anglorum Reginae orator, et Franciscus Perucelius, qui postea Condaeo pastoris munere inseruiit, Nogentium concessere, vbi postridie capti sunt. eo proelio occisa VIII OIO hominum constat. et ita Guisius, qui campo potitus est, ipse scriptis mandauit. Protestantes autem tantum III OIO ex suis desiderata memorant, non comprehensis OIO IO Germanis peditibus, qui a Guisio expugnati et armis ademptis in patriam remissi sunt; quod si verum est, plures ex regiis interfecti sunt. Momorantius, ne reciperetur, totam noctem ac sequentem diem continuato itinere Aurelianum perductus est. Condaeus a Damvilla captus, a Guisio iam raro fortunae beneficio totius regij exercitūs supremo duce humanitatis omni genere ac cultu exceptus, apud eum in eadem mensa coenauit; et post coenam, cum lecti copia non esset, impedimentis huc illuc sparsis aut amissis cum ipso in eodem lecto pernoctauit. nam cum Guisius suum honorifice detulisset, et Condaeus vereretur, si condicionem acciperet, ne Guisio familiarius vteretur; si omnino recusaret, rusticus plerisque videretur, lectum cum illo partitus est; et ita summos duces, quos florentibus vtriusque rebus inimicitiae capitales diuulserant, aduersa alterius fortuna coniunxit, et in ambiguo reliquit, vtrius maiore laude digna virtus, Guisij, qui tanta moderatione vsus sit, an Condaei, qui se vltro hostis antea iurati fidei tanta fiducia et animi aequitate crediderit. postridie Lossius a Guisio missus Lutetiam venit, et de successu Reginam certiorem fecit, quae etsi Condaeo non omnino bene vellet, tamen multo magis suspectam Guisij prosperitatem habebat, quod inpraesentiarum laetitiam vultu fingens egregie dissimulauit, et ignauia eorum probrose incusata, qui pridie fugientes falsum de clade accepta nuncium attulerant, publice gratias Deo agi, et per vicos igneis accendi iussit, misso ad Guisium confestim diplomate, quo ei summa armorum praefectura a Rege attribuebatur. eodem die Colinius exercitum in aciem instruit, et itinere paullum quasi versus hostem facto, vt cladis famam obscuraret, et suos huc illuc sparsos colligeret, Gallardonium profectus est alteris castris, relicta colubrina, et in terram defossa, quae postea in Guisij potestatem deuenit. inde Alnetum contendit, vbi ei per Condaei absentiam ab omnibus vno consensu summa armorum praefectura delata est. tertiis castris Puteolum in Belsia haut longe a Ianuilla, ac postridie Pataeum venit; vbi biduo commoratus, mox aliquantum deflexit, copias, quas Bloesas contendere inaudiuerat, intercepturus; easque Fretevallium vsque in Vindocino agro persecutus, postremo Baugentiacum exeunte anno venit; eo consilio vt refecto ponte copias in Soloniacum agrum et Biturigas ad hiberna dimitteret, quo et suas missurum Guisium intellexerat, vt ad Aureliani obsidionem, quam iam ille animo agitabat, promptiores ac paratiores essent. Hoc anno ineunte Franciscus Iustus Turnonius, hoc familiare nomen habuit, S. R. E. cardinalis, Lutetiae in suis aedibus mortalitatem exuit, cum fere octuagesimum aetatis annum attigisset, vir profunda prudentia, rerum agendarum peritia, et singulari erga patriam pietate cum paucis comparandus, a Francisco I summae negotiorum praepositus, dein post eius mortem inuidia ex aula
pulsus, sed semper maximo in honore etiam ab aemulis habitus: in caussa religionis eo visus Protestantibus iniquior, quod in ea quidquam immutari aut innouari posse citra publicae tranquillitatis perniciem negaret, alioqui a factionibus, quae misere hoc regnum postea lacerarunt, alienus, ideoque regibus merito carus, vt qui in publica regni administratione, in qua XXX amplius annos summa cum laude versatus est, ad vnum regis obsequium et publicam vtilitatem semper collimauerit. ad haec literarum et literatorum fautor eximius exstitit, quas vt magis promoueret, Ignacij Loiolae sequaces, quos in iuuentute ad pietatem et studia instituenda maiorem curam ac sollertiam adhibere intellexerat insueto fauore prosecutus est, auctorque fuit, vt eorum ordo tanquam reip. literatiae vtilis in Gallia certis condicionibus reciperetur, instituta in Viuariensi pagoTurnonij, vnde nobilissimae familiae gentile cognomen. famosissima schola, et amplissimis reditibus. ab eo dotata, cuius curam illius ordinis Patribus attribuit. eum mox secutus est Paullus Thermus, qui prid. Non. Maij itidem Lutetiae decessit, ad Caelestinorum vilibus exequiis funeratus. is loco nobili, sed in tenuire, in Conseranis natus, per omneis militiae gradus summa cum laude decursos post Petri Strossij mortem ad tribunatum equitum peruenerat, etiam pace clarus et ob prudentiam magnopere commendatus, adeo vt Thermi prudentia et Ossunij pugnacitas in prouerbium apud nos abierint. ipse clade ad Grauelingam accepta, quamvis Galliae fato et aliena potius quam sua culpa acciderit, minus felix dux existimatus, in summa tamen dignatione ad mortem vsque apud regem fuit, exiguis admodum opibus partis, insigni ac certissimo vitae innocenter actae argumento; quarum, cum nullos filios haberet, heredem reliquit Rogerium Sanlarium Bellagardium, et ipsum postea eadem militari dignitate ornatum. hoc eodem anno prid. Eid. IXbr. Tiguri Petrus Martyr Vermilius Florentinus ingenio et eruditione inter suos praestans, varia fortuna ac diuersis peregrina tionibus tota vita iactatus, sicuti superius a nobis pluribus locis dictum est, qui nuper e Gallia vbi colloquio Possiaceno interfuit, domum redierat, anno climacterico suo in viuis esse desiit, relicta vnica filia, quae ad extremam inopiam ac prope mendicitatem ob flagitiosam mariti vitam redacta, Senatūs Tigurini memoriae patris eam gratiam rependentis benignitate subleuata est. nec multo post fatis concessit Iacobus Hollerius in Stampensi agro haut procul a Lutetia ortus philosophiae et medicinae studiis comprimis clarus, ad quam homo diues, et quaestui, qui vberrimus ex ea professione in populosa vrbe colligitur, minus intentus assidua meditatione acerrimum iudicium attulit, vt deploratos morbos, et ob festinationem ab aliis per vicos vaga mulos cursitatione fatigantibus minus cognitos summa felicitate curauerit. scribendo etiam magnam temporis partem impendit, sed in morbum ex maerore publico contractum incidens, extremam manum illis immortalitate dignissimis scriptis imponere non potuit, quae aut a plagiariiis suppressa, aut postea, sed incuriose edita sunt, magno famae tanti viri, sed maiore reip. dispendio; quod filium cognominem eius aliquoties postea conquerentem audiui, qui vnus, quo erat admirabili ingenio, et omni litteraturae ac scientiarum genere egregie instructo praeditus eam iacturam sarcire potuit, quamvis in dispari professione versatus: et procul dubio est, si otium ei a publico munere et peregrinationibus longinquis, quibus bonam aeui breuis ipsi a Deo concessi partem contriuit, quin scripta paterna multo meliora, et ad auctoris mentem castigatiora publico daturus fuerit. ante Hollerium Gabriel Fallopius Mutinensis Pasauij, vbi publice profitebatur, obiit VII Eid. VIIIbr. immatura morte, quippe cum tantum XXXIX annum exegisset, cum philosophiae ac ceterarum doctrinarum, tum rei anatomicae inprimis, variis obseruationibus locupletatae, atque adeo vtriusque medicinae laude ornatissimus, quam et doctissimis scriptis illustrauit. annum clausit mors Bartholomaei Caualcantij antiqua patritia familia Florentiae anno OIO IO III nati, ex ea gente quae olim Vidum Francisco Petrarcae sui seculi excellentissimo poetae ac philosopho viro optimo coaetaneum dedit. nam huius ad illum carmina etiamnum exstant. Bartholomaeus autem ob libertatem patria profugus a puero egregia optimarum scientiarum cognitione instructus consilio et eloquentia praeclaram rnaximis in rebus Paullo III et Octauio Farnesio eius nepoti, sed maxime Henrico II in Senensium causa, dum
Francorum armis pristinam libertatem tueri adflictae reip. licuit operam nauauit, ac magna negotia vbique summa cum prudentiae et integritatis laude gessit: demum secuta inter Gallos et Hispanos pace otij litterarij cupidus Patauium secessit, vbi studiis et vitae finem fecit V Eid. Xbreis ad Franciscia Ioanne filio sepultus. praecipua ingenij sui reliquit monumenta de Rhetorica libros VII, et de optimo reip. statu commentarium quem Fr. Sansouinus auctori postumum publicauit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXIII.
CVISIVS interea Fridericum Roltshausenum Hessiae tribunum hinc minis hinc pollicitis sollicitandum curat; cumque ille se a Lantgrauio missum excusaret, antiquo regis ac regni amico ac foederato principe, vt eum ex captiuitate, in quam a publicae pacis hostibus coniectus fuerat, eximeret, et fidis regis ac Francici nominis defensoribus praesto esset, Regina paullo post, cum Bloesas IX Kal. Febr. venisset, regis ac suo nomine diploma euulgat, quo Hessio fidem faciebat, se nunquam in captiuitatem coniectos, nec vlla in re contra voluntatem coactos, et falsa esse, quae seditionum nuper in regno nuper excitatarum auctores sparserint, nec Protestantibus, vt arma sumerent, edixisse, aut delectus per Germauiam imperasse, aut Germaniae principes de auxiliis sollicitasse; quod cum ita sit, et ita habere affirment, fore confidere, vt Germani rei veritate perspecta religiose, sicuti hactenus fecerint, iuratam a maioribus amicitiam cum rege colant, nec rebellantibus contra principem subditis opem porro laturi sint. cui diplomati vt maior fides astrueretur, rem ita habere Alexander Aureliani dux regis frater, Henricus Nauarrae princeps; Carolus Borbonius cardinilis, Lud. Borbonius Monpenserius, et Carolus Borbonius Rupisurionius alio scripto manu propria ac sigillo firmato testati sunt; emissum. etiam statim post Drocensem pugnam rescriptum eodem ferse exemplo, cum illo, quod post Rotomagum captum euulgatum diximus, quo gratia praeteritorum iis fiebat, qui ad obsequium regi debitum rediissent. nuncio de hac pugna accepto Pontifex praecipuo gaudio perfusus fuit, vi et armis, quod a concilio legati nostri exspectabant, raro fortunae beneficio confectum ratus, quasi illo vnico proelio de Protestantibus prorsus debellatum esset. itaque magna se cura leuatum sentiebat, et id vnum agebat, vt quamprimum finis concilio imponeretur, parum de Germanis sollicitus, quos contra concilium protestatos sciebat; de cetero regi abunde satisfactum existimans, cui fortuna tantam victoriam de regni arque adeo S. Sedis hostibus annuisset. Tridenti vero magna, vt parfuit, omnes laetitia exultauere, et Lotaringus cardinalis inprimis; quippe qui res ad priuatam Guisij fratris laudem spectare intelligeret. itaque IIII Eid. Ianuar. Franciscus Belcarius Peguillio Metensis episcopatūs administrator, orationem ad patres habuit, de victoria, qua Carolus IX Francisci Lotaringi Guisae Ducis, necnon Annae Momorantij M. E. auspiciis rebelleis causam religionis praetexenteis ingenti clade superasset: sed Momorantium honorifice nominasse
contentus, totum rei bene gestae decus in Guisium conferebat. ac in Aquitania cum post Duracij discessum atque adeoVerensem pugnam res Protestantium in arcto essent, Armanus Claromontius Pilius nobilis Petracorius, sed in tenui re animos fortuna maiores sumpsit, et aliis exemplo suo fecit, quibus exiguo numero secum asaumptis, bellum in illis regionibus renouauit, initio ab audaci facinore ducto. Bergeracum tenebat Caumontius Lauzunius a Monpenserio, cum inde discederet, impositus, in quo plerique Protestantes supplicio destinati carcere attinebantur: eos vt periculo eximeret Pilius, cum XXX delectis oppidum inopinato ingreditur, in eoque aperta luce discurrens tantum terrorem praesidiariis iniecit, vt captiuis redditis abeuntem etiam comeatu prosecuti fuerint, mox Riuerij cuiusdam iuuenis strenui opera vsus Fidij fanum cum exiguo rusticorum numero noctu intercipit, caesis amplius XXC praesidiariis, et eorum duce Rezato, qui a plebe discerptus est; et libertate reddita iis, qui carcere constringebantur, idem Riuerius CXX circiter expeditis rusticis ac XII rei militaris peritis secum assumptis Salam, qui CCC pedites ducebat, ad Castanium aggreditur, et CXX exiis occisis ad Magdalenae suburbium iuxta Bergeracum se recipit; vnde vix tandem, adito vitae discrimine, se cum Pilio coniunxit, qui mox ad Montaniacum cum XV equitibus Moncassino, qui CXX equites ducebat, congressus, eos noctis beneficio diu distinuit, occiso ipso Moncassino, et captis plerisque equis, qui ei omni re ad bellum necessaria destituto magno adiumento fuere. tum maiora ausus Mucidanum in Petracoriis ab oppidanis inuitatus scalis admotis noctu capit XVIII Kal. Februar., continuoque ad arcem conduplicatis scalis in arduum enititur, vique facta praesidiarios vino ac somno sepultos inuadit, ac loco potitur. inde concursu ad eum facto auctis copiis Petracoriorum praefectum cum CXX equitibus auxilio suis aduenientem caedit, et Bergeracum, quod tunc a CCC praesidiariis tenebatur, tentat, primum irrito conatu, clauibus in sera confractis, sed repetito consilio, et introducto milite per cuiusdam oppidani domum muris adhaerentem, tubis personantibus, quasi numerosus equitatus adesset, vim facit, et obuiam starionem caedit, moxque secundam ac tertiam disturbat, Puchio, qui loco praeerat, cum LXX circiter in arcem confugiente, et oppidi curione ad turrem cum suis se recipiente; ceteri, qui eos assequi non potuere trucidari sunt. tum illucescente die ac cibo sumpto Pilius vtrumque deditionem facere recusantem aggreditur, et turre suffossa obrutisque, iis qui in ea erant, praeter curionem, qui captus mox patibulo affixus est, ad arcem vim facit, ac curte inferiore occupata ducem comeatūs paenuria ad deditionem sine condicione adigit, eumque cum omnibus suis interfici iubet. inde Mucidanum, quod festinatis operibus muniebat, reuertitur. Monlucius interea Burdigalam excurrerat, mortuo sub id tempus Noallio, qui cum Iacobo Benedicto Largobastono curiae primario praeside dissidens paene seditioni occasionem dederat; et Pilij successibus iritatus, cum noui hominis audaciam refrenandam existimaret, statim Petro filio negotium dat, vt cum III tormentis Burdigala summittendis Mucidanum ducat. verum cum id in tempus incidisset quo iam pacificatum fuerat, Petrus ab incepto destitit, et Pilius domum retro concessit. Interea ab initio huius anni Montalbani obsidio a Terrida continuata est, maiore obsessorum pertinacia, an aliorum ignauia, incertum; et Kalend. quidem Ianuariis oppidani, vt se sollemni more muneribus mutuis honestarent, a Terrida petiere, vt C cum totidem depugnare possent. inde leuibus proeliis maiore semper Terridensium damno certatum vsque ad III Eid. Febr., quo ad munimentum Dominicanorum prima vigilia magno molimine impetus factus est, consilio, vt obsessi aiebant, Laboriae transfugae; CC amplius aut occisi aut vulnerati; ex oppidanis fere nullus. nec vero interea aut nuntio de pugna Drocensi et Condaei captiuitate, aut vllis condicionibus per Dariatum a Monlucio summissum repetitis, aut propinquanris Monlucij metu mitigari obsessorum animi potuere, incendente eos pastorum turba; quibus rebus non tam territi, quam morte Guisij audita vltra modum laetati, et acceptis auxiliaribus CC castris et Podio Laurenrij Rapino ductore summissis inflati ad extremum perdurauere, donec XVII Kal. Maij post pacificationem Antonius Rupifulcaudius Caldomontius a regina
missus iu vrbem venit, et ab armis vtrimque vt cessaretur imperauit. gratiae mox Deo actae et publicae laetitiae testes accensi per vrbem ignes: complures ex oppidanis duces cum Sansaluio firmandae amicitiae gratia eo die conuenere. mox et missus etiam Sancolombius a Regina, qui cum oppidanis ageret, vt Terrida ab iis praefectus admitteretur; quod impetrari non potuit. plus II OIO militum in ea obsidione periisse scripsere Protestantes, et in iis praecipuos duces Bazordanum, Monmorium, Espenanum et eius signiferum Altariuum, Entragium, Nafredum, San-Iamium, Columbarium saeuitia insignem, qui feminas, pueros ac senes incensis aedibus vna incendere pro ludibrio ducebat, Pellafigam, Garduchium, legatum ac fratrem ipsius, alios; ex oppidanis tantum LX, quod propius miraculo fit, vt rei fides penes auctores esse debeat. sub initium quoque huius anni Nonnaeum inViuariensi agro oppidum miserabili clade ex ea occasione vastatum est. oppidani maiorem partem Prorestantes iam anno superiore ad primos motus eadem, qua ceteri, vaesania templa expilauerant, altaria ac imagines deiiecerant, qua re iritati Aniciensis episcopus et Sanvidalius prouinciae regulus sumptis armis insolentem plebis lasciuiam coercituri eo ducunt, frustra oblatis antea opimis condicionib. a Iarniello loci praefecto Nemorosij nomine, qui nuper Viennam ceperat, et terrorem sui late iis locis sparserat. verum Sarra ab Adretio superueniens hunc metum discussit, qui cum ab armorum, quib. militem instrueret, paenuria laboraret, fanum Stephani in Segusianis oppidum fabricatione armorum nobile, dum porta primo diluculo paucis custodibus incautius aperiretur, astu aggreditur, et capit ex praeda ad defensionem subsidia paraturus. verum dum longiore receptu, consarcinandis armis aliquantum immoratus ad suos redit, a Nemorosianis, ad casum rei accurrentibus ipse captus est, et frater ipsius grauiter vulneratus, armis amissis et C circiter ex Nonnaeensibus occisis. ea clade consternatis Nonnaei oppidanis superueniens cum copiis Sancaumontius prid. Kal. IXbr. primo repellitur, sed mox vi facta loco potitur, quo crudeliter et auare per biduum direpto, igne etiam in aedeis immisso, qui vix a Iamiello restinctus est, Nemorosiani sparsa de Adretij aduentu fama territi fugientibus prrsimiles discedunt, et Iarniellum cum praesidio in arce Caelestinorum haut longe ab oppido relinquunt. nec tamen desponderunt animum oppidani huc illuc dispersi; sed Crussolij, qui Septimaniae summam praefecturam a Protestantibus delatam sumpserat, auspiciis rursus conueniunt, et ruinas publicas ac priuatas sarciunt, a Sammartino ad id confirmati, qui Viuariensi agro a Crussolio praepositus cum CCCC armatis sub exitum anni illuc venit, et moenibus instaurandis diligentem operam nauauit. sed mox Sancaumontius cum suis ac rusticorum plebe vndique collecta, quae IIII OIO hominum efficiebat, ac II tormentis illuc aduolat IIII Eid. Ianuarij, dum Sammartinus ad Turnonium abesset; capta mox suburbia, et statim ad Clarae fanum directa tormenta in Deomensi suburbio; displosisque L circiter ictibus cum ruina edita tamen difficilis esset ad eam ascensus, Mongrossius, qui loco praeerat, interuentu Iarniellll in has condiciones cum Sancaumontio conuenit, vt externus miles liber et incolumis cum armis et equis dimitteretur relictis signis; pedites oppidum non ingrederentur, equites admitterentur, et ad reficiendas vireis vnius diei moram in eo facerent; nihil damni aut molestiae oppidanis fieret; qui si vellent, in arcem concederent; mulieribus vero ac pueris ad Iarnielli aut Pelusij arces receptus esset. dedito oppido, panduntur portae, introductoque milite nulla pactorum habita ratione protinus ad caedeis ac praedam discurritur; viri, mulieres promiscue obtruncantur, lamentis flebilique vlulatu personantibus vicis, et exundante per vias sanguine, atque inter flammas a lasciuiente milite in domos immissas relucentibus gladiis: per praecipitia in complures saeuitum. inter cetera insigne effrenatae libidinis ac immanitatis exemplum memoratur. muliere latebris, in quas. vt primum militis furorem euitaret, cum viro confugerat, educta, in conspectu eius summa contumelia vitiatur; tum gladium iussa stringere, in quem vsum ignara, cum aliena manu regeretur, et ab aliis a tergo impelleretur, in virum incumbit et letali ictu conficit; non contento milite innocentis feminae pudicitiam violasse, nisi etiam vxorias manus caede mariti contaminasset. ita paene desolato oppido, tamen post pacificationem reliquiis oppidanorum lares repetentibus
concessa in eo conueniendi libertas Protestantibus a Francisco Scepeo equitum tribuno, quae mox illis a Danvilla prouinciae praeside adempta; et altero postanno, cum rex illac iter haberet, interuentu Io. Monlucij Valentiae episcopi restituta est. dum haec agerentur, et ante pacificationem Tolosae tumultuatum est, cum Senatores curiam, in qua conueniebant, muro sepire instituissent, redemptore operis Dominico Bertino architecto, et plebs operas impediret, paullumque res a seditione abfuit, Bertino ipso vix a mortis periculo a Decurionibus asserto, et quamvis curia minacibus edictis in tumultuanteis detonaret, coitionibus quacumque de caussa prohibitis, tamen plebs semel licentiae ex auctoritate Senatūs assueta nullis eiusdem iussionibus ad obsequium cogi potuit. cumque sub id tempus fama percrebruisset, Michaelem Nostradamum famosum seu magum seu astrologum literas ad Decuriones dedisse, quibus eos instantis periculi admonebat, a furente plebe redintegrata seditio est. vixque repetitis edictis impotens et indomiti oris bellua refrenari potuit, cui malo peius ipso remedium quaesitum a foedere, quod pernicioso maxime exemplo sancitum est VI Non. Mart. ab Armeniaco et Strossio cardinalibus, Monlucio, Terrida, Nigrapellicio et Furcovallio, re postea cum Gulielmo Iousa communicata, in quo de fideli erga regem, curiam, eius magistratus obsequio protestati illi, vt Septimaniae et Aquitaniae rebus subuenirent, arma se pro maiorum religione contra perduelleis, sectarios, publicae pacis perturbatores, eorum fautores ac receptatores sumpsisse profitebantur, in eamque rem, vt immodicis sumptibus parcerent, per praeturas ac dioeceses delectus haberi, arma recenseri, nomina nobilium et aliorum, qui arma ferre possint, describi imperauerant. postea perscriptae etiam condiciones, quas Senatus cognitore regio consentiente, addita tamen clausula, vt ratum id rex haberet, conuocatis vniuersis classibus, in acta referri decreuit XIII Kal. April. eodem tempore rumor, sed incertus, percrebuit, quasi clam ad Hispaniae regem misissent, vt dum rex aetate maturior adolesceret, pro amore fraterno religionis patrocinium in regno Franciae suscipere dignaretur. etiam proiecti ad Vasconicae Pyrenes tesqua populi ab his turbis minime quieuerunt. nam cum superiore anno in Foxensi comitatu Palearius vicecomes prouinciae praeses, Apameae, foxij et Tarascone tumultuanteis summa moderatione compressisset, et paucorum poena, qui contra Ianuarij edictum, quod illi maxime vrgebant, templa confractis ac disiectis statuis et altaribus expilauerant, publicae tranquillitati consuluisset, extitere quidam, qui locorum latrociniis infestorum, vt in limitib. regnorum fieri amat, opportunitate freti motus per vrbes et oppida compositos vagis huc illuc excursionibus aluere: et in iis Honoratus quidam nomine manu promptus, et Lombati fratres Tarascone nati homines facinorosi, qui propter homicidia in Mercerorum familiam patrata patria exulantes initio Monlucium secutifuerant, et cum nullum aliud criminibus suis tutum receptaculum viderent, ad Protestanrium, qui in patria pollebant, partes postremo transiere, et Februario mense consilio de Tarascone capiendo cum XXX coniuratis inito, cum Serius vicecomes et eius frater cum CCC armatis re cognita eos in montes vsque vicinos persecutus esset, a gnaris locorum interclusus et in angustiis caesus est, et propria Honorati manu, recusato redemptionis pretio, crudeliter cum fratre mactatus; quo facto Honoratus quasi re bene gesta Apameam redit. Lombati sibi ob alia crimina male conscij ad turrem iuxta Tabernasa se munitam concessere, occasionem opperientes; quae haut diu posthominibus sanguinis ac praedae auidis se in manus dedit: nam artificiose confictis literis, quibus de ecclesiasticorum Apameensium cum Petro Monlucij filio consiliis occultis suspicio iniiciebatur, exasperata ab Honorato et a Lombatis plebe, quamvis Brimontius, qui illuc post amissum Lactoratum venerat, omnem operam daret, vt furori temperaretur, tanta rabie concursum est, vtmomento quatuor mendicantium coenobia, maius vrbis templum, et sacri collegij sodalium aedes direptae sint, monachis passim maiorem partem occisis aut spoliatis, tanta saeuitia simul et rapacitate vt ipsimet Protestantes factum non damnare nequiuerint. eam immanitatem insolita grandine ter caelo missa vltus est Deus, quae non solum fruges et arbores, sed omnem agrorum virorem omnino depasta est. Lombati vero cum in turre sua obsessi postremo eam relinquere coacti essent, ad latrocinia consueta reuoluti, qua peste
incertum, tandem periere; nam ab eo tempore amplius conspecti non sunt. In Allobrogibus Nemorosius cum capto a suis Adretio consilia non procedere doleret, Lugdunum tenundum suscipit, et ad Germani fanum castra ponit, dum Subiza missis III peditum OIO et CCCC equitibus in Dumbares comeatum, a quo laborabat, vndique corraderet. Treuolium vi a Morello ordinum ductore captum, et turris, puluere subiecto, cum praesidiarij dedere se recusarent, subuersa: ibique V OIO modiorum frumenti capta et in publica vrbis horrea allata. quam occasionem captans Nemorosius Sancaumontio, qui Aniciensis episcopi opera vsus in Velaunis nouos delectus habuerat, negotium dat, vt scalis admotis vrbem milite vacuam aggrediatur; sed cum conatus non successisset, ipse rem per Brancatium Italorum ductorem tentat, et ad Iusti fanum vim facit, et sine sanguine suburbia fere deserta ab ea parte occupat, quae mox eruptione a Subiza facta miles deserere coactus est. eadem nocte impetus ad aggerem factus, cui et Nemorosius ipse, qui in pedes descenderat, interfuit: verum inde cum damno repulsus Matisconem versus tendit, vt Subizae copias eo missas interciperet; quo cognito Subiza suos in tempore reuocauit; ac pro sale, cuius paenuria Sabaudi laborabant, II OIO modiorum frumenti ab iis accepit, et ex Segusianis secundo Arari in vrbem conuehenda curauit. nec propterea Nemorosius a priore consilio destitit; sed aduerso Rhodano portatum militem ad confluentem vtriusque fluminis exscensionem facere iubet, et ipse eodem tempore ad Iusti fanum scalis admotis impetum facit. verum cum exscensio frustra fuisset, detecto forte Lessenio Maugironi fratre, qui cum turma equitum in fruminis ripa nauigia milite onusta pone sequebatur, et Subiza per vrbem discurrente, oppidani conscij, quos ex compacto arma sumpturos sperabat, nihil mouerent, Nemorosij conatus omnino euanuit. iam literas de pugnae Drocensis euentu a Regina acceperat Nemorosius, quibus cum fidem non haberet Subiza, ad Reginam et Colinium miserat vt de rei veritate certior fieret. sub id tempus Marcus Herlinus coactor regius, qui toto eo tempore conscriptam suis sumptibus cohortem duxerat, et acre bellum cum regiis gesserat, in horum manus cum deuenisset, Lignerolij, cui notus erat, commendatione vitam hac condicione redemit, vt portam vrbis Nemoresio proderet: ita Lugdunum, quasi euasisset, remittitur; vbi re cum Subiza communicata, diem regiis condicit ad Non. Mart. quo plena iam luce, nam tunc infrequentiores excubias agi a praesidiariis affirmabat, ad S. Iusti portam signo dato accederent. cum igitur Timoleon Cossaeus Brissaci F. cum veteranis ad suburbium venisset, nec solitudinem suspectam haberet, quippe ab Herlino antea monitus negligenter stationes haberi, ad portam vsque progreditur, viae duce Herlino, qui mox vbi per ostiolum ingressus est, pessulum obdi iubet, statimque totis moenibus maiora ac minora tormenta, scloppeti insuper in regios disploduntur: quo facto IO C delecti scloppetarij erumpunt, ductore Blacone, Poeto, Andefredo, et Entragio, qui acriter cum Cosseanis gnauiter se defendentibus, ac recedendo semper pugnantibus conflixere, et alios occidere, alios in fugam vertere. vulnerati aut interfecti amplius CCC in Nemorosij oculise cliuo proximo suorum stragem cum summa impatientia et animi aegritudine spectantis, quae illum lecto duos menseis amplius afflixit. medio tempore pacificatione facta, missus Bertrandus Simiena Gordius cum mandatis, qui vrbem regis nomine reciperet. verum obortis difficultatibus Franciscus Vetusvilla E. T. vir ob summam animi moderationem vtrique parti acceptus, qui ad Delfinatum et Septimaniae res componendas destinatus fuerat, cum Lugdunum venisset, et vrbem recepit, Subiza tradente, et loca Protestantibus ad conueniendum idonea assignauit; qui vt rebellionis inuidiam a se amolirentur, euulgato tunc forre libello non expresso auctoris nomine, quem nonnulli, sed falso, Carolo Molinaeo I. C., alij Hugoni Sorello Roserio tribuebant, quo principis et magistratus ab eo instituti auctoritas detortis ex sacra scriptura argumentis cauillatorie in dubium reuocabatur, rem ad presbyterium referunt, et libellum pastorum consensu damnandum et abolendum censent; quam sententiam Subiza auctoritate sua confirmauit, et libri exemplaria publice comburi iussit prid. Eid. Iun. Interea in Delfinatu bellum ardebat, et inferior quidem prouincia pacatior erat, postquam Crussolius vi Serignanum et
Arausionem recepisset, et exules patriae restituisset: quam quietem deploranda ftatris dilecti morte inibi occisi redemit. in montanis Laborellus Vapinci et Caseta Brigantionis praefecti, et ille quidem tam humanus bello dux, quam hic immitis praedo Muram in Oscenis in potestatem redegere, captis aliquot ex nobilitate, atque in iis Berengario Pipeto, qui vitam ab auaro Italo ingenti pretio redemit. diuersa parte Cochius, qui Gratiaopolim tenebat, Lentiam turrem et in ea Cassenaticum capit VII Eid. Ianuar., quem humaniter acceptum Valentiam sub custodia misit. detecta tunc forte occulta consilia de prodenda Maugirono vrbe a Gentonio Bardonnancij signifero, cui Triclaustrensis portae custodia commissa erat. is ab vxore vidua Io. Auansonij, cognationis vinculo sibi coniuncti, quae ab vtraque parte protegebatur, persuasus de proditione fidem obstrinxerat, a Caillato centurione quodam corruptus, ac locum Maugirono condixerat, qui Gieram altero ab vrbe lapide venerat. verum Cochius homo diligens ac suspicax ex frequenti Gentonij ad cognatam itatione fraudem subodoratus, cum crebriores per noctem excubias ageret, Caillatus de successu desperans, vt praeuerteret, rem Busseriae et inde Cochio aperit, qui impunitatem homini, si Maugironum ad insidias eliceret, pollicetur. verum Maugironus, qui centurioni fidem non haberet, cum nullum a Gentonio nuncium acciperet, retro cessit; tuncque comprehensus Gentonius; qui factum confessus ac palam detestans poena militari ad palum alligatus est, et a commilitonibus scloppetis confossus. Marescalius item Gregorius miles, qui cum literis ad Laborellum deprehensus est, et alij conscij laqueo suspensi ab hortulano, ac quodam complice, qui, carnifice forte fugitiuo cum ad mortem ipse damnatus esset, vitam abominabili ministerio redemit. nihilominus Maugironus, qui semper in armis erat, Gratianopolitanos ad quietem, et vt regis mandatorum, quibus ipsi prouinciae praefectura deferebatur, rationem haberent, amicis verbis hortabatur. cum nihil proficeret, Varcam, Verdeierum, et Vlmeum ex nobilitate tanquam obsides Moguntiacum mittit, qui cum oppidanis de pace agerent; interimque pontem Draco impositum negligentius custoditum occupat; quod pene perniciem obsidibus attulit; tamen ob perspectam eorum fidem reuerenter habiti ac domum illaesi remissi sunt. inde aperta ad excursiones per Treuiros porta, et sparsa de Maugironi nouis Susaei copiis adaucti aduentu fama Moguntinenses oppidum deserunt. ad praedas iniurias ac incendia regione exposita, in qua Persa, Villarium, Pancratij fanum, Serra, Ripae et Betonium et Moguntiaci ipsius suburbia flammis vastata sunt. cum ita se vndique circumsessum videret Cochius, omnem operam dabat, vt vrbem firmaret, incensis extra domibus, quibus hostes tegi et propius muro succedere potuissent, ac praecipue Auansonij aedibus, ducta etiam intra vrbem fossa a Franciscanorum coenobio ad portam vsque Triclaustrensem, et pomoerio ab ea parte excitato. dum in opete assiduus esset Cochius, et IO C tantum praesidiarios circa se haberet, ad haec IX ordinum ductores et ex nobilitate paucos, hostes extremo Februario adueniunt, et non ad eam partem, quam ille muniebat, sed ad Dominicanorum coenobium iuxta Traianam portam castra metantur; in quibus erant VIII OIO peditum et equitum, II maiora tormenta, et IIII campestres machinae. ea parte murum debiliorem esse intellexerat Maugironus, vt pote ad dilatandam cuiusdam oppidani cellam vinariam excauatum. itaque Kal. Mart. cepta pulsatio et triduum continuata, sarciendae ruinae intentis oppidanis, quod tanta alacritate ac diligentia fecere, vt nisi scalis admotis superari non posset. ter facto impetu, ter repulsi cum damno Maugironiani, desiderato ex obsessis Sanmauritio, cuius mors summe luctuosa fuit. tandem cum Crussolius, qui Valentiae copias cogebat, auxilio aduenire, iamque ad Quintini fanum IIII ab vrbe leucis consedisse nunciaretur, Maugironus siue a Nemorosio euocatus, qui de Lugduno intercipiendo spem irritam conceperat, siue vt periculo praeuerteret, trans Isaram tormenta amandat, et ipse Lugdunum versus ad Nemorosium contendit. Crussolius soluta tertia obsidione vrbem intrat magno gratantium oppidanorum plausu exceptus, et rebus in ea ordinatis in Septimaniam continuo reuertitur. mox Vesilina arx, quae ab Italo quodam tenebatur, sub Malagarnio praefecto continuis excursionibus viciniam infestante a Santangelo Varcae
fratre recipitur. Secundum haec Furmeierus Vapincenseis, quos penes se habebat, patriae repetendae cupidos Campoforium ducit, et inde praemisso Busserio fratre Rometam tertio a Vapinco lapide exiguum oppidum astu tentat. nam se a Caudano, qui Vapinco praeerat, missum simulans vt oppidanos moneret aduentare hostem, propius accedit, et inter colloquendum correptis per suos stationis ad portae custodiam dispositae armis, quosdam ex praesidiariis occidit, alios in fugam vertit, Mongino, qui loco praeerat, cum paucis in turrem templi euadente. tum pulsatis magna vi tintinabulis signo Vapincensibus, vt quamprimum suppetias ferrent dato, illi sine cunctatione magno numero exeunt, dum Furmeierus suos per angustum collem traduceret, et Rometae immitteret; qui vbi se tanta multitudine prope circumfusum vidit, animos ex necessitate sumpsit, et medium se cum XV delectis inter Rometam et auxiliareis Vapinco aduentanteis interposuit, non tam vincendi spe, quam vt praesens exitium cumcerta pernicie sua a sociis auerteret. in iis erant Sangermanus, Albertus Martinus Campoleonus cum duobus fratribus, Fr. Bona Diguierius, de quo plura deinceps dicenda erunt, duo Capani fratres, Guidus et Dauid strenui ex agro milites, Io. Coruiensis, Cl. Vallogius et duo Vapincenses, vulgo Parisij appellati, quorum nomina propter raram fortitudinem heic exprimi meruere; horum virtute fretus Furmeierus in medios ruit, et vix sperato successu caedit ac profligat, et caedendo fessus reliquias fugientium intra Vapinci portas compulit. ita Rometa potitus est, eamque vsque ad pacificationem tenuit, qua statim in Treuiris per Maugironum publicata, missus deinceps Bressius ex primaria nobilitate regulus Gratianopolim venit, et edictum, interim dum Vetusvilla, cui illius exequendi cura demandata fuerat, adueniret, promulgari iussit, editis publicae laetitiae signis, et restituto Senatu. postea prouinciae impositus Rupisurionius, eique Maugironusa rege legatus attributus. His explicatis tempus est, vt quae ab initio huius anni in castris regis et a Colinio gesta sunt ad pacificationem vsque continuato sermone, quem toties multitudine rerum in diuersis partibus hoc bello gestarum in oculos incurrente interrumpere coacti sumus, nunc exequamur. Colinius transmissis ad Baugentiacum IIII Non. Ianuar. in vlteriorem ripam copiis Cellas in Biturigibus ducit, quo se sacerdotes plerique comportata sacra supellectile tanquam in tutum receperant, a quibus persuasi oppidani magno cum suo damno ad defensionem se parant. interim Aniani fanum a Rupifulcaudio occupatum, et Mons-Richardi tandem post aliquot dierum altercationes Porciano deditionem fecit, qui Germanorum equitum vexillo immisso oppidanos male multauit. Bleraeum frustra tentatum, in quod CC equites nuper introducti fuerant. postridie Cellae deditae elapsis fere sacerdotibus, et supellex omnis sacra conflata, et inde Germanis persolutum stipendium, quorum IIII vexilla introducta oppidanos variis damnis adfecerunt, cum priusij, qui resistendi auctores fuerant, laqueo suspensi essent. diuersa parte Guisius Stampas capit, Duracio, qui locum cum III signis tenebant, Pithiuerium se recipiente. inde rursus ille ab IO CCC equitibus circumsessus, qui oppidi suburbia occupauerant, facta eruptione, quasi ad defensionem se pararet, dum tormenta aduehuntur, relictis impedimentis noctu cum suis Aurelianum se contulit. ad cuius obsidionem dum cuncta necessaria a Guisio parantur, Andelotus, qui defendendam vrbem susceperat, cum Passo Fequerio muniendorum locorum perito, omnem operam dabat, ne ab vlla re imparatus esset. lustratis copiis numerata XIIII signa Germanorum et Gallorum, et IIII ex oppidanis, plerique insuper ex nobilitate egregie animati. Regina cum Autrici Carnutum cum rege paululum substitisset Condaeum captiuum secum trahens Bloesas profecta est, Condaeo Onzinium Rupifulcaudiorum arcem sub valida custodia amandato. intereaColinius in tractandis Germanorum animis totus occupabatur, quorum seditionem ob non persoluta stipendia veritus eos spe pecuniae propediem ex Britannia a Regina summittendae pascebat, tantumque apud eosrationibus, precibus etiam iniecta de proelio proximo mentione valuit, vt homineis decoris auidos denuo ad patientiam obstrinxerit, fide accepta, pro desertoribus ac perfidis habendos, qui militiam recusarent. inde per Richardi montem ac Romorantinum Gergolium venit, quod iam Rupifulcaudius occupauerat. Guisius Belsia pacata post se relicta Baugentiacum itidem venerat, vbi
tam vicinis praesidiis aliquoties pugnatum, sed leui vtrinque iactura. insolitae eo mense coruscationes et tonitrua nouos motus apud pauidos metu praesentium et futuri anxios portendere credita: et ante aliquot dies in Belsia statim nube densa obscuratum caelum, qua scissa igneis accensos in aere visos et acies concurrentes plerique natrabant. iniecta tum de pace mentio, cuius cum non aliam expeditiorem rationem videre se responderet Condaei vxor, quae Aureliani erat, quam si vir ipsius et Momorantius liberi dimitterentur, nihil vlterius actum est. inde SulliumTremolliorum oppidum ad Ligerim supra Gergolium, quod a Potino tenebatur, a Bucardo dedi iussum. cum oppidani recusarent, vi captum et crudeliter direptum, obuiis quibusque occisis, et in iis XXXVI sacerdotibus, aliis praeterea in flumen, dum enare conantur, submersis. arx mox dedita, in quam Potinus confugerat. quo facto et CC praesidiariis ductore Vza loco impositis, Dampetra, qui cum Bucardo venerat, Genabum vsque progreditur, vbi cum offendisset III Hispanorum signa et alam equitum a Guisio, vt Aurelianum arctius obsideret missam, frustra fuit. Colinius cum omnibus copiis Gergolio in vrbem redit, et cum ducibus, quid facto opus esset, consultat; tandemque quoniam de pecunia Britannica Germanis spes facta esset, ne quod illis sollemne est, tumultuarentur, placuit eos in Neustriam duci, et si quidem Guisius ad eos insequendos mitteret, futurum vt tantumdem eius vires imminuerentur, et diuisis regiis copiis minor belli moles Aureliani et in Neustria sustinenda esset. Hessiae tribunus erga Condaeum optime affectus statim condicionem accipit, et suis auctor fuit, quo expeditius incederent, vt carros Aureliani relinquerent, equis carrucariis impedimenta necessaria ac lixas imponerent. ita Gergolio per pontem transmissis copiis profectus Colinius, nam alteram ripam Guisius insederat, in viam se dat, relicto in vrbe Andeloto fratre, Duracio, Bucauanio, Georgio Claromonrio Ambosio, Pigrefferio, Sancyrio, Auareto, aliis, et abducto secum Grammontano, qui, cum Andelotus se ob aduersam valetudinem excusaret, sustinendae obsidionis onus in se suscipere praesumpserat. vbi vero a regiis de eius consilio cognitum est, statim Brissacus, qui Lutetiae cum summo imperio relictus fuerat, in Neustriam redire iussus, eique Vetusvilla et Ringrauius attributi. mandatum insuper, vt rustici iumentis comeatu in vrbes comportato pagos vacuos desererent. distributus item equitatus per arces in Perticensi agro, et Firmitas Vicedomini, Bresolium, Castrum-nouum, Mezeriae, atque aliae arces milite firmatae, vt transitus Colinio intercluderetur, semper interim iniecta de pace a Regina mentione, vt eius profectionem moraretur. cum vero rursus de dimittendis Condaeo ac Momorantio condicio proposita esset ab Helionora Roia Condaei vxore et Momorantij sororis nepte, et qui circa Reginam erant, antequam conueniretur, captiuos eos quam liberos malle viderentur; illa, vt erat sollerti ingenio, auunculum compellans, suos ac regni hosteis, qui vtriusque arctiorem coniunctionem impedirent, perinde facere dixit, atque ij, qui S. S. Genouefae ac Marcelli capsas, quorum memoria apud Parisienseis in summa veneratione est, festa pompa circumgestant, quibus enixe cauetur, ne propius inter incedendum iungantur, inueterata inter credulam plebem opinione, si semel committerentur, futurum vt nun quam postea diuelli possent. quo dicterio prudentem senem monebat, vt deinceps arctiorem cum Condaeo amicitiam coleret, neque ab ea se vllis rationibus diuelli pateretur. dum haec agerentur, Condaeus a Damvilla, quod euadere tentasset, arctiore custodia constringitur, vnusque e custodibus, quem ille corruperat, ante oculos eius patibulo affixus est. Colinius vero Kal. Febr. cum Gergolio in Belsiam descendisset cum IIII OIO equitum egregie instructis per Treonum iter habuit, lustratoque attentius loco, in quo pugnatum fuerat, cum ex regionis natura conuallibus fere intercisae et sepibus atque arboribus impeditae cognouisset, quam iniqua equitatūs illis locis cum peditatu, quo hostes abundabant, certantis condicio esset, sero errorem eorum agnouit, qui sine mora iter perse quendum monebant, quod si fecissent, inter angustias et impedita loca superueniente regio peditatu omnino sine certamine deleti essent. inde quartis castris Ebroicum ac sexto post die Bernaeum venit, ad quod rustici aduentu primo Aumalij arma sumere coacti et tunc etiam iniussi licentiosa assuetudine ea retinentes magno numero confluxerunt, qui Colinium veriti se continuere. ille vero
inde ad Petri Diuani fanum castra metatur, vbi templa quae ab hominib. rei nauali addictis cultu praeter solitum officioso coluntur, expilata, et votorum monumenta ac imagines, quas pericula adire soliti et iis erepti maxime venerantur, magna prouincialium offensione passim deiectae. ibi et Germanis promissa repraesentari poscentibus, non aliud Colinio responsum occurrebat, quam in fluctus vicinos respicerent, quos cum ventis aduersis agitatos cernerent, id vt excusationis loco acciperent, orabat. interea ne nihil ageret, Episcopi pontem, id oppido nomen est, per Porcianum in potestatem redigit, et cum Honflorianis accepto comeatu transigit. Cadomi plerique erant Protestantes, qui libere per domos priuatas conueniebant; cuius rei metu Balleolius Renuartius arci impositus fuerat, et mox eo missus Ellebouij marchio Guisij frater, vt praesentia sua oppidanos in metu contineret, qui Colinij proximitate audaciores cum praesidiariis aliquoties congressi, cum etiam erumpenteis sed non sine damno repulissent, Colinium ipsum adeunt, et auxilium aduersus homicidas ac latrones, sic praesidiarios vocabant, enixis precibus deposcunt. is primo excusare, ac dicere, sibi necessitatem impositam, accepta ex Anglia pecunia quamprimum Aurelianum repetendi, quod si tum arcem obsessam tenerte, fore, vt condicionem eorum peiorem redderet, quippe iritatis praesidiariis, nec arce capta. cum tamen illi instarent, et vt vicem suam miseraretur, rogarent, Valdraeum Moium nuper dimissum cum ala sua et aliquot scloppetariis equitibus Cadomum proficisci iubet, vt oppidanis contra praesidiarios praesto essent, qui mox Petri fani turrem arci imminentem tormentorum pulsatione deiiciunt, et domos circa arcem incendunt. tandem reflantibus ventis classis ex Anglia soluens Franciscopolim appulit. in ea erant VIII nauigia Belgica egregie instructa, quibus V Anglorum signa, VIII murales machinae cum omni bellico apparatu portabantur, item pecunia, quae vbi numerata est, Bellovarius, Bricomotius, et Nic. Trocmartonus nuper dimissus assumptis II Gallorum signis Cadomum ad Colinium contendere. his auxiliis fretus ille de expugnanda arce cogitabat, quam et bono milite ac ducibus imprimis destitutam sciebat: itaque Kal. Mart. admota tormenta VI, reliquis duobus in latera prominentia eiaculantibus; et exigua admodum facta ruina, quam Regina postea inspiciens, cum in arce cum rege esset, vel a domesticis mulierib. colos gestantibus defendi potuisse aiebat, cum vix duplicatis scalis singulares milites collecto per vices spiritu ad eam eniti possent. tamen Ellebouius, qui tunc ex quartana aegrotabat, et Renuartius siue inopinato casu territi, siue suis diffidentes, statim se ad interius propugnaculum receperunt, et cum postridie redintegrata esset verberatio, de condicionibus agunt, quas quidem recusare potuisse Colinium omnes iudicabant, quippe eo redactis obsessorum rebus, vt eos deditionem sine condicione facere necesse esset, et sua maxime ac Condaei salutis interesset, vt Ellebouium Guisij fratrem in potestate haberet. sed cum de vulnerato eo ac mortuo fama, quamvis incerta adhuc, iam percrebruisset, Colinius qui sibi quamprimum Aurelianum redeundum proposuerat, veritus, ne res in vrbe, siue ad bellum siue ad pacem spectarent, per ipsius absentiam miscerentur, in has condiciones conuenit, vt Ellebouius et Renuartius liberi honorifice dimitterentur, praesidiarij cum armis, saluis impedimentis exirent, pecunia omnis regia repraesentaretur; oppidani quorum quidam homicidiis et seditionibus caussam dedisse arguebantur, Colinij arbitrio relinqueretur. ex iis postea IIII patibulo affixi, alij pecunia multati. Stephanus Valla Mostus, captus et per exercitum etiam post pacificationem diu traductus. Ellebouius cum aliquanto tempore cum Colinio collocutus esset, Honflorium, Renuartius alio se recepit. dum adhuc Cadomi esset Colinius, crebrae Dieppensium ad eum perlatae querellae, quod a Mongomerio, rapinis ac licentia militari vexarentur, impositis praeterea tributis et commercio omni aut impedito aut omnino interdicto ad extremam inopiam ac miseriam redigerentur, ab eoque impetrant, vt Gaussevillam, qui Fiscanum tenebat, amoto Prelaeo oppido praeficeret, et Mongomerium, quasi eius opera ad maiora negotia vsurus, penes se retineret, detecto tunc forte occulto de occupanda Dieppa a Brissaco, qui Rotomagum venerat, inito consilio, quod euentu caruit. Gaussevillae postea suffectus est Cureus, qui post pacificationem Dieppae praefecturam retinuit. Interea Guisius ad Oliuetum castra promouet
Non. Febr. Oliueti et Sanmaximini pontibus, et aggere S. Samsonis summa diligentia refectis ac munitis. consilium eius erat Flumentanum suburbium aggredi, fossa a Fuquerio vallatum, quod a Gallis, qua parte Oliuetum et Gergolium versus porrigitur; a Germanis, qua Clerium tendit, tenebatur. illud vero non tam obstinate defendere decreuerat Andelotus, quam regios aliquanto tempore distinere, dum impedimenta et priuatorum res in vrbem recipi ac comportari possent, et postea igne iniecto locum vastare. sed accidit praeter spem, Germanorum ignauia, vt cum postridie Guisius eo Sipetram cum XII signis peditum CCCC equitibus et II colubrinis misisset, et Galli initio summa vi impetum sustinuissent, cognito a regiis, Germanos regionem sibi commissam deseruisse, illac copiarum partem introducerent. iamque a tergo Vascones strenue pugnantes petebant, cum illi se vndique cinctos videntes, de receptu, sed sero cogitare, ceperun; dumque ad Turriculas, quae pontem a suburbij parte claudebant, confugiunt, iam impedimentis et Germanis ad eas conglobatis et conceruatis, tanta multitudo mutuo se concursu impedientium incubuit, vt plerique in turba exanimati, alij ferro et igne perierint, plerique se influmen subiectum praecipitauerint, et nisi Andelotus quamvis ex quartana debilis vir imperterritus cum delecta nobilitate accurrisset, eodem impetu, Turriculae, et insulae subiectae et fortasse etiam vrbs consternato metu milite in potestatem victoris deuenisset. praesentia tamen Andeloti effectum, vt cum semihoram et amplius Turricularum porta patuisset, hostes per eam in pontem impressionem non fecerint, siue praedae intenti, siue quod successu praeter spem secundo stupefacti et vix sibi credentes fortuna vti nesciuerint. in ea turba IO CCC amplius ex obsessis periisse scribit C. Nouius, qui interfuit, quamvis alij duplo minorem numerum edant. capto suburbio ex domibus vicinis, cum in Turriculas et insulas despectus esset, defensores admodum infestabantur, donec doliario septo tumultuaria opera erecto protecti sunt. biduo post Sullium misso Birono et cum eo Richelio deditione receptum est, ne quid supra infraque vrbem in obsessorum potestate remaneret. Interea assidue ad Turriculas pugnabatur, quae tandem defensorum socordia ac securitate captae sunt, duobus militibus, nam non plures initio erant, per scalam, cum nullas vigilias animaduerterent, in altum euadentibus et inopinato suo ingressu praesidiarios terrentibus, qui relicta scala per quam praecipitanter descenderant, aditum ad pontem et insulas occupandas facilem insequentibus fecere, tanta consternatione omnium, vt nisi Andelotus rursus accurrisset, eo die de rerum summa actum fuisse credatur. verum impetum sustinentibus regiis, et ob tam subitam hostium seu fugam seu discessum fraudem subesse suspicantibus, obsessi geminata clade territi animos colligere et Feguierij diligentia excitato ac porrecto in ponte aggere, quo portae et insularum defensores protegebantur, ac dispositis in eo tormentis damno accepto vtcumque prospectum est. vrbs in quatuor regiones diuisa, et singulae singulis perspecta virtute ducibus attributae: disposita item in turre S. Aniani IIII tormenta, quae continua in Turriculas eiaculatione infestum pontis ingressum irrumpentibus efficiebant, et insulas subiectas defendebant. parte alia Guisius omnia ad impetum faciendum et inuadendas insulas parabat, et XII Kal. Mart. cum Philippo Strossio praetorianorum duce ea de re egerat, datis ad reginam literis, quibus prospera omnia et breui laetum de capta vrbe nuncium se missurum spondebat; quo eodem die cum inclinato iam sole longius a suis, qui praecedebant, in equo cum Tristano Rostinio a Regina misso, et qui curto mulo vehebatur, colloqueretur, a Ioanne Poltroto Meraeo scloppeti ictu comminus per latus displosi iuxta axillam feritur. is nobili loco in Engolismensi agro natus et in Bucardi Albaterrae reguli familia inter nobiles pueros nutritus primam aetatem in Hispania egerat. vbi ex consuetudine vultum, vocem, et reliquum corporis motum ita ad gentis illius mores composuerat, vt accedente oris fuscedine et staturae breuitate vulgo Hispaniensis appellaretur: postea cum in patriam rediisset, Protestantium doctrinam ardenter amplexus, Subizae illius prouinciae regulo operam suam addixerat, sub quo et hoc bello militauit, et prosperos Guisij successus perosus de eo occidendo impetum cepit: idque saepius coram sociis et Subiza ipso se facturum minaciter iactauit, eo minus creditus, quod homo alioqui tecto ingenio, rem quae silentio indigeret, praefracta audacia
toties propalaret. post Drocensem pugnam, de qua varij sermones iactabantur, vt de rei veritate cognosceret, ad Colinium, cum in Cellarum obsidione esset, a Subiza missus nec remissus, et pecunia, vnde equum pernicem emeret a Colinio donatus suspicionem auxit, quasi ad facinus exequendum destinatus venisset. inde in castra regia ad Corneam arcem, in qua Guisius hospitium habebat, venit, et aliquot dierum consuetudine familiaritatem cum domesticis contraxit, ac demum eo, quo dixi, die, cum in vicina caedua silua ex equo descendisset, in genua procumbens Deum ardentibus votis, vt ipse postea confessus est, orauit, vt si quidem is animi motus, quo ad tyrannum, sic Guisium vocabat, occidendum se incitari sentiebat, ex Deo esset, ipsum in se accenderet, sin a prauo spiritu immissus, eum ex mente sua exturbaret: quo facto rursus equum conscendit, et se in proposito confirmatiorem sentiens in insidiis latuit, loco commodo, quā Guisium ad hospitium tendentem sciebat transiturum, eamque occasionem nactus scloppetum in partes nudas direxit, veritus, ne si lorica tectus fuisset, ictus pila retusa euanesceret. Guisius mox a suis Rostinio in clamante reuocatis in hospitium vicinum infertur; Meraeus in vicinas siluas statim confugit, frustra insequentibus quibusdam, patratoque facinore attonitus, cum tota nocte per auia deerrasset, sibique longum iter emensus videretur, postremo mane equo paene deficiente ad Oliueti pontem venit, et cum inde ad locum ignotum et quem longius dissitum putabat, obdormisset, a discurrentibus ob suspicionem comprehensus mox agnitus est, ac biduo post coram Regina in castris ad Hilarij fanum adductus, et coram Cardinali Borbonio, Stamparum duce, Martigio, Sebastiano Albaspineo Lemouicum episcopo, Lossio, aliis, de facto et qua ratione et a quibus iussus ac sollicitatus id suscepisset, interrogatus, respondit, Iulio mense cum Subiza Aureliae cum Condaeo esset, vna quoque venisse, et a Feuquierio ac Briono, is post captum Auaricum regi in Rotomagensi obsidione militauit, ad Colinium introductum, qui eum de Guisij caede sollicitauerit, idque tunc recusasse; et cum Subiza Lugdunum profectum eo vsque mansisse, donec post Drocensem pugnam Colinij rogatu a Subiza ad eum remissus est, in obsidione Cellarum tunc occupatum, cum quo Aurelianum reuerso eadem de re egerit, et a Theodoro Beza et altero pastore, cuius nomen non expressit, persuasum tandem consensisse, acceptaque pecunia ad Guisium in castra venisse, quasi sub eo desertis Condaei castris regi militaturum: sed postea poenitentia ductum Aurelianum ad Colinium profectum, vt se excusaret, sed iterum a Beza persuasum, postremo facinus, ea, qua dictum est, ratione executum, ac post modo captum esse. addidit praeterea coniectare consilium de caede Guisij conscio Rupifulcaudio initum esse, Condaeum, Andelotum et Subizam facti ignaros fuisse affirmans. insuper Reginam monuit, vt deinceps sibi caueret, nam Protestanteis tanquam ab ea proditos post Drocensem pugnam male erga ipsam animatos esse; plerosque in regiis castris a Colinio missos ac sibi visos percussores, et Mompenserium ac Sansacum praecipue ab illis peti. eadem postridie confessus est, sacramento prius adhibito, iisque scripto mandatis et coram ipso perlectis subscripsit, quae a Germano nobili in pugna Drocensi capto, et ea condicione ab Ioanne Nogaretio Valeta dimisso accepta Colinius, qui adhuc Cadomi erat, coram Hessiae tribuno, proceribus ac nobilitate perlegi voluit, et ad ea IIII Eid. Martij scripto respondit, quo Deum et homines contestatus, mense Ianuario proximo primum sibi visum Meraeum, nec ante cognitum dicebat, quo eum a Subiza missum et Feuquerio, qui eum nouerat, ob militarem sollertiam commendatum ad res hostium explorandas adnumerata pecunia in Guisij castra amandauerit, et cum in Neustriam proficisceretur, rursus ad se redeuntem C aureis donauerit, vt in explorandis hostium rebus porro Andeloto per suam absentiam inseruiret; cetera ab eo dicta mera esse commenta ac calumnias: nam de occidendo Guisio, cuius morte nihilominus non multum doleat, vt regno ac purioris doctrinae professoribus summopere salutari, numquam cum Meraeo nec per se nec per alium sermones miscuisse, ab eaque re semper abhorruisse, quamvis similia in Condaei, Andeloti ac suam perniciem ab inimicis consilia inita detexerit, idque Reginae ac Momorantio manifestis indiciis probauerit. Beza eodem scripto pro innocentia sua protestatus est, et nunquam sibi Meraeum cognitum, aut sermones cum eo habitos affirmauit.
Rupifulcaudius item nunquam de ea re sibi quidquam compertum dixit. tres coniunctim responsioni subscripsere. Colinius insuper eodem die ad reginam literas per tubicinem cum responsione misit, quibus eam enixe ac demisse rogabat, vt Meraeum asseruari iuberet, vt antequam de eo supplicium sumeretur, ex illius ore de caussa tota et sui ipsius innocentia plenius ac certius cognoscatur. dum haec agerentur, Guisius post sextum a vulnere accepto diem frustra tentatis remediis cum nulla vitae spes superesset, primum vxorem compellans veniam domesticarum offensionum petit: tum communia pignora, et Henricum inprimis natu grandiorem, qui aderat, ei commendat; literis instrui, et bonis moribus imbui curet, potestatem summam in liberos illi attribuens, et si quidem in eorum cura minus amanter aut negligentius se gereret, Deum vltorem precatur: tum ad filium conuersus eum ad metum numinis, regis obsequium, et matris reuerentiam hortatur, monetque, ne a pugnacitatis, vt in aula fit, fucata opinione, a vitiorum aut turpium secretorum participatione, a feminarum denique amoribus fortunae amplificationem petat: nam haec infirma praesidia esse; munera publica vt inuidiae ac periculi plena non ambiat, ceterum sibi mandata summa fide ac diligentia exequatur: tum Guisio Cardinali fratri filios commendat, et absentem Carolum, vt eorum curam suscipiat, enixe rogat: postea de se ac vita sua pauca prolocutus praecipue Vassiacenae stragis adeo exagitatae inuidiam a se amolitur, et magno suo dolore factum dicit, vt dum ad tumultum sedandum accurreret, accepto leui, ex quo sanguis manabat, in turba vulnere, iritati sui ferro non temperauerint: denique commendatis Regi ac Reginae liberis, Reginam, vt pacem faceret, hortatus est, regno eam vtilem ac necessariam affirmans, et eum impium ac regni hostem, qui pacem nollet, pronuncians: postremo ad Deum tota mente reuolutus, et vere pijs ad eum effusis precibus habito cum sacerdote secreto colloquio, et accepto viatico se ad mortem summa constantia composuit, et tandem VI Kal. Mart. animam Deo reddidit, vir vtique nostra aetate vel fatente inuidia maximus, et quauis laude dignus, seu rei militaris scientiam cum summa felicitate coniunctam, siue maturam in rebus agendis prudentiam spectes, et profecto Galliae bono atque ornamento natus, si in pacatiora tempora et rectius administratam rempublicam incidisset: sed factionibus scisso regno vir generosus et natalium praerogatiua ac virtute insita priuatum modum supergressus a Carolo Cardinali fratre turbidi ac violenti ingenij homine persuasus, cuius consilia interdum auersabatur, et ipse in partes transiit: cumque per regni leges nullum primarium in exercitu imperium haberet, tamen personae dignitate et virtutum splendore summam in omnium opinione auctoritatem illi conciliantibus cuncta moderari credebatur, donec capto Momorantio et occiso Santandreano, penes quos summa armorum erat, proelio, cui tanquam priuatus belli dux intererat, restituto, inclinantem ad hosteis victoriam sua virtute reuocauit; eaque parta summam potentiam quasi fortuna deferente adeptus est, ad extremum sibi exitiosam, cum Protestantes formidolosum ante ducem, cum priuatus esset, nunc vero cum solus cuncta posset, terribilem quauis sibi peste extinguendum arbitrarentur. enimuero percussor ille siue falsa libertatis aduersus tyrannum tuendae gloria, quod iactabatur, alioue quouis vaesano spiritu incitatus, siue ab inimicis subornatus, occiso Guisio, qui a pacis consilijs alienus putabatur, pacificandis rebus viam strauisse pro tempore visus est: ceterum, si rem vere aestimes, factiones non tam extinxit, quam taeterrima vltionum semina sparsit, quae adultis inter bella ciuilia Guisij liberis vna coaluźre: illi vero virtutis ac beneuolentiae paternae heredes plausibili religionis caussa et plebis fauore subnixi, ad haec principum socordiam, eorumque, qui summae rerum apud nos praefuerunt, peruersitatem, et seculi vitia, vberem virtutis ostentandae et nouarum rerum segetem nacti, suos inimicos reip. hosteis fecere, et regum auspicijs sumpta contra illos arma, postremo contra patriam ac reges ipsos cum certa regni ac sua pernicie vertere, vt ex ijs, quae postea euenere, clarius apparebit. ante Guisij mortem ac statim vulnerato eo Henricus Clutinius Oisellus et Lemouicum episcopus a Regina ad Condaei vxorem et Andelotum semel atque iterum missi sunt, de pacis condicionibus acturi: mortuo vero, cum Regina pacem cuperet, et Condaei ac Momorantij partium ducum potentiam
vereretur, de externo principe in Galliam accersendo, qui res pace et bello suo arbitrio moderaretur, absurdum et dignum vasto fluctuantis feminae ingenio consilium inijt, in eaque cogitatione haerenti occurrit Christophorus Virtembergicus, quem nec Lotaringis inuisum sciebat, quippe cum quo ante annum consilia Tabernis communicassent Guisius et Carolus Cardinalis frater, nec Protestantibus suspectum, vt qui in auxilia Condaeo summissa consensisset, et pecuniam in eam rem contulisset; ad haec moderationem ingenij ipsius perspectam habebat. itaque ad eum mox eundem Rascalonem a Guisio saepius eodem missum legat cum literis fiduciarijs: is Stucardiam vbi venit, III Eid. Martij mandata aperit, quorum haec summa erat: regem Reginamque gratias agere Palatino VIIviro et ipsi; nec vnquam beneficiorum in hoc regnum collatorum Francisco I et Henrico II regibus immemorem fore; nunc vero bellis ciuilibus lacerata Francia rogare, vt dignetut ad eos venire coram intellecturus veras tantorum motuum caussas, apud Germaniae principes colore quaesito aut dissimulatas, aut aliter quam oportuit, veritate labefactata expositas: quod si in Franciam venire non possit, saltem ad limitem vsque Campaniae accedat, quo ipsa regina quamprimum profectura sit. tum caussas mandatorum contra omnem expectationem quaerente Virtembergico subiecit Rascalo, morte Nauarri et paullo post Guisij omne imperium ad Reginam deuolutum, nec ipsam in regno videre quemquam dignitate et auctoritate patem, cui regis subditi licentiae assueti parituri essent, quippe qui et iura dominis et regi tributa persoluere detrectarent. itaque rogatum eum velle, vt in Galliam cum III OIO equitum ac peditum Germanorum veniat, qui regis sumptibus militent, summamque praefecturam accipiat; ipsam enim operam daturam, vt regis subditi ei pareant. cum replicaret Virtembergicus, se intellexisse belli caussas ex eo natas, quod edictum Ianuario mense factum minime seruaretur, et mortuis ijs, qui illud violauerant, spem esse, motus ob id exortos componi posse: ac porro consultum videri, vt Caesar rogatus partes suas interponat, qua de re iam ipse vltimis comitijs verba fecerit. ad haec Rascalo alias belli caussas subesse respondit, idque ex eo liquere, quod quanquam edicto denuo confirmato et nouis capitibus aucto, Condaeani tamen minime arma deponant; ceterum summopere regem Reginamque eius aduentum expetere, atque in mandatis habere, vt si quidem ad profectionem se parare velit, pecuniam Diuioduri Mediomatricum ad Grumbachij delectus depositam in ipsius viaticum expendat, et mox cum mandatis regis ac Reginae manu ex consilij sententia subscriptis ad eum veniat; sin minus, saltem Diuiodurum aut Barrumducis vsque progrederetur; et Fridericum Palatinum VIIvirum, Volfangum ducem Bipontinum, Vilelmum Lantgrauium et Carolum marchionem Badensem secum adducat; eo Reginam cum praecipuis consilij proceribus mox venturam. his vltro citroque agitatis quatriduum ad deliberandum poposcit Virtembergicus; quo exacto, pro responso gratias regi Reginaeque agit, vicem regni dolere se dicens, pro cuius incolumitate et ipse assiduas preces ad Deum fundat, et publicas fieri curet. tum prouinciam sibi delatam deprecatur, vt tanto oneri impar, et de profectione in Galliam, aut ad regni limitem se excusat; ceterum se ita existimare, Condaeanos contra edictorum regiorum violatores arma, nec aliam ob caussam, sumpsisse: itaque consultius facturam eam ad auertendam Dei iram, si prouideat, vt diuinus cultus ab omni errore ac superstitione purus in regno constituatur, sublatis offensionum caussis, et confessione fidei edita ad exemplum Augustanae anno XXX huius saeculi in Imperij comitijs propositae, iuxta quam anno XXV post pax ecclesiae in Germania sancita est. hic fuit consilij muliebri leuitate clam suscepti exitus. Sub id tempus de Charitaeo oppido, quod a III peditum signis a Guisio post captum Auaricum summissis tenebatur, capiendo consilium quanta fiducia susceptum, tanta felicitate confectum est. Blossetus siquidem, qui Antranij haut longe hinc praesidium habebat, Blanaeus et Bosius ab oppidanis exulibus sollicitati scalis admotis V Non. Mart. eiectis praesidiaris oppido potiuntur; et cum Castellionaeus Vasatensis cum III illis Guisij signis et Niuernij, Conadae, Autisiodori, Genabi et Auarici praesidijs statim accurrentibus illud recipere tentasset, Bosius, qui cum LXX tantum delectis in oppido remanserat,
frustra expectatis Aureliano et Antranio auxilijs octo dierum obsidionem fortiter sustinuit, occisis ex Castellionaeis plerisque, donec commodum pace facta Castellionaeus obsidionem soluere iubetur; ipse vero proximae expugnationis periculo exemptus est; et ita oppidum in Protestantium potestate cum plena conueniendi libertate mansit. dum haec agerentur, Columbarius post captum Rotomagum, vbi fortem operam nauauerat, domum ad vireis reficiendas versus a Colinio cum Petropontio in Baiocasseis missus fuerat, vt eos in potestatem redigeret, qui primum vi facta XVIII Kalend. Mart. a Iulio Rauilio Rufo, qui ciuitatem Ferrariensis nomine tenebat, et aliquot militum praesidium a Renuartio impetrauerat, repulsus est: sed Cadomo aduectis IIII tormentis et pulsatis moenibus oppidani ad resistendum impares de deditione per delegatos cum Colinio agunt. dum altercatur, Rauilius seu conscientia territus, siue quod homo externus nullum effugium videret, latebram iam ante excogitatam et paratam subit; quo cognito praesidiarij ad praedam participandam portas Columbario aperiunt. oppidum diripitur, plerisque occisis et quibusdam supplicio affectis. sacer ordo praecipue, qui in ea ciuitate numerosus est, et multum potest, quoniam oppidanos ad resistendum obfirmasse credebatur, male multatus fuit; Rauilio interim latente; qui murum ingenti crassitudine in sacri collegij sodalis sibi amici aedibus excauari iusserat, idoneo spatio relicto, in quod per tubulos lumen e longinquo penetrabat: id autem tanto silentio et arte factum, vt obstructo aditu murus vndique solidus crederetur, nec vlla latebrae suspicio exstrinsecus appareret. eo se Rauilius comportatis ante carnibus salitis, aliquot conditurarum capsis ac generosi vini amphoris ad complusculos dies idoneo viatico, dum victoris furor desaeuiret, se abdiderat, ac ne sibi interea tempus periret, homo probrosus vna puellam egregia forma in vrbe vi raptam secum incluserat; cum qua dum in medio periculo securus delitiatur, a suis, quos fidos putabat, proditus e cauea summo ludibrio extrahitur, et Cadomum perducitur, vbi multa auare, multa libidinose fecisse conuictus, expostulante de iniuria puellae raptae parente, ad mortem damnatus vitam laqueo finiuit. postridie a capta Baiocassium ciuitate, hoc est III Non. Mart. Britonerius et Lormaeus, qui Matignoni iussu per Bullionij absentiam se pro summo prouinciae praefecto gerentis Laudi fanum tenebant, locum deserunt, et Chereburgum, quo Matignonus concesserat, tendunt, ab eo male accepti, quod non viso hoste statim se recepissent, et tormenta ac bellicum omnem apparatum eius potestate reliquissent. eo mox a Colinio missus Mongomerius, qui relicto in oppido Sammariano Agnello, Aurincas tendit, quas et ab oppidanis recepit, et vnius signi praesidio firmauit. ad Viriam maius negotium fuit, cui Neouillum Matignonus imposuerat, qui suspectis ob religionem oppido expulsis ad defensionem se comparauerat. Anglorum primarius dux in obsidione occisus est; sed vi facta ad extremum sub noctem vrbs capta, intentis ad eam partem, in qua murus suffo diebatur, praesidiarijs. nox caedibus stupris et violentiae tegendae opportunitatem dabat, quae tamen vt cumque Mongomerius compescuit, supplicio paucorum sedato militis furore: et imposito C hominum praesidio Cadomum reuocante Colinio reuertitur. eodem tempore Moius Honflorium recepit, Audemari pontem inde petiturus; Mongomerius vero Orsonis pontem irrito conatu tentat, et mox leui certamine ad Michaelis fanum, quod a Nicolao Girmouillio Larchantio tenebatur, conserto Chereburgum versus tendit, summo prouinciae imperio in ipsum a Colinio translato, qui prid. Eid. Mart. persoluto equitibus Germanis stipendio, cum delectis Anglis et Gallis peditibus et equitatu Gallico egregie instructo Cadomo egressus est, Porciano principe primam aciem ducente, cum IIII Germanorum equitum vexillis Lexouium versus iter habuit, cuius ingressu a praesidiaris exclusus est. inde Bernaeum progreditur, vbi rursus cum oppidani resistere ausi essent, vi facta locus captus ac direptus est, plerisque occisis et supplicio affectis; inprimis sacerdotes male multati, et deiecta passim altaria ac statuae eodem die Aquila alijs Lesga a vicecomite Drocensi vi capta ac direpta est per Falezias, deinde et Argentanum in Oximis Colinius iter habuit, quod X OIO librarum multauit, et praesidio firmauit, Lorgeo Mongomerij fratre loco praeposito. postea Sagium venit, et Mortanienseis
in Perticensi agro eadem vaesania resistere ausos per Motam vi facta capit, municipiumque saeue di ripit, affectis supplicio plerisque sacerdotibus, et eo inprimis, qui loco praeerat, suspenso; qui tamen fune inciso, cum iam mortuus crederetur, praeter spem periculo ereptus est. erat in Colinij castris Ioachimus Vassorius Cognerius, qui a fani Carilefi monachis iniuriam acceptam denuo vlturus eo rapto agmine delecto contendit, et plerosque ex monachis, sacerdotibus et alijs in eo repertis occidit. Ceruaeus item Baubignij, qui Santandreanum interfecerat, frater, cum Mezeriam arcem pertransiret, eam astu intercepit, occisis XII praesidiarijs. eodem die, hoc est, XV Kal. April. Ioannes Poltrotus, qui Lutetiam ductus fuerat, ob Guisij caedem ad mortem perduellibus irrogari solitam damnatus est, nimirum forcipibus ardentibus primum concerptus, et a quatuor equis in diuersa tendentibus membratim diuulsus. sententia decretum fuerat, vt antequam ad supplicium duceretur, quaestioni subiiceretur; is ergo interrogatus priorem confessionem reuocauit, et cum Subiza, Feuquerio, Briono, Colinio, Beza de caede Guisij contulisse pernegauit. mox de Colinio confessus est; de Subiza; Feuquerio, Briono, et Beza constanter pernegauit. dein cum Christophoro Thuano Senatus principe colloquium petiit, moram exiguam quaerens, et eadem fere sed fusius repetiit. ceteros omneis fere praeter Colinium facti ignaros pronuncians, attonita mente et metu proximi supplicij parum sibi constans: mox et Colinium ipsum crimine liberauit ac rursus in ipso supplicio ad extremum et eius fratrem Andelotum onerauit, atque inter interrogationes et cruciatus diu versatus tandem vitam finiuit. eodem ipso die corpus Guisij aduectum et in Carthusianorum coenobium illatum est. inde postridie magna ac prope regia pompa cunctis ordinibus ac plebe praecipue veris lacrimis funus prosequente per vrbem traductum et in maiore templo depositum est, vbi et ipse XIII Kal. April. oratione publice habita laudatus est a Iacobo Hungaro magni nominis theologo. Ionuillam postremo corpus asportatum, vbi in maiorum monumento tumulatum fuit, Antonia Borbonia parente antiqui moris femina, quamuis turbato naturae ordine, filij mortem summa constantia ferente, quae mox alterius ex filiis Francisci Franciae Prioris repetito funere cumulata est. ad matrem Carolus Cardinalis frater, qui Tridenti erat, re intellecta et ad ostentationem, quantum potuit, iustissimo dolore dissimulato, mox dedit literas consolationis plenas, quae ab emissarijs eius publicatae sunt. ijs perscriptum erat, non debere ipsam lugere, quae filium Dei fidum testem inter beatos receptum haberet, continuas in ccelis pro ipsa preces fundentem: porro apud se statuisse, in ecclesiam Remorum sibi creditam concedere, et vitae quod superest, verbo Dei praedicando et piae liberorum a fratre relictorum institutioni impendere, nisi respublica operam suam in alia re desideraret. mox et Guisio tanquam gentili suo iusta persoluit Carolus Lotaringiae dux Nancaei, vbi a Bernardo Dominico laudatus est. postea Romae magna pompa eidem parentatum est in sacello Pontificio, habita a Iulio Pogiano in eius laudem coram Pontifice oratione. verum haec pacem iam factam consecuta sunt, quam Regina et ante vulneratum Guisium vrgebat, et post mortem eius, quam inter prospera ducebat, omni ope enixa est, vt faceret. itaque cum Helionora Roia Condaei vxore ad Maximini fanum amice collocuta post arctissimos complexus et exquisitam beneuoli animi significationem etiam spem fecisse creditur, de marito eius eodem apud regem, atque adeo in regno loco habendo quem Nauarrus frater ante eum tenuisset. secundum haec ad insulam boariam haut longe ab Aureliano conuenitur Non. Mart. eoque adducti vterque sub custodia Condaeus et Momorantius. ibi de concordiae ineundae rationibus agi ceptum, cumque Momorantius magna fiducia nunquam se in Ianuarij edictum consensurum diceret, nouae condiciones propositae, frementibus plerisque ex Protestantibus, qui ius sibi eo edicto quaesitum non mediocriter labefactari, et innocentiam suam in suscepto nuper bello in dubium reuocari conquerebantur: quoque res commodius ac promptius conficeretur, permissum Condaeo, vt fide data Aurelianum ingredi et cum suis capita conferre posset; Momorantius vicissim apud regem maneret. Condaeus ergo vbi Aurelianum venit, cumtribus Pastoribus agit, et haec duo ab ijs disceptanda proponit, an recte facturus
esset, si coram Regina contestaretur, se, quoniam pro edicto Ianuarij arma sumpsisset, non prius ab ijs discessurum, quam illud restitutum esset, quod si impetrare non posset, subsidiarie a regina peteret, vt quod e rep. esse existimaret, ad tumultus sedandos et pacandum regnum proponeret. ad haec Pastores, qui Condaeum iam nutare cernerent, et ad pacem quauis conditione amplexandam inclinare, cum nulla ratione a iure per edictum quaesito sine manifesta religionis pernicie discedi posse responderent, Condaeus ita se facturum recepit; interim vt ea de re mature deliberarent, imperauit. igitur cum LXXII numero pastores, qui quoniam religionis caussa agebatar, multum poterant, postridie de toto hoc negotio inter se contulissent, sententiam suam scripto comprehensam ad Condaeum afferunt, cuius scripti haec summa erat: vt edictum ex consensu delegatorum ex omnibus Franciae prouincijs iuxta regni ordinum decretum conditum, et in regni curijs promulgatum restitueretur, sine exceptione, aut condicione vlla a curijs, vt fit, apposita; vt obuiam sectis ac monstrosis opinionibus per licentiam grassantibus eatur, rex confessionem fidei ante biennium mense Iunio propositam admittat, eiusque patrocinio suscepto Atheos; Libertinos Anabaptistas ac Seruetistas seuere castigari curet; Protestantibus liberum sit conuenire, et consistoria ac synodos ad disciplinam ecclesiasticam constituendam celebrare. baptismata a Protestantibus facta non iterentur. matrimonia inter eos celebrata rata habeantur, liberique ex ijs suscepti legitimi censeantur. noua, quam illi profiteantur, religio in posterum non appelletur. bonis, dignitatibus, honoribus, vnde ob religionis odium deiecti sunt, restituantur. iudicia contra eos data reuocentur, ac denuo de eorum caussa a non suspectis iudicibus cognoscatur. in Vassiacenae lanienae, seditionis apud Senonas, et alijs locis patratorum facinorum auctores inquiratur, et in facti reos conuictos pro criminis grauitate animaduertatur. haec capita a Pastoribus proposita. verum nobilitate belli ciuilis pertaesa, et ad otium inclinante, ad haec Condaeo ob easdem caussas an promissorum spe decepto, ab armis alieno, quis condiciones belli necessitatem imponenteis admitteret? itaque Condaeus non aliorum quam nobilitatis sententias rogaturum se ac secuturum cum palam declarasset, Pastoribus ab ea die inauditis nec aduocatis IIII Eid. Mart. cum Regina conuenit, quo die Duracius, dum pontem tueretur, saxifragmento ictus ex eo vulnere decessit, cum Auaretus ex febre violenta paullo ante mortuus fuisset, vterque magno apud suos desiderio relicto. Secundum haec edictum conditur, quod a rege cum Ambosiae esset, XIIII Kal. April. subscriptum est, ac sigillo firmatum. eo nobilibus in iurisdictionibus suis merum imperium habentibus libera ac publica religionis professio permittitur; nobilibus item qualemcunque iurisdictionem habentibus, in domus tantum ac familiae, vsum, modo ne in pagis aut municipijs habitent, quae maiori iurisdictioni, regia excepta, subsunt. in singulis praefecturis, a quibus nullo medio ad supremas Curias prouocatio est, ad publicum religionis vsum vrbs aliqua assignetur; nec vt superiore edicto in singularum vrbium et oppidorum suburbijs libere conuenire liceat: in vrbibus praeterea, in quibus vsque ad Non. Mart. Protestantes libere religionis caussa conuenerint, vt porro conuenire possint, decernitur: tum praeteritorum obliuio sancitur, pecuniae regiae in vsus belli consumptae rationibus Condaeus liberatur, et ipse fidus regis cognatus ac regni studiosus declaratur; optimates item nobiles ac militiae duces, et quicunque alij religionis caussa eius partes secuti sunt. quaecunque illi, cum in bello tum in iudiciorum moderatione egerunt, ea bono animo ad regis obsequium fecisse pronunciantur.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXIIII.
COLINIVS rebus in Neustria bene gestis a Condaeo saepius, vt iter acceleraret, per literas momitus tandem Aurelianum venit X Kal. April. et tam praecipitanter conuentum dolens postridie in consessu coram ipso Condaeo dolorem dissimulare non potuit, mirari se dictitans, quomodo florentibus Protestantium rebus tam iniquis condicionibus conuentum sit. nam meminisse omneis debere, iam ab initio statim post capta arma IIIviros consensisse vti Ianuarij edictum restitueretur ex quibus, cum duo perierint, tertius in aliena potestate sit, Condaei salutis fideiussor, quid iam obesse, quominus nunc idem obtineatur? quod vero in singulis praefecturis vnus tantum locus ad conueniendum concedatur, quid aliud esse, quam Deo, cuius hereditas cuncti sumus, portionem in ea assignare, et quasi ad primum stili ictum victoriam, quam hostes strictis in acie gladijs vix obtinere potuissent, citra sanguinem tradere? nobilitati, quod ipsa negare non possit, in hoc bello oppida et vrbes, et egenos locupletib. exemplo suo piaeiuisse; et nobileis cito cum damno suo intellecturos, quam commodius sit in suburbiis, quam domi suae conuentus habere. et vero incertum esse, an parentes sui simileis filios relicturi sint. his et aliis, sed sero adductis, rationibus Colinius frustra edictum conuellere tentauit, quod communi sensu et votis ad otium vergentibus factum non propterea rescindi potuit. itaque quatriduo post Lutetiae in Senatu, et eodem die in rationum regiarum ac vectigalium Curiis, et inde per alias regni supremas Curias promulgatum fuit. prid. iudicium non huius seculi nec tunc secundum Franciae mores, vbi adulteria non puniri magni nominis I. C. Ioannes Faber olim dixit, Aureliani latum est contra Landam Molinum, qui Godardam Io. Godini vxorem, dum vir in castris esset, corrupisse conuictus ad mortem damnatus est, amboque Landa et Godarda in publica platea laqueo suspensi sunt, Pigreferio prisci moris ac seueritatis viro, qui a Condaeo vrbi praepositus fuerat, iudicium vrgente, et grassantibus vitiis exemplo opus esse dictitante; quod tamen in aula adeo male acceptum est, vt plerique summa impudentia palam testarentur, se a Protestantibus semper alienos futuros et vel ob eam caussam nunquam in eorum verba iuraturos esse, qui adulteriis huc vsque impunitis noua et apud nos inaudita seueritate poenam capitis statuerent. secundum haec post promulgatum edictum Protestantes celebrata V Kal. April. publice in maiore S. Crucis templo coena, vrbe discedunt. mox et Germani equites dimittuntur, eorum deducendorum cura Porciano attributa; sed diuturnam in
Campania, dum stipendium promissum non repraesentatur, magno prouincialium incommodo, moram fecere. facta pace missi in Aquitaniam Armanus Guntaldus Bironus, et Franciscus Vetusuilla in Septimaniam, Prouinciam, ac Delfinatum, qui res iuxta edictum in iis prouinciis administrarent, cum mandatis XIIII Kal. Vtil. in Vicenarum castro datis, quibus inter alia delegatis mandabatur, vt Protestanteis bonis, ex quibus ob religionem et inde secutos motus expulsi fuissent, sine mora restituerent, et si quidem res soli sint, et distractae sub hasta fuerint, pretium a coactoribus regiis aut aliis acceptum emptoribus reddatur neque propterea interim mobilium restitutio differatur: quod idem et de immobilium fructibus statuitur, vt si exstent, restituantur, aut loco eorum, pretium ex venditione redactum statim reddatur, siue illud a coactoribus regiis siue ab alijs acceptum sit. quod de ijs bonis dictum intelligitur, quae non in expugnationibus vrbium, aut alijs militaribus expeditionibus capta aut consumpta sunt, quorum per ius gentiu mrepetitio non est. mandatum item vt vincti ob religionem soluantur; in iudices, qui parum aequi aut negligentes fuerint, delegati inquirant et legibus animaduertant. serius Tolosae promulgatum edictum, et eo promulgato Arnoldus Cauagnius et Gabriel Burgus Senatores tanquam ob religionem suspecti, Curiae ingressu exclusi sunt, qua de re cum querellam in regio consistorio instituissent, et Senatus missis ex suo ordine Cautelo et Baranio ad eam respondisset, tandem post tertium et quartum decretum restituuntur, haut oblique notata Senatus, ceu Reginae auctoritati et tranquillitati publicae aduersantis, contumacia. nec multo post in eodem consistorio agitata Petri Hunaldi Lantae, Petri Asezati Cedrij, Gul. Darei, Ant Ganelonis Tricerij, Petri Cedrij, Oliuarii Pastorelli, Arnoldi Vici vrbis Decurionum et Adaemari Mandinelli liberorum caussa, qui, vti diximus, superiore anno magistratu a Curia summoti fuerant; et Mandinellus ipse securi percussus. tandem S. C. contra eos data rescissa sunt, decretumque vt quando annui magistratūs tempus elapsum esset, magistratui quidem minime restituerentur, ceterum in posterum Decuriones creari, et interim publicis vrbis comitiis interesse possent; imagines eorum in publicis aedibus, vti fieri assueuit, ponerentur, quaeque inde deiectae fuerant, repararentur; libellus cuiusdam Georgii Bosqueti in Protestantium contumeliam. et inuidiam factus tanquam famosus igni aboleretur, reuocato ac rescisso, ne memoria praeteritorum refricaretur, S. C. quo decretum erat, vt singulis annis VI Eid. Maij supplicationes publicae haberentur, interdictaque archiepiscopo et sacro ordini eo die conueniendi ad supplicationum celebrationem, libertate. restituti item famae dignitatibus bonis iuribus et actionibus eodem decreto Decuriones. id actum XIIII Kal. Vtil. in Vicennarum castro. dum haec fierent, Danuilla Septimaniae per Momorantij M. E. patris absentiam praeses in prouinciam venerat, et magna seueritate, et vti protestantes iactabant, paullo iniquiore erga ipsos animo, edicti executionem procurabat. nam re cum Senatu Tolosano ijs infestissimo communicata vrbes nuper ab ijs possessas hostili plane facie in armis ingreditur, militaribus ad portas custodiis appositis et statutis ad moenium pinnas signis, quasi vi captis vrbibus. tum arma in publicas aedeis comportari iubet, non exceptis ensibus; et ne fraus interueniret, mittit, qui domos Protestantium diligenter scrutarentur. Nemausi vnus, quod serius mandato paruisset, flagris plectitur: cumque mos a Protestantibus institutus inualuisset, dum vrbem tenerent, vt iudices, antequam quicquam in Curia susciperent, preces recepto inter eos ritu ad Deum funderent, Damuilla morem illum aboleri iussit, et Caluerio praetori excipienti, Ecquis ergo nos iustitiam docebit, aut quibus auspiciis nisi inuocato Dei nomine ius dicemus? nihil aliud respondit, quam si quidem ipsi ac suis sequacibus inuocandi mos ille curae sit, nolle tamen regem hoc onus aliis, qui huiusmodi ritus minime curent, imponere, et quanquam cuncta intolerabili licentia agerentur, externo equite, quem ille ex Illyrico et Epiro fere euocatum semper penes se habebat, per agros assiduis populationibus passim tanquam in bello grassante, et ipso Damuilla contra quasi alta pace in amores intemperanter effuso, nulla re magis tamen, quam in interpretatione edicti, vexari se querebantur Protestantes. nam cum eo libertas ipsis concessa esset
publice conueniendi in omnibus vrbibus ac locis, in quibus Non. Mart. proximis conuentus habebantur, Damuilla eam gratiam ita temperabat, dummodo per locorum illorum dominos id liceret, sicque eam irritam reddebat. cumque eiusdem edicti verbis expressis cuique conscientiae libertas tribueretur, ita facultatem edicti debilitabat, vt non modo eos, qui e coenobijs exijssent, et vitae monasticae, atque adeo C. A. Romanae religioni belli tempore renunciassent, sed etiam illos, qui longo ante tempore ab ea defecissent, ad monasterium relictum et prioris vitae professionem abdicatis vxoribus redire aut solum vertere cogeret. insuper querebantur Protestantes, quod Mutonium Vticensis ecclesiae in Septimania pastorem inter concionandum licentius euagatum laqueo necari iussisset. missus ob id in aulam Clausonius Curiae Nemausensis assessor, qui quod liberius ea de re verba coram rege fecisset, Anna Momorantio annitente, qui filij caussam tuebatur, in carcerem coniectus est. quo facto non solum Protestantibus metus iniectus, sed silentium quasi perpetuum huiusmodi querellis impositum est. conditum mox edictum, quo rex concessionem libere conueniendi ita interpretabatur, ne id in ijs locis liceret, quae vel e sacro patrimonio nuper distracta essent, aut ad sacerdotia pertinerent, in quibus nouae religionis publicam professionem fieri vetabatur; quod additum Castellionaei cardinalis et Sanromani archiepiscopi Aquensis caussa, qui Protestantium doctrinam publice amplectebantur, et eam in sua quisque dioecesi ac sacra ditione constituere omni ope nitebantur. ad V item edicti caput, quo libertas conueniendi ijs tribuebatur, in locis ijs omnibus, in quibus ad Non. Mart. conueniebant, additum, interpretationis vice, de ijs vrbibus intelligi, quae bellico praesidio tenerentur, et in quibus ad illum diem publica nouae religionis professio fieret, plerisque opportunis vrbibus ita eo numero exemptis. ad Vi vero caput, quo in praefectura Parisiensi religionis nouae vsus interdicitur, additum est, ne vrbis praefecturaeve incolis fas esset, vicinarum praefecturarum vrbes a rege Protestantibus assignatas adire, nisi et in eas vrbes ipsi domicilium transferant; quo casu in vrbe ac praefectura Parisiensi ipsis habitare interdicitur. quod in Senatorum quorundam odium decretum est, qui cum muneris ratione domicilium Lutetiae haberent, aut vrbe relicta alio migrare, aut religionis vsu carere cogebantur. quod vero IIII edicti capite sanciebatur, omnibus vbique domi pacate viuere licere, ita vt propterea nullum ob religionem aut conscientiae libertatem periculum illis crearetur, seuera exceptione coarctatum est, decretumque, vt qui coenobia superiorum motuum occasione aut post eosdem sedatos deseruissent, votaque eierassent, eo numero non censerentur; sed ad ea regredi, aut regni finibus excedere, et si quidem coniugium contraxissent, diuortere iubentur: ratione addita, ne familiarum quies turbaretur, si qui inter heredes propter votum iam non numerabantur, ad partem admitterentur. denique liberam illam religionis professionem, quae edicto dabatur, hac interpretatione minui et eludi querebantur Protestantes, ne cui videlicet nisi indigenae et in regno nato liceret fasve esset religionis ministerium exercere. nam ita plerique exteri a ministerio remoti sunt, in ijsque, Petrus Viretus Lausanensis, qui relicta Lugdunensi ecclesia, cui praeerat, Arausionem, et Ianae Nauarrae accitu Benearnum venit, vbi aliquandiu Ortesij docuit. dum haec agerentur adhibitae et aliae in aula artes ad Protestantium caussam, sicuti ipsi aiebant, labefactandam, vt quemadmodum nuper Nauarrum blandicijs et vanis promissis inescatum a suorum amore atque adeo a proprijs caritatibus alienauerant, sic Condaeum ijsdem aulae illecebris circumuentum a suis diuiderent. ergo regina crebro cum illo colloqui, de omnibus rebus ad eum referre, et in speciem omnia beneuolentiae signa dare. addebant, peculiareis caussas esse, cur in ipsum propensiori esset animo; sic vero existimare eum debere, nihil vnquam potuisse interturbare pristinum veri et genuini erga eum amoris studium; tantum ipse videret, ne officio aut sibi deesset, aut occasiones, quae ad suum suorumque decus promouendum ac splendorem amplificandum se praebeant, peruicacia sua elabi pateretur. tum repositum illud de Sardiniae regno, quos fratri illusum fuerat, commentum. verum homo aulicis assuetus et cuius solidum ingenium vana omnia sperneret, cum his artibus capi non posset, tamen puellaribus illecebris
paene deceptus est. nam cum Regina animaduertisset ipsum crebro in virginem quandam cognatione sibi coniunctam ex nobilium gynaeceo oculos conijcere, auctor fuit puellae, quo Condaei arcana rimaretur, et eum in aulae compedibus teneret, vt amoris mutui occultis eoque acrio ribus stimulis virum inflammaret. igitur cum Helionora Roia Condaei vxor ingentis animi femina et morum sanctitate praestans ex ea re, vt creditur, maerore contracto paullatim contabuisset, post eius decessum puella spe nuptiarum; quas credula leuitate animo sibi imprudenter finxerat, cupido amanti copiam sui fecit, ex eaque consuetudine praegnans comitatu regio eiecta est. ita astus Reginae magno nobilissimae virginis probro, Condaei damno incomparabili, ipsi exiguo profectu cessit, ipse mox a suis monitus ad se redijt, et amoribus aulicis renunciauit, abdicata a se puella, et vale dicto Margaritae Lustracae Santandreani equitum tribuni viduae, quae ingentium opum fiducia, quas et auitas possidebat, et a marito relictas habebat, cum eadem leuitate Condaei nuptiarum spem concepisset, tandem credulitate sua non sine suarum rerum iactura se delusam, sed sero sensit. tandem serio de nuptijs cogitans Franciscam Aurelianam Longouillani ducis sororem vxorem ducit, cum frustra antea Guisiani, quo eum ad suas partes pertraherent, de Scotorum regina formo sissima femina mentionem iniecissent. sed haec in annum sequentem incidunt. tunc vero et Apameenses in Fuxensi comitatu, qui ad Septimaniae praefecturam pertinet, male a Damuilla multati sunt, et periculum dum vitatum eupiunt, in caput suum arcessiuerunt. siquidem militis licentiam veriti, Damvillae ad eos venienti scripserant, recipiendi praesidij necessitatem deprecati, cuius nullus vsus esset, seque de cetero ad ipsius mandata capessenda, et pacem sancte colendam paratos ostendebant. Damvilla contra vrgebat, vt sine condicione admitteretur; neque enim pacatorum speciem prae se ferre, qui praesidi suo regis nomine venienti legem imponere vellent, Consulibusque vrbis mandat, et enixe imperat, vt ab incepto desistant; alioqui fore, vt ipsi oppidanorum temeritatem suo capite luant. et consules quidem minis territi Damvillam admittendum censebant; sed reclamabant oppidani, qui cum milite Damvillam intra vrbem admittere perinde existimabant, atque iritati hostis libidini se vxores ac liberos ad ludibrium obijcere. cum nihilominus obtestarentur consules, verbis acerbata contentione eo res deuenit, vt incensa plebe tanquam parum de salute publica solliciti iniuriose vrbe expellerentur; continuoque vrbs munitur, et Damuillae plane aditus negatur; qua de re cum apud regem questus esset praeses, Regina exemplum verita, Iacobum Angeneum. Rambulietum Apameam mittit, qui oppidanos ad officium reduceret, et vt Damuillae ad omnia obedientes essent, regis nomine imperaret. is iam sedato furore admissus cum grauiter eas increparet, illi factum excusant, seque non rebellandi animo, sed priuatae defensionis caussa arma sumpsisse demonstrant, eiectorum consulum culpa in ipsorum violentiam et importunitatem reiecta, tandem spe gratiae a rege facta Rambulietus ab ijs impetrat, vt ad obsequium redirent, et Damvillam sine condicione admitterent; qui in armis vrbem ingressus quamuis omni cultūs specie, vt a supplicibus, exceptus, continuo cum illis hostiliter agit, et eadem fere, qua parens eius cum Burdigalensibus olim egerat, seueritate vsus. priuilegia abolet, moenia diruit, nobiliores ciueis vario poenarum genere multat, nonnullos extremo supplicio afficit, Tachardo ministro, quod populum ad seditionem concitasse diceretur, in crucem acto. vrbs ad praedam militi conceditur, nec in ea licentia teminarum ac virginum pudori parcitum. postremo IO CCC ciues pelluntur, et ita vrbe vastata ac direpta praesidioque in ea relicto digressus Damvilla quasi re bene gesta Tolosam redit. paullo ante mense Maio edictum de bonis soli ecclesiasticis ad reip. sarciendas necessitates in perpetuum alienandis conditum fuit, multum frememte sacro ordine, qui priuilegia sua et immunitates eo imminui aiebat, et res sacras quavis de caussa nisi interueniente Pontificis auctoritate, ac sine decreto distrahi non posse asserebat. et cum superiore anno VIIIbri mense et Iunio huius CCC librarum millia non conuocato aut monito sacro ordine ex eo vectigali annuo, quod decimarum nomine regi ab eo penditur, a rege aut eius procuratoribus Praefecto mercatorum et aedilibus vrbis, pro tricies centenis et sexcentis librarum
millibus cum perpetuo redhibendi pacto, oppignerata essent, eo edicto, vt emptores inuitarentur, eorum securitati, duris et invsitatis condicionibus prospectum erat, denegata omni contra ipsos et eorum successores actione. poena item addita ignominiosae eiurationis aduersus iudices, qui quenquam contra huiusmodi rerum emptores agentem admiserint, mandabaturque iudicibus, vt libellos ea de refactos in iudicio lacerari iuberent, et agenteis a limine iudicij nulla mora interposita de plano repellerent, et in litis sumptus et accessiones quamvis inauditos condemnarent, irrogata etiam legis multa. quod edictum postea XVI kal. Iun. in senatu coram rege in lectisternio sedente, audito ac postulante fisci cognitore, promulgatum fuit. cum vero rex inde Germani fanum concessisset, Condaeus eo cum Andeloto venit, et cum Lotaringos in eo esse sciret, vt Colinium maris praefectum caedis Guisij postularent, ipse publice Eid. Maij in consistorio pro Colinij innocentia protestatus, et omnia, quae contra illum dicantur, praeter ea, quae ipse sponte confessus scripto publicasset, conficta et falsa esse adfirmauit, et rem huiusmodi esse, de qua saluo pacis edicto quaeri non possit, neque tamen prohibiturum se, quominus via iuris et apud iudices minime suspectos de ea agatur. ad extremum subiecit, si quis esset, qui Colinium verbo vel facto laedere propterea tentaret, vel alia quam iuris via eum aggrederetur, se iniuriam eam vt sibi factam vlturum, quippe cum amicus, inquit, eius sim, ille vero vxoris meae, ex qua complures liberos suscepi, auunculus sit; ad haec spectatae virtutis eques et de rege ac regno optime meritus. insuper orat reginam, vt quoniam omnibus cognitae sint Guisianorum et Coliniorum inimicitiae, ne patiatur, vt speciosum religionis nomen iis velandis obtendatur: proinde si quid esset, in quo sibi Guisiani iniuriam factam conquerantur, eam aperte omissa religionis caussa declarent; tunc enim cunctis constiturum, quis iure potior, viribusque ad ius suum tuendum potentior existat. quae Condaei declaratio scripto comprehensa postquam in principis consistorio coram Regina, vti petierat, publice recitata est, Franciscus Momorantius surgens, patris, suo et totius familiae nomine palam contestatus est, se extra obsequij regi debiti et religionis caussam Colinio maris praefecto proxima sibi cognatione coniuncto et alioqui de rege ac Gallia optime merito semper praesto futurum, vitamque et opes illius caussa profundere paratum. quo facto magnam sibi et toti familiae apud multos inuidiam conflauit, et ingens sui odium in Parisiensium praecipue animis excitauit. nam cum religionis caussa vtrinque obtenderetur, et Guisiani antiqua patrocinium ostentarent, Colinij sub Condaeo nouam, quam vocant, tuendam suscepissent, inde fiebat, vt Momorantij, qui quamvis ob alias caussas sed plebi aut ignotas aut non creditas Coliniis aperte fauebant, ex eo Protestantium doctrinae fauere crederentur; quod quantum illis fidei vulgo detrahebat, tantum Guisianis aemulis auctoritatis et beneuolentiae apud plebem conciliabat. nec illi sibi interea deerant, qui captata inde occasione aduersariorum consilia, verba, conatus in eam partem interpretantes per concionatores, theologos et alios emissarios auctoritatem ipsorum paulatim subuertebant: inde nata factionum semina, quae in bella deinceps insecuta, cum ipsorum, a quibus excitata sunt, pernicie finita, tandem eruperunt. Regina vero, vt minime ius denegari Guisianis debere censebat, ita ciuilis plagae cicatrice nondum obducta edictum in gratiam Protestantium factum, quorum praecipui duces Colinij erant, vllo modo labefactari pati non poterat: atque vt se temporum condicioni accommodaret, regi auctor fuit, vt quando Parisiensem senatum tanquam sibi suspectum Colinij reiiciebant, rei cognitionem Senatui ademptam ad se reuocaret, eamque magno Consilio, quod vocant, attribueret. qua in re cum postea Lotaringi sibi iniuriam factam dicerent, quippe cum Patritiorum regni caussae alibi quam in regni curia agitari non possent, rex assiduis eorum precib. victus caussam rursus Consilio magno interdictam ad se reuocauit, et eius iudicium iustis ac grauibus de caussis ad triennium suspendit, quo elapso, de ea, cum Rex Molinij esset, agi cepit, vt deinceps suo loco videbimus. Haut multo post missus tubicen regis nomine Franciscopolim, qui oppidum quod a Beruici comite cum Anglorum praesidio tenebatur, dedi peteret. sed cum Angli contra Caleti restitutionem obiicerent, et nisi de illo prius satisfieret, deditionem facere recusarent, bellum Elisabethae Anglorum reginae
publica denunciatione. prid. Non. Vtil. indicitur, cum Rex Gallione esset, et omnibus ad oppugnationem necessariis rebus comparatis Momorantius XV die post in castra venit cum Francisco Momorantio filio et Imberto Platerio Bordillono E. T. aliisque proceribus ac praecipua nobilitate, et ad Grauillam coenobium, vbi Brissacus, qui per Momorantij absentiam exercitui praeerat, hospitium habebat, mane diuertit, et ex ducum consilio fossae per maris litus porrectae praeficit Momorantium et Bordillonum equitum tribunos, qui alternis vicibus eam custodirent. datum item negotium Renato Prouanae Valfenerio, cui vitae nuper Rotomagi gratia facta fuerat, vt quoniam deprehenderat fossae aquam mari altiorem esse, incisa fossa inde aquam deriuaret. postridie missus denuo ad obsessos tubicen, qui deditionem imperaret; ni facerent, certissimam et ineuitabilem perniciem imminere demonstraret, quam Momorantius, qui Anglos beneuolentia prosequeretur, auertere non posset; missi et cum eo aliquot duces obsoleto habitu locorum explorandorum periti. audito tubicine remissus a Beruicensi Pauletus primarius ordinum ductor, qui paratos extrema omnia subire Anglos, et mortem opperituros potius, quam iniussu Reginae deditionem facturos demonstraret, de cetero Momorantio pro tam egregia erga ipsos voluntate obnoxios declararet. tum Anglicano more argenteae amphorae et vinum prolixa beneuolentiae significatione nostris, qui ad aggerem hostium vsque processerant, large propinatum. inter eos, qui ad spectaculum egressi fuerant, Laigtho Anglus fuit, qui conspicatus Moninum Protestantium doctrinae addictum, qui cum Rotomagum priore anno inclusus fuerat, mirari se dixit, quomodo non solum ipse, sed alij plerique eandem religionem professi et nuper sub iisdem signis cum Anglis militantes nunc a partibus contrariis starent; cui Moninus, vt vos pro serenissima vestra Regina (inquit) sic nos heic pro Christunissimo rege in armis stamus de finibus non de religione pugnaturi. nam de religione certamen diremptum est, et edicto nuper facto rex semel cum subditis suis transegit. itaque nihil mirum, si ea caussa sublata ex amicis hostes repente facti sumus, ad mutuam perniciem vtrinque dimicare parati, nisi de loco controuerso a vobis occupato, regi satisfiat. quo responso attonitus Laigtho cum eosdem in cunctis Protestantibus, qui in castris regiis erant, animos animaduerteret, re ad Beruicensem perlata placuit, vt in Angliam ad arcessenda auxilia mitteretur. grassabatur in oppido contagiosa lues, ex qua multi cottidie moriebantur. nec cessabat interea Momorantius, qui eodem die propugnacula turris, quae in caium respicit, pulsari ac dirui iussit, continuata in sequentem diem verberatione, et displosis in aduersam portam transversis aliquot ictibus; quo facto Angli, qui aggerem ab ea parte seruabant, veriti ne oppido omnino excluderentur, aggerem et munitionem ligneam relinquunt, quam mox nostri summo cum gaudio occupant, et Poietus alterius praetoriae quondam Andeloti cohortis legatus turrem in extrema munitione illa insedit, non citra periculum ac multorum perniciem; nam. N. Plessius Richelius legionis dux prudentia ac moderatione insignis atque ad patrui differentiam sapiens cognominatus in eo impetu scloppeto in humero ictus est, ex quo vulnere aliquanto post decessit. mox vere excitato aggere Fr. Momorantij diligentia nostri, qui antea ad hostileis ictus patebant, iam tecti, et eo alacrius operi instabant, intercluso paene venientibus ex Anglia nauibus ingressu. iamque omnia ad vim faciendam parabantur, et Io. Estraeus magnus tormentorum praefectus machinas dirigere ceperat, producta semper fossa, cum oratoris Angli ad regem missi scriba, qui astu ad obsessos transire, vt eos de rerum statu certiores faceret, iussus fuerat, a Richelianis intercipitur, captis etiam literis, quas ille alij ferendas dederat, quibus agnitis coram Momorantio sistitur, a quo in arcano interrogatus est. sub id tempus Ludouicus Borbonius Condaeus et Ludouicus Borbonius Monpenserius in castra venere, qui mutuas operas Momorantio in seruando aggere toto obsidionis tempore praestitere. mox captum nauigium oppido egressum, cum in altum vela daret, et in eo XV equites Angli, qui ad regem, qui tunc Fiscani erat, deducti sunt. instructa et verberatio ad turrem in Caium despicientem intra II OIO passuum longitudinem producto aggere vsque ad proiectum, quod ab hostibus tenebatur, saxoso solo impositum, vbi terra deficiente saccis terra et lana oppletis et lignorum fascibus saburra superiecta
milites nostri aduersus scloppetorum et lapidum ictus tegebantur. dum in eo res essent, Vidus Caualcantius patritius Florentinus, cui magna cum Elisabetha familiaritas, vltro citroque in Angliam comeauit, si qua ratio rerum componendarum vtrisque aequa et honorifica iniri posset, peruicitque tandem, vt necessitate adacta regina ad Beruicensem mandata daret. his ille acceptis mox ad Ringrauium scribit, et nulla a regina mandata tunc habuisse significat, cum Momorantius locum dedi pri mo petiit; nunc sibi datam a regina potestatem, vt cum eo agere possit. proinde tibicinem mittat, qui e nobilitate sua delectum ad ipsum deducat. id negotij datum Momorantio filio, qui per Heluetiorum castra et XX peditum signa, quibus Charrius, et Sarlabossius praeerant, in Brissaci hospitium venit, et ad locum, ex quo nobilis Anglus emittendus esset, contendit, qui prope ab hostium aggere aberat, ex eaque occasione erumpentibus Anglis acre proelium consertum est; quo cessante Lossius progressus e vicino propugnaculo, cui Horae nomen, Pellumum secum adducit cum altero nobili Anglo, qui in Taruennae obsidione Momotantio olim militauerat, et tibicine, qui ad Momorantium E. M. mox deducti sunt; factis interea induciis, dum Pellumus ad suos rediret, qui quidem si re infecta rediret, statuerat Momorantius magnae ac minime fucatae virtutis iuuenis ad ruinam impetum facere cum L ex primaria nobilitate, eo ordine, vt IO delecti ex Charrij legione, totidem ex Sarlabossij item legione, cum XVII Richelij et X Timoleontis Cossaei Brissaci F. signis se coniungerent, et eum subsequerentur. Momorantij cum Pellumo sermones non alij eo die fuere, quam vt videret, quanta concordia in regis castris esset, in quibus Protestantes compositis de religione controuersiis regi tam sedulam operam nauarent; nec proinde pares Anglos esse in ea caussa, quae ad commune regni beneficium et dignitatem pertineret, ad Gallorum tam bene conuenientium impetu sustinendos. inde Pellumus petito in crastinum comeatu et honorifice acceptis a Momorantio rebus quibusdam ad victum necessarijs ad suos redit. postridie Momorantius ad extremum aggerem summo mane descendit, iuxta oppidum, ex quo missi a Beruicensi Pauletus et Pellumus tribuni et Horseus quaestor, pactis interim induciis, quae aliquoties a lasciuienti vtrimque milite violatae sunt. tandem post multas altercationes, vt assolet, in has condiciones conuentum est: vt Beruicensis oppidum in manus Momorantij traderet cum omnib. machinis et apparatu bellico, qui ad regem et subditos eius pertineret: naueis item omneis dimitteret, tam quae regis quam quae subditorum eius essent, cum omni instrumento, et omneis merces et alia ad Gallos pertinentia. cautionis loco adiectum inpraesentiarum vt maior turris Momorantio traderetur, in quam milites nostri introducerentur, qui tamen in vrbem ingredi et signa in turre summa erigere non possent; portae, quae in vrbem respicit, custodia penes Beruicensem remanente; qui IIII in eam rem obsides daret; tum vt postridie mane propugnaculo, cui Horae nomen, deducatur miles, quo facto in Momorantij manus consignaretur; captiui sine pretio vtrinque dimittantur. Beruicensi tamen et Anglis, qui in oppido sunt, cum omnibus quae ad ipsos pertineant, libere exire liceat, quod intra VI dies facere tenebuntur, nisi aduersis ventis prohibeantur. interim liberum sit nauibus Anglicanis et alijs ad portandos Anglos destinatis portum libere ingredi et egredi sine nullo impedimento. obsides dati Oliuarius Manerus Rotelandiae comitis frater, Pellumus, Horseus et Laigtho duces. haec acta V Kal. VIItil., octauo post Momorantij aduentum die. interea rex Criquetotium venerat, medio inter Fiscanum et oppidum itinere, ad quem Momorantius F. a patre missus cum deditionis condicionibus a Beruicensi subscriptis. postridie in conspectum oppidi venere naues, quae ex Anglia OIO IO CCC auxiliareis portabant, quas mox Clintho maris praefectus cum clasle LX nauium armatarum sequebatur. sed vtrique iam deditione facta frustra fuere. egressis Anglis et nauibus impositis Corboranus Cardillacus Sarlabossius cum VI signorum praesidio loco praeficitur; rex et Regina aduerso flumine Kal. VItil. venere, pleno gaudio ob rem bene gestam exultantes, palam dictitante Hospitalio, nunc vel maleuolis et obtrectatoribus constare, quanto regni bono pax nuper facta esset, qua non solum finis perniciosissimo bello ciuili impositus, et domus regia, ex qua salus ac regni robur pendet,
ante diuulsa nunc optime coalesceret, sed quae durante bello ciuili amissa fuerant, et ab hostibus regni occupata, statim eorum ipsorum, qui nuper ob religionem dissidentes cum hostibus stabant, opera ac virtute recuperata essent. ab eo tempore potius bellum inter nos et Anglos saeuire desiit, quam pax esse cepit, Trocmartono ab Elisabetha Angliae Regina ad regem frustra tunc misso. inde rex cum Regina et aulico comitatu Rotomagum venit, et vrbem armatus publica laetitia ingressus est. tumque Regina, vt omnem Condaeo et Momorantio E. M. publicae administrationis spem praecideret, et ita summam potentiam sub regis nomine in se transferret, Hospitalij consilio vsa regem maiorem pronunciari voluit, renouata Caroli V constitutione, qua, exemplo Ioae, Iosiae, Dauidis, Salomonis et Hieremiae, reges deinceps vbi quartum decimum annum attigerunt, administrationis regnorum nanciscendae et suscipiendae capaces declarantur: quae constitutio anno sal. OIO CCC LXXIII facta, anno post XIII Kal. Iun. in Senatu rege praesente et magna Principum ac procerum et omnium regni ordinum corona promulgata est, et ab eo tempore Palladij instar in regni archiuis, Parisiensis Curiae actis, et S. Dionisij coenobio asseruatur. id vero vt sollemni ritu fieret, rex cum Regina, Aurelianensi duce fratre, consanguineis principibus ac proceribus, sacri consistorii consiliariis in Senatum venit XVI Kal. VIIbr. et vbi consedit, eo se venisse dixit, vt post pacatum regnum, et Anglos expulsos, qui iniuria Gratiae-portum occupabant, immortaleis Deo gratias ageret, cuius adeo praesens auxilium in his turbis expertus esset, et omnibus notum faceret, quando maiorem aetatem attigisset, nolle se inobedientiam suorum his vltimis temporibus vsurpatam amplius ferre; quinimo velle, vt edictum a se conditum, quo vsque ex concilii sententia controuersiae de religione decisae fuerint, aut aliter ipse decreuerit, ab omnibus religiose obseruetur, qui illud violauerint, tanquam rebelles et imperia sua detrectantes castigentur. iubet insuper, vt omnes vbique in vrbibus ac pagis arma deponant, inhibetque, perduellionis poena proposita, ne vlli Franciae regno subditi, non exceptis quidem fratribus, posthac in peregrinis ditionibus, nisi petito ase comeatu, aut cum principibus siue foederatis siue hostibus secreta consilia habeant, illucve se inscio mittant. praeterea ne vlla pecunia iniussu suo cogatur aut conferatur, ea de re edicto proposito, quod in omnibus regni Curijs promulgari velit. tum senatores admonet, vt recte riteque ius dicant, suamque conlcientiam erga Deum liberent, ita vt omnes quiete secureque degentes in obsequio sibi debito contineantur. tum Hospitalius longam et grauem ad Senatum orationem habuit, et quae rex breuiter disseruerat, copiosa amplificatione repetiit, et comparatione facta regis ingressus superiore anno post captam vi vrbem admodum luctuosi, et huius adeo laeci, verum esse ostendit, quod a principe poetarum dictum est, diem quaudoque nouercam, quandoque matrem existere. id ex recepto nuper Gratiae portu patere, cuius eo felicior successus sit, quod postridie quam oppidum deditum est. auxilia Anglica summissa aduenerint. ea vero expugnatione simul et de Caleti negotio transactum fuisse, ad cuius restitutionem post octennium fidem rex Henricus parens obligauerat, ea lege, vt si alteruter bello alterum intra id tempus prior lacesseret, iure sibi competenti excideret, quam in legem cum Angli commiserint, ius quoque, quod illis ad Caleti repetirionem competebat, amisisse. tum ad maiorem regis aetatem deueniens, duo prudenter a maioribus constituta dicit, alterum, vt post regem mortuum, ne turbis porta aperiretur, nullum apud nos interregnum esset, et mortuum viuus statim exciperet. alterum, si contingat legitimos successores reges minores esse, ne diu summa administratio in incerto sit, et rectorum ambitione regnum periclitetur, vt reges statim, vbi decimum quartum annum attigerint, maiores et regni per se administrandi capaces habeantur, eam aetatem regem ingressum non tamen expleuisse, sed non vt in minorum restitutione aetatem a momento ad momentum computari: verum vt in publicis muneribus et honoribus annum ceptum pro completo haberi, in eamque rem cum praefatione et petita venia ex Pandectis vulgarem iuris Romani regulam adducit, qua in honoribus fauoris caussa constitutum est, vt pro plenis annos inchoatos accipiamus. eam igitur aetatem regem ingressum
publicam administrationem capessere, ac iubere, vt in omnibus et per omnia mandatis suis deinceps pareatur a cunctis ditioni suae subditis ordinibus ac personis, excepta Regina parente, sub cuius optimo ac prudentissimo regimine ipse porro rempub. administraturus sit. nunc vero, vt optimi illius regiminis specimen edat, velle ac iubere, vt edictum nuper ad pacandos regni tumultus factum ab omnibus seruetur, arma deponantur, nemini priuatim in peregrinis ditionibus aut cum externis principibus secreta consilia inire inscio se et iniussu suo liceat: tum monere Senatores, vt in munere suo recte riteque versentur, edicta ac regias constitutiones, vti iurisiurandi sollemnis formula fert, seruent, nec quod inueterato errore supremi iudices sibi licere putant, legem, dum interpretatione mollire conantur, cauillatorie detorqueant et eneruent: omni affectu vacent, neque quidquam gratia odio aut preiudicio agant; denique castas et puras a sordibus manus ad iustitiae sacra afferant, nec litigatoribus ea in re indulgeant, sed nec litem ex lite serant; ambages, tricas et longa litium sufflamina recidant ac contrahant, et ita agant, vt quicquid egerint, ab omnibus conspici et cognosci velint; neque tam de iis, qui curiae secreta ad regem deferunt, conquerantur, quam diligenter caueant, ne quid huiusmodi fiat, quod ad regem deferri debeat; neque enim contra iusiurandum committere, qui ad regem, quae emendatione indigent, aut eius Cancellarium, qui supremae regni iurisdictioni praeest, non animo obtrectandi, sed reipub. subueniendi caussa defert: eam ob rem Mercurialeis conuentus institutos, quorum acta et decreta ad regem perferri debeant: ad summum, censuram eius, qui iurisdictionem mandat, neminem defugere aut exhorrescere debere. perorantem excepit Antonius Santantotius Curiae princeps, homo grauitate insignis, qui laudata ciuili virtute, quae in pietate excolenda, fortitudine regenda, et iustitia administranda versatur, hisque tribus tanquam firmissimis societatis humanae vinculis remp. continet, praecipue in iis enarrandis quae ad puram et integram iuris dicendi scientiam pertinent, immoratur, eiusque potentiam amplificat, vt quae viuis mortem irroget, mortuos in vitam excitet, diuites exuat, egenos bonis impleat, honestiores infamia notet, infameis honoribus restituat, et ita ambitu suo vitam bona et dignitates hominum complectatur, eoque magis prudenti principi laborandum esse dicit, vt viri pietate, morum probitate prudentia et doctrina insignes iuri dicundo praeficiantur, quod omnes sperent sub eius imperio, moderante res Regina parente, exemplo Mammaeae sub Alexandro, Helenae sub Constantino, Blancae sub B. Ludouico IX, quae pietate et iustitia ac rara externarum rerum felicitate abundantia et publica securitate tempora sua illustrarunt. quibus dictis, Regina assurgens vltro a se regni administrationem ab ordinibus regni delatam in filij iam maioris manus consignare declarat, et in publicam obsequij fidem ad regem tendens, qui eam e throho descendens aperto capite excepit, flexis genibus filium deosculatur, qui suscepta hoc ritu regni administratione in matris eam potestate futuram magis quam antea dicit; cumque rursus rex in solio consedisset, principes ac proceres, qui aderant, ad regem perrexere, et flexis in terram genibus ei manum deosculati sunt hoc ordine, Alexander Aureliani dux regis frater, Henricus Nauarrae princeps, Carolus cardinalis Borbonius, Ludouicus Condaeus, Ludouicus Monpenserius, Franciscus Delfini comes Monpenserij F., Carolus Rupisurionius omnes ex Borbonia, hoc est, regia familia, Odetus Colinius Cardinalis Castellionaeus, Ludouicus Lotaringus, Guisius cardinalis, Helionorus Aurelianus Longauillae dux, Annas Momorantius E. M. stricto gladio, Michael Hospitalius cancellarius. Brissacus, Momorantius et Burdillonus equitum tribuni, Cl. Gufierius Bosius marchio hipparchus. haec clausis ianuis acta, quibus reseratis et admissa ad publicam audientiam confluente multitudine edictum iam memoratum alta voce a primario curiae amanuensi recitatur, ac more solito audito cognitore regio ac postulante promulgatur. Rotomago Dieppam rex excurrit, et ibi de decimis edictum condit IIII Eid. VItil. in sacri ordinis gratiam iura sua cottidie interuerti et vsurpari quiritantis, quo iubentur omnes cuiuscunque condicionis sint, decimas, pensiones, et alia iura, quae ecclesiasticis debentur, intra tempus a lege aut conuentione praescriptum exsoluere; ni faciant,
edicitur, vt rex ipsorum bona possessum eat, et sequester regis nomine alius a colono aut mandatario eorum administrationi praeficiatur. missum inde per Lutetiam, Ludouicum Sangelasium Lansacum de maiore regis aetate edictum Rotomagi publicatum, vt in Curia promulgaretur; verum intercessit Senatus, et Christophorum Thuanum Senatūs principem, Nicolaum Preuotium classium inquisitoriarum praesidem, ac Gulielmum Violam e suo ordine delegauit, qui caussas, cur promulgationem aut distulissent, aut recusassent, apud regem exponerent. ij ad Medontam Dieppa redeunti regi obuiam facti et perbenigne auditi sunt. eorum rationes erant, contra morem factum esse, vt edictum vllum primus in Rotomagensi aut alia regni Curia promulgaretur, quam in Parisiensi, quae et regni ordinum auctoritatem retineret, et regni primaria et Parium Curia censeretur; et ex qua denique tanquam ex matrice ceterae propagatae essent: tum videri eo edicto religionis, quae vna esse debet, multiplices sectas introduci et approbari. additum erat, ad Lutetiae quae metropolis atque adeo regni arx esset, securitatem pertinere, vt populus Parisiensis minime exarmaretur. ad ea rex adhuc ephebus a matre instructus respondit, facere se non inuitum aut ingratiis, vt more suorum maiorum supplicationes regni curiarum benigne audiret, quibus intellectis, et vbi quid suae voluntatis esset, aperuisset, eorum partes esse, vt parerent, et iussa exequerentur. quod ad edictum de maiore aetate sua factum et a se tanquam maiore propositum attinet, id ex Reginae parentis, quam summae rerum praeposuerit, et principum ac procerum, consilio fecisse, et eo in loco, in quo praesens reip. status ac negotiorum necessitas exigere visa est; quod proculdubio in sua potestate et arbitrio positum sit: tum vt fidem dictorum faceret, principes ac proceres, qui aderant, coram delegatis interrogat, an non sibi auctores fuissent, vt de maiore aetate sua et constituenda rep. edictum proponeretur? quibus praeeunte Cardinali Borbonio respondentibus ex sua sententia edictum tanquam regno vtile ac necessarium propositum fuisse, rex ex eo responso sumpta fiducia subiecit, demum eos intelligere non ex sua ac reginae matris, verum ex vniuersi consistorij sententia edictum factum, cuius rationem et si minime teneatur reddere, inpraesentiarum voluisse vt de ea ipsis constaret: ceterum iubere, vt non sicuti prius cum in minore aetate constitutus esset, sic in posterum secum agant, nec se negotiis, quorum cognitio ad eos non pertinet, se immisceant: nam ad hoc a regibus institutos, vt iuter priuatos iuxta leges, consuetudines, ac regias constitutiones aequabile ius dicant; proinde quae ad publicum regni statam spectant, regi ac consistorio eius relinquant, nec se praeiudicata per veterem errorem opinione deinceps pro regiis tutoribus, regni defensoribus, et Lutetiae custodibus gerant; ac si quid in rescriptis ad eos directis insit, quod eos ad dissentiendum moueat, id velle, vt per delegatos quamprimum more recepto significent, et postquam de enixa ac postrema ipsius voluntate constiterit, mandatis pareant. haec ad fiduciam et minas composito vultu cum rex edisseruisset, Io. Monlucius episcopus Valentinus regis sermonem prosequens multa contumeliae propiora in senatum et magistratus, qui ad prima regis mandata non obtemperarent, assentatorie effutiuit, tanquam statūs publici ignaros et in summo munere parum sincera fide versanteis, idque in Reginae gratiam neque tam vt regis potentiam stabiliret, quam vt impotenti imperiosae feminae ambitioni turpiter famularetur. secundum haec delegati ad Curiam referunt, et Senatus cognita regis voluntate ac consilio rursus res in deliberationem deducitur, et vt erant diducta in duas partes studia, calculi quoque iudicum adaequauerunt, missique continuo Petrus Seguierius Curiae praeses et Franciscus Dormius inquisitoriarum decuriae praeses tanquam aleae iudicii adhuc alternantis diremptores, qui regem, gui tunc Medulani erat, de re tota edocerent. Regina vero, quae reuocato edicto Rotomagi publicato vna et auctoritatem suam conuelli, et non tam paribus sententiis iudicium suspensum, quam factionibus scissum Senatum doleret, auditis delegatis pro responso placitum admodum insolens in consistorio procerum frequenti Senatu fieri curauit VIII Kal. VIIIbr. quo rex non habita decreti Parisiensis ratione, quod tanquam nullum, et ab iudicibus, ad quos rerum, quae publicum regni statum spectant, cognitio minime pertinet, factum renocat, acdecernit,
vt edictum proximo VItili mense factum in Curia publice lectum promulgetur nulla praescripta condicione, cui promulgationi interesse teneantur omnes Curiae praesides ac consiliarij, nisi morbo aut legitima alia caussa impediantur, alioqui ad tempus magistratu summoueantur; inhibetque, ne in posterum in controuersiam deducere, statuere, deliberare super decretis a rege conditis praesumant, quae ad publicum regni statum pertinent, maxime postquam apud regem intercesserint, et de ipsius voluntate cognouerint, vti iam in hac caussa factum sit; sed ea, sicuti mandatum fuerit, promulgare et in acta referre teneantur; iubet insuper, vt syngrapha iudicij nuper facti inducatur; et laceretur, quo memoria noui et insolentis facti obliteretur, et ita culpa agnita et emendata, ipse quoque, quod illos facturos speret, omnem rei sensum ex animo deponat, postremo enixe Io. Tilio curiae protonotario iniungitur, vt hoc placitum seu diploma in acta publica referat. ita dimissi delegati, quibus in Curia auditis, et cognita regis voluntate ac consilio, audito cognitore regio, non etiam postulante, edictum de maiore regis aetate promulgatum fuit IIII Kal. VIIIbr. deinde rex Lutetiam venit, moxque eodem venere Lotaringicae familiae proceres pompa funebri, de detestando Guisij paricidio coram rege suppliciter expostulaturi, et vt de caedis auctoribus ac conscijs supplicium sumeretur, demissis precibus petituri. praeibat Antonia Borbonia parens prisci moris ac grauitatis femina, et pone eam Anna Atestina coniux longo syrmate verrentes humum; tum sequebantur liberi et post eos fenunae nobiles tecto vultu eiulatibus personantes, dein cognatione coniuncti et amici composita ad tristitiam scena, quod arte factum, vt illorum omnia plerique interpretabantur, non tam vt commiserationem apud regem et in aula excitarent, quam vt recentem plebis erga defunctum beneuolentiam hoc lamentabili spectaculo erga liberos continuarent. vbi propinquauere, in genua procubuere omnes, quibus surgere iussis et Borbonia praecipue atque Atestina suble uatis, rex perbenigne earum querellam audiuit, et negotium sibi hoc curae fore respondit, remque in commodius tempus distulit. ea re Colinium, et si non nominaretur, peti nemo ambigebat, quem Condaeus iam ante Eid. Maij edito publice scripto tanquam amicum, et vxoris, ex qua complures liberos sustulisset, auunculum, et multis egregie factis de rege regno ac se bene meritum tuendum suscepisse declarauerat, eosque qui eum alia quam iuris via adorirentur, se inimicorum loco habiturum praedixerat. de cetero hic annus vatiis edictis ac constitutionib. condendis ac promulgandis insumptus fuit. iam biennio ante cum rex ad Fontembellaqueum esset, vt transactionibus, quae ad resecandam litium pullulantem luxuriam optimum remedium sunt, maiorem vim et auctoritatem tribueret, edixerat, vt quae inter maiores citra dolum ac vim de rebus, quae in contrahentium commercio ac libera dispositione sunt, factae essent, nullo pacto rescindi possent, ne Iaesionis quidem vltra dimidiam iusti pretij obtentu, vel etiam doli, qui ex re ipsa non personarum facto inest, sed agentes contra illas statim a limine iudicij repellerentur. id licet optima ratione decretum, tamen non nisi hoc anno XV Kal. Iun. in Senatu promulgatum est. rex item VII Kal. Iun. Claudium Gripponem Saniulianum regni fodinarum curatorem creauerat, et in ijs, quae aut iam inuentae essent, aut porro effoderentur, contra etiam proprietarios decimam sibi attribuerat, quod edictum Kal. Vtil. in Curiae acta relatum fuit. prospectum et licentiae librariorum libellos promiscue nullo permissu clam edentium, decretumque ne quis libros nouos, antequam a delegatis in consistorio principis examinati sint et approbati, typis mandet poena capitis et bonorum publicationis in eos, qui contra fecerint, constituta. qua de re diploma IIII Eid. VIIbr. Medontae a rege factum, in Senatu publitatum fuit III Kal. Xbr. in gratiam item sacri ordinis dioecesis Parisiensis decretum XV Kal. IXbr., vt plebani ac curiones ab hospitiis militaribus, annona, et aliis, quae militi alendo in transitu imperari consueuerunt, immunes essent, eaque de re diploma factum, quod eodem die, quo superius in Senatu promulgatum fuit, decretique illius executio ac cognitio Praetori Parisiensi peculiariter attributa. ad vrbis item ornatum decretum iuxta comitiorum Aurelianensium postulata, curatores viarum viderent, ne proiccta in aedificiis de nouo construendis vlla essent, instituta et mercatorum Lutetiae iurisdictio edicto
ea de re facto, quo decernitur, vt ex eorum numero iudex vnus et IIII consules quotannis deligantur, qui de omnibus controuersijs inter negotiatores ratione negotij mouendis summatim cognoscant; et si quidem lis quingentas libras non excedat, appellare ab iis non liceat; si excedat, sententia quidem executioni cautione data demandetur, ceterum appellatio ad Senatum deuoluatur. edictum a rege Xbri mense conditum in Senatu diu agitatum tandem XV Kal. Febr. sequentis promulgatum fuit. ea demque iurisdictio postea Aureliani, Autilliodori, Augustobonae Tricassium Durocortori Remorum, Agendici Senonum, Caluimontii in Bassiniaco agro, Bellouaci, Auarici Biturigum, Catalauni et in aliis regni vrbibus exemplo passim serpente instituta est. et haec quidem a prudentissimo et optimo Cancellario pro tempore ad publicam vtilitatem decreta. inter bona malane numerari debeat illud, cui a consignationib. nomen fecere edicti condendi auctores, variatum est sententiis, cum alii ad coercendam temere litigantium libidinem optimum remedium iactarent; alii pessimo exemplo fieri dicerent, vt ex eo, quod rex subditis suis gratuito debet, vectigal institueretur. conditum tamen ea de re edictum mense IXbri, et post multas iussiones expresso regis mandato in Senatu recitatum est Eid. Xbr. ea lege, vt per septennium tantum locum haberet, additumque, Senatum singulis annis vehementer apud regem expostulaturum, vt non expectato septennio edictum reuocaretur, id certe postea quamuis pluribus restrictum ac temperatum interpretationibus fuerit, tandem vt damnosum ac pudendum omnino obsoleuit. sub exitum anni Lutetiae casus interuenit, qui nondum bene coalita per pacem concordia res paene conturbauit. Charrius strenus bello vir a nobis antea multoties commemoratus, et a B. Monlucio in commentariis saepius laudatus, cum se his vltimis temporibus totum Guisianis partibus addixisset praetorianae legionis tunc primum ad regij corporis custodiam institutae sub Philippo Strozio primarius dux, ab Andeloto Gallici peditatūs praefecto se sensim alienauerat, et ad eius imperia superbe respondebat. ea iusta Andeloti offensio fiduciam fecit Castellerio Portalio homini genoroso, cuius Charrius fratrem Mirandulae olim interfecerat, vt si de eo vltionem sumpsisset, Andeloti patrocinio aduersus aulicorum gratiam protegeretur. itaque die festo cum ad Michaelis pontem apparitores, quorum cohors eo in loco excubat, nulli essent, cum delectis Charrium aggreditur, eumque cum duobus, qui cum eo erant, interficit; quo facto cum suis aufugit, trepida vrbe maioris mali, quam inde secutum est, metu. id etsi regina, quae mortuo Guisio Charrium Monlucij commendatione sibi conciliauerat, admodum moleste ferret, tamen factum in praesens dissimulauit, satisque habuit, si mortuo in plebeculae solatium magnifica pompa in vrbe parentaretur. postea in Castellerium ac socios tanquam contumaces lata mortis sententia, et cum comprehendi non possent, stramineae effigies plaustro traductae et in Michaelis ponte patibulo suspensae sunt. extremum annum clausit Caroli Cossaei Brissaci mors cum semper antea, tum bellis Subalpinis clarissimi sua aetate ducis, cuius meritis inter alia decora hoc omnium tam suorum quam externorum consensu tributum est elogium, quod omneis Gallos duces, qui signa in Italiam intulerunt, felicitate in expeditionibus suscipiendis, et prudentia in iis, quae bello quaesiuerat, conseruandis, longe superauerit. tandem arthitride dui vexatus, attenuato continuis doloribus corpore Lutetiae decessit, cum tantum aetatis annum LVI attigisset, in cuius locum ob merita paterna et Cardinalis Borbonij commendatione creatus est tribunus equitum Henricus Momorantius Damuilla. in Italia hoc anno suspensis de Concilij euentu animis magis a motibus cessatum est, quam quietae res omnino fuere. Genuenses, Finalium, quod ad imperij iurisdictionem pertinere diximus, in Liguria occupauerant Carrectae familiae oppidum, ad id votis et ope oppidanorum adiuti et inuitati, qui dominos suos pertaesi ad libertatem sub Genuensis reip. patrocinio aspirabant. ea de re cum Alfonsus Finalij marchio apud Caesarem saepius conquestus esset, et postremo litem Genuensibus intendisset, tandem Caesar secundum Alfonsum pronunciauit, et Genuenseis ad Finalij restitutionem et sumptus ad id bellum factos marchioni refundendos condemnauerat. cum tamen non parerent Genuenses, postremo Caesar faecialem ad eos misit, sed irrito initio successu
paullumque res ob eorum contumaciam a bello abfuit: verum interuentu Philippi Finalium marchioni inuitis oppidanis restitutum est, et ita Genuenses Caesari reconciliati, quos non minor cura angebat, de Corsica, in qua Sanpetrus Ornanus Corsus homo ferox et otij impatiens sequaces vltimis bellis suis ad defectionem per emissarios solli citabat. nec deerat color illius verbis, exemplum suum inde ostentantis, qui post pacificationem bonis non restitueretur, et inde metum a Genuensibus, intentantis, qui odio irreconciabili aduersus eos, qui Gallicas partes secuti essent, inflammati, ipsos tanquam suspectos aut insula expellere, aut omnino tollere decreuerant. is vero cum nihil praesidij in Gallicis opibus videret, cum Pontifice, dein cum Cosmo clam egerat, et fidem atque operam suam ad occupandam Corficam vltro retulerat. inde ad opes externas reuolutus, ne quid intentatum relinqueret, etiam in Africam ad Dragutem transierat, ex cuius consilio Constantinopolim profectus, etiam cum Purpuratis eadem de re egerat, allatis ad eos Nauarri, dum adhuc in viuis esset, commendatitiis literis; quod Genuenseis de Italiae principibus frustra a Corso follicitatis securos male habebat, quippe veritos, ne Nauarrus cui de Sardiniae regno tradendo spem factam sciebant, ob viciniae commoditatem oculos in Corsicam coniiceret, et Gallicas opes, quas tanquam regni Praeses penes se habebat, cum Turcis belli ad omneis occasiones inter Christianos alendi cupidis in eam rem sociaret. verum is metus mox euanuit, mortuo Nauarro, cum quo spes omnis de Turcicis auxiliis Corso erepta et extincta est. itaque omissis externis subsidiis ad proprias ac suorum sequacium vireis confugit; et tantum apud eos sollertia et innata pertinacia effecit, vt bellum longe periculosissimum quamuis exitiabili sibi fine in Corsica excitauerit. Trepidatum et toto mediterraneo mari et ni opposita Italiae ora ad famam obsidionis Orani iam ante Aprili mense Algeriae rex ex clade a Christianis ad Lotophagitidem ante triennium accepta occasionem captans Oranum Hispanorum coloniam, quae est in Africae ora ex aduerso Carthaginis nouae, et vicinam regionem assiduis praesidiariorum excursionibus infestam faciebat, in potestatem redigere statuit, et coniunctis cum Dragute consiliis ac viribus eo filium cum XXVIII triremibus omnis generis et aliquot nauibus mittit, et praemissis terrestribus Maurorum et Turcorum non contemnendis copiis ad Marzachebirum, hoc est portum magnum olim appellatum prius castra ponit, quod ab Orano terrestri itinere IIII milliarium spatio distat. oppidum a Martino Alcaudeti comitis fratre cum IO Hispanorum praesidio tenebatur, famosi illius ducis F:, qui Tremezena olim direpta, cum multa damna Mauris ac Turcis dedisset, tandem iuxta Fessam circumuentus, prius edita magna hostium strage superante numero occubuit. est autem Marzachebirum in lingua, cuius paullum inflexus procursus sinum facit CCL circiter passus introrsus retractum: rursus in eius angulo paruula insula iacer, exiguo spatio a continenti disparata: oppido circumpositi colles imminent, a quibus tormentorum ictibus est obnoxium. quod incommodum vt vitarent Hispani, arcem in vno ex collibus, cuius altitudo ceteris exstabat, construxerant ac praesidio firmauerant, quod primum omnium Mauri expugnare aggressi sunt. ad aliquot dies praesidiarij cum se nauiter defendissent, ad extremum propugnaculis decussis nocte castello excedunt et in oppidum serecipiunt, quod et extemplo Mauri aggrediuntur, insulaque IO CCC praesidio firmata, vt ab ea parte aditus auxiliis intercluderetur, pulsationem diuersis partibus instituunt: sed cum obsessis bene vertisset plerisque locis ruina, et repulso hostium aliquoties impetu praesidiarij intus murum duxissent transuerso aggere vtrimque firmatum, solumque excauassent, eo fiebat, vt muro ac cauis latentes minus ad tormentorum ictus aperti essent; ita vt obsidionem eo vsque extrahere potuerint, dum auxilia maturabantur, quae duce Francisco Mendoza in tempore aduenere. Ioannem Cardonam perperam edidit Io. Bapt. Hadrianius: nam is tantum IIII Siciliae triremibus praeerat, et inter duces recensetur ab Ant. Franc. Cirnio, qui postea ad Pignonij expeditionem profecti sunt. duce Sanctio Leua: huic Mendozae Io. Andreas Auria se coniungere iussus, cum Neapoli veniens ad Barcinonem exscensionem fecisset, aegre tulit imperium, quod sibi deberi putabat, alteri delatum. sed cum Philippus, ad quem ille magnis itinerib. contenderat, factum excusaret, quod
instans Orani periculum, cuius salus in sola celeritate verteretur, Mendozam, quem praesto haberet, deligendi necessitatem imposuisset, cum Auriae ex Italia aduentus serior existimaretur, Auria excusationem vt minime fucatam et a re ipsa profectam accepit, ea lege, vt sine vllo honoris titulo, tanquam in voluntaria militia, operam in ea expeditionenauaret. itaque triremium cura Pagano fratri ex Philippi consensu tradita, ad quem mandata regia deferebantur. inde vtrique Carthaginem nouam petunt in speciem concordes, sed ex recenti offensione nonnihil exulceratis animis, cum Mendoza sibi controuersiam de imperio motam indignaretur, Auria dignitatem suam immunitam doleret; quod in caussa fuit, vt pulcra rei bene gerendae occasio e manibus erepta sit. nam cum duorum dierum nauigatione secunda vsi in conspectum montis, cui Oranum subest, venissent, Mendoza statim refixis malis vela demitti imperat, ne procul ab hoste conspiceretur; Auria aduersante, et id sine ratione de ante tempus fieri contendente. ita intermisso cursu, et rursus nocte sequenti, qua iter inchoatum persecuti sunt, mutata nauigatione effectum est, vt prima luce XXI ab Orano miliaribus abessent, vnde ab alto conspecti tempus idoneum praecipiendae fugae Mauris dedere, qui si improuiso depulsi fuissent, ad armamenta componenda, seque ad nauigationem aptandos haut quaquam satis temporis habuissent. ita classe praecipiti fuga dilapsa, terrestres copiae ac castris per summam trepidationem incensis, nonnullisque machinis partim relictis partim vel corruptis vel submersis ab obsidione discessere. nostri quod tempus rei gerendae nondum exiisset, Philippi iussu Pignonium arcem oppidiin Africa, quod Veleziam vulgo vocant, in scopulo sitam tentant, infame piratarum receptaculum, ex quo illi in circumiecta maria excurrentes assiduis praedis litora Hispaniae infestabant, interdum etiam fretum Herculeum praeteruecti comeatus ex India venienteis intercipiebant, magno non solum damno, sed et pudendo Hispani nominis probro. ad ea incitabantur Petri Vanegae Melillae praefecti vrbis, qui per duos loci praesidiarios a se corruptos rem confici posse confirmabat. quod cum Sanctius Laeua in locum Mendozae ex morbo decumbentis suffectus tentasset, classe noctu ad promontorium cum scalis summo silentio appulsa, nostri non a desertoribus, vti sperauerat, sed tormentorum ictibus excepti sunt, ita conatus ille pro tempore frustra fuit, qui anno post feliciter successit. Paullo ante Mediolani magnorum motuum principium factum est, serpente ob viciniam ex Gallia per Allobroges et inde trans Alpeis in Saluciae principatum nouarum de religione opinionum contage. Sabaudus, qui bellum Conuallense ob eam caussam infeliciter ante triennium susceptum vtcumque composuerat, malum, quod a bello et violentia vireis sumebat, pace ac patientia frangendum esse sibi persuaserat: quo in consilio dum perseuerat, ex Subalpina regione, in qua clam Protestantes tolerabantur, in Insubres eadem facilitate malum sensim manauit; cui cum mox in ipso nascendi initio seueritate occurrendum existimarent Hispani, ad idque lucri ingentis et emolumenti consequendi spe incitarentur, Philippus enixis precibus a Pio IIII contendebat, vt Pontificia auctoritate S. Inquisitionis iurisdictionem, vt in Hispania, sic Mediolani constituere liceret. re in consistorio deliberata, cum contra censerent complures Cardinales, Pontifex, quamuis inuitus faceret, vt in Mediolanenseis ciues, vnde ipse originem ducebat grauius quidquam statueret, tamen cum Philippo roganti id negare non posset, ex Pij Carpensis consilio concessit, confecto ea de re diplomate; de quo vbi fama increbuit, immane, quantum omnium animi primo commoti et mox exasperati sunt, parumque abfuit res a seditione haut absimili tumultibus Neapoli ob eandem causam ante aliquotannos sub Petro Toletano exortis. quod cum videret Ferdinandus Consaluus Cordubensis Suessae dux, qui decedente e prouincia Piscario marchione insubribus nuper praepositus fuerat, ne initia magistratus sui pari seditionis ac seueritatis exemplo foedarentur, apud Philippum et Pontificem missis ex ciuium numero legatis tenuit, vt consilium de instituendo Hispanicae inquisitionis Mediolani tribunali tanquam publicae tranquillitati detrimentosum omnino omitteretur. Eodem tempore et in Calabria metus iniectus ab exulibus, qui quamplurimi sunt illis locis, ex quibus vnus Cosentiae
egressus in tantum audaciae creuit, vt Marconis regis sibi nomine assumpto, regia etiam insignia et auctoritatem inter suos vsurpauerit. iamque iustum exercitum coegerat, et late fusis copijs ex praeda et latrocinio suos alebat; Crotone etiam, sed irrito successu, tentata. contra tantam multitudinem cum edicta consueta parum valerent; datum negotium a regni praeside Cerchiarae marchioni, vt cum IO C equitibus ad eos delendos proficisceretur, qui homines scelerum conscientia attonitos et ob id inuicem infidos inopinato aduentu huc illuc palanteis nullo negotio dissipauit. Nunc quae in VII trionali plaga gesta sunt paucis expediam, a rebus Scoticis initio ducto. eo anno nihil fere memorabile ibi actum. multa pecuniaria edicto irrogata est, si quis quadragesimalis ieiunij tempore carnibus vetitis vesceretur, quod non religionis, sed publicae vtilitatis caussa decretum fuisse satis arguit, quod fani Andreae antistes in arce Edimburgi eodem tempore inclusus fuit, quod in aduentu Reginae sacris more antiquo faciendis et audiendis non abstinuisset, ceteris qui eiusdem rei insimulati fuerant, leuiter quidem multatis, sed grauiore poena denunciata, si postea decreto ea de re facto minus obsequentes deprehenderentur. dein comitiorum, quae in XIII Kal. Iun. indicta fuerant, die, Regina coronata; ac veste regali amicta in Senatum insolita pompa, et ad hunc diem nouo prorsus Scotis spectaculo venit. heic quaedam in Protestantium gratiam decreta, et in monetarios aliquot seuere animaduersum fuit. exeunte autumno rediit in patriam Reginae permissu Matthaeus Stuartus Leuiniae comes, qui a nostris ante XXII annos et a Regina vidua Dauidis Betonij cardinalis instigatu Scotia pulsus, proximis comitiis dignitati ac bonis restitutus est, Regina eam restitutionem multa verborum honorificentia prosequente. huius et mox filij Henrici Stuarti Darlaei aduentus qui in III menseis comeatu ab Anglis impetrato in Scotiam quoque venerat, magnam reip. Scoticae mutationem attulit, vt in sequentibus dicemus. Quomodo Ericus Suessiae rex turbulentis suis consiliis vicinorum principum ac ciuitatum inuidiam et odium prouocauerit, supra diximus, nunc quam ex odio illo ineluctabilem tempestatem vltro sibi accersiuerit, videamus. cum Mosci superiore anno quieti in Liuonia fuissent, Ioannes Basilij F., qui Polonis Maio proximo bellum denunciauerat, hoc anno in Lithuania arcem Polotiam ad Duneae et Polotae confluenteis sitam et oppidum amplissimum ei subiectum obsidione cingit, et magna tormentorum vi concutit. nusquam maior machinarum in vllo exercitu numerus, vt quibus trahendis XL OIO rusticorum inseruirent. tandem oppidani, cum de seruando oppido desperarent, eo incenso in arcem aufugiunt, quae Moscis XV Kal. Mart. dedita est, dum Sigismundus interea regni comitiis Petricouiae celebrandis occuparetur. victor capta arce loci praefecto in Moscouiam cum liberis et vxore ablegato et oppidanis vrbe pulsis inaudita crudelitate per V dies alimenta subtrahit, pueros infra X annos mactat, alios grandiores secum in seruitutem abducit, et Tataris pro mancipiis vendit, in cunctos nullo sexus aut aetatis discrimine saeuiens, priter quam in tormentorum libratores, quos stipendio conductos in rei bellicae vsum seposuit, et ita Lithuania caede, incendio ac praedis vastata, domum retro abiit. qua re iritati foederati eo maturius bellum contra Ericum Suecum, cuius temeritati has cladeis tribuebant, sibi gerendum existimauerunt, quo importuni hostis et in visceribus haerentis incommodo sublato ad arma in communem hostem coniungenda expeditiores essent. primum Lubecenses bellum ei denunciauere V Eid. Iunias, publicato scripto, in quo noui regis Gustaui parentis ipsius ingratitudinem exprobrabant, qui auxilio, comeatu, pecunia a ciuitate sua adiutus et ad regium fastigium euectus, pro tot beneficiis indignam gratiam bene meritis de se vicinis rependisset, Lubecensium bonis direptis, ipsis saepius in carceres coniectis, ac compluribus ex iis crudeliter necatis, reip. veteribus priuilegiis ac recentibus in regno sublatis, et negotiatoribus Lubecensibus complureis annos grauibus vectigalibus ac tributis indigne vexatis. tum Erici ipsius, postquam pater viuis exemptus esset, erga se maleficia enumerabant, qui ad damna a parente illata etiam noua adiecisset, et nauigationem Russicam priore anno impediisset, Lubecensium negotiatorum nauibus ac mercibus in aperto ac libero mari captis: neque
interea Caesaris et VII virorum principum, crebris item ac magin impendij dele gatorum missitationibus quidquam obtinere ab eo potuissent; his rationibus adductos se dicebant, vt ei bellum denunciarent, vt quae iure gentium antiqui foederis et amicitiae ab ipso impetrari non potuerint, armis repeterent. quod ad nauigatio nem Russicam attinet, ita res habet. in Liuoniae et Moscorum confinibus Narua est fluuius cum cognominibus ab vtraque ripa oppidis, et Narua quidem Russorum ob maleficia transfugis nostris, aut iis, qui decoxerant, tanquam tutissimum perfugium patebat, ob id Liuonis prudente iuxta et reipublicae Christianae vtili consilio nauigatio illuc interdicta fuerat, ne commercio nostrorum barbari rariores artes ipsis ignotas, et quae ad rem naualem ac militarem et praecipue tormentariam pertinent, edocerentur. sic enim existimabant, Moscos, qui maximam Septentrionis partem tenerent, vbi classis potestas fieret, Naruae condito emporio et exstructo armamentario non solum in Liuoniam, sed etiam in Germaniam effuso exercitu penetraturos. ita memoria nostra Turcos Genuensium lucri cupiditate illectorum frequentatione rem naualem edoctos Hellespontum transmisisse; et inde Graecis transfugis et piratis adiutoribus classe instructa Constantinopolim imperij Orientalis caput, et mox Macedoniam et lllyricum et vniuersam Peloponnesum in potestatem redegisse. itaque maritimae orae ciuitates missis Lubecam legatis communi conuentūs in ea habiti decreto, Naruensem nauigationem omnem ita sustulerant. vt pro infamibus omneis eos haberent, qui eo merces suas importarent, iure denique omni negotiationis interdicerent, et res eo importandas aut ibi comparatas auctionibus factis publicari fiscoque addici debere pronunciarent, eo metu deterriti negotiatores ad haec vsque tempora ab illa negotiatione abstinuerant: adeo vt neque paullo honestiores homines ibi domicilium haberent, donec impressione a Mosco in Liuoniam facta et capto Torpato aliquot millia liberorum capitum in miserabilem seruitutem abducta sunt, et deducta Torpatum colonia, Lubecenses, quibus commercij intermissio molesta, et alioqui praeter quaestūs iacturam nihil inhonestum videbatur, commercium, quod cum Reualiensibus Liuonis exercebant, propter Moscorum potentiam intercluso autinfesto illo itine e Naruam Russorum transtulerant, frustra reclamante Gul. Furstembergico, qui periculum veritus, pactorum antiquorum Lubecenseis admonere, opem poscere, decreta de Naruensi nauigatione repetere non cessabat, et si quid a suis peccatum esset damnum resarcire paratum se ostendebat. quibus rationibus victi consules Lubecenses, qui insignem mutationem vrbi haec prouincialium aucupia allatura praesagirent, et quantum periculum non solum ipsis, sed toti Germaniae immineret ab hoste praepotenti tot successibus tumido, qui CCC OIO armatorum secum traheret, et militanteis astricta disciplina tanquam conditione seruos contineret, animo prouiderent, rursus Naruicam nauigationem omnino prohibuerunt; de cetero in auxiliis laboranti Liuoniae summittendis innata ciuitatibus procrastinatione segniores. sed cum nihilominus homines lucro illecti nauigationem non intermitterent, Furstembergicus, monito pr mum Senatu, cum iis hostiliter agit; qua re iritat Lubecenses priuilegia sua contra obtendebant, quibus sibi licere affirmabant, etiam durante inter Liuonos ac Moscos bello, in intima Russiae penetrare contra obnitentibus Liuonis, qui id de terrestri profectione non maritima intelligi debere contendebant. itaque res in controuersiam coram Ferdinando Caesare Viennae deducta et diu disceptata est, qui secundum Lubecenseis pro libertate potius, quam e re Germaniae pronunciauit; et decreto non facultatem nauigandi in Moscouiam ereptam interpretatus est sed tantum prospectum fuisse, ne arma et instrumenta bellica ac comeatus ad barbatos importarentur; eam porro sibi de Lubecensibus fiduciam esse, eos diligenter prouisuros, ne ardente inter eos populos bello ex armorum importatione vllum imperio periculum creetur. quo decreto freti homines alioqui auaritia caeci non iam vniones, vt antea zingiber, piper, cinnamomum et huiusmodi luxūs ac gulae lenocinia, sed Caesaris mente interdictas merces, vt sulphur, ferrum aes, cuprum, orichalcum et omnem machinarum materiam spreto communi patriae periculo ad hosteis importare ceperunt. itaque Liuoni, qui
se non solum auxiliis speratis, sed gratia et iure destitutos ab imperio viderent, extrema necessitate coacti diuersi alij alio subsidium rebus suis quaesiuerunt, et Reualienses quidem Sueci regis clientelae se credidere: ceteri fere omnes patrocinium Sigismundi Poloniae regis elegere. at Ericus, qui Reualia aliter potiri non posset, quam si nauigationem Naruicam non solum Liuoniae, sed toti Germaniae detrimentosam prohiberet, quamuis memoria beneficiorum a Lubecensibus acceptorum ob oculos obuersaretur, quae aliquanto tempore eius consilia remorata est, tandem de inhibenda nauigatione cogitare cepit, eoque magis, quod Reualienses ei persuaserant, vileis solummodo negotiatores eam suscipere; ceterum primores ciuitatis a se stare, et ideo rem nullius esse periculi: facile enim assentiente Senatu faecem plebeiam reprimi posse. itaque iam anno superiore Ericus ad Senatum ea de re perscripserat, et exposito rei periculo monuerat, vt ciues suos ab ea nauigatione abstinerent, aut saltem, vt ftaudi obuiam iretur, comeatūs literas a se accipere tenerentur; ni facerent, periculum Reualiensium negligere non posse. ad has literas illi immane quantum exarserunt, sua priuilegia imminui quiritantes et iniuste eum facere, qui mare commune prohiberet, mox et aerem, quo viuimus, si diutius feratur, eadem ratione prohibiturus. itaque non remisso responso naueis expediunt, et pretiosissimis mercibus in eas impositis Naruam inconsulto rege tendunt, a quo interceptae cum reposcerentur, vtendum occasione ratus, eas quidem restituit, sed condicionibus admodum duris, et quas initio Lubecenseis repudiarunt, vt nimirum domum publicam sibi in vrbe sua concederent, foedusque inirent, vt quoties opus esset, militi conscribendo in vrbe locum darent. sed mercibus casu postea amissis, et legatis per Hafniam, vbi de Dani ad bellum cum Sueco gerendum se comparantis consiliis certo cognouerunt, itinere facto domum reuersi consules condicionibus reiectis et ipsi ad belli consilia inclinauere, monito prius Ferdinando Caesare, et ante omnia legatos ad Moscum misere, qui suam caussam agi ostenderent, et suppetias aduersus Suecum libertatem publicam prohibentem peterent. a quo id responsi tulere, Lubecenseis in finibus suis negotianteis se defensurum, ceterum, vt eos in aliena ditione tueatur, foedere, quod cum Sueciae rege sanxerit, prohiberi. et his quidem rationibus seu coacti siue inducti Lubecenses bellum Sueco indixere: quorum exemplo Fridericus Daniae rex, quamuis arcta cognatione cum Sueco coniunctus, (quippe ambo ex duabus sororibus Dorothea et Catharina Magni Saxonis F. F. prognati erant) praeualente seu vetere gentis vtriusque odio, siue recenti iniuria, in eadem rem prid. Kal. VItil. scriptum emittit, et Suecum cognationis, quae ipsis arctissima intercedit, penitus oblitum, non solum vetera ac recentia foedera ac pacta inter maiores atque ipsos inita ex mera insolescentis animi libidine violasse dicit, sed praeterea, quae sibi ac suis molesta et contumeliosa fore putauerit, nullo respectu fecisse. id patere ex insigni Danici ac Noruegici regnorum vsurpatione, quae ille ad contemptum suum et iniuriam in sigillis gestet, ex inuasione item ditionum, quas in Liuonia Magno Opsaliensi episcopo ipsius fratri et Reualiensi administratori hostiliter eripuerit. addebat Danos, Magnum ab ipso grandi pecunia oblata ad defectionem sollicitatum, Danus variis iniuriis affectos, libellos, famosos contra se in finitimis regionibus sparsos, ac postremo pacis publicae in Germanico oceano, ex eaque pendentis nauigationis maritimae, per piraticam, latrocinia ac depraedationes conturbationem. naueis item Danicas ad nauigationis publicae securitatem in eo mari destinatas contra amicitiae iura captas; quibus iniuriis non solum se sed omneis vicinos principes ac ciuitates ex alta pace in periculofi belli necessitatem praecipitasse. se quidem id amplius dissimulare non potuisse, sed ad iustam suorum subditorum et foederatorum defensionem contra ambitiosum regem ac publicae tranquillitatis turbatorem iusta arma pro communi libertate induisse. ad has denunciatorias literas Suecus quamvis non ita a rebus ad bellam necessariis paratus renidenti vultu respondit, regis Daniae arcta cognatione coniuncti, quoniam regali fastigio emineret, se denunciationem ac fecialem accipere, quamvis longe diuersam de eo, qui nunquam a se laesus esset, spem concepisset; Lubecensium vero fecialem ad Senatum Stocolmiam, quae regni caput est, ablegat, ad contemptum addens, reges regibus, ciueis ac rusticos ciuibus ac rusticis bellum indicere debere. iam Danus
ante denuntiationem factam negotium dederat Gunthero comiti Schuartsburgico, Georgio Hollio, Hilmero Monchauseno, Danieli Ranzouio, Hilmero Quereno, Ioanni Vischio, Iosuae Qualeno, vt equitum ac peditum delectus haberent, et ad diem condictam conuenirent, instructa IIII grandiorum nauium classe, quam praefecto Iacobo Brokenhusio ad maris custodiam mox Bornholmam ablegauerat, vt ex vrbibus maritimis et aliis regionibus in Sueciam nauigaturos transitu prohiberet. ad famam huius belli Ericus Brunsuicus homo otij impatiens, qui fastu et stolida taciturnitate vanis plerunque consiliis rapiebatur, copias instruxerat, easque Friderico bellum aduersus Suecos gesturo detulerat, quibus cum ille minime vti vellet, Brunsuicus quin militem sine pecunia diu sub signis teneri non posse iudicaret, postquam suspensos omnium aliquanto tempore animos tenuit, quid moliretur, quoue tenderet, iter postremo in Vestphaliam vertit, et Varendorpium astu capit, repetitaque acceptae ab Henrico patruele, dum arma per Germaniam passim circumferret, iniuriae veteris paeneque extinctae memoria Bernardum Rasfeldum Monasteriensem episcopum et sacri illius collegij sodaleis hostiliter aggreditur, qui pacem postremo ab homine turbidi ingenij, cum aliter perniciem a finibus suis auertere non possent XXXII OIO aureorum depensis redemerunt. inde Ericus Brunsuicus Albi ad Beizeburgum transmisso per Luneburgensem, et Megalopolensem ditionem ac Vandalicas ciuitates facto itinere ad Borussiae fineis venit, vbi acceptis mutuo II OIO aureorum a Dantiscanis, cum ingressu ab Alberto duce sororio suo contrarias copias opponente prohiberetur, confluente vndique ex vicinis prouinciis milite retro iter flectere coactus est, vexillis scissis et dissipatis copiis, tormentis etiam relictis et occultatis, et cum in itu tanta celeritate vsus esset, vt Caesarei legati nullibi eum deprehendere potuerint, in reditu fugae simili longe maiorem festinationem adhibuit, quo consilio profectionem eam suscepisset, curiosis diuinandum relinquens, cum ipse fortasse caussam eius ignoraret. interea Suecus instructa XIX nauium classe, cui Iacobum Bagium praefecerat, Danicos excubitores prope Bornholmiam ipso Pentecostes die, qui in kal. Iunias incidebat, intercipit, et nauem praetoriam cum Iacobo Borkenhusio maris praefecto ac II alias, multasque machinas bellicas, et praeter milites classiarios amplius IO CCC in potestatem redigit. inde Suceica classis XIIII dies ad Varni aestuaria commorata, quasi iura amicitiae adhuc Suecis cum Daniae rege constarent, nam haec ante denunciatum bellum acta, nulli ex Danis toto Rostochiensium nundinarum tempore damnum aut molestiam intulit, Bagio illic se ad excipiendam Christinam Hessi filiam regi desponsatam ab Erico missum iactante. verum post denuntiationem statim Fridericus collectls Varburgi in Scania circiter IIII OIO equitum et XXXIIII OIO peditum, classe item L nauium instructa, in quibus XIII Lubecensium erant, et XVI classiariorum militum cohortes ac totidem fere nautarum vehebantur, praef cto Petro Seharamo, dum Brokenhusius captiuus attineretur, Varburgo mouet prid. Non. VItil., summaque celeritate vsus Suecum incogitantem opprimit, qui tamen quamvis ad summas angustias praefracta audacia se coniecisset, non se in extremo periculo deseruit, sed portibus munitis ac faucibus montium, qui Sueciam a Daniae finibus disterminant, idoneo praesidio firmatis, nemoribusque succensis hosteis ab ingressu regni arcuit, et eorum conatus magna ex parte diligentia sua irritos reddidit. primus Dani impetus factus ad Elseburgum arcem, quae portum subiectum habet, inter extremos Hallandiae et Noruegiae fineis, per quem vnicum et solum toto eo regno in oceanum occidentalem exitus patebat, quam et corona cingit, tandemque a rusticis, qui eam tenebant, exeunte VIIbri deditam capit. Georgius Ranzouius cum IIII peditum cohortibus loco impositus. mox dimissus exercitus, et in hiberna ex ducum consilio, qui satis hoc anno actum putabant, deductus est. interea Augusti Saxonis VIIviri et Philippi Hessi interuentu legati pacis ineundae inter reges gratia Rostochium conueniunt, sed irrito successu, cum de comeatu, quo sibi a Danicae classis praefectis caueri expetebat Suecus, conueniri non potuisset. at Ericus homo vafer et suspicax, cum se videret non solum a Danis ac Lubecensibus bello peti, sed etiam a Sigismundo Augusto Poloniae rege, cuius sororem Ioannes frater Finlandiae dux CXX OIO Ioachimicorum mutuo datis nuper vxorem duxerat, et recens
abducta secum vxore in patriam redierat, ex eoque coniectaret fratrem conscium, aut etiam occulto cum regni hostibus pacto foederatum, pestem domesticam ante omnia e visceribus euellendam ratus primum belli impetum in eum conuertit, captumque cum coniuge ac tota familia in oppido Finlandiae, cui Abo nomen, Holmiam duci et publico iudicio accusatum in custodiam dari, ac plerosque ipsius familiareis supplicio affici iubet. is quadriennium totum in carcere habitus, postea libertati restitutus, Ericum fratrem anno post vices alternante fortuna regno exutum carceri perpetuo mancipauit. tum vero iam ineunte hieme Ericus per Vestgothiam cum XXX vexillis peditum et X equitum turmis, et cum quadraginta item machinis progreditur, et Helmestadium maritimum Hallandiae oppidum, quod Christianus Manduelius et Iosias Qualenus gnauiter defendebant, magna vi oppugnat, sed cum VII equitum alae et XXIIII peditum signa laborantibus obsessis iussu Friderici missa ex Ellebogi hibernis summo silentio superuenissent, acre praelium inter Danos ac Suecos commissum est, V Eid. IXbr., in quo Sueci III OIO ex suis desiderarunt, ac praeterea XL machinas bellicas. praecipua in eo virtus Schuartsburgici comitis fuit, qui aliquoties equo in glacie collapso deturbatus hosteis ingruenteis fortissime repulit, ac postremo in fugam vertit. Ericus, qui obsidioni intererat, de euentu veritus triduo ante auxiliarium aduentum simulata ad copias alias adducendas Calmarium profectione se periculo subduxit, quem Schuartsburgicus cum equitatu iter Calmariense ingressus et insecutus est, sed mox re infecta rediit, et Almogae in Scania hiemauit, erumpentibus inter haec Suecis, qui Likouiam et Ouersam arces, oppidumque Sundebum vi paucis post diebus cepere. dum haec inter reges gererentur, Gulielmus Grombachius ob damna Melchiori Zobelo episcopo Herbipolensi in bello, seu potius latrocinio publico, Alberti Brandeburgici auspiciis anno huius saeculi LII suscepto illata proscriptus et bonis spoliatus, cum nec vllis amicorum precibus nec principum summorum interuentu eorum restiturionem impetrare potuisset, occiso interea immani perfidia episcopo, vti supra diximus, quamvis de auctore non constaret, tamen quia ex suspicione communi opinio inualuerat, scelus aut Grombachij instigatu, aut ab ipsius emissariis patratum esse, eo diligentius ille cauebat, ne in sodalium Virtsburgensium manus incideret, et cum huc illuc incertis laribus discursans diu per Germaniam errasset, tandem vitae vagae pertaesus, scelus iam admissum nouo crimine cumulare, et quod precibus a Virtsburgensibus obtinere non potuerat, id insigni facinore ab ipsis extorquere in animum induxit. itaque IO C equites ac totidem pedites mira celeritate ac silentio conscribit, iisque ad Sinum amnem locum et diem condicit, plerisque eorum, cui militaturi essent, ignaris: condicta die ipse cum suis ex Coburgensi agro progreditur, et Richardum Keerem Herbipolensis ecclesiae prxpositum ad VestervinKelum coenobium haut longe a Vilhusio oppido intercipit, ac inde VI Non. VIIIbr. summo mane ad Moenum, qua fani Buchardi arcem praeterfluit, recta tendit, ibique vnoquoque equite in tergum peditem assumente vadum fluminis a piscatoribus commonstratum transmittit; et cum portam Herbipoleos macellariam occlusam repperisset, ad piscatoriam transit, eamque cum non diligenter custoditam et alioqui debilem sciret, serrulis in hunc vsum allatis aperit, qua patefacta magno impetu irruens quattuor in locis, ad quae ciueis vetere consuetudine concurrere nouerat, singula equitum ac peditum figna locat, ita facultate conueniendi ciuibus adempta, et statim tubas ac lituos canere iubet, monitis praeconis voce ciuibns, ne domo pedem efferrent. nam non ciueis sed sacri collegij sodaleis peti. XII tantum interfecti, qui contra edictum incendium veriti ad tumultum egressi fuerant. sic ad meridiem vsque in equis stetit ieiuno adhoc tempus milite. tum portis praesidio firmatis, et armis a ciuibus acceptis, quibus suos minus bene instructos armat, IIIIviris vrbis praefectis imperat, ne huic se caussae implicent, non enim sibi cum ipsis, sed cum sodalibus rem esse, quibus bonorum sibi iniuste ablatorum restitutionem facientibus sine maleficio sit discessurus, quo facto permissum, hospitium, vt quod quisque vellet, occuparet. itaque non solum priuatorum aedeis sed coenobia virorum ac virginum hostiliter direpta, ac praecipue in sodaleis ac sacerdotes saeuitum, quorum famulae non solum contumeliose tanquam concubinae
habitae, sed etiam grauissimis tormentis subiectae sunt, vt ad detegenda, quae celata scirent, adigerentur. ad tumultum Fridericus Virstburgus episcopus in arcem confugerat, ex qua mox profugus in Noricum se recepit, praesidiariis interim in Grombacium assidue ex arce fulminantibus. sed cum Grombachius quasi moram in vrbe facturus patibulum ad militis terrorem pro more in foro erigi et metatores nomina falsa quasi venturorum ascribenteis ad hospitia assignanda aedeis circum ambire iussisset, insuper ni satisfieret, non solum vrbi incendium, sed toti circum agro vastitatem minaretur, prolato etiam libro, quo episcopi ac sodalium flagitia atrociter exagitabantur, quem se euulgaturum iactabat, veriti sodales, ne minis facta responderent, tandem in has condiciones V post die cum ipso transigunt, vt bona paterna et hereditaria ei statim per delegatos rcstituerentur, Ernesto Mandesloo et Vilelmo Steinio praecipuis amicis ac ducibus de damnis bello Albertino ab episcopo Herbipolensi acceptis satisfiat, et illi quidem VI OIO talerorum, huic X OIO dependantur, et ad instaurationem arcis Breitbachiae ex nemore Bambergico materia suppeditaretur; conuentum item vt memoria caedis Melchioris episcopi aboleretur, neque de ea amplius in suspectos inquiratur; litibus quae in camera imperiali et coram Herbipolensi episcopo contra Grombachium pendent, extinctis; Richardus Keeres, vbi de redemptionis precio cum Iusto Zeduuizio conuenerit, dimittatur: additum postremo transactioni, vt fi Caesarea vel regia maiestas vel quiuis alius aliquid contra hanc pacificationem suscipere voluerit, episcopus coram Caesare, camera imperiali, fiscali et aliis Grombachium ac complices defendere, et indemneis praestare teneatur, atque adeo efficere, vt transactio haec confirmetur. huic transactioni subscripsere VIII nobiles pro episcopo; nomine Grombachij, ipse Ernestus Mandeslous cum Vil. Steinio; Grumbachius militi stipendio ex pecunia a ciuibus accepta persoluto victor et triumphans Herbipoli egressus est, dimissisque copiis in arcem socam Hellingensem se contulit, in qua non diu solido inde concepto gaudio frui potuit; nam Ferdinandus Caesar re cognita, cum ad imperij securitatem et auctoritatem suam pertinere iudicaret, vt vis publica legibus refraenaretur, facti indignitate permotus officij ratione omnia Herbipoli acta rescidit, ac Grumbachium cum Steinio, Mandesloo, Zeduuizio, Michaele Fustlino et Theodorico Pichtio tanquam praecipuis ducibus publice proscribit, et proscriptos per imperium denunciat, eo exitu, vt non diu post sententiam in contumaces reos latam poena tardauerit. Hic annus Iacobo nouo Valachiae despotae vltimus fuit, eodem ipso mense, quo Alexandrum proelio victum ante biennium regno expulerat, a suis occiso. is cum a pueritia liberalibus disciplinis imbutus fuisset, etiam mathematicas artes Rostochij in Megalopolensi principatu professus fuerat, et eleganter Graece, Latine, Italice, Gallice nouerat; tandem a Valachis gente barbara, et qua nulla in dominos suos inconstantior, fraude circumventus, vbi nullum effugium et sibi necessario moriendum vidit, fati necessitatem constantia et intrepido animo superauit; nam regio amictu indutus nullo abiecti animi signo edito, oratione libera, bene recteque gestam remp., ac multa eaque eximia Valachis suis beneficia exprobrauit, Deum vltorem precatus, vt impunitatem eorum perfidiam non sineret. inter has exprobrationes occiso eo a coniuratis, dux Demetrius Visnouecius vocatur, qui statim Solimano Constantinopolim vinctus ad certam necem missus est. cuius loco Thousa a factiosis princeps salutatur. verum is cum exiguo tempore rem publicam administrasset, ab Alexandro reduce expulsus, cum in Rupissiam Polonicam profugus ibi res nouas moliri compertus esset, Sigismundi Augusti iussu apud Leontopolim securi percutitur. Alexandro humanis exempto successit Bogdanus filius; huic Iuonia, sic Ioannem ipsi vocant, qui se ex Stephani quondam prouinciae Vaiuodae filium ex concubina perhibebat, de quo plura deinceps dicenda erunt. tot dominos Valachia breui tempore habuit, et toties mutauit. Apud nos sed dispari fato in viuis esse desierunt tres magni nominis in literis viri; Ioannes Brodaeus, Caesaroduno primaria Turonum vrbe familia honesta natus, qui tirocinium literarum cum Petro Danesio fecerat, et in Italia Iacobi Sadoleti, Petri Bembi, Baptistae Egnatij, Paulli Manutij perfamiliaris ad puriores literas philosophiae, mathematicarum artium, ac sacrae linguae non mediocrem cognitionem adiecerat:
dein in patriam reuersus quietae vitae sed non otiosae se dedidit, quod multae reconditae eruditionis lucubrationes abunde testantur, quas vir bonus procul ab omniambitione ac ostentatione positus alienis potius quam suis auspiciis publicari passus est, eo rariore modestiae exemplo, quod nostro saeculo homines non solum ex opibus magistratibus et aliis honoribus, sed etiam ex literis indigna vanitate gloriolam aucupantur: tandem apud B. Martinum, cui collegio nomen dederat, in literis assiduus consenuit, et sexagesimum annum praetergressus ineunte anno placide ad Deum migrauit. eo iunior, nam vix annum trigesimum tertium excesserat, Stephanus Boetianus Burdigalensis Senator Sarlati, quod erat illi natale solum, in Petrocoriis vltimum vitae diem clausit, admirando vir ingenio et multiplici eruditione cum exquisita facundia coniuncta insignis, quam ad ciuilem scientiam fere inflexerat, rara et supra aetatem prudentia rebus maximis gerendis par, nisi longius ab aula positus et praematura morte ereptus esset, quae et diuini huius ingenij fructus publico inuidit; Michaelis Montani tamen singularis eius amici cura factum est, vt non omnis mortuus, sit, publicatis aliquotscriptis postumis, quae elegantiam miram et sensuum reconditorum acumen sapiunt, nec Anthenoticon eius sileri debet, cuius longe aliam in rem, quam ex mente auctoris postea euulgati honorificam mentionem suo loco fecimus. hanc literarum iacturam cumulauit Arnoldi Ferroni itidem Senatoris Burdigalensis nondum plane quinquengenarij mors, qui patrias leges, vt bonum ciuem et praestantissimum iuris consultum decuit, doctissimis scriptis illustrauit, et historiam Gallicam secundum Paullum AEmilium ad excessum Francisci I prosecutus est, multaque alia scripsit, quae memoriam eius apud posteros commendant, et Attici nomen ipsi a doctissimo vndiquaque nostra aetate Iul. Caesare Scaligero attributum conciliauerunt. nec silentio sepeliri debet Io. Baptista Gellius Florentiae natus, condicione longe ingenio inferiore, quippe calcearius, qui licet nullis literis Latinis tinctus Academiae Florentinae alter conditor et magnum ornamentum exstitit, et lingua patria dialogos Luciani aemulatione, sed maiore prudentia et moderatione scripsit, quanquam libertate caelo illo adhuc incognita alicubi impegisse creditus, ideoque censura notatus, tandem hoc anno iam senex naturae debitum persoluit, ad Mariae Nouellae in monumento suorum conditus. eodem et hoc anno fatis concesserunt Sebastianus Castalio Allobrox, et Henricus Glarranus; et hic quidem summus olim D. Erasmi amicus, et Musices scientia clarus Friburgi Brisgoiae, vbi profitebatur, cum rem literariam diu voce et scriptis, quantum ea tempora ferebant, iuuisset annum agens septuagesimum quintum animam Deo reddidit: Castalio vero puriorem linguarum cognitionem ad Theologicam scientiam adiunxerat, et Biblia sacra interpretatione noua transtulerat, a Gallicis et Helueticis ecclesiis, quarum alioqui doctrinam amplectebatur, in quibusdam dissidens, vnde pleraque contraria inter eos scripta emanarunt: tandem Basileae non ita senex, quippe vix annum XLVIII supergressus, IIII Kal. Ianuar. fatis concessit ex lue pestilenti, quae hoc anno vehementer per totam Germaniam grassata est, adeo vt Francofurti, Norimbergae Magdeburgi, Hamburgi, Gedani, et per ciuitates Vandalicas ac maritimas autumno vno CCC hominum OIO contagione absumpta memorentur. quassata et terrae motibus Illyria, qua in Hadriaticum vertit, et Catanensis ciuitas Eid. Iunij inde magna clade afflicta, aliaeque arces vicinae, paene vt corruerint. Volfangus Musculus Dusae Lotaringiae in finibus Alsatiae oppido natus magni nominis inter suos theologus anno aetatis LXVI obiit. is monasticam olim professus, dein Protestantium doctrinam abiecto cucullo vitam aliquandiu opere manuario textrinam exercens tolerauit; postea serio animum ad literas appulit, in quibus improbo labore tantum profecit, Martini Buceri, quantum licuit, sectator assiduus, vt famam concionibus quaesitam etiam laboriosissimis editis commentariis auxerit, Argentinae primum dein Augustae Vindelicorum ac postremo Bernae in Heluetiis, vbi vltimum diem clausit, pastoris munere defungens, quem ad nomen eius ludens quidam non musculum aut ex murium famelicorum, qui felium vngueis timent, numero esse dixit, sed ex his potius, qui catos rapaces territarent.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXV.
ANNO sequenti delegatorum ad repentina et inopinata Imperij negotia legati cum Caesaris iussu conuenissent, Grombachius ea re cognita prolixum ad eos scriptum mittit, quo demonstrabat, quam pacis publicae semper studiosus fuisset, cui tamen locum apud a duersarios nunquam hactenus inuenire potuerit; eo se consilio ante quinquennium instructissimum exercitum quem ex Galliis reducebat VIIviris suadentibus Deluarti statim dim isisse, ac pro concordia Augustae institisse, sed irrito conatu, quippe Herbipolensis collegij sodaleis sacramenro fidem astrinxisse, in nullam se cum Grombachio pacem aut reconciliationem consensuros. ita se necessitate et summa aduersariorum iniquitate compulsum pro bonorum ablatorum recuperatione arma iusta sumpsisse; nam semper licuisse per vim spoliato spoliatorem contraria vi expellere, et bonorum ereptorum possessionem vel cum offensione publica recuperare; itaque ius suum negligere noluisse, sed amicorum, inter quos CCCC nobiles numerentur, opibus et auxiliis fretum occasione rei gerendae ac fortunae beneficio vsum esse, et transactionem ab aduersariis oblatam acceptasse: nec vero proscriptionis contra se a Caesarea maiestate decretae rationem haberi debere, quippe extra imperium in Pannonia VIIviris minime consultis et iam caussa transacta factae; proinde enixe a delegatis petere, vt interuentu suo proscriptionem aboleri, et quo maioribus malis obuiam eatur, transactionis factae formulam ab Herbipolensibus sodalibus seruari curent. ad quod scriptum Herbipolensis episcopus, qui ex numero delegatorum erat, contrario scripto vehementi admodum respondit III Kal. Mart. quo serie facti simplici proposita, minas additas a Grombachio proscripto dicit, nisi sodales transactioni per vim extortae subscriberent: tum eum immerito bonis spoliatum negat, quippe qui inter praecipuos vastatae Franconiae auctores fuerit, et mandata Camerae de restitutione cum clausula in vim simplicis citationis iure resoluta dicit; neque vero principum inter cessioni locum datum, cum a prioribus delictis non solum non temperauerit, sed ea multo atrocioribus cumulauerit; coniurationem item sodalium contra Grombachium ab ipso ad eos diffamandos more suo confictam, et in hoc Augustae ab ordinibus consensum, vt si caedis Melchioris Zobeli Herbipolensis episcopi se innocentem approbaret, bonis restitueretur, quod cum non fecerit, non videri eum ab illo spoliatum, qui citra dolum summo magistratu, hoc est, Caesare mandante violentum grassatorem iustis armis repellat et propellat;
immo mirandam nec ferendam hominis proscripti temeritatem qui proscriptionis sententiam nulla iusta de caussa euertere conetur. nam vbi auditum, vt princeps, cum sit lex animata, ob nota omnibus crimina pacis publicae violatores etiam non consultis VIIviris proscribere nequeat? aut propter bonum publicum, cum pars euidenter probabili defensione destituitur, praetermittere citationem non possit? ad extremum delegatos orat, vt nulla Grombachiani scripti ratione habita in cepta consultatione pergant, quo publicae pacis perturbatores coerceantur, et tranquillitas in imperio constituatur. is porro consultationis exitus fuit, vt necessitate vrgente pro quiete publica conseruanda OIO IO equites communibus imperij sumptibus alendi conscriberentur. haut multo post IIII Eid. April. Fridericus Palatinus VIIvir et Christophorus Virtembergicus in Malbrunensi monasterio, quod est in Virtembergica ditione VI a Spira Nemetum milliaribus ex compacto conuenerant, vt diu inter ipsos de praesentia corporis domini in sacra coena agitatae quastioni finis imponeretur. adduxerat secum Palatinus ex theologis Michaelem Tillerum, Petrum Boquinum Biturigem, Gasparem Oliuianum Treuirum, Zachariam Vrsinum, et Petrum Dathenum, et cum iis Christophorum Ehemium et Thomam Erastum summa doctrina et peracri iudicio medicum, ac postremo Gulielmum Xylandrum vtriufque linguae apprime gnarum, ad haec philosophiae et Mathematicarum artium doctrina praestantem virum, qui notarij munere in eo colloquio functus est. cum Virtembergico venere Valentinus Vannius, Io. Brentius, Iacobus Andreanus, Theodoricus Schnefius, Baltazar Bidenbrachius theologi, et cum iis Io. Fislerus et Hier. Gerardus, Lucas item Osiander notarius ab iis delectus. colloquium totum septiduum durauit, nihilque aliud eo effectum, quam quod principibus ob alia negotia inde profectis acta confecta, quibus subscripsere ab vtraque parte delecti, quae postea publicata sunt; et ita colloquium, quod vt controuersiae de grauissima quaestione finis imponeretur, institutum fuerat, maioris excitandae initium extitit. antea Ferdinandus Caesar ad componendum bellum inter Daniae, Sueciae, ac Poloniae reges Christophorum Carolouicium, Maximilianus Boemiae rex Henricum Valdestenium Rostochium miserant, et eorum exemplo ac rogatu Saxo VIIvir Ericum Volemarum Berlepschium, Henricus Brunsuicus Conradum Suicheldum, Sigismunmundus Augustus rex Martinum Dromerum episcopum Varmiensem nobilem patriae historiae scriptorem, et Ioannem costam postea Palatinum Sandomirensem, Fridericus Daniae rex Othonem Crumpenum equitum regni tribunum, Georgium Rosencrantium, Henricum Ranzouium, et Ioachimum HinKium decanum Bremensem; Lubecenses Hieronymum Luneburgum consulem, et HermanumVecheldum syndicum. hi bimestre amplius Suecorum aduentum praestolati augente in dies rerum venalium in vrbe pretio, tandem reuerso e Suecia Minquitio Caesaris nuncio hoc responsum tulere, regem, quandoquidem de conuentu Rostochij instituendo tempestiue nihil significatum sit, et veteri more inualuerit, si quae inter Sueciae ac daniae reges controuersiae incidant, vt ad regni vtriusque limites legati mittantur; neminem hoc tempore Rostochium missurum; quod si ad regni fineis accedere velint, suos mox praesto fore. quo responso superbiae simul et illusionis pleno accepto legati huc illuc diuersi abiere. interea Sueciae rex Elsburgum aliquot menseis irrito conatu obsidet, et ne sine vllo pretio inde discederet, excursionibus in Hallandiam factis omnem agrum circa Lanholmum se Engelholmum diripit. in Noruegia etiam Nidrosiam oppidum cum arce occupat, quae paucis interpositis mensibus a Danis recepta est. eodem tempore Suecicae naueis XIX plenis velis in XI Danicas, quae se portu Bornholmensi continebant, inexpectato inuehuntur, easque, quamuis animose admodum initio proelium capesserent, in fugam vertunt; praetoria, malo tormenti ictu deiecto, cum circumagi non posset, cum classis praefecto Iacobo BraKenhauseno, Ceruaitem, et tertia, cui Hectori nomen, in Sueci potestatem venere, qui capto militi crudeliter illusit; nam nauibus impositi, et cum Sueciae pro pinquaret, de promontorio in promontorium traducti post duram famem postremo iniuriose tondentur dictitante Sueco, Daniae regem morionibus cucullatis delectari, ac proinde eos monachorum more radi iussisse. inde Stocholmiam appulsi pontonibus
bini ac terni tanquam canes venatici copulati transmittuntur, et per vrbem ridiculo prorsus spectaculo in arcem deducuntur; vnde rursus cum fidem obstringere recusarent, Daniae regi non militaturos, diuersi, pars Vesaliam, pars Vuestram, alij denique Gripscholmum ablegantur, ac durissimis compedibus nexi in obscuros carceres coniiciuntur, vbi accedente ad cruciatus alimentorum necessariorum denegatione, plerique miserabiliter periere. sed non diu eo successu laetaci sunt Sueci. nam cum rursus Bornholmiam, vbi Danica ac Lubecensis classis conuenerat, petiissent, ibi summis vtrinque viribus et obstinatis per triduum certatum est; ac primo quidem die Iacobus Bagius ex praetoria a Gustauo olim constructa, cui MaKelos nomen, quasi nulli parem aut ab omni potentia liberam dicas, fortissime depugnauit: sequenti die redintegrato proelio, cum auerso clauo Lubecenses in latera harpagonibus iniectisnauiter oppugnarent, nitrato puluere forte in ea accenso, ignem concipiens nauis cum CC tormentis maioribus depressa est, Bagio saluo et aliquot nobilibus in Danorum manus viui deuenere; et ille quidem Hafniam, ceteri nobiles Lubecam deducti sunt. postea Andreas Benonis F. nauis Suecicae praefectus, cum diu iuxta Varnemundam intra Rostochiensem portum commoratus esset, et adducere nauem a Senatu iussus, ne vllam fugae aut metūs significationem daret, huc vsque recusasset, tandema Danis vndique oppugnatus perforata tormentis naue et spe omni incolumitatis amissa audax ex necessitate consilium cepit, et igne in tormentarium puluerem, qui in naue erat, misso, cum naue conflagrare, quam in hostis potestatem deuenire maluit. Dum haec agerentur, Ferdinandus leui febre initio, mox vehementiore per semestre tentatus, accedente aqua intercute, quae massa sanguinis corrupta iam se per tumorem insolitum prodebat, cum summum diem instare praesagiret, non tamen se ante festum Iacobo diem fatis concessurum affirmauit: nam ita Deum decreuisse, vt quemadmodum, inquit, is peregrinus apud nos, ita ego Hispaniarum infans extra solum natale cum ipso peregriner. tandem VIII Kal. VItil., qui Iacobo sacer est, sicuti praedixerat, placide in Deo obdormiuit, cum LX annos, IX menseis dies vixisset, Imperiumsolus VII annos administrasset; princeps prudentia, iustitia, libertate, mansuetudine, assiduitate, vigilantia nulli secundus; sed supra eas omneis virtutes, pietatis in illo et pacis in domo Dei constituen dae praecipuum studium fuit. nam vt in impetu Turcorum, cui impar viribus erat, sustinendo ac frangendo mora et arte vti optimum factu experientia didicerat, sic et in religionis negotio non igne et fero grassari, ad quod ipsum et Galliae regem plerique hortabantur, sed colloquiis, disputationibus, amicis collationibus, conciliis denique siue nationalibus siue oecumenicis rem gerere tutius iudicabat. itaque cum videret coneilio Tridentino iam ad exitum perducto, quantum ad Germaniam et suae ditionis populos, parum profectum, seroque animaduerteret, sibi a cardinali Morono verba data, quo a postulatis suis et communibus cum rege Galliae initis consiliis discederet, quod abaliena ope tantis malis subsidium frustra expectauerat, apropriis sibi sumendum existimauit, et Maximiliani F. optimi iuxta ac prudentissimi principis consilio vsus, de controuersis Augustanae confessionis articulis amice conciliandis serio cogitare cepit. qua in re opera Georgij Cassandri viri optimi ac doctissimi, qui Duisburgi tuncerat, opera vti voluit. is ad exactissimam rerum sacrarum scientiam summum animi candorem ac moderationem addiderat, et in cognoscendis huius aeui controuersiis rationibusque quibus haec tempestas vtcumque sedari, et ne maior distractio et dilaceratio in ecclesia fiat, occurrit possit, conquirendis omne vitae spatium contriuerat. ad eum igitur Ferdinandus XI Kal. Iun. lireras dederat, quib. Viennam ad se vt veniret hortabatur; cumque ob continuos arthritidis dolores maiorem anni partem lecto affixus facile se excusasset, alteris ad cum Vienna Eid. Vtil. datis litteris rogat, vt quando ipsi praesentia sua institutum reconciliationis opus promouere per valetudinem non licet, quodvnum superest scripto et consilio illud adiuuet, collectoque doctrinae Catholicae summario, praeter antiqua et indubitata fidei Catholicae in confessione Augustana comprehensa dogmata quae semper fuerunt extra controuersiam posita, etiam illos omnes articulos
explicet, qui iam hinc inde inter eruditos vtriusque partis ad concordiam sunt deducti, vel pro constituenda ecclesiae vnitate ac quiete concedi et indulgeri salua veritate Catholica adhuc possunt, et quibus denique confessio Augustana expresse non contradicit, quamvis ab iis, qui eam amplectuntur, contra religionem Catholicam in dubium vocentur. quod ille admirabili breuitate et moderatione praestitit, consultatione de articulis inter Catholicos et Protestanteis controuersis edita, et ad Maximilianum Caesarem, iam mortuo Ferdinando, missa, quae viro optimo, et qui animum ab omni affectu et partium studio abduxerat, aequaque ac sincera mente vnicam veritatem a Christo proditam et Apostolorurn ministerio per orbem vniuersum diffusam partim literis consignatam, partim prisca vniuersali ac perpetua eorum, qui ecclesias post apostolos gubernandas receperunt, traditione conseruatam profitebatur, vltima et tanquam cygnea vox fuit; quippe biennio post Colomae viuis exemptus est. ceterum Ferdinandus moriens ex Anna Ludouici Pannoniae regis sorore XV filios reliquit, et in iis IIII masculosac XI filias, quarum Elisabetha ac deinde Catharina Sigismundo Augusto Poloniae regi elocatae sunt; ceterae singulis fere Germaniae et Italiae principibus nupserunt. sed nulla re felicior fuit, quam successore Maximiliano, qui vestigiis paternis insistens rara prudentiae et aequitatis laude imperium post eius obitum administrauit. paullo ante XIII Kal. Iun. Io. Caluinus Nouioduni in Veromanduis natus acri vir ac vehementi ingenio et admirabili facundia praeditus, tum inter Protestanteis magni nominis theologus, cum septennium integrum variis morbis ac cruciatib. conflictatus esset, nec minus propterea in munere suo assiduus aut a continua scriptione abstineret, tandem ex respirationis difficultate Geneuae, in qua XXIII annos docuerat, obiit, cum paene quinquagesimum sextum vitae annum expleuisset. post eum Martinus Borraeus Cellarius vir doctissimus, et praeter theologica aliis etiam scriptis editis clarus, Basileae peste correptus moritur, V Eid. VIIIbr. cum annos LXV exegisset, qua ex eadem lue VI Kal. Xbr. Tiguri, vbi profitebatur, periit Theodorus Bibliander vir multiiugae eruditionisvalde senex, cui in munere suffectus est Io, Gul. StuKius: nouae autem Bibliorum editioni anno OIO IO XLIII Tiguri publicatae, quam Leo Iudae inchoauerat, et moriens vt opus persequeretur, collegis in fidem religiose adactis transcripserat, vltimam manum imposuit Bibliander Chonradi Pellicani, et Petri Cholini Tugiensis Graecae linguae peritissimi opera adiutus quam translationem in sua editione biennio post ad veterem adiecit: Robertus Stephanus, suppressa eorum, qui in illa laborarunt, mentione; et Hispanj theologi diu post recognitam per Gul. Rouillium denuo Lugduni excudendam curauerunt. quod eo commemorandum duxi, vt versionis tanti apud non et Hispanos ipsos factae origo cognosceretur, et insigne documentum extaret, quid vtilitatis ex aduersariorum libris et industria, si semotis odiis caritatem et aequitatem induamus, ad Dei gloriam capi possit. hoc itidem anno Petrus Franciscus Iambularius homo sacris addictus, Latinis Graecis et Hebraicis literis eruditus, qui multa ad linguae Etruscae illustrationem conscripsit, et nouissimae antiquitatis historias Italicas, quae postea editae sunt, exorsus, morte praepeditus vltra annum salutis OIO CC praetexere non potuit, Florentiae fatis concessit. nec multo post Andreas Vesalius, Bruxellis in Brabantia natus praestantissimus medicus, et opere de fabrica humani corporis edito clarissimus, cum animi gratia cum Iac. Malatesta Ariminensi terrestrium copiarum Senatūs Veneti duce in Cyprum nauigasset, a senatu Veneto honorificis stipendiis oblatis, vt Patauij profiteretur, euocatus, dum redit, aduersis ventis ad Zacynthum insulam delatus in loco solitario vitam miserabiliter finiit, mense VIIIbri, cum vix quinquagesimum aetatis annum attigisset, ab aurifabro, qui forte illuc paullo post appulit, agnitus et ne esca feris fieret, vili funere conditus. nec silentio sepeliti debet Gulielmus Morelius, Iuliani fano in Caletensi Neustriae pago in re tenui natus. is propria industria et in aliena iuuanda rei litteraria sedulam quamdiu vixit operam nauauit, et accurata linguae Graecae peritia meruit, vt cum Hadrianus Turnebus grande nostri seculi ornamentum typographiae regiae Graecae, quam vt publico prodesset minime dedignatus fuerat, in vegiorum professorum collegium cooptatus cura se abdicasset. et quaereretur dignus tanto munere successor, a Turnebo ipso nominaretur.
integrumque nouennium edendis innumeris libris ac praecipue Graecis consumpsit, ac tandem eleganti admodum Demosthenis editione adornata laborib. confectus Lutetiae defecit XI Kal. Mart. annum clausit Ioannis Buteonis mors, qui Orontij Finaei mathematicarum artium apud nos instauratoris primum discipulus praeceptorem longe superauit, cum eo de quadratura circuli acerbe postea digladiatus: is loco nobili natus, et vt perhibetur e Germania oriundus ad exonerandam, vt fit familiam, qua XX liberorum prole grauabatur, vitam monasticam in S. Antonij Viennensis coenobio a puero professus fuerat, vbi in otio illo vir ad literarum ac scientiarum illarum praecipue studia natus multa scripsit, partim dum viueret publicata, partim ab opicis furibus suppressa; multa itidem adinuenit; inprimis in Musicis instrumentis et machinis nouis fabricandis ingeniosus; cuiusmodi complura industriae suae monumenta vir ab omni ambitione alienus, qui a labore et meditatione nunquam cessaret, tota vita, quae illi ad LXXV annum vsque a Deo prorogata est, edidit; cumque ob turbas ciuileis, quae toto regno, sed maxime in Delfinatu totum superius triennium saeuierant, relicto aegre musaeo suo Romanium concessisset, procul a libris ex maeore tandem contabuit. Rebus Sueci fortuna hoc anno non solum bello, sed etiam extra arma vario euentu illusit. nam Christophorus marchio Badensis Caeciliam Gustaui F. et Erici sororem in vxorem accepit, nuptiisque Stocholmiae celebratis eam autumno sequente per Borussiam ac Vandalicas ciuitates ad suos traduxit. at extremo fere anno Adolphus Holsatiae dux Friderici Daniae regis frater Christinam Philippi Hessi F. vxorem duxit, nuptiae que magna pompa Gotorpij primario Sleuicensis principatūs oppido celebrataesunt. eam Ericus Sueciae rex bello inter se ac Danos excitato ambierat, quo sibi amicos et auxilia in Germania conciliaret, nec denegatam fuisse constat. verum Hessus detectis Sueci abominandis consiliis interea Elisabetham Angliae reginam per literas ad nuptias sollicitantis, atque praetextu matrimonij cum filia sua indigna rege molientis, eius affinitate sano consilio repudiata, eam Adolfo in matrimonium tradidit. eodem hoc anno Arnoldus Eberuini F. Benthemij et Stenfordiae comes, cum religionem antiquam in ditione sua aboleuisset, Monasteriensis episcopi ecclesiasticae iurisdictioni deinceps parere recusauit, ministro etiam episcopi mandata ex ambone Stenfordiae denunciantis in carcerem coniecto, vnde ingens tumultus exortus, vt paullum res ab armis abesset, qui tamen vicinorum comitum et episcoporum interuentu sedatus est. in Saxonia item Augustus VIIvir Naoburgensem dioecesim episcopo mortuo sibi regendam tradi a collegio non aduersante obtinuit; ab eoque tempore Saxonis et Brandeburgici VIIvirorum imperio subiectorum episcopatuum reditus in principum fiscos redacti sunt, corporibus collegiorum saluis, et disciplina ecclesiastica ephoro et consistoriis seruata. hoc etiam anno Sigismundus Augustus rem feliciter aduersus Moscos gessit nam cum Ioannes magnus Russorum princeps Lithuanorum legatos de pace missos aliquandiu detinuisset, conscripto interea ingenti exercitu tandem dimissos, eosdem summa celeritate subsecutus est, bipartitis copiis, quarum pars duce Serebernio Smolenco, pars a PolosKa duce SoisKio principis sororio in Poloni ditionem eodem tempore populabunda impetum fecit. SoisKius in campis Cnasniciensibus ad Vlam fluuium castra posuerat, PolosKae nuper captae successu elatus, cum se Nicolaus Ratzeuilius Vilnensis Palatinus, vir rerum gestarum fama clarus, et in quo cum natalium splendore virtutes certabant, numero se imparem agnoscens, quippe qui vix XV OIO hominum armatorum penes se haberet, astu ac virtute parem praestat. nam cognito hosteis viribus fidenteis passim securos ac palanteis ad praedas vagari delecta manu secum assumpta cum Gregorio ChodKiesuicio castrorum praefecto insidias locis idoneis struunt, et siluis ac locorum angustiis tuti discurrentes fundunt, trucidant, et in fugam vertunt. erant in exercitu Russorum XL OIO et Tatarorum conductorum XXX OIO ex iis vario pestis genere XXX OIO amplius absumpta traduntur, fluminibus quae glacie stabant fugientium ac curruum fragore ac pondere resolutis, quo casu plerique hausti sunt. tres duces primarij capti et alij complures. SoisKius supremus Russici exercitūs dux grauiter vulneratus cum fugeret, a rustico, securi, magno Lithuanorum, qui eum viuum
captum mallebant, occisus est, et inde Vilnam delatus honorifice in Russorum basilica conditur. ex Lithuanis vix xx desiderati, IO CCC circiter grauiter sauciati. quo cognito Serebernius parem fortunam veritus omni apparatu bellico ac copiosissinia supellectile abiecta in pedes cum suis descendit, qui diuersi huc illuc per siluas fuga dilapsi sunt, a rusticis plerique caesi. haec mense Ianuario acta. eo casu repressa aliquantum Russorum insolentia; sed cum rursus IIII Eid. Iun. eodem anno illi duce Georgio TouimaKio IezerisKio arcem cum XIII OIO armatorum oppugnarent; Stanislaus Patius Palatinus Vitebliensis assumptis secum Isidoro signifero Vitebliensi et Io. Snieporodo cum II OIO leuis armaturae progreditur, et cum hoste felici proelio decernit, OIO VIII ex iis caesis et omni apparatu bellico ac tormentis ac signis captis. TouimaKius vix euasit, qui tamen mox resumptis viribus, cum Pacius retroVitebliam victor ac spoliis onustus rediisset, eandem arcem rursus obsedit, et post acerrimam oppugnationem telis igneis, quorum magnus in illis regionibus vsus est, quippe vbi oppida ac munitiones fere e materia constructae sunt, ad extremum expugnauit. ab eo tempore inter Lithuanos ac Moscos vario marte diu postea certatum fuit, iam alternante vices fortuna, quae antea ad Moscos inclinare videbatur, et SangusKouij Lithuani castrorum praefecti ductu aliquoties Moscorum vires attritae, qui parua manu magnas hostium copias saepius fudit; Susam etiam et Vlam Russorum arces, sed irrito conatu, tentauit. Initio huius anni apud nos regio diplomate ecclesiasticis facultas concessa est, bona superiore anno alienata redimendi; id iustis eorum querellis datum, qui vili admodum pretio illa veniisse aiebant, nec tamen res citra controuersiam transacta est: nam nobilitas et plebeius ordo porecto regi supplici libello ac publice edito intercesserunt, et grauem ea de re querellam instituerunt, fidem regis appellantes, et auctoritatis regiae interesse contendentes, vt quod fide publica propter necessitatem publicam veniit, penes emptores adempta omni repetitionis spe remaneret. sed vicit sacri ordinis fauor, permissumque ei, vt aliis bonis, quae minus vtilia viderentur, iusto pretio diuenditis, bona illa vi potius sibi erepta, quam publica auctoritate distracta redimerent; eaque de re diploma in senatu recitatum est. VII Kal. Febr. semper antea ad hoc vsque tempus apud nos, cum in actis iuridicis et aliis publicis notabatur annus, a Paschali die eius principium ducebatur, vti hodie adhuc fit in Anglia, Florentiae et Romae etiam in iis negotiis, quae in cardinalium consistorio transiguntur. (nam in iis quae in Camera, vti vocant, peraguntur, annus a Natali Christi incipit.) id vero quia magnum non solum decretis et contractibus incommodum, sed etiam in conseruanda rerum memoria obscuritatem et plerumque ambiguitatem pariebat, incertis ac mobilibus Dominicae resurrectionis diebus, Hospitalius Lutetiae Parisiorum condito edicto inter alia grauiter ad litium ambages resecandas et iudiciorum ordinem corrigendum constituta vltimo edicti capite sanxit, vt in posterum anni initium a Kal. Ianuariis putaretur, et ita in actis omnibus, archiuis, instrumentis, contractibus, constitutionibus, edictis, diplomatis regiis ac literis; scripturisque omnibus priuatis seruaretur. id alio edicto Russilione postea dato V Eid. VItil. confirmatum, cum postea in curia propositum esset, exeunte anno, ne promulgaretur, intercessit senatus, et caput illud inprimis de anni ordinatione improbauit, quod tamen iam ab hoc anno in rationum regiarum curia obseruatum est, et postea passim etiam in Senatu post Moliniensem conuentum locum habuit. mox et cum rex in Castro Fossatensi, quod vulgo Mauri fanum dicitur, esset, V kal. Febr. edictum condit, quo loca vacua regij patrimonij in vrbe per delegatos vendi, et ad eius ornatum in iis aedificari mandat; nominatim Turriculas, in quibus ante sexennium Henricus II ex vulnere in hastiludio accepto, decesserat, et Engolismensis aedes edicto comprehenduntur, quaesito colore, quod ruinam minarentur, nec nisi magnis sumptibus resarciri possent. id a Regina procuratum, quae statim promulgato edicto Turriculas dirui, fossam compleri, septi voluptuarij Turriculis annexi muros deiici, et arbores caedi per regis absentiam imperauit, et ne scelerati loci memoria aut vestigia vlla exstarent, aream interiorem publicam fecit, et in eo singulis septimanis equorum venalium forum constituit, exteriorem priuatis publica auctoritate addixit, in qua domos, quae hodie visuntur, exstruerent. eodem
tempore, vt damnum hoc aliqua ratione sarciret, ad Figulinas, quae infra Luparam sunt, et in ripa Sequanae viridarium amoenissimum et aedeis sumptuosissimas, quae media porticu cum Lupara coniungerentur, cepit exstruere. sed cum opus per tot annorum seriem Regina superstite lente processisset, post eius mortem et pacata bella ciuilia ab Henrico IIII, qui nunc felicissime regnat, maiore magnificentia consummatum est. tunc etiam detecta coniuratio, qua nulla audacior in regno memoratur, ac simul elusa est. mortuo Nauarro aemuli, qui nullam aliam religionis constituendae, quam semper rebus suis tanquam maxime speciosam obtendebant, tutiorem ac certiorem viam viderent, quam si regni proceres, qui Protestantium doctrinae fauebant, de medio tollerent, aut in potestatem redigerent, vt eadem opera Philippi Hispaniarum regis, cum quo arctissimam familiaritatem colebant, gratiam insigni facinore demererentur, consilium de Ioanna Nauarra, quae tunc Podij in Benearni pago larem fixerat, Henrico item et Catharina filiis capiendis ac coram Inquisitionis tribunali in Hispania sistendis consilium cepere; rei exequendae occasione captata, quod Philipp. sub id tempus belli in Africa gerendi caussa magnas copias Barcinonem conuenire iusserat: eoque ardentius huic consilio auscultaturum eum confidebant, quod patrato facinore non solum religioni, cuius ille se vindicem ambitiosa ostentatione iactabat, prospiciebatur, sed de regno Nauarrae, quod iniuste detinebat, etiam transigebatur. nam sublatis legitimis heredibus amplius de eo controuersiam in posterum moueri non posee: ita autem composito ordine res facile tegi videbatur, si Tarraconem praemissa copiarum, quae Barcinone erant, parte, inde per montium interiectorum auia Podium peteretur; sic enim citra suspicionem militem induci, et necopinato matrem cum filiis nullo negotio opprimi posse sperabant. missus ob id in Aquitaniam quidam ordinum ductor ex Benearni pago nomine Dominicus iampridem a coniuratis subornatus, qui hominum prouinciae ac locorum gnarus cum quibusdam prouinciae regulis communicato consilio, in Hispaniam ad Philippum et Ferdinandum Aluarum Toletanum Albae ducem, penes quem summa armorum erat, proficisceretur, et exposita negotij magnitudine temporis commoditate vtendum esse demonstraret. sed medio tempore cum Guisius in Aureliani obsidione vltimum diem clausisset, non tamen vel eo casu moniti aemuli ab incepto destitere. itaque rursus datum Dominico negotium, qui interea in Aquitania substitetat, vt in Hispaniam pergeret, et olim data mandata praescripto ordine exequeretur. ille igitur Burdigala ad Albanum recta tendit, qui tunc Albam petita a Philippo venia secesserat; cum saepius collocutus et re diligenter pensitata, ad Philippum remittitur, eique comes adiungitur Franciscus Alaba, qui postea oratoris munere apud regem in Gallia functus est. tunc Musonij Philippus erat, loco ad Cataloniae, Arragoniae, et Valentiae regnorum comitia peragenda destinato. cum Alba Musonium tenderet Dominicus, Madriti, qua in itinere transeundum erat, subsistere ob grauissimum morbum coactus est, praemisso interea Alabensi, qui ei aditum ad Philippum pararet. dum febre periculosa laboraret, ad eum introductus ab hospite Annas Hesperius Neraci natus ex Elisabethae Philippi vxoris domesticis, homo probus, qui aegrotum sedula ope et omnibus humanitatis officiis subleuauit, et ita in penitissimam eius familiaritatem deuenit. cum vero Dominicus, a quibus missus esset, professus, ei hoc nomine summam gratiam habituros eos diceret, ille auditis coniuratorum nominib. aliquid monstri subesse suspicatus, dissimulatione tamen summa vsus est, et quasi illorum partib. faueret, sciscitari ab eo cepit caussam profectionis; quam postremo ab homine parum cautae aut certe morbo debilitatae mentis facile didicit, et cum operam suam polliceretur, etiam mandatorum ipsius copiam habuit. mox grauitate negotij apud se perpensa, quomodo ei obuiam iri posset, animo agitare cepit, et optimum factu existimauit, si re cum Sanstephano praeceptore et magno Reginae Eleemosynario communicata, id postea ad ipsam referet. igitur cum ad Elisabetham retulisset, illa facti atrocitate perculsa et alioqui summa non solum propinquitatis sed etiam amicitiae necessitudine cum Ioanna coniuncta illacrimauit, et cum eius periculum ad totius regni dignitatem et incolumitatem pertinere existimatet, protinus ad Ioannem Eberardum Sansulpitium oratorem regium, qui tunc
Musonij erat, dat literas occultis notis scriptas; Sanstephanus ipse iussu reginae ad Sansulpicium scribit et de hospitio, ad quod Dominicus Musonij diuersurus esset, specie, habituque et amictu hominis ab Hesperio edoctus eum per literas de totare certiorem facit quas literas tanta diligentia et fide homo ad id ab Eleemosynario delectus pertulit, vt Dominici Musonium aduentui praeuerteret. Sansulpitius his literis instructus ad diuersorium fidos ex suis mittit, agnitoque ex notis designatis Dominico, eius quoque itus ac reditus per homines dispositos obseruari curat; et ter quidem nocte intempesta Dominicum ad Philippum per Alabensem introductum comperit; quo magis sibi maturandum existimauit, vt eius conatus anteuerteret, Rullumque sibi fidum ab epistolis in aulam cum fiduciarijs literis misit, vtregem reginamque quamprimum de re omni certiores redderet, dato interim negotio cum per Aquitaniam transiret, Ioannam moneret, vt suae ac filiorum saluti in tempore prospiceret. quod et ille sedulo executus est, missis, postquam Baionam venit, ad Ioannam per fidum hominem literis, quae totum consilium et insidiarum rationem complectebantur. inde per Burdigalam ad Reginam contendit; quae intellecta re vix primo fidem habuit; adeo praefractae audaciae consilium illud videbatur; sed Sansulpitij literis et Rulli relatione confirmata, qui Dominicum ipsum cum ad Philippum introduceretur, se vidisse affirmabant; cum tamen subinde, nullas quippe literas a filia attulerat Rullus, miraretur, et haesitaret, A. Momorantium E. M., et Claudium Albaspineum IIII virorum a secretis epistolis principem accersi, et coram iis Rullum seriem coniurationis repetere iubet. ea detecta restabat, et ita Momorantio videbatur, ad rei veritatem penitus indagandam, vt Dominicus ex Hispania rediens caperetur, quo ex ipsius ore et literis ac secretis mandatis, quae ferebat, regi reginaeque plena fide de re omni constaret. verum Dominicus ab hominibus in aula obnoxiis aut Philippi pensionibus, vt creditur, corrupris monitus per aliam viam, quam qua venturus putabatur, iter habuit, et ita dispositos ad se capiendum homines fefellit. haec vt ex Rullo ipso et ex Hesperij indicis filiis accepi, ita scriptis eadem fide mandaui; qui et hoc addebant; Dominicum, antequam in Hispaniam proficisceretur, in Aquitania cum B. Monlucio, I. P. Sc. Fari castelli Burdigalae praefecto, et Aspramontio Hortae vicecomite de ea re egisse, eisque persuadere voluisse, Ioannam ita ab illis vndique interclusam, vt si ipsa vellet, elabi non posset. certe Monlucius, ab ea coniuratione, quam minime tamen explicat, alienum se fuisse in commentariis testatur, et ex responso tunc dato satis animi motum declarasse, vt illius consilij auctores intelligerent, res huiusmodi ad gustum suum non facere. ita tam sceleratus conatus vt irritus sic impunitus fuit. sic autem rerum peritioresiu dicant, reginam coniuratione detecta gauisam, non tamen Dominicum capi voluisse, ne coniuratorum, quorum opera vti decreuerat, potentiam et auctoritatem omnino infringere necesse haberet. tunc rex ad Fontem bellaqueum hiemabat, quo legati a Philippo Hispaniae rege, Pontifice, ac Sabaudiae duce in aulam venere ineunte Februario. mandatorum capita haec praecipua erant, vt regem orarent, vt Concilij nuper Tridenti celebrari decreta per vniuersum regnum suum diligenter obseruari curaret, quorum vt lectioni interesset, et in ea iuraret, dies Nancij in Lotaringia dicta ad VIII Kal. April., quo et omnes Christiani principes conuenturi essent, ibique de sectario veneno, quod passim in Dei contumeliam ac publicae tranquillitatis perniciem grassabatur, in commune consultaturi; rex bonorum ecclesiasticorum alienationem prohiberet; ac ne aeris alieni dissoluendi necessitate se excusaret, paratos se ostendebant Philippus et Sabaudus, quantum ad se attinet, in sacri ordinis gratiam ius suum remittere; regem vero contentum esse debere dono gratuito, quod illi libenter ad dotalem pecuniam sibi promissam erogaturi sint. additum vt seditiosos ac schismaticos exilio autalia poena multet, et seuerae animaduersionis in eos exemplum statuat, qui templa destruxerint, bona sacerdotum diripuerint, et regni hosteis in Franciam introduxerint; vt gratiam sediriosis vltima pacificatione cum Protestantibus factam reuocet, praecipue iis, qui in diuinae maiestatis crimen incidisse comperientur; addito tanti criminis gratiam non a principibus, sed a Deo, in quem peccatum est, solo fieri posse. vt ius aequum inter suos reddi curet,
et seuere in conscios et auctores caedis Guisij detestanda nuper proditione interfecti citra dissimulationem ac sine vlla dilatione animaduertat. in id legati nomine principum suorum omnem operam opes ac vireis prolixe deferunt. ad haec puer rex a matre et Hospitalio instructus, gratias habeo, inquit, dominis vestris pro tam salutari ac laudabili, quod mihi dant, consilio, ac vobis imprimis, qui ob id dignati estis ad me venire, vobisque confirmo, apud me fixum ratumquue esse, secundum antiquam ac laudabilem in ecclesia Romana obseruatum cultum viuere, et efficere, vt ditionum mearum populi iuxta eum viuant; pacem in id feci, vt hosteis regno expellerem; nunc nihil magis invotis habeo, quam vt ius aequum omnibus ditionum mearum subditis reddatur. de cetero, vt illi me excusatum habeant, oro, ob eas caussas, quas scriptis mandabo, vt ad vos perferantur. haec acta prid. Eid. Febr. cum illi nihilominus vrgerent, rex III Kal. Mart. respondit, sibi opus esse, antequam ad eorum postulata respondeat, de re omni conuocatis principibus ac praecipuis consistorij Senatoribus consultare. Regina eam legationem ambitiose ab obnoxiis in aula procuratam interpretata, cum vereretur, ne si quid obtinerent homines rerum nouarum cupidi inde nomen apud externos principes, inde potentiam ad partes in regno fouendas sibi compararent, conatum omniho eludendum duxit, et extracto tempore diu delusos legatos tandem cum ambiguis responsis dimisit. et quia mentio de Concilio Tridentino per regnum admittendo a legatis facta fuerat, re in deliberationem deducta Carolus Molinaeus magni nominis I. C. ac priscae libertatis retinens consultationem edidit, qua ob multas caussas Concilium nullum, vitio indictum, habitum, et terminatum contra antiqua Patrum decreta et regni Francici dignitatem ac libertatem contendebat. qua re, qui religionis negotium Concilio decidendum relinqui debere censebant, vt par est, grauiter offensi, peruicerunt in Senatu Parisiensi, vt Molinaeus tanquam male de religione sentiens, et seditionis scripto illo incentor, ignominiose in carcerem coniiceretur; ex quo postea regis, cum Lugduni esset, VIII Kal. Vtil. diplomate emissus est, et plenae libertati restitutus, addita clausula, ne quid ille in posterum in vulgus edere iniussu regis posset, de cetero eius rei cognitione Senatui eodem diplomate interdicta. idem Molinaeus a nobilitate prouinciae Picardiae consultus super Antonij Crequij antea Namnetum episcopi Protestantibus admodum infesti in episcopum Ambianensem inauguratione, an ea iure impediri posset, censuit, quoniam insciis nec rogatis aut consentientibus prouinciae ordinibus electus esset, eius creationem institutionem ac possessionem iure impediri posse, ea maxime ratione, quod Patrum et vniuersalium syuodorum decretis, regum item Franciae Clotarij, Caroli magni, et Ludouici Pij legibus, et ordinum regni Aureliani ante triennium congregatorum et in senatu promulgatis decretis sancitum sit, vt episcoporum electionibus etiam nobilitatis ac plebis auctoritas ac consensus interueniat. itaque Antonius Dallius Piquinius Ambianorum vicedominus nobilitatis Picardicae nomine intercessit, et publico scripto caussas exposuit. id actum mense Martio; quod eam maxime, quam in Senatu ignominiam tulit, Molinaeo maturasse creditur. dum haec agerentur, rex de regno lustrando certus iam se in viam dederat, et Fontebellaqueo profectus per Senonum ciuitatem facto itinere Augustobonam Tricassium venerat, vbi pax inter regem et Elisabetham Angliae reginam promulgata est, III Eid. April. saluis vtriusque partis iuribus, quae alteri in alterius ditiones sibi competere aiebat. quod additum, propter clausulam vltimis ad castrum Cameracense ante quinquennium pactis additam, vt post octennium Caletum cum omni suo territorio Anglis restitueretur. quae tamen propter bella in Scotia et Gallia ipsa ab Anglis medio tempore excitata minime locum babuit. laetitiam ex ea pace conceptam accensis publice ignibus, vti in talibus rebus fieri solet, rex testatus est. pacta Regina Vindesorae postea VI Kal. IXbr. sollemni iureiurando coram regiis oratoribus praestito rata habuit; receptique ab Anglis obsides. eodem tempore foedus antiquum cum Heluetiis renouatum persoluta grandi pecunia, missusque Franciscus Despeus Vetusuilla vir summa dignatione et prudentia ac liberali ingenio praeditus, et cum eo Sebastianus Albaspineus, qui et ab Heluetiorum
ciuitate Lemouicum episcopus fidem acciperent, et regis nomine interponerent. Tricassibus rex in Ambarros diuertit, vbi obuium habuit Carolum Lotaringiae ducem et Claudiam sororem; ibique summa magnificentia exceptus pro ipsorum filio in sacro lustrico fideiussit, cui et Philippi nomine Petrus Ernestus Mansfeldius Lucemburgici principatūs praefectus interfuit, et Christierna auia Caroli parens. puer de aui nomine Henricus a rege dictus. inde rex per Diuionem, Cabilonem et Matisconem transiens Lugdunum venit, vbi arcem designari et muniri imperauit, amoto ab vrbis praefectura Franc. Saulio comite mitis ingenij viro, qui Protestantibus in occulto fauere dicebatur, et F. Lossaeus vnus ex stipatorum regij corporis dux ad tempus vrbi praeficitur. tandem peste per vrbem grassante rex Russilonium ditionis Turnoniorum oppidum mense Vtili secessit, vbi ali quandiu commoratus est. eo crebrae a Protestantibus querellae venere, quod edictum nuper factum in plerisque prouinciis minime seruaretur; quodque ipsi male a praefectis toto regno haberentur. et in comitiis quidem Burgundiae prouinciae ex ordinum sententia decretum erat, vt contra libertatem conueniendi Protestantibus edicto concessam apud regem intercederetur, delegato ad id Io. Begato Senatore Diuionensi viro docto, qui et luculenta oratione coram principe habita et apologia publice edita duas religiones in eodem regno admitti non debere, et vero id ad Dei contumeliam pertinere, nec citra publicae quietis detrimentum ferri posse multis rationibus probare conatus est. cui apologiae postea contrario scripto itidem publice edito responsum est. sodalitates S. Spiritus nomine in ea prouincia institutae de irreconciliabili bello aduersus Protestanteis indicendo. inter haec et Philippi atque adeo Hispanorum pietas in publico et a concionatoribus passim laudabatur, grauique et auctoritatis regiae et nominis Gallici dedecore Philippi nomen vbique rebus nostris admiscebatur, quasi ad Hispaniae regem caussam religionis in Gallia constituere et regia edicta interpretari pestineret. Creuantij item in agro Augustodunensi factus concursus in Protestanteis, dum ad concionem audiendam conuenirent, qui tamen superueniente nobilitatis globo repulsus ac dissipatus est: quod factum iam Regina, cum Lugduni esset, datis ad Andelotum literis excusauerat. praeterea de Carolo Angenaeo Caenomanorum episcopo, qui suminam armorum praefecturam in ea prouincia arripuerat, graues querellae in aulam allatae, et scripto a Geruasio Barberio Francurio comprehensae, quod multa licenter, libidinose, et auare non solum in Protestanteis, sed etiam ex ea caussa vel falso suspectos cottidie ab ipsius emissariis admitterentur. ea de re libellus IIII Eid. VItil. regi oblatus; cumque Vetusuilla E. T. mandatum a rege accepisset, vt de iis querellis cognosceret, ei vniuersae prouinciae nomine peculiaris libellus porrectus postea editus, quo episcopi sequacium flagitia prolixe et acerbe exagitabentur. in Turonibus quoque facto a seditiosis impetu Protestantes, qui ad locum designatum concionis audiendae caussa conuenerant, iniuriose pulsi occisis quibusdam, qui resistere ausi erant, et ipso pastore in cathedra confosso. itaque quaestionis habendae caussa eo missus Petrus Seguierius praeses et Stephanus Carletus Senator, et iis mox succenturiati Gulielmus Briaeonetus et Germanus Valla Senatores, quibus postremo Gabriel Myronus et ipse Senator in eodem munere cum plenioribus mandatis successit. dum is in Turonibus et Andibus esset et parum aequo iure cum Protestantibus, vt ipsi aiebant, ageret, patrata est Philiberti Curaei caedes, viri non minus virtute quam nobilitate clari, qui strenuam operam Condaeo nuper proelio Drocensi nauauerat. is Vindocini praefectusa Ioanna Nauarra impositus; Cum impensius Protestantibus faueret, et eorum doctrinae infestos seuerius coerceret, facta coniuratione ab aduersae partis nobilitate dum ad fratrem tendens in itinere venationi operam daret, insidiose interfectus est, haut prorsus ignaro rei, vt iactabatur, Carolo Angenaeo Caenomanorum episcopo. defuncti vidua, ea erat Francisci AErodij Chemantij Francisco I rege procancellarij filia, frater et amici protinus in aulam veniunt, de tam indigna caede sibi satisfieri petentes. vbi postquam aliquot dies commorati sunt, vix tandem impetrauerunt, vti quaestio caedis haberetur; suspecti accusantur et capiuntur; cumque in eo essent, vt tanquam conuicti condemnarentur, annitente contraria factione et
Angennaeorum Rambulietorum apud Reginam gratia pollentium fauore regis mandatu dimittuntur. in iis capiendis Ioachimus Vassorius Cognerius defuncto amicissimus perperam quaedam et praeter mandata violenter fecisse arguebatur. is eodem decreto citatur, vt facti caussam redderet, addito, ni se sisteret, illius aedes solo aequandas. itaque se ille cum stitisset, protinus in carcerem coniicitur, ex quo vix tandem post multas iussiones emissus est. ceterum sententiae seueritate vidua et amici territi ab accusatione destiterunt, caede clari viri impunita, et querellis vberem ac speciosam materiam suppeditante aula. eodem tempore edicto condito decernitur, vt quoniam rebus foris pacatis nihil regi antiquius esse debeat, quam vt pax in omnibus regni partibus constituatur, omnesque adeo turbarum occasiones amoueantur, eae munitiones, quae vrbibus defendendis superiorum bellorum tempore fabricatae essent, destruerentur, quo pax ab omnibus sine vllius periculi metu colatur, et regis fide, quam abunde edicto suo testatam habeant, Protestantes tuti in posterum acquiescant. secundum haec Philibertus Marsilius Sipetra Aurelianum mittitur, qui munitionibus vrbem firmissimam denudaret, et in Banneriana porta, quae Lutetiam ducit, arcem edificaret. idem Montalbani, Valentiae Cauarum, Cistertione et aliis locis a delegatis a rege factum; quod inperniciem suam fieri Protestantes ipsi interpretabantur. cum vero Aurelianum opulenta per se vrbs et ad magnas res opportuna in Alexaudri regis fratris fide, cui portionis hereditariae loco attributa fuerat, minus tuto collocata videretur, principatu Andium fratri pro compensatione concesso, rex eam recepit, et Reginae parenti donauit. iam ante ad edictum additae erant nouo rescripto interpretationes, ne Protestantium pastoribus liceret in aliis locis habitare, quam iis, qui in singulis praefecturis ad conciones essent designati, item, ne Protestantibus scholas ludosue literarios aperire fas esset, eo consilio factum dicebant, ne Pastoribus aegros libere inuisere et consolationis officio defungi liceret, et doctrinae disciplinaeque accisis neruis, vti olim a Iuliano Imperatore contra Christianos factitatum historia sacra memorat, religio ipsa omnino extingueretur. item Lugduni edictum fuerat, ne a Protestantibus in locis, per quae rex transiret, quandiuue ibi esset, aut vllis regiis aedibus conciones haberentur, ne Catholicorum videlicet exasperatis animis inde turbarum occasiones sererentur. vbi vero Rossilonium venit, ad eum visendum officiose accessit Emanuel Philibertus Sabaudiae dux; nec multo post inter multa alia, quae sancte et prudenter auctore Hospitalio arege decreta sunt, edictum conditum est prid, Non. VItil. in quo rex multa de pacis conseruandae studio praefatus, quoniam de plerisque edicti capitibus ambigitur, et ad se vnum eius interpretatio pertineat, velle se controuersorum capitum explicationem scripto disertissime complecti, et quod ad illud, quo religionis publice exercendae facultatem nobilibus facit, sic intelligi vult, vt nobilibus et familiis eorum hoc peculiare beneficium concessum intelligatur; itaque iis interdictum, ne cuiquam illius beneficij nisi ex subditorum suorum numero sit, copiam faciant, poena perduellionis in non parenteis addita. interdictum eodem diplomate, ne Protestantes Synodi specie conuentus vspiam agant, nec pecunias viritim tributi forma aut alio modo exigant, qui secus fecerint, poenam corpore luant. et quia plerique calcata sacri ordinis reuerentia, et eierato religiosae castitatis voto superiorum bellorum tempore, aut etiam post pacatos motus nuptias contraxerint, eodem edicto sancitum, vt viri carcerum rigore vxores ita ductas, mulieres item viros suos relinquere et ad pristinam vitam reuerti cogantur, aut perpetuo exilio multati intra duorum mensium spacium regni finibus excedant. si quis neglexerint, vir ad remigium, mulier ad perpetuam custodiam adiudicatur. quo edicto multum superiori detrahi, et incommodari sibi Protestantes fremebant. quippe primo illo capite facultatem audiendarum commode concionum negari, multumque periculi creari e longinquo ad locum publicis conuentibus destinatum proficiscentibus. Synodorum vero celebratione et pecuniarum collatione prohibita omneis agendarum rerum rationes tolli, accisis disciplinae, qua ecclesia continetur, seruandae neruis, et ministerium ipsum prope deleri, ademptis ministrorum alendorum adiumentis. denique violenta matrimoniorum
iam contractorum dissolutione libertatem edicto concessam eripi, et durissimae seruitutis compedes per abdicati sacerdotij aut eierati voti repetitionem conscientiis iniici. his de rebus cum sociis Condaeus, qui in Valeriana arce a Santandreani vxore, vti diximus, sibi donata tunc erat, factus certior literis prid. Kal, VIIbr. ad Reginam datis expostulat, et prolixum commentarium mittit, quo querellae de edicto aut interpretatione aut contrariis edictis Curiarumve decretis eneruato, de caedium impunitate, (nam a pace facta CXXXII toto regno diligenter inito calculo miseros homines odio religionis crudeliter occisos numerari,) de iniuriis ac praefectorum vexationibus, continebantur. ad eas rex, qui timeret, ne se longius absente Protestantes aliquid molirentur, peramanter resporidet, et nihil sibi antiquius esse dicit, quam vt ius ex aequo cuique reddatur. quod ad edicti interpretationes attinet, subesse caussas easque grauissimas, cur hoc fecerit, quas et ipsum, quippe ad quem regni incolumitas ac salus pertineat, probaturum confidat: sic praeterea se existimate, nunquam venisse Condaeo in mentem, vt regiam voluntatem pro arbitrio moderari vellet; si quid a praefectis suis aut aliis administris peccatum sit, de illis has se sumpturum poenas, vt omnes intelligant, sibi praecipuum pacis studium esse, et vnice velle ac iubere, vt pacificationis edictum vbique constanter ac sincere seruetur, et inter subditos nullo religionis discrimine ius aequabile dicatur. interea rex Valentiam Cauarum venit, vbi edictum extremo VItili de tabernarnm ac diuersoriorum toto regno institoribus, et pretiis rerum ad victum cottidianum necessariarum conditum, auctore et consultore Iulio Brancatio Neapolitano, et ad Senatum missum, vtgente promulgationem Franc. Momorantio: cuius nomine cum Brancatius magnam inuidiam sustineret, scripto edito se purgauit, et illud recte et regni bono factum multis verbis probare conatus est. ibi et ad Montelium Adaemari rex honorifice exceptus Prouinciam subiectam ingreditur, et per Arausio nem, quam venerandae antiquitatis ruinis nobile, tam recenti bellorum clade foedum oppidum, Auenionem venit, vbi exquisita magnificentia a Georgio Armeniaco Cardinali homine ad vanitatem gratioso et Pontificis praefectis itidem exceptus est. erat tunc in regis comitatu Henricus Nauarrae princeps egregia indole puer et iam tum in illa aetate generosos et victricis olim fortunae indices spiritus prae se ferens, quem Ioanna mater post detectam coniurationem, de qua diximus, in aulam miserat, et appositis custodibus diligenter seruari curabat, ne aulicarum decipularum Iaqueis et amorum illecebris irretiretur. Auenione rex per Aquas Sextias, Arelato in itinere lustrato, Massiliam tandem summa pompa ingreditur, naualibus spectaculis praecipue delectatus. ibi cum metus esset, ne crebescentibus Protestantium querellis aliqui motus suborirentur, rex edicto condito rursus pacis sibi praecipuum studium esse testatur, et vt edictum eius caussa factum religiose seruetur, imperat, grauissimas poenas interminatus, si qui contra fecerint; quos potestatem regiam ad suum exitium experturos dicit, seriore post laesam tandiu patientiam poenitentia: Merindolium eitam Protestantibus in Prouincia ad conueniendum religionis caussa assignatum, cuius oppidani iam a Valdensium temporibus a Romano Pontifice defecerant. inde rex Auenionem gratissimam sibi vrbem repetit, ibique transmisso Rhodanoin Septimaniam descendens Nemausum petit, vrbem Protestantium concursu frequentem, quod plerique ex Prouincia, vbi admodum iniquo iure cum illis agebatur, propter viciniam illuc confluerent. ibi renouatae querellae de Henrico Momorantio praecipue Septimaniae praeside, vt minus sibi aequo, quae tamen propter patris gratiam et auctoritatem reiectae aut elusae sunt, tradito etiam in custodiam Clausono, quod liberius in praesidem inuectus esset, ceterisque delegatis spe metu ve mitigatis aut compressis, qui inde Monpessulum et Biterras remissi sunt, quo rex sub exitum anni venit, atque ibi summa magnificentia ac damnoso sumptu ab oppidanis exceptus est. Dum haec in aula agerentur, in Aquitania paullum res a motu intestino abfuit. nam Fridericus Foxius Candalae comes Gastonis Foxij marchionis Tranij gentilis sui hominis turbarum cupidi consilio vsus et communicato cum
Christophoro Atyrensium episcopo fratre, Bl. Monlucio, Gabriele Caumontio Lausunio, Scarsio et Meruilla Scarsij fratre consilio, cum multa licenter a Protestantibus praeter edicta regia fieri, interfectis etiam insidiose plerisque obtenderent, armatos coegit, et foedere Cadilliaci mense VItili proximo icto ac scriptis mandato quasi bellum apertum iis denunciauit. qua de re per Iacobum Benedictum Largobastonum Senatus Burdigalensis primarium praesidem certior factus rex, Imbertum Platerium Burdillonium E. T. in Aquitaniam miserat, vt eos motus componeret; quem in Catholicorum partes propendere caussati Protestantes Riuerio quodam occiso et eius caede impunita non plus de Candala quam de ipso postea apud regem conquesti sunt. pro tempore tamen Burdillonij praesentia repressis foederatorum conatibus res quietiores in prouincia fuere. et haec apud nos hoc anno gesta sunt. In Italia Nicolaus Vrsinus Petilianus possessione a Cosmo deiectus, vt erat impigro et contumaci animo, nihil non tentabat, vt possessionem amissam recuperaret, cum vero Cosmus arcem Io. Francisco parenti commisisset, qui eam Vrso alteri ex filiis crediderat, Nicolaus loci adeo opportuni recipiendi defiderio et vitione in fratrem ardens, cum praesidiariis aliquot agit, qui spe facta prodendae arcis rem Vrso aperiunt. igitur condicta die cum Nicolaus Sorano venisset, et delectos XL praemisisset, illi intra munitionem accepti statim puluere subiecto accenso in altum exploduntur, ac discerpuntur. ex ijs V euasere qui capti et coram Caesareis ministris quaestioni subiecti confessi sunt, se a Nicolao summissos, qui haut longe abesset euentum occulti consilij opperiens. ea de re vero inter patrem ac filium lis apud Caesarem instituta fuerat, et vetuerat Caesar, ne quid pendente lite vterque moliretur, poena addita contra non parentem, vt iure suo priuaretur. itaque vrgebat Io. Franciscus pater vt quoniam de consilio Nicolai filij constaret, poenam commisisse declararetur: sed patre decrepito et absente, quamuis Cosmi fauore subleuaretur, et Nicolai diligentia ac praesentia factum est, vt poenarum abunde suorum clade luisse videretur, de cetero conatus ipsius impunitus esset. Peracto tandem Concilio Philippus, qui controuersiam in eo de honorificentiori loco regi Christianissimo mouerat, apud Pontificem per oratores suos instabat, vt in gratiam suam pronunciaret, quod recusauit ille saepius ius regis obtendens, et necessitatem sententiae ferendae deprecabatur: quippe qui Philippo in occulto faueret, et non nisi manifesta iniuria contra regem iudicare posset. itaque diem de die ducens rarius publicas ceremonias indicebat, quod quoties illae indicebantur, toties certamen inter oratores vtriusque regis oriebatur, et si cui ex iis faueret, necesse erat, aut alterum a se alienaret, aut alteri iniuriam faceret. intermissae iccirco aliquoties ceremoniae; qua re aeque vterque offendebatur: sed Philippus maxime, qui hanc potentiae ac fortunae suae fiducia praerogatiuam tanquam sibi debitam iam spe deuorauerat, et importunis apud Pontificem efflagitationibus secundum se pronunciari petebat. Cosmus ea super re consilium rogatus cum frustra apud Philippum egisset, vt ab hac petitione desisteret, auctor erat Pontifici, vt totum negotium ad Cardinalium collegium remitteret, et ita longis protelationibus indecisum illud relinqueretur; interea neuter publicis ceremoniis interesset: sed vterque repugnabat; nam Hispanus iudicium vrgebat, et noster interea publico abstinere nolebat. Philippus igitur, vt tergiuersantem Pontificem cogeret, apta, vt sibi videbatur, ratione vsus, minutae auctoritatis metum incutiebat, et cum Concilij publicationem et executionem prae se ferret eius decreta etiam contra Cardinaleis et episcopos facta, per omnis ditionis suae regna ac prouincias, regis nomine, nusquam mentione Pontificis facta promulgari imperabat. quod Pontificis animum inter multa iniuriose in ipsum ab Hispanis facta maximopere exulcerauit, frustra mitigante senem iracundum Cosmo; se inde commoda ex potentissimi regis amicitia, inde periculum, si ab eo se alienaret, ostentante tandem cum pergerent ei molesti esse Hispani, Henricus Clutinius Oisellius regis orator vir a cer et Gallici nominis studiosus, occasione capta ab eo obtinuit, vt in antiqua possessione conseruaretur, et Pentecostes die in publicis ceremoniis principem locum secundum Caesaris oratorem tenuit. vnde indignatus Hispanus summa arrogantia
rogantia contra Pontificem protestarus, nec multo post iussu Philippi Roma, sine vlla publica significatione discessit, rerum cura Cardinali Paceco commissa. eodem fere tempore Cosmus cum Pisis esset, apparatibus naualibus ad bellum quod Philippus in Africa moliebatur, instruendis intentus, datis ad ordines ditionis suae literis publicam imperij administrationem in Francisci, (is iam XXIIII annum attigerat) grandioris natu filij manus refignat, titulos ac dignitates sibi seruat, pio iuxta ac prudenti consilio et ab iis semper principibus vsurpato, qui imperium recens partum in familia firmasse, et ad posteros transmisisse memorantur. ea resignatio, vt speciem certae et quasi delatae successionis obtineret, magna pompa in vrbe celebrata fuit, consiliariis et XLVIII virum Senatu coacto, gratiaeque publicae in templo actae, et splendido ac prope regali conuiuio omnes excepti in publicae laetitiae signum. ab eo tempore Franciscus res in Etruria administrare cepit, se non exspectata patris per mortem successione pater filiusque gratiore inter pios ordine simul domini extiterunt. a patre filio attributus fuit Bartolomaeus Concinus, homo rerum agendarum peritia probatus et sibi fidus, ex cuius consilio omnia fere gerebantur. haut multo post Sanpetrus Ornanus cum insito contra Genuenseis odio consilia rerum in Corsica nouandarum abiicere non posset, cum CL Corsis Massilia vicina soluit, et cum vna triremi Gallica et altero minore nauigio in insulam transmisit, ea spe, vt si aliquod operae pretium ope exulum faceret, principem aliquem Christianum successu inuitatum in partes pertraheret: ad extremum, si aliud non posset; Turcum insulae immitteret. is frustra antea et Turcum et principes Christianos sollicitauerat, quos hactenus surdos expertus, si fortuna ceptis arrideret; rebus suis fauituros confidebat. ea fiducia fretus sine pecunia aut alio apparatu bellico insulam ingreditur, et concursu ad eum insulanorum quorundam facto Istriam capit, eaque capta totam fere insulam exceptis oppidis et arcibus, quae praesidio tenebantur, iuris sui fecit. auxit viri apud suos potentiam, quod cum Genuenses ad famam aduentus illius tumultuarie copias conscripsissent, et in insulam misissent, dux strenuus et pugnandi peritus, belli rudes ac fere tirones milites loco ipsis iniquo statim in ingressu adortus, eos nullo negotio fudit, IIIOIO caesis, captis, in fugam versis et armis exutis. inde ad Episcopatum, id oppido nomen, quod a Bastia XII milliaribus abest, castra promouet. quo casu perculsi Genuenses et peiora veriti, protinus in Hispaniam mittunt, et contra Ornanum auxilium deposcunt. hoc incidit in tempus, quo Philippus collata a sacro Hispaniae prouinciarum ordine pecunia, quam a Pio IIII, cum minus ille sibi peracto iam concilio ab Hispanis praesulibus timeret, obtinuerat, postque interceptas Siciliae a Turcis triremeis, quas Guimaranus ducebat, postque quassatam ac disiectam foeda tempestate Mendozae classem et multa capitum millia cum ea amissa, aliquid tentandum ratus, rursus consilium priore anno frustra tentatum de Pignone expugnando capit. scopulo vndique praerupto rupis Velezij nomen impositum est ab oppido in continenti sito, quod sesquimilliare nec amplius ab ea distat. rei conficiendae cura demandata Garsiae Toletano Petri F. Cataloniae proregi et matis praefecto, qui Barcinone VI Eid. Maij profectus Genuam venit, et ibi accepta Hispanorum, quae in Insubria militabat, legione, Sabaudiae item ducis, et Io. Andreae Auriae, ac Nicolai et Augustini Lomellinorum triremibus Liburnum tendit; inde rursus acceptis Cosmi Florentinorum ducis triremibus Neapolim versus nauigat; misso dein Sanctio Leua, qui Siculas triremeis adduceret, et assumptis OIO IO Hispanis, qui in regno militabant, Barcinonam redit, et Taraconem vsque progreditur Philippi mandata opperiens. aduenere mox Germanorum III millia duce Annibale Altempsio, quos Io. Andreas Auria nauibus impositos portauerat. inde missis Sanctio Leua et Aluaro Bassano cum XX triremibus, qui tormenta comeatum ac reliquum belli apparatum Barcinone adducerent, epse Malacam proficiscitur. cumque regis Lusitaniae auxiliares triremes nondum comparerent, transmisso frero Herculeo Gadeis vsque nauigat, vbi acceptis tormentis et auxiliaribus copiis, quae Cantabria huc transportatae fuerant, rursus Malacam redit, quo interea Hierosolomitanae triremes et Leua ac Bassanus aduenirent. erant in tota omnino classe CL naues, VIII regis Lusitaniae duce Francisco
Bareto, III Sabaudiae ducis, quibus praeerat Andreas Probana Leinius, IX Cosmi Florentiae ducis ductore Iacobo Apiano Plombini regulo, V Hierosolimitani ordinis ductore Petro Grolio, XII Io. Andreae Auriae, quarum IIII Marcello Auriae gentili suo, et totidem Scipioni Pallauicino ab ipso attributae, VIII Hispalenses, et XV ex ceteris Hispaniae regnis ductore Aluaro Bassano, XI Neapolitanae, quibus Sanctius Leua, et totidem Siculae, quibus Fridericus Caruaialis praeerant, comprehensis in eo numero IIII, quas Ioannes Cardona ducebat, III Marci Antonij Columnae duce Georgio Grimaldo, et IIII Nicolai et Augustini Lomellinorum, quas ducebat Vincentius Vacarius, IIII Marci Centurionis, quibus accedebant XXIX circiter omnis generis nauigia, et in iis XVI onerariae, quae comeatum ac machinas bellicas, in iisque XVIII murales cum aliquot campestribus vehebant; exiguum praeterea iumentorum numerum, quibus tormenta ac comeatus a mari, si opus esset, in interiorem regionem subueheretur. in ea classe erant peditum CL equites: aderat et non contemnendus insignis nobilitatis numerus, et Italicae praecipue, atque inprimis equitum S. Stephani ambitiose ad id missorum a Cosmo, vt nuper instituto ordini dignitatem ex ea expeditione conciliaret. iis praeerat Chapinus Vitellius Cetonae marchio, qui et magnus castrorum praefectus a Garsia creatus est, sub quo idem munus exercebant Carilius Quexada, et Ludouicus Osorius. ita instructa classe IIII Kal. VIIbr. Garsias Malacae portu soluit; secundaque nauigatione vsus, biduo litus Africae tenuit prope a Pignone V OIO passuum, quem locum incolae turrim Alcalae vocant. ibi exposito milite ac machinis munitionem excitat, et omnem annonam in ea includit, apposito IIII signorum praesidio inde Velesium Gomerae vulgo appellatum, quod est in continenti oppidum, post triduum petit, ita composito agmine, vt dimidia pars Hispanorum primam aciem constitueret, quos Sanctius Leua ducebat, subsequentibus Hierosolimitanis equitibus, iis vero cum summo imperio praeerat Vitellius; medij erant reliqui Hispani et auxiliares a Lusitaniae rege missi duce Bareto. postremi Germani incedebant, quibus additi sunt CCCC scloppetarij Hispani. his praefectus est Io. Andreas Auria, qui omnia circumspiceret, ac si qui labore aut viae taedio deficerent, aut a signis dilaberentur, eos ad ordines redire cogeret; prouideretque, si quis tumultus Mauris lacessentibus a tergo suboriretur, ne ordines turbarentur. cum ita instructa acie aliquantum itineris processissent, IO circiter pedites ac CCCC equites hostium apparuerunt, qui primam aciem lacessere non ausi, in cuius fronte L cloppetarij et campestres machinae erant, vltimum agmen carpere, modo accedentes, modo refugientes aggressi sunt: quo in certamine egregiam operam nauauit Auria, maiore semper Maurorum, quam nostrorum detrimento, tandem ad vrbem peruentum est VI milliaribus a loco, ex quo mouerant, distantem, quam oppidanis vacuam nacti VI tantum minoribus machinis in ea repertis, praesidio firmant; tum loco castris delecto Vitellius ad situm Pignonis ex propinquo cognoscendum proficiscitur; quod vt commodius facere posset, natatu propius ad locum accessit. proxima cura fuit de machinis muralibus subuehendis, et quia in celeritate summum expeditionis momentum ponebat Garsias, per mare compendiosior via magis placebat, quamuis periculosior, quippe cum nauigia praeteruehenda essent. tum Auriae negotium datum et tormenta statuendi, et arcem quatiendi, cuius auctoritas nauticam turbam facilius et minus retractanter ad pericula subeunda esset impulsura. arx autem in paruo promontorio sita est, non amplius CCC passuum spatium in circuitu ambiente, in litore Mauritaniae e regione vrbis Malacae longe a freto Gaditano circiter C OIO passuum, a continenti vero L non amplius passus disiuncto, de cetero vndique praerupto, vt nullus sit ad cacumen, in quo arx est, aditus, praeter angustae inter abscissas rupes semitae arduum ac perdifficilem ascensum: moenia turriculas ac pinnas habent prisco et Mauris vsitato munitionum genere. rebus ad id omnibus comparatis ac tormentis adductis, locus leuiter fastigiatus vt opportunus delectus est, doliisque vimineis terra oppletis pro aggere ante machinas statutis arx totum diem a terrestri et maritima parte quassata est. propugnaculis decussis, cum missis, qui stragem factam specularentur, intellectum esset, maiore profectu arcem pulsatum
iri, si machinae in collem arci imminentem transferrentur, id negotij, quod magnae molis videbatur, rursus Auriae datum est. sed in ipso conatu, praesidiariis proxima nocte duabus scaphis, quas ad id paratas habebant, summo silentio excedentibus, re a transfuga intellecta, continuo praemittitur Auria, qui propius murum subiens, cum III Mauros nutu deditionem significanteis obuios habuisset, ipse cum XII tantum militibus primus arcem ingressus est, in qua XXX reliqui Turci erant, qui mox se illi tradidere. et ita longae ac difficilis oppugnationis, adde et incerti certaminis negotium, vno die confectum est. Garsias loco potitus CCCC Hispanorum praesidium imponit, machinisque ac ceteris belli apparatibus firmat, formamque nouae munitionis, qua arx firmanda videbatur, a Vitellio descriptam ad Philippum mittit. in reditu ac nauium conscensu plus periculi fuit. nam Abdala Fessae ac Marochi rex ad famam Christianorum aduentus magno exercitu conscripto venerat, ac prope nostrorum castra interea circumsederat, irrito conatu saepius tentata, quippe cum vicini collesatque edita loca vndique Christianorum praesidiis tenerentur. igitur in discessu mutata agminis ratio, praemissis tironibus ac subitariis Hispanis quibus minus fidebatur, medij Germani sequebantur, veteranis Hispanis in extremo agmine constitutis; ijs additae sunt II validae scloppetariorum vexillationes, ac cum illis Vitellius, in cuius consilio ac virtute Garsias magnum momentum ponebat; attributa et valida manus Auriae, eique negotium datum, vt videret, ne in conscensu quid tumultus ab instantibus Mauris excitaretur. cum ad litus venissent, et iam primi in eo essent, vt conscenderent, ingens Maurorum peditum missilibus armatorum globus a tergo ingruit, et vltimum agmen inuadit, eodemque tempore magna pars equitatūs hostilis e collibus vndique descendit, et in nostros acrem impressionem facit, scloppetariorum ordinib. initio solutis. nec res a summo periculo abfuit, nam instantibus Mauris nostri cedentes paullatim in fugam vertebantur, nisi Vitellij virtus in tempore adfuisset, qui circum discurrens ac fugienteis prensans ac sistens et in proelium reuerti cogens, hortando, et Dei hominumque fidem obtestando, tandem fuga repressa certamen restituit. nec segniter interea rem gerebat Auria, qui cum locum quendam editum occupasset, vt ex eo laborantibus suis auxilio esset, a Mauris circumuentus equo suffoso in pedes descendere coactus, extremum periculum virtute et audacia praesenti discussit. nam facto cuneo per mediam aciem hostium erupit, et ad suos incolumis peruenit: dum in eo essent, commodum superueniente loricatorum delecta manu a Garsia laborantibus suis summissa aequatum proelium est, multisque impressionibus modo hi modo illi cedebant, donec tandem repressis Mauris cum per totum pugnae tempus primi, ac qui postillos deinceps erant, naueis nunquam conscendere intermisissent, omnes conscenderunt, amissis circiter CC ex suis, et in ijs Ludouico Osorio castrorum praefecto, ac Francisco Mauria grauiter sauciato, cum maior Maurorum numerus, vt postea rescitum est, in eo certamine cecidissent. Abdala ante profectionem et in itinere et pugna accensa et postquam nostri conscenderunt saepius per internuncios ac caduceatores colloquium cum nostris tentauerat, sed cum nullas condiciones admitteret Garsias. postquam biduum, ex quo copiae conscenderant, in Africae ora commoratus est, opportunam tempestatem nactus secundo cursu Malacam incolumis appulit, et mox Saonam perrexit. consilium erat Garsiae recta inde Bugiam tendere, qua capta Africae ora maritima antea latrocinijs infesta a piratis omnino liberaretur. sed iam inclinata anni tempestate et Ornani in Corsica successibus reuocatus est. is dum bellum in Africa gereretur, Portumveterem ceperat, et Bastiam ac fanum Florentij tentauerat; breuique tota insula potiturus videbatur, nisi in tempore succurreretur: et Cosmus ei in occulto fauere putabatur, ab Ornano ipsius patrocinium insulanorum nomine implorante sollicitatus, qui et puluere et pecunia eum iuuit. qua de re cum quaesti essent Genuenses apud Philippum, Cosmus continuo Franciscum Montacutum in Hispaniam misit, qui factum, quod negare non poterat, excusaret, et se a consilio alieni inuadendi alienum confirmaret. commodum vero Genuensibus accidit, vt Ornano interim in insulam profecto, is qui Portum veterem tenebat, ab ipsis corruptus eis locum dediderit, quo recepto in spem exturbandi Ornani non solum
erecti sunt, sed minus auxilio sibi egere visi a superfluis quoque sumptibus sibi temperandum esse existimauerunt. itaque Garsias Saona paucos Hispanos in insulam misisse contentus, exiguo profectu, quippe exulibus in montana per hiemem digressis, classem dimittit, et ad Siciliae praefecturam decedente ex prouincia Ioanne Cerda Vrorege sibi a Philippo destinatam proficisci decreuit. in itinere ex Cosmi consilio Romam diuertit, vt rationes conciliandi cum Philippo Pontificis iniret, sed irrito successu, exasperatis vltra modum animis. de cetero inibi honorifice ob rem bene gestam in speciem exceptus, cum nihil proficeret, quantumuis annitente Cardinali Paceco inde Neapolim contendit. Eo tempore, nam neque hoc praeterire debuisse visus sum, Michael Angelus Bonarota Florentinus Romae decessit, cum aetatis annum XC ageret, nostra aetate, atque adeo post priscos Graecos picturae statuariae et architecturae praestantissimus artifex, cuius nomine vt passim orbis personat, sic plerisque locis, sed Romae et Florentiae praecipue stupendi operis monumenta eius visuntur. huic initio cum Raphaele Vrbinate pictore famosissimo aemulatio fuit, sed mortuo in aetatis flore Raphaele Michael, qui ad maiora aspirabat, longaeuae aetatis beneficio, facile principatum in praestantissimis illis artibus adeptus est, et ad mortem vsque tenuit, plerisque suae industriae admiratoribus, raris aemulis aut imitatoribus relictis. huic Cosmus, qui summe his artibus delectabatur, tantum honorem habuit, vt eius corpus Roma Florentiam transferri curauerit, vt in patria sepeliretur. id summa pompa peractum, deducentibus funus XXC praestantissimis artificibus ad B. Laurentij aedem, vbi a Benedicto Varchio publice laudatus et conditus est. quae omnia quia fuse Georgius Vasarius Arretinus praestantissimus pictor et architectus singulari libro complexus est, vita eius diligenter perscripta et enumeratis operibus, de iis plura dicere supersedebo. Cum paullo ante fatis concessisset Ferdinandus Caesar, Franciscus Cosmi F., nam omnia iam eius nomine gerebantur, officiose ad Maximilianum Caesarem misit Marium Columnam et Iulium Ricasolium, qui communem de patris morte conceptum dolorem testarentur, et post officiosa solatia ei de Caesarea dignitate gratularentur. mandatum singillatim Ricasolio fuerat, vt cum Antonio Albitio oratore suo, qui iam diu in ea aula manserat, de Ioannae nuptiis ceptum olim sermonem cum Austriacis fratribus persequeretur, et negotium illud ad exitum tandem perduceret. Alfonsus item Ferrariensis eodem tempore Barbarae alterius sororis sibi promissae matrimonium vrgebat. sed quamuis de Ioanna fratres consentirent, obstabat Sigismundus Augustus Poloniae rex, qui eam Ioanni Sigismundo Ioannis Zapoliae et: Isabellae sororis F. Daciae principi petebat, adfinitate vt ipsi honorifica, ita imperio et Austriacae familiae opportuna ac salutari; sic enim fore, vt is qui paterna hereditate Solimani necessario cliens esset, ea necessitate solueretur, et adfinitate cum Austriacis contracta Turcorum patrocinio renunciaret. verum Ioannes, qui se iam olim semper a Ferdinando ludificatum meminerat, et nunc spe nuptiarum, quas Francisco destinatas sciret, a filiis eius lactari se crederet, a Georgio Bebeco persuasus consilia patris resumit, et rursus ad Turcorum infelix patrocinium reuoluitur, quorum ope violatis induciis nuper inter Ferdinandum et Solimanum pactis funestissimum bellum in Pannonia excitauit, principio a Zatmaro ducto Melchioris Balassi castello, quod valido, admodum praesidio tenebatur. factum excusauit Ioannes, quod Balassum perfugam et arcanorum suorum conscium a Ferdinando contra decorum et pacis leges receptum diceret. eo autem astu in eo capiendo vsus est; magnum armentorum numerum praemittit cum pastoribus ac bubulcis, qui ingenti puluere cum oppidum praeterueherentur, excitato, conspectum praesidiariis adimerent: pone sequebantur II delectorum militum signa. ad repentinam illam nubem Balassus continuo mittit, qui quid esset, viderent, cum illi armenta se tantum vidisse renunciarent, habita fide praesidiarij securi quieuerunt, donec praeteruectis armentis cum aer adhuc obscurus esset, delecti accedunt, et antequam videri ac praeueniri possent, impetum ab omni parte faciunt, et ita inopinato casu territis praesidiariis locum exiguo negotio, et in eo ipsum Balassum cum vxore liberis ac thesauris capiunt. quam iniuriam in regni initio Maximilianus minime sibi ferendam ratus, vltra modum contra Ioannem
excanduit, coactisque statim copiis Cassouiam praemittit, vt eius impetum, ne vlterius progrederetur, retardaret, donec totis viribus et cum iusto exercitu ipse in Pannoniam descenderet. ea occasione vtendum ratus Franciscus per Ricasolium cum Caesare agit, promissis in id bellum auxiliis et pecunia, ac postremo obtinuit, vt etiam Augustus Saxo VIIvir, qui eandem Ioannam Friderico Daniae regi sororio suo petebat, frustra fuerit. tum rumore sparso, quasi rex de sorore Francisco in vxorem danda spem fecisset, suspicio non solum Caesari, sed etiam Philippo iniecta fuit, qua et effectum est, vt arte, qua parens eius Senensem ditionem a Carolo Caesare extorserat, eadem ipse Ioannam coniugem a Maximiliano impetraret. tandem ergo ex consensu Ferdinandi et Caroli fratrum ea Francisco vxor destinatur; idque tabulis obsignatis confirmatur, ea lege, vt nuptiae intra annum luctus a morte patris celebrarentur. Interca Romae detecta est coniuratio a fanaticis quibusdam contra Pontificem structa, cuius dux erat Benedictus Accoltius, Accoltij, qui o lim purpurei galeri decus meruit, F., qui complices habuit Petrum Accoltium gentilem suum, Antonium Canossae comitem, Pellicionem equitem, Prosperum Hectoreum et Thaddaeum Manfredum, aere oppressos alieno nec satis sanae mentis. ille aut spe praedae, aut etiam emendationis ecclesiae obtentu tantum facinus ijs persuaserat. aiebat siquidem Pium IIII non verum Pontificem esse, eo sublato alterum suffectum iri, qui Papa Angelicus diceretur, sub quo ecclesiae concordia castigatis erroribus sarciretur, additis vaticiniis de potentia eius in omnem terrarum orbem: tum patrata caede gazam Pontificis et cardinalis Borromaei praedae mox cessuram ostendebat, insuper arces, ditiones, et montes aureos sociis pollicebatur. et Antonio quidem Ticinum, Thaddaeo Cremonam, Pellicioni Aquileiam, Prospero denique annuos reditus ad V OIO aureorum insana vanitate se daturum promiserat: sed cum semel atque iterum oblata occasione ipsi Benedicto et Pellicioni, qui caedem faciendam redemerant, animus defuisset, petita toties audientia Accoltius alioqui Pontifici invisus, et qui Genevae aliquandiu fuisse insimulabatur, suspectior esse cepit, et a quibusdam delatus, atque ob id cum sociis noctu comprehensus est, qui tormentis subiecti cum rem fassi essent, temeritatis et insaniae ad hunc diem inauditae poenascapite luerunt. Paullo ante Fridericus Borromaeus sororis F. Caroli Cardinalis frater decesserant, quem Pontifex dignitate et opibus auctum praeter modum cupiebat et Cardinalis post fratris mortem ad vitam tranquillam et sacerdotali simplicitati congruam, quam omni vita postea amplexus est, se contulerat. igitur Pontifex, ne sine caritatibus esset, cum Augustum fratrem implacabili odio prosequeretur, totos affectus in Hannibalem Altempsium et Marcum Siticum Cardinalem alterius sororis F. F. conuertit; quorum illum S. R. E. gubernatorem creauit, eique sororem Borromaei vxorem quamuis cognatione proximam cum magna dote destinauit; hunc summae negotiorum praefecit; vnde pecuniae per fas nefasque colligendae intentus, ingenio iam omnino renudato, nihil reliqui fecit, quo vel cum piaculo et alterius iniuria ac vexatione ac populi grauamine desiderium expleret. itaque et gratiam multarum rerum, quae Concilio Tridentino prohibitae fuerant, palam et in occulto accepta pecunia fecit, et Pontificiae ditioni subditos grauibus tributis onerauit, et multis ex nobilitate renouatis litibus periculum creauit. Ioannem quidem Franciscum Vidium Balnei comitem maxime vexauit, suscitato oratore regio, qui ei controuersiam de pecunia bellis superioribus prope Cesenam intercepta moueret. nec vero vel Cosmi interuentu, cui ille semper antea militauerat, et tunc in Germania operam nauabat, vnquam placari potuit, quin eum quorundam castellorum amissione multaret. mouerat et Vitelliis litem de Tiferno, quod id sede vacante armis occupassent, et tranquillitatem publicam turbassent. eandem ob caussam Ascanium Corneum bellica laude conspicuum et summac existimationis virum, Romae comprehensum in molem Hadriani coniici iussit, et Cornelium Bentiuolium ac ipsius fratres, qui Ferrariae apud principem in gratia florebant, postulari Bononiae mandauit, quod ante XVIII annos in ea ciuitate ob priuatas cum Lippo Gisolerio simultates, cuius domum puluere sulphureo subiecto et accenso subuertisse dicerentur, discerpto in ea ipso Lippo
nec cum postularetur Bentiuolius et de praerogatiua dignitatis exciperet, quod regij ordinis torquatus eques cum esset, coram rege tantum sisti posset, a Pontificiis ministris auditus est. ipsi etiam Alfonso Ferrariensium duci litem intentauit, quod ministris Pontificiis in iurisdictione Mutinae exercenda impedimentum eum attulisse diceret, et Berzigellae praefectura Alfonsum ducis patruum priuauit. cum vero sub id tempus Vidus Ascanius Sfortia Cardinalis decessisset, Camerarij dignitatem, quod antea nusquam factum fuerat, turpi nundinatione Vitellocio Vitellio Cardinali XXC aureorum OIO vendidit, et Alexandrum Sfortiam Ascanij defuncti fratrem Camerae clericum in Cardinalium collegium cooptauit, non tam vt eum dignitate augeret, quam vt venale clerici Camerae munus, quod per galeri adeptionem vacabat, pro concessae dignitatis pretio acciperet. ipse finito Concilio ad omnia securus spectaculis et variis oblectamentis totum tempus impendebat, structo in Vaticano forma amphitheatrali loco, in quo ludos et hastiludia saepius spectabat; de cetero exiguam prae se de pastorali officio sollicitudinem ferens; cumque multorum opinione parum Concilij vltimi decretis prospectum esset, crescentibus in dies dissidiis, maiore quoque scissura per ipsius negligentiam ecclesia in Germania, Britannia, apud nos, et iam in Belgio lacerabatur. itaque sub id cum Ludouicum Antenoreum hominem rerum agendarum peritum in Galliam ad regem misisset, qui Concilij Tridentini promulgationem procuraret, excusationes regis facile admisit, qui per suos ministros Concilij decreta singillatim executioni vt demandarentur se curaturum recipiebat: ceterum publicam vniuersi Concilij promulgationem eo rerum statu periculosam deprecabatur, et de obsequio alioqui suo Pontificem hi posterum bene sperare iubebat. de legationis vero Auenionensis negotio, de quo frustra saepius actum fuerat, tunc demum instante Regina transegit, et eam Alexandro Farnesio ablatam, cui compensationis titulo patrimonij legatio attributa est, Carolo Borbonio Cardinali concessit, accepto Casae nouae opimo coenobio in principatu Saluciensi, et Cardinali Altempsio, qui ius in Auenionensi legatione habebat, attributo. quod eo libentius fecit, licet reclamante Cardinalium collegio, quod et simul molestiam Farnesiis facessebat, et conciliato inde suis commodo se interea magnis sumptibus, quos in tuenda ciuitate et Venasciensi comitatu facere cogebatur, rege patrocinium eius suscipiente, et in id fidem suam obstringente, liberabat. Eodem hoc anno Pontifex misso in Germaniam Vintimiliensi episcopo egerat, vt Concilium Tridentinum promulgaretur, et Ferdinandus Caesar quam se paratum ad obsequium ostendebat, tam instanter vrgebat a Carolo archiduce filio et Alberto Baioaro genero monitus et suorum periculo incitatus, vt gratia calicis etiam non sacerdotibus a Pontifice fieret, eamque in rem Vienna ad eum literas dederat XVI Kal. Mart. cum Non. Febr. Baioarus itidem ad Pontificem scripsisset, quibus et calicis vsum petentibus concedi postulabat, idque ambo illi Morono et Lotaringo Cardinalibus et Archiepiscopis imperij VIIviris probari aiebant, tum etiam petebant, vt ratio iniretur, qua non solum sacerdotes, qui assertis suis coniugiis se ipsos ab ecclesia separassent, retentis vtcumque in contubernio assertis illis vxoribus eidem ecclesiae reconciliari possent; sed etiam benigne indulgeretur, vt ad exiguas Catholicae religionis reliquias conseruandas iis locis, in quibus presbyteri eo numero, qui sufficiat, haberi non possunt, ab episcopis viri laici iustae aetatis ac doctrinae et vitae inculpatae ac bonae famae ad ministerium altaris et alia sacerdotalia munia ordinari et admitti queant. et alterum quidem concessit Pontifex, alterum omnino negauit. quapropter Ferdinando paullo post fatis concedente Maximilianus Caesar F. per Prosperum Arcuensem comitem datis ad Pontificem literis IIII Kal. Xbr. cum eo egerat, ut quod ad sacerdotum coniugia, aliquid de seueritate remitteret, et Noricis, Boiis, Quadis, Marcomannis, et Pannoniis ea in re gratificaretur. nam calicis concessionem eum fructum, quem optet, minime afferre posse, nisi et ea in parte penuria sacerdotum laborantibus prouinciis subueniatur; necrem diutius differri. debere, alioqui timendum esse, ne breui eo deueniatur, vt ne hoc quidem remedium sero adhibitum huic letali ecclesiae vulneri sanando sufficiat, et beneficij sperati procrastinatione fiat, vt semper dificilior eius curatio sit. addita erat literis succincta argugumentorum
pro sacerdotum matrimonio contra impurum caelibatum enatratio cum mandato, vt breuis ille commentarius cardinalibus communicaretur, cuius summa haec erat; negari non posse vtriusque testamenti testimonijs vxores sacerdotibus permitti, et constare, apostolos ipsos paucis exceptis coniuges habuisse, quod autem Christus post eorum vocationem mandauerit, vt se ab vxoribus separarent, nullo loco reperiri: iliquere item in prima orientali et occidentali ecclesia vsque ad tempus prohibitionis a Calixto factae sacerdotum coniugia libera ac licita fuisse; proinde cum natura nostra fragilis sit, et omnium aetas ab adolescentia in malum prona, cum caro sit stimulus peccati, et artissima sit continentiae via, paucique reperiantur, qui carnis stimulum non sentiant, et in igne positi non ardeant, sitque talis ignis concupiscentiae ad perniciem deuorans, Dionysium Corinthi episcopum prudentissime Pinytum suffraganeum monuisse, ne coelibatus onus tanquam necessarium ftatribus imponeret, sed infirmitatis plurium rationem haberet. sic Paphnutium in Nicaena synodo honorabileis confessum nuptias, et concubitum cum propria vxore castitatem esse asserentem, suasisse Patribus, ne coelibatus legem dicerent; grauem quippe esse causam, quae aut ipsis sacerdotibus aut eorum coniugibus scortationis occasionem praeberet. id si olim sancte ac sapienter dictum, et vt inde honestati hinc infirmitati hominum subueniretur, necessarium existimatum est, nunc profecto hoc infelici seculo verum esse, quo vix inter multos vnus reperiatur, qui castum coelibatum praestet. nam omneis fere publicos esse scortatores, cum maximo animarum discrimine et populi offensione. praeterea eam sacerdotum penuriam esse, ob vetitum matrimonium, vt scholae theologorum apud catholicos vacuae sint, et spretis episcopis omnes ad sectariorum scholas profugiant, ibique quali quali manuum impositione accepta se passim ingerant, sintque ecclesiae catholicae, supra quamcredi possit, dedecori: qui tamen libertate coniugij permissa, omnes in ecclesia nobiscum manerent. proinde ex ecclesiae bono videri, vt ipsa contra regulae seueritatem ea in re aliquid indulgeat, et liceat viris sacram vitam professis vel in coelibatu permanere, vel matrimonium contrahere; dein vt honesti mariti, qui docti et rerum ecclesiasticarum periti sint, ad sacros maiores ordines admittantur; postremo, vt cum sacerdotibus, qui iam antea contra constitutiones sacras matrimonium contraxerint, in tanta ministrorum paucitate dispensetur, et ij per ecclessiam gratiose tolerentur, ac denique vt ministrare possint, ipsorum conscientiis relinquatur. valde enim absurdum esse, sacerdotes coniugatos remouere, scortatores vero, qui contra legem diuinam et humanam simul peccant, delinquenteis pati; quod si ij castitatis voto astringendi videantur, certe ad sacerdotium promoueri non debere, nisi qui prouecta iam aetate sint, et de quibus spes certa concipi possit, vt caelibatum pie et inuiolate colant. nec vero satis firmum videri eorum argumentum, qui propter conseruanda bona ecclesiastica caelibatum mordicus retinendum censent: quippe iis reputandum esse, an deceat Ecclesiam tot animarum periclitatione conseruandis bonis inuigilare, cum eorum indemnitati per sollemneis descriptiones et inuentaria, perque alias eiuscemodi legitimas cautiones abunde prospici possit. quibus tamen rationibus et argumentis quantumuis instante Caesare, et re ipsa vrgente nihil a Pontifice, iam post Concilium semel dimissum securo, impetrari potuit. ln Scotia Darlaeo Matthaeo Stuarto et Henrico filio ab exilio reuocatis, cum Henricus ex Anglia Elisabethae permissu in Scotiam Eid. Febr. venisset, Regina eum vt amitae suae filium et alioqui forma praestantem comiter accepit, et ex cottidiana consuetudine amare cepit, frequenti iam sermone, quasi de iuuene in virum asciscendo cogitaret. nec id aegre nobilitas audiebat, sed volente Anglorum Regina id fieri cupiebat. nec illa auersabatur, vtrique eodem consanguinitatis gradu coniuncta, sed nuptiarum auctor credi volebat. et vero sic existimabat, interesse sua, vt propinquae suae potentia hac condicionis mediocritate coerceretur, ne supra quam vicinis esset tutum augesceret. sed praecipitem Reginae voluntatem retardabat homo vili condicione citharoedi filius nomine Dauid Rizius Augustae Taurinorum natus, qui inter aulica ministeria irrepserat. is scite psallere a patre edoctus, nec inamoena voce praeditus, cum Nicaeam in aulam Sabautis
animi et probi, qui alioqui perspectum Cardinalis vastum et recentibus odiis exasperatum ingenium haberet, id ab eo fieri interpretatus, vt ipsius patientiam periclitaretur, eam vim contraria sibi vi repellendam duxit; vt erat tamen exactus aequi et recti cultor, monere prius illum voluit, vt comitatum armatum regiis edictis prohibitum dimitteret, nec specie bellica vrbem regni principem ac turbis obnoxiam tempore suspecto ac rege absente ingredi in animum induceret. sed cum propter vtrimque veluti denuntiatas nuper inimicitias parum decorum existimaret, si primus ad eum mitteret, vt tamen quod sui consilij esset, aliqua ratione significaret, VI Eid. Ianuar. mane in Senatum venit, vbi permultos sciebat Guisianorum partibus addictos esse, qui dicta eius ad ipsum deferrent, et a rege ac regina sibi inprimis iniunctum esse docet, quod et ipsi sciant, vt neminem cum armis per ipsorum absentiam vrbem accedere sinerent; audire tamen nonnullos esse, qui spreta regis ac praefectorum auctoritate per regnum in armis discurrant, et vrbem circumuolitent, quos nisi officij desertor esse velit, pati non possit. ceterum prouidere, si illi in audacia pergant, res citra tumultum transigi non posse. itaque sui officij duxisse, ea de re Senatum monere, vt ipse auctoritatem suam interponat; nam sibi pro ratione muneris commissi certum esse, curare, vt regia edicta seruentur, et omni ope eniti, ne priuatorum temeritate regis ac legitimi magistratus auctoritas infringatur. quibus dictis ad Luparam pergit, et quanquam de diplomate Cardinali a Regina concesso aliquid audiuisset, quia tamen illud exhibere Cardinalis neglexerat, id ad contemptum et iniuriam suam pertinere ratus omni ratione ipsius in vrbem ingressum sibi impediendum esse existimauit: contra Cardinalis, licet de Momorantij consilio ab amicis certior factus, qui frequentos ad eum e propinquo ibant ac redibant, tamen nullis rationibus adduci potuit, vt diploma exhiberet, quod et de eo Momorantio constare diceret, et Guisiani nominis ac existimationis suae. interesse dicerent, ne sibi necessitas ab inimicis imposita vulgo crederetur, in ea praecipue vrbe, in qua tot clientes ac beneficiarios haberent, et plebem ob religionis caussam, quam Guisiani obtendebant, Momorantiis, qui Condaeo ac Coliniis fauere credebantur, infestam pro se, si opus esset, arma sumpturam confidebant. inter eos qui ad eum itabant, Ioannes Huraltus Boetallerius legatione Veneta nuper obita clarus, qui olim in Cardinalis gratia floruerat, et ipsius fauore ad honores prouectus fuerat, tunc vero in Momorantij amicitia florebat, cum se medium interponere vellet, et Cardinalem amice moneret, vt prudenter in hoc negotio sibi consuleret, nec virum generosum ad faciendi necessitatem adigeret, quod vterque postea infectum mallet, ab homine impotenter iritato nihil aliud pro responso praeter exprobrationes contumeliosas tulit, quod tot beneficiis a se affectus summa perfidia et ingratitudine vltro ad inimicorum partes transiisset. itaque consilium eius tanquam suspecti reiicit, spretoque omni periculo in viam se dat eodem die, et ne videretur cum tanta multitudine armata abuti gratia a Regina concessa, iter cum Aumalio fratre diuidit, qui cum maiore copiarum parte per aliam portam vrbem ingreditur. cum mediam viam confecisset, occurrit venienti quaesitor succinctus cum equitibus paludamento regio amictis a Momorantio missus, cuiusmodi quaesitores singulis equitum tribunis attributi sunt, qui regis ac praefecti nomine suos arma ponere iuberet. quod imperium vt contumeliosum Cardinalis contempsit. quippe cum in suae dignationis viros huiusmodi hominibus, quorum iurisdictio ad latrones tantum et vagos ac sine lare maleficos homines porrigatur, nullum ius esset, et nusquam intermisso itinere ad vrbem tendit, quo Momorantij opinione citius peruenit, ita vt ingressu portae, quod Momorantius facere statuerat, prohiberi non potuerit. dumque ille viam Sandionysiam pertransiret, iuxta Innocentij fanum Momorantium obuium habuit, et Antonium Crolum Porciani principem, qui cum numerosa nobilitate illuc accurrerat. heic Momorantius cum primos stitisset, et resistentibus Guisianis vnus et alter vtrinque in conflictu cecidissent, Cardinalis rem aliter, quam sibi persuaserat, euenisse videns, homo meticulosus statim cum Guisio puero in pedes descendit, et in proximam tabernam confugit, huc illuc dissipatis suis, in quos fugienteis quominus vim facerent suos inhibuit Mom orantius, satisque habuit, hominis in regem contumeliosi,
vti aiebat, et erga se iniuriose audacis temeritatem metu incusso repressisse. Cardinalis sub vesperam exiguo comitatu per vicos minus frequenteis ad aedeis Cluniacenseis, quo iam sui se receperant, contendit, in regione vrbis magis a praefecto remota, et in qua fere egens plebs partibus suis, sicuti rebatur, addictior habitat: eodem et Aumalius per aliam portam ingressus diuersa via se contulit. ibi insomnem noctem ac'sollicitam cum ambo egissent, mane maior rerum perturbatio fuit, cum Momorantius motum aliquem veritus per vicos cum armatis discurrens passim tabernas clausas aperiri iuberet, et aedeis ipsas Cluniacenseis, in quibus Cardinalis cum Guisio et Aumalio latebat, eodem comitatu saepius preterueheretur, suis per lasciuiam multa insolenter in Cardinalem iactantibus. tandem cum tota vrbe trepidaretur, rogatus ab amicis Cardinalis, et a Senatu monitus, vt maioris motus euitandi caussa vrbe excederet, diploma exhibuit; datumque postridie negotium Claudio Guioto rationum regiarum magistro viro probo ac publicae tranquillitatis studioso, qui Mercatorum prefectus II erat, vt Momorantium adiret, et nomine Senatus ac Christophori Thuani primarij praesidis et AEgidij Burdini cognitoris regij eum rogaret, tranquillitati publicae hoc condonaret, vt Cardinali postridie vrbe exire liceret cum armis regio quidem edicto prohibitis, sed ipsi ad sui defensionem diplomate regio concessis, cuius exemplum a Guioto prolatum est. cui in haec verba responsum est a Momorantio, grauiter peccasse Cardinalem, qui istuc temporis cum armis prohibitis non exhibito diplomate nec consulto prius praefecto in vrbem venire ausus fuetit. ceterum si numerum et nomina eorum, quos cum armis secum per peninsulam Franciae ducere cupit, cum diplomatis exemplo forma idonea descripti ediderit, facturum se, quod sui officij sit: nam ad se pertinere, vt videat, vt summum rerum arbitrium penes regem et praefectum, qui eius vicem fungitur, maneat, in idque se vitam profundere paratum ostendit, vt Cardinalis et alij quicunque in praefectura sua sunt, intra legum terminos coerceantur, et sub regis ac praefectorum ipsius patrocinio viuere discant. id ad regis obsequium, et suum decus, atque etiam securitatem pertinere; quandoquidem intelligat Cardinalem et suos, de iniuria sibi facta, cum eos contra edicta regia in armis incedenteis pridie repulit, poenas reposcituros palam iactare, quamuis id iure fecerit, idque se facturum eo ipso die frequenti Senatu praedixisset: quod nisi fecisset, indignum se collatis a rege honoribus proculdubio reddidisset. hoc responsum Falesij amanuensis manu subscriptum Guioto datum, quod tanquam acerbitatis nimiae plenum prudenter ab eo suppressum fuit, vt tamen eius notitia ad Cardinalem et Aumalium sed sine iniuriae repellendae necessitate peruenerit. ita Cardinalis postridie cum fratre Aumalio et Guisio vrbe vix salutata digreditur; et ipse quidem in Campaniam et inde in Mediomatrices contendit: Aumalius cum armatis aliquandiu circa vrbem vagatus est; quod rursus nouis motibus caussam dedit. nam Momorantius, qui propter Colinios magnam se inuidiam sustinere minime ignorabat, eorum tamen opera sibi in posterum rebus ita confusis vtendum prouidebat, Gasparem Colinium maris praefectum domi priuata negotia curantem accersit, qui XI Kal. Febr. magno comitatu statim ad vrbem venit, et conuocato consilio, cui Cl. Guferius Bosius hipparchus interfuit, coram Christophoro Thuano, Renato Balieto, P. Seguierio et Christophoro Harlaeo praesidibus, et Boetallerio caussas euocati Lutetiam Colinij aperit, nimirum vt de securitate publica constituenda aduersis tot rumoribus in commune consulerent. inde arrepta occasione Colinius multa de se et egregia fide ac voluntate praefatus falsas suspiciones purgat, et tanquam inimicorum artibus conficta commenta eorum ambitione perstricta eleuat. idem coram mercatorum praefecto et XL circiter ex omni ciuium Parisiensium numero delectis facit, repetita etiam pristini temporis memoria, quo ipse vrbis praefectus ceptae tunc ad Antonianam portam munitioni magno non solum vrbis praesidio, sed etiam ornamento principium dederat. inde in Senatum cum Momorantio venit, vbi pauca de se summo temperamento locutus, operam et obsequium vniuersis et singulis defert. postridie castrum Vicenarum ad Alenconium ducem salutandum proficiscitur; eodemque die Lutetiam redit, vbi priuatis negotiis cum aliquot dies impendisset, III Kal. Febr. domum vnde venerat, reuertitur. missi interea a Momorantio
Audoinus Turinus, ab Aumalio Bertrandus Fossius Crenaeus qui diuersis rationibus inde factum excusaret, inde de eo apud regem conquereretur. sed Annae Momorantij auctoritate factum est, vt rex iudicium suspenderet, et quia rumor erat, inde Aumalium, hinc Colinium in armis esse, et metuebatur, ne ex ea occasione per regis absentiam in vrbe res turbarentur, datum negotium Michaeli Seureo equiti Hierosolimitano, qui regis nomine ad eos proficisceretur, et vtrinque arma deponere, socios dimittere ac quiescere iuberet. hic exitus tumultus Parisiensis fuit, in quo Momorantij prudentiam plerique tunc requirebant, qui potentes inimicos leuissimo damno irritare, quam perdere, cum posse, maluerit. certe Condaeus, siue ob recens colloquium, siue quod re vera ita sentiret, factum improbauit, subinde dictitans Momorantium, si quidem ioco ageret, plus quam debuerit, si serio, minus quam oportuit, fecisse. inde contrariis scriptis vtrinque pugnatum, et publicatus quidem liber est a Momorantio relationis specie, cuius auctor putatur Ludouicus Renerius Plancius, is de quo in historia Francisci II diximus, quo Claudij Guioti mercatorum praefecti et vrbis aedilium fides obsequium et aequitas laudatur, et obiter Guisianorum ambitio perstringitur, eorum consiliis, artibus et conatibus per narrationem artificiose exagitatis, addito etiam de euentu in futurum tristi augurio, quae omnia tanquam ab inimicis profecta, ideoque pro tempore minime credita, exitus tandem magna ex parte approbauit. a Lotaringis et eodem tempore publicata est epistula Hannonij nobilis nomine, qua Guisianorum caussa excusatur, et motuum culpa in Momorancios reiicitur, qui religionis acregni perturbatores foueant, et consilio opibus ac viribus iuuent. ad eam rursus contraria epistula responsum est, qua Hannonius ille falso nomen suum a Cardinali Lotaringo vsurpatum contestatur, et multum in Guisianos tanquam ambitiosos et alieni auidos inuehitur. eam epistolam mox aliud scriptum subsequitur, quo ad priorem illam Hannonij epistulam fusius respondetur, extenuata Lotaringorum origine, et quia illi Colinios humili loco natos dixerant, nobilitatem eorum a Coloniacensibus Sebusianorum repetit. ad ea omnia postremo epistola sub Campani nobilis nomine, quando Hannonij iam explosum fuerat, a Lotaringis responsum fuit, nec finis scribendi fuisset, nisi Senatus Parisiensis auctoritatem suam interposuisset, et huiusmodi scripta, tanquam libellos famosos et ad quietis publicae perturbationem spectanteis publice vendi decreto prohibuisset.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXVI.
HAVT multo post, dum rex longe abesset, Baionam ad colloquium cum Hispanis condictum profecturus, Iesuitarum caussa magna contentione in Senatu agitata fuit, libello ab ijs mense Februario Curiae oblato, quo liberam sibi erudiendae iuuentutis facultatem, in qua ascholae Parisiensis Rectore, quem vocant impediebantur, petebant. qua dere antequam dico, de eorum origine, institutis, ac progressu, quaedam praemittere pretium duxi. Petrus Antonius Carafa, qui Cardinalis ac postremo Pontifex fuit, et Paulus IIII dici voluit, collegium sacerdotum instituerat, qui a consortio hominum segregati in solitudine contemplationi vacarent, iique a loco, vbi vitam in Iapygia degebant Theatini, siue Quietini appellabantur. huius aemulatione siue exemplo Ignacius Loiola Cantaber, militiae, ex qua nullum aliud decus aut emolumentum quam membrorum mutilationem reportarat, pertaesus vitae quietae se addixit, et post profectionem in Italiam ac in Palaestinam, in patria anno huius seculi XXIIII, cum ipse XXXIII aetatis annos ageret, et Barcinone operam literis dare cepit. ibi vitae astrictioris iam tum comites habuit Callistum quendam Hierosolymitanae peregrinationis socium, Artiagam, et Cazerem Hispanos, et Ioannem adolescentem Gallum; postea Barcinone, Compluti, ac Salamanticae festinato studio infelicitem literis laborasse se sentiens Lutetiam quadriennio post migrare constituit, vbi cum experientia cognouisset, eam esse humanae condicionis et suam imbecillitatem, vt in plura vno eodemque tempore vix atque aegre sufficiat, damnata priore festinatione et compendiis omissis regia via incedere, et studiorum suorum nouum initium ordiri decreuit, et post repetita Latinae linguae rudimenta philosophiae operam dedit sub Ioanne Pena praestantissimo philosopho simul et Mathematico, ac demumtheologiae in Dominicani coenobij gymnasio, adscitis studiorum ac vitae seuerioris sociis Petro Fabro Allobroge doctrinae Aristotelicae peritissimo, Francisco Xauerio Cantabro, (is haut multo post Ioannis Lusitaniae regis rogatu ex Pontificis auctoritate missus in orientem tota Indiae maritima ora inter pericula ac summos labores peragrata in penitissimas Iaponiorum terras verbi Dei Iumen primus intulit, et magno infidelium numero ad Christum adiuncto in ipso Sinarum aditu postremo vita excessit anno huius seculi OIO IO LVI;) Iacobo Laine Saguntino, qui deinde societati ab Ignacio institutae post ipsius mortem praefuit, Alfonso Salmerone
Toletano Graecis ac Latinis literis excultissimo, Nicolao Bobadilla Palentino, Simone Roderico Lusitano, Claudio Graccho, et Ioanne Codurio Gebennensibus, denique Pascasio Broeto Ebrodunensi, qui omnes cum eo Lutetiae communibus studiorum et pietatis sacris initiati tandem conspirantibus animis in aede suburbana, quae Monsmartyrum vulgo appellatur, post confessionem et sumptum Christianum viaticum voto sese singuli obstrinxere, emensis theologiae spatiis continuo mortalibus rebus nuntium remittendi, atque in paupertate perpetua gloriae diuinae salutique animae seruiendi, et nominatim Hierosolymam ad constitutam diem eo consilio nauigandi, vt in infidelium instructionem toto pectore incumberent, palmamque martyrij studiose captarent. quod si facere prohiberentur, anni circumacto spatio Romam adirent, suamque operam Pontifici, Christi vicario, sine vlla pactione vel temporum aut locorum exceptione deferrent. id actum XVII Kal. VIIbr. anno huius seculi XXXIV. anno sequenti Hispaniam Loiola aeger repetit, inde mox Venetias ad exoluendum votum profectus est, ibique primum sacris initiatus, collectis huc illuc dispersis sociis omisso Hierosolimam proficiscendi consilio Romam cum Fabro et Laine petit. ei in aedem haut ita longe ab vrbe in via militari ingresso, vt preces faceret, et a sensibus abstracto, memorant qui eius acta scripsere, Deum patrem visum, qui IEVS filio crucem baiulanti et crudelissimis affecto cruciatibus ipsum Ignatium ac socios commendaret, et se iis Romae propitium fore vltro reciperet; atque inde Ignatium postea Societati a se institutae IESVS nomen indidisse. ita Romam conueniunt Ignatius ac socij tecto recepti a Quirino Garzonio ciue Romano ad villam Minimorum fratrum coenobio proximam. ibi constituta societas, quae initio Romae exagitata, et a Bartolomaeo Guidicione Lucensi Cardinali nouis religionibus adeo non amico, vt librum de iis ad numerum certum redigendis scripserit, improbata, postremo a Paullo III approbata est, promulgato diplomate V Non. VIIIbr. OIO IO XL, cum missi antea Pontificis iussu ab Ignacio operarij in varias agri Christiani vineas essent; quod Societati illi peregrinationis apostolicae exordium fuit. addita lex fuerat, ne plures LX in vniuersum socij numerarentur, quae triennio post diplomate dato prid. Eid. Mart. sublata est, praeposito Societati ipso Ignacio. aucto numero distributi mox per prouincias socij; relictus in Italia Laines; missi Broetus in Galliam, Petrus Canisius in Germaniam, Antonius Araozius Cantaber in Hispaniam, S. Rodericus in Lusitaniam, F. Xauerius in Indiam. cum vero Elisabetha Rosella, quae Ignacij studia Barcinone initio fouerat, Romam cum aliquot mulierculis venisset, vt ad normam ac praescriptum societatis nuper institutae vitam ipsae agerent, Ignatius curam se feminarum suscipere negauit posse, et tandem a Pontifice impetrauit, vt societati, quae se ad omnium gentium beneficium sine vlla regionum aut temporum exceptione vicario Christi mancipasset, ab eiusmodi munere vacatio in perpetuum daretur. tenuit et vt Claudius Iaius, cui Ferdinandi Romanorum regis commendatione Tergestinus episcopatus in Istria delatus fuerat, excusaretur. ita in speciem omni ambitionis et diuitiarum suspicione a nouo ordine amota, alia deinde a sodalibus ab eodem Paullo III anno ante mortem priuilegia concessa sunt, quae Iulius III deinde firmauit. postea Paullo IIII ad Pontificatum euecto, qui Ignatio aduersaturus ob nonnullas offensiones putabatur, Societas multum creuit; sub eoque ipse Ignatius vigiliis et ieiuniis maceratus cum sexagesimum quintum aetatis annum ageret, post confirmatam societatem, XVI, decessit. in cuius iecoris vena, quae porta dicitur, Rinaldus Colombus, qui corpus eius secuit, treis lapillos reperisse se scriptis prodidit. hic finis Ignatij fuit, societatis, quae postea in tantum creuit, vt principibus ipsis formidolosa esse ceperit, fundatoris. eodem fere tempore Gulielmus Pratensis Claromontanus episcopus Cardinalis Pratensis F., cum nouis sodalibus supra modum faueret, eis Claromontanam scholam Lutetiae attribuit (vnde et Claromontanae scholae sodales suppresso Iesuitarum superbo et ambitioso, sicuti tunc multis videbatur, nomine aliquandiu appellati sunt,) et moriens testamento vltra XXXVI OIO aureorum legauerat, ea lege, vt Billonij et Mauriaci in Aruernis schola instituta iuuentuti erudiendae incumberent. igitur ante Ignatij decessum Broetus in Gallia
commendatione Caroli cardinalis Lotaringi, cuius et nomen diplomati appositum est, ab Henrico II impetrauerat, anno huius seculi L, vt iuxta Pontificium diploma Societas in regno reciperetur, et sodalibus ex eleemosynis aedeis et scholam Lutetiae non etiam in aliis vrbibus construere, ibique iuxta normam ordinis viuere liceret. quod diploma quadriennio post cum in Curia lectum esset, III Non. VItil., Senatus censuit, vt regium ac Pontificium diploma episcopo Parisiensi, nec non Theologorum Parisiensium collegio communicaretur, quibus auditis de re omni decerneretur. secundum haec Theologica schola Kal. Xbr. eiusdem anni sententiam suam scripto comprehensam edidit, cuius summa haec erat. nouam hanc societatem appellatione insolita IESVS nomen sibi vindicantem, tamque licenter quaslibet personas, quamlibet illegitimas, facinorosas et infameis nullo delectu admittentem, quae nulla re ab aliis secularibus in ritu ceremoniis, ac viuendi norma, quibus monachorum ordines distinguntur, differret; ad haec tam multis priuilegiis libertatibus et immunitatibus praefertim in sacramentorum administratione, in praesulum et sacri ordinis praeiudicium, immo etiam principum ac dominorum, et magnum populi grauamen, contra scholae Parisiensis priuilegia, donata esset, videri monastici ordinis honestatem violare, studiosum pium et necessarium virtutis, abstinentiae, ceremoniarum et auctoritatis eneruare exercitium, immo praebere occasionem libere ab aliis votis deficiendi, debitam praesulibus obedientiam substrahere, dominos et ecclesiasticos et alios suis iuribus iniuste priuare, perturbationem in ciuili et sacra administratione, querellas, lites dissidia, contentiones, aemulationes, rebelliones, variasque scissuras inducere; his de causis hanc societatem in religionis negotio periculosam videri; vt quae pacem ecclesiae conturbet, monasticam disciplinam euertat, et magis ad destructionem quam ad aedificationem pertineat. hac theologorum Parisiensium sententia territis sodalibus, cum tempori obsecundandum ducerent, et noui ordinis inuidiam tempore mitigatum iri sperarent, altum de ea re silentium fuit, vsque ad Francisci II tempora, sub quo potientibus rerum Guisianis, qui impense huic nouo sodalitio fauebant, Patres intermissum negotium persequntur, et ante omnia iuxta S. C. Eustochius Bellaius episcopus Parisiensis sententiam rogatur, quam ille scriptis mandauit. ea Societatem illam, vt nouos omneis ordines, summe periculosam, et his temporibus ad motus potius concitandos, quam Ecclesiae concordiam sarciendam institutam asserit: inprimis Iesuitarum nomen, vt arrogantiae plenum, improbat; quippe cum ita solis sibi tribuant, quod ecclesiae Catholicae competit, quae proprie fidelium congregatio dici potest, cuius caput est Christus; illi vero cum hoc nomen solis sibi sumunt, et hoc dicere videri solos se ecclesiam constituere: tum multa in priuilegiis ei a Paullo III concessis inesse dicit, quae iuri communi pugnent, episcoporum, Curionum, et vniuersitatum auctoritati ac potestati praeiudicent, ac proinde consultius esse, vt quandoad Turcorum et infidelium instructionem et verbi Dei apud illos populos promulgationem a Pontifice auctorati sunt, in locis, qui iis vicini sunt, domicilia sodalibus assignentur, vti olim in Christiano limite Rhodienses equites excubare iussi sunt. quibus sententiis a rege in consistorio lectis et expensis, instigante cardinali Lotaringo, diplomate dato VII Kal. Maij. anni OIO IO LX Curiae mandatur, vt nulla habita theologorum Parisiensium et episcopi ipsius intercessionis ratione tam Pontificia quam regia diplomata in societatis gratiam facta promulget. et quanquam sodales porrecto Senatui libello supplici se iuri communi subiicerent, et iuribus ac priuilegiis contra illud a Pontificibus concessis, et episcoporum, collegiorum, curionum, vniuersitatum auctoritati, ecclesiae Gallicanae, et pactionum inter reges ac Pontifices initarum iuri praeiudicantibus renunciare se testarentur, nihilominus Senatus VIII Kal. Mart. decreto facto negotium omne ad Concilium vniuersale aut ecclesiae Gallicanae conuentum remittit, vt ab eo nouus ordo approbaretur. tandem cum Possiaci iussu regis praesules de religionis negotio, sicuti supra demonstrauimus, magno numero Francisco Turnonio cardinali Lugdunensi archiepiscopo praeside conuenissent, VII Kal. VIIIbr., referente Bellaio episcopo Parisiensi, et pluribus condicionibus appositis conuentus iuxta potestatem ei a Curia factam, caussa cognita nouam
Societatem admisit, et approbauit, sub societatis et scholae nomine, non etiam ordinis recenter instituti, ea lege, vt aliud quam Societatis IESVS aut Iesuitarum nomen assumant, in ipsosque socios episcopo in sua dioecesi, vt in alios sacerdotes, iurisdictio salua maneat; vt nihil agere in episcoporum, collegiorum, curionum, vniuersitatum aut aliorum ordinum praeuidicium, illorumue iurisdictionem ac functionem possint, sed iuxta iuris communis praescriptum regantur, priuilegiisque ei contrariis renunciare teneantur. additum, ni pareant, aut in posterum noua a Pontificibus priuilegia obtineant, vt approbatio praesenti decreto facta iam nunc reuocata intelligatur. secundum haec Sodales tandem in Claromontana schola Lutetiae ludum aperiunt, cui magnam celebritatem plerique viri docti, qui se illi sectae addixerant, conciliauerunt; et inprimis Ioannes Maldonatus Lusitanus, vir philosophicis studiis et theologiae scientia clarissimus; sed cum vniuersa Parisiensis academia eorum libertatem interpellaret, rursus res ad Senatum deuoluta est, et Sodales porrecto supplici libello petierunt, vt Senatus auctoritatem suam interponeret, ne posthac in iuuentute erudienda impedirentur. antequam res in Senatu agitaretur, ab academia consultus Carolus Molinaeus consultatione scriptis mandata, quae postea et publicata est, responderat, iustissimam caussam videri subesse, cur vniuersitas Parisiensis pro muneris necessitate Iesuitis nouum opus nunciaret, eosque vt ab huiusmodi nouitatibus desistant, via iuris compelleret, his fere rationibus: quod nouum collegium insti tuerent, contra antiqua atque etiam Synodica decreta ac Concilium generale inprimis sub Innocentio III Romae celebratum anno OIO CC XV, quae cetris finibus et intra modum haec noua collegia ad vitandam in sacro ordine perturbationem coerceri voluerunt. item contra placita Curiae, quibus haec noua Iesuitarum secta iampridem explosa est. quod contra sollemne delectorum cardinalium cum aliquot praesulibus Nicaeae Paulli III iussu congregatorum consilium id fiat, qui nouos religiosos, quos vocant, nouasque ac fictitias religiones admitti prohibuerint. nam idem ante eos censuisse Petrum Alliacum cardinalem, Amichanum archiepiscopum, Gulielmum de S. Amore, et Ioannem Gersonum, duo insignia scholae Sorbonicae olim lumina quod multitudine similium conuentuum, magno rei publicae incommodo, non mediocriter singuli grauentur; metusque sic, ne hac semel in regno recepta secta, paullatim, vt sunt rerum nouarum apud nos cupida ingenia, grassante exemplo quasi serpigine multiplicetur, magno non solum populi onere, sed etiam sacri ordinis dispendio quod eorum institutio non solum ad singulorum ordinum detrimentum, sed vniuersi regni periculum spectet, et iure prudentissimus quisque vereatur, ne specie libertatis comeantibus vltro citroque Italis et Hispanis, quibus praecipue haec secta constat, arcana regni per exploratores ad hosteis emanent. id vero tanti habitum esse, vt ob eam caussam episcopos iure diuino institutos a munere repelli posse responderint et ipsi Pontifices, et post eos iuris Pontificij viri consultissimi. ad haec collegium hoc minime approbatum, proinde et illegitimum esse, in idque institutum videri, vt morientium facultatibus insidientur. quod in media academia, cui subiici et parere nolunt, nouum ludum aperiant, quod non solum monstrosum sed seditioni proximum sit. postremo quod in academia innumeris scholis ac collegiis etiam abundanti superfluant, nouas superstitiones inuehant, et fascinatis plebis ingeniis edicta pacificatoria et quietem publicam iam nunc violent, et porro maiore mole conturbaturi sint. secubdum haec caussa Senatu frequenti agitata est. pro Sodalibus Petrus Versorius magni nominis patronus laudata multum eorum origine quam modo memorauimus et institutione perorauit. Stephanus Pascasius contra pro Academia Parisiensi disseruit, et sectam eam ambitiosam et fucatae religionis plenam appellans, in Hispania natam, Lutetiae adultam, Venetiis exercitatam, Romae initio exagitatam, postremo receptam, et priuilegiis immodicis et a iure communi exorbitantibus donatam, postea apud nos theologorum Parisiensium sententia damnatam, et item a Parisiensi episcopo reiectam fuisse dixit; nunc vero gratuitae puerorum institutionis specie grassari, et inde familias captatis testamentis exhaurire, inde iuuentutem specie religionis corrumpere, et fascinatis per superstitiones puerorum ingeniis iam nunc seditiones et defectiones
in regni perniciem aliquando erepturas moliri. tum inter plura eorum vota illud exagitat, quo Praeposito suo, qui semper ab Hispaniarum rege deligitur, quemque tanquam Deum praesentem in terris venerari se aiunt, obedientiam, quam caecam appellant, per omnia et in omnibus pollicentur: mox Ignacium Loiolam cum Martino Luthero comparat, et ambos diuersa ratione in idem conspirare demonstrat, vt legitimam magistratus auctoritatem labefactent, disciplinam ecclesiasticam eneruent, omnia diuina et humana iura confundant: deinde in ambitiosum eorum nomen inuehitur, quod cum sectarij alij ante CC annos vsurpassent, ab ecclesia reiecti, et iusto Dei iudicio ac flagello omnino dissipati perierunt. hoc nomine nihil aliud agi, quam vt inter eiusdem religionis professores scissura constituatur, et Iesuitae alij sint, alij Christiani. quod vero adeo se erga Pontificem obsequentes praebeant, eo magis suspectos eos Gallis esse debere, qui Pontificem quidem tanquam caput et principem ecclesiae agnoscunt, sed ita vt S. decretis et oecumenicis conciliis tanquam inferior parere teneatur: nihil aduersus regnum ac reges pronunciare, aut contra Curiae placita, aut in praeiudicium episcoporum intra eorum fineis decernere valeat; tum subiicit, nouis sectariis istis semel admissis, totidem hosteis intra regni viscera ali, qui si contingat, vt excandescente peruersa bile in nos arma vertant Pontifices, regi nominique Gallico bellum indicturi sint. postremo versa ad Senatores oratione, vos inquit, qui nunc Iesuitas toleratis, aliquando ipsi, sed sero credulitatem vestram accusabitis, cum conniuentia vestra effectum videbitis, vt horum astu, dolis superstitione, dissimulatione, praestigiis, ac malis artibus publica tranquillitas non solum in hoc regno, sed etiam per vniuersum orbem Christianum periclitetur. post eum replicauit Versorius; ac demum Baptista Menilius, vir ingenio et probitate clarus, cognitoris regij partes sustinens, qui increpita initio patronorum vtrimque acerbitate, postquam de nouis ordinibus et periculo in eorum admissione non solum quantum ad religionem, sed etiam quantum ad ciuilem administrationem multa dixit, tandem contra Iesuitas perorauit, qui, vtpote voto obligati, in scholae Parisiensis corpus ad iuuentutem erudiendam nullo modo cooptandi essent, et a Senatu petiit videret, in quam rem Claromontani episcopi legatum conuerti posset, aut deberet, vt memoria restatoris ac voluntas alio genere conseruaretur. caussa biduum integrum agitata, Senatus siue futuri securus, siue odio Protestantium, quibus debellandis isti homines nati credebantur, de negotio amplius deliberandum censuit, libertate interim Sodalibus publice ludum aperiendi et iuuentutis erudiendae concessa. id Non. April. decretum. Rex interea Carcassona per Arrij castrum Tolosam Tectosagum venit, quo loco totius prouinciae ordines et vicinarum delegatos convenire iusserat. ibi dum esset, mutatum ex reginae voluntate Alexandri regis fratris nomen, isque Henricus de patris nomine dictus est, et mox mandatum, vt frater eius qui prius Hercules vocabatur, et in Vicenarum castro relictus fuerat, deinceps Franciscus appellaretur, vt ita patris et aui nomen in iis renouaretur. multum et ibi de Blasio Monlucio questi Protestantes. querellas tamen, ille cum in aulam venisset, praesentia sua discussit. Tolosa rex Burdigalam in Biturigibus Vibiscis venit, vbi maiore quam alibi pompa exceptus est V Eid. April., CCC armatis equitibus obuiam profectis, cum externarum nationum turmis quasi captiuis, in quibus erant Graeci, Turci, Arabes, AEgvptij, Taprobanenses, Indi, Canarienses, Mauri, AEthiopes, Canibali, Americani, Brasilienses, quorum duces pro se quisque propria lingua ad regem verba fecerunt interprete adhibito, qui singulorum verba explicabat. inde rex per portam, cui a rubro galero nomen, et viam latissimam eiusdem nominis, ingressus est; cumque ad Medullianam portam venisset per machinam demissa virgo in concha regi ciuitatis claueis obsequiose obtulit. qui in vrbe Protestantium doctrinae addicti erant, iam superiore anno postulata sua regi, dum Valentiae esset, obtulerant, ad quae perbenigne a rege responsum fuerat, et diploma ea de re a rege impetrauerant; quod tamen vt in Senatu promulgaretur, intercedente cognitore regio, vrbano magistratu, et aedilibus, nusquam obtinere potuerunt. tandem post aduentum regis Senatus vt mandatorum regis rationem habuisse videretur, decreuit, vt diploma
regium, quo responsa ad postulata Protestantium continebatur, non in Curia, sed a Praetore Aquitaniae promulgaretur, nouo prorsus more, quo minor esset promulgationis auctoritas. postulata autem haec fere erant, ne quibus fraudi esset, aut periculum crearetur, qui psalmos vernacula lingua domi priuatim canerent, aut iis qui sacros libros, aut interpretationes diuenderent, item ne cui in panem, quem vulgo vocant, benedictum collationem faciendi, aut ad eleemosynas stipem per templa collgendi, aut domos, ante quas publicae supplicationes haberentur, aulaeis exornandi necessitas imponeretur; artificib. liberum esset, diebus festis domi et clausis tabernis operari. nemo cogeretur in iudicio tacto S. Antonij, quod Burdigalae summe religiosum habetur, brachio iurare, nec sirecusect, iuramentum aduersae parti referatur. qui restitutionum beneficia a principe impetrasset, non cogeretur ratione iurisiurandi iam facti gratiam ab episcopo aut curione obtinere. postremo sancitum, vt Protestantes nullo religionis ducrimine cum Catholicis ad publica munia admitterentur. dum rex Burdigalae esset, renouatae etiam contra Henricum Foxium Candalam et foederatos querellae. verum cognitione habita rex, quod in ea caussa plerique ex proceribus inuoluerentur, rem obliuione sepeliendam censuit, et publico decreto de iis quaecunque a Candala et sociis facta essent, vt suo iussu factis amplius quaeri noluit, eiusque rei cognitionem sibi sumpsit, et omnibus interdixit. rex tandem certus Baionam vsque excurrere, vt ibi cum sorore Elisabetha Hispaniarum regina, et Philippi delegatis colloqueretur, Burdigala discedit, et per Vasates facto itinere Marsani montem venit, quo in loco nuncium de sororis aduentu opperiri statuit. ibi ad famam recentis Lutetiae motus, cum non vanus omnino rumor de foedere arcano inter quosdam regni magnates contra Colinios ac Momorantios ineundo accessisset, deque eo interceptis Aumalij ad Renatum Ellebouium fratrem litteris VI Kal. Mart. scriptis constaret, in quibus Ludouici Borbonij Monpenserij, Sebastiani Lucemburgici Martigij, Ioannis Brossij Stampensis, Francisci Regij Chauignij et Caroli Angenei Caenomanorum episcopi tanquam iam foederatorum mentio fiebat, Regina exemplum verita, ne factiones ex factionibus sererentur, et ita paullatim regis nomen et auctoritas extingueretur, XV Kal. Iun. frequenti consistorio regem inducit, qui quid de foederibus secretis, pecuniarum collatione, de consiliis cum exteris principibus initis, armorum apparatibus intellexerit. coram proceribus declarat, et quid ipsi ea de re resciuerint, vt edant, iubet, quod iussi illi faciunt, quam demisse possunt, ac regem rogant, ne tale quidquam de se credat, qui ab huiusmodi perniciosis factionibus alieni sint, quibus nusquam participauerint, aut nomina dederint, quasque ex animo detestentur, vitam ac opes pro regia auctoritate tuenda, edictis eius ac mandatis seruandis profundere parati; insuper fidem obstringunt, nusquam se arma nisi mandate rege sumpturos. ea de re acta confecta, quibus proceres, qui aderant, subscripsere, inter quos quidam ex iis erant, qui in Aumalij literis memorabantur, et nuper in aulamvenerant. actis additum, regem velle ac iubere, vt ea ad alios principes ac regni proceres, qui non adsint, transmittantur, vt et ipsi aliorum exemplo subscribant, quod se qui facere recusauerint, eos regem pro factionum complicibus, ac proinde pro auctoritatis suae contemptoribus publicae tranquillitatis hostibus, ac laese maiestatis reis habiturum, mandare praeterea, vt omnes, qui quid de huiusmodi rebus cognouerint, ad se continuo deferant, quos patrocinio regio tutos esse iubeat. Monlucius in commentariis scribit, se super ea re a rege sententiam dicere rogatum, censuisse, vt damnato ac reiecto illo foedere nouum rex iceret, quo fidem principum ac procerum exemplo suo praeiens sacramento obstringeret, et consilium illud vt optimum ac salutare regem secutum esse. Monlucium ita censuisse, cum hoc ipse scribat, vt inficias non ierim, sic regem Monlucij consilium secutum esse, vt credam acta modo memorata non me sinunt, quae huiusmodi clandestina foedera subditorum inter se, vt in regis ac publicae quietis perniciem facta, damnant. regem vero quid attinet cum subditis pacisci, et fidei iusiurandum exigere, nisi vt quantum illis in eo tribuant, tantum de sua auctoritate detrahat, eosque ad factiones et partes in regno fouendas inuitet, et exemplo suo assuefaciat? accepto tandem de Elisabetha ventura nuncio rex Baionam
petit, vnde mox Henricum fratrem praemittit, qui in Cantabriae finibus obuiam sorori iret. in eius comitatu erant Franciscus Borbonius Delfinus princeps Monpenserij F., Henricus Lotaringus Guisius, qui post motum Parisiensem in aulam venerat, Helionorus Aureuanus Longauillae dux, Damuilla equitum tribunus A. Momorantij E. M. filius, Horioratus Sabaudus Villarius, Philippus Rheni comes, Franciscus Iustus Turnonius, Timoleon Cossaeus Brissacus, Carolus et Gulielmus Momorantij, Franciscus Carneuenoius, Renatus Villaclarus, Iacobus Balangerus Monsalesius, alij. cum iis profectus Henricus prid. Pentecostes, qui dies in V Eid. Iun. incidebat, Ioannis fanum in Pyrenaei pylis, et postridie transmisso Marquerio amne, qui terram Franciam ab Hispania disterminat, Aruaniam praeteruectus Elisabethae venienti occurrit, quam post honorificas salutationes ac complexus ad Sebastiani fanum comitatus est, quo mox Ferdinandus Aluarus Toletanus Albae dux ad eam magno comitatu venit, aurei velleris torquem Philippi nomine ad regem deferens, vt hac specie occulta consilia cum rege ac Regina communicanda tegerentur. rex venienti sorori obuiam processit ad regni vsque fineis amplissima ac regali pompa; cum eo erant Henricus Nauarrae princeps, Carolus Borbonius Cardinalis, Monpenserius et Rupisurionius fratres, Iacobus Sabaudus Nemorosij dux, Ludouicus Guisius, Laurentius Strozzius Cardinales, Ludouicus Gonzaga Niuernij dux, A. Momorantius M. E., Bordillonius equitum tribunus, Bosius Hipparchus, B. Monlucius, Arturus Cossaeus Gonnorius, Sipetra, Lansacus, Rostinius, alij. Regina parens etiam vltra amnem transmisit, vt effusius deoscularetur, ac complecteretur filiam: rex in ripa remansit, vt porrecta manu e nauigio exeuntem exciperet. post complexus qualeis inter principes ac fratres esse solent, mediam eam Henricus regis frater et Borbonius Cardinalis Baionam vsque deduxerunt. nusquam effusior Gallica nobilitas in sumptus, sic enim regina voluerat, nusquam maior in conviuia, spectacula, hastiludia, pompas nocturnas, et huiusmodi voluptuarios apparatus impensa facta, vt potentia nostra genti superbae et ostentationis plenae contraria vanitate ostentaretur. illuc etiam vltro accersitus fuerat Petrus Ronsardus, audebo dicere, post Augusti aetatem poeta praestantissimus, qui versus in pompis illis recitatos fecit, qui et hodie summa cum ingenij illius admiratione et legentium oblectatione in manibus omnium teruntur. sic autem toti dies Iudis transigebantur, vt non aliam ob caussam, quam oblectationis gratia Elisabetha a fratre adducta esse videretus, et ita credi volebat regina, quae in episcopi aedibus hospitium sibi sumpserat, iuxta quas ex materia opere tumultuario domum exstrui curauerat, auleis et pannis pretiosis regaliter instructam, in qua Elisabetha pernoctabat. in eam ad filiam per mediam porticum, ita vt non nisi a consciis conspiceretur, crebro noctu comeabat regina parens, et cum Albano, qui plena mandata a Philippo habebat, sermones in arcano conserebat. heic sacrum foedus inter vtrumque regem sancitum scribunt Protestantes, genus hominum suspicax, religioni veteri constituendae, et nouae, quam vocabant, exstirpandae, ac prorsus euertendae; in quod fides vtrinque data, et promissa, cum necessitas postularet, vicissim auxilia, Hispano ad bellum in Belgio gerendum, regi ad Protestanteis in regno ad obsequium reducendos, vtrinque ad Pontificiam auctoritatem constituendam. id verum nec ne sit, tempora, quae deinde secuta sunt, plenam fidem apud posteritatem facient. sane Io. Baptista Hadrianius, qui summa fide ac prudentia secundum Franciscum Guicciardinum historiam scripsit, et ex Cosmi Etruriae ducis commentariis, vt vero simile est, multa hausit, in colloquio illo, quod et instante Pontifice habitum est, et cui Philippum ipsum interesse cupiebat Pontifex, de liberanda a Protestantium peste Francia actum esse prodidit, et ad vltimum in Albani sententiam itum, qui ita Philippo videri aiebat, vt summa capita decuterentur, et instar vesperarum Siciliensium cuncti ad vnum Protestantes ferro trucidarentus; et quia iam tunc de conuentu Molinij habendo rumor sparsus erat, optitnum factu visum, vt ibi quamprimum magnatum ad conuentus venturorum strages fieret, signoque dato vbique per Franciam ceteri exterminarentur. sed quod aut non omnes huc conuenissent, aut alias ob caussas intempestiuum id videretur, rem in aliud tempus dilatam, quae septennio
post, vti decreta tunc fuerat, Lutetiae commodiore loco et occasione executioni demandata est. addit Franciscus Lanouius ex Albani ore hanc vocem exceptam, in ranunculis capiendis inutilem operam insumi, sulmonum ac maiorum piscium piscationi serio incumbendum esse. ab eo vero tempore Condaeum et Colinios ab amicis, qui in aula erant, de sanguinariis iilis consiliis monitos in commune consultauisse, et cum suspecta aulae consilia haberent, rebus suis in posterum cautius prospexisse. ex occasione grassantis in Gallia sectarij mali postulatum ab Albano Philippi nomine fuerat, vt regis edicto conueniendi ad conciones libertas in vrbibus in limite positis reuocaretur, ne malum contagione in vicinas prouincias serperet, et commoditate ob proximitatem illecti plerique ex altera ditione in alteram migrarent. sed intercedentibus apud nos Protestantibus et libello edito iniquitatem postulati exaggerantibus: Albani desiderio minime satisfactum fuit, eo tamen colore postea obtinuita Pontifice Philippus, vt Vipuscoa et Biscaia, Cantabriae olim nomine comprehensae prouinciae, quae Baionae episcopo suberant, ab eius potestate ac dioecesi diuellerentur, magna Gallici nominis iactura et iniuria. quam eandem ob caussam Cameracensis et Tornacensis episcopatusa Rhemensi iurisdictione, cui subiecti erant, vt diuellerentur, iam a Pontifice impetrauerat, sicuti loco suo diximus. et haec quidem Baionae acta. cum vero superiore anno, ingens bellum in Pannonia exarsisset, et Turci magno nauali paratu iam Melitam obsidione cingerent, Solimanus cubicularium ad regem miserat, vt amicitiam cum prioribus regibus contractam cum eo renouaret, qui Massiliarn sub id tempus appulit, et inde cum a Polinio Garda triremium praefecto ad regem deduceretur, rex veritus ne praesentia eius Hispani proceres offenderentur, eum Aquis Tarbellicis subsistere iussit, ac post Elisabethae et Albani dicessum perbenigne audiuit, et amicitiae veteris tuendae spe confirmata, de cetero muneribus oneratum dimisit. cum rex adhuc ad montem Marsani esset, belli Cardinalitij, ita ab aduersariis cognominati, nuncius ad eum venit, a Carolo Lotaringiae duce sororio suo, qui anxiis literis ud Reginam datis, quid regis voluntatis esset, per eas ab indulgentissima socru petebat. origo huius fuit, quod Cardinalis antea libello Maximiliano Caesari porrecto quo se ratione episcopatus Metensis tanquam Caesaris beneficiarium et S. Imperij principem profitebatur, iurisdictionem ac territorium Metense ipsi commendauerat, et contra inimicorum violentiam, incursiones, ac vexationes Caesaris auctoritate defendi ac muniri petierat, eaque de re literas, quas patrocinij vulgo vocant, edicti specie III Non. Maij impetrauerat: quas cum Ionuilla Remberuilleriam in Vosegi pago profectus IIII Kal. Vtil. alieno ac suspecto tempore in Mediomatricibus publicare vellet, praeter spem accidit, vt Petrus Salseda homo Hispanus, quem ille summi praefecti dignitate in episcopatu Metensi auxerat, et amplissimorum vectigalium redemptorem constituerat, renunciata statim ea dignitate, et se pro praefecto regio gerens intercesserit, et Cardinalis mandata literis illis annexa, quominus executioni deman darentur, inhibuerit, quousque rex de iis cognouisset, et auctoritas ipsius ad ea accessisset. id Cardinalis ad contumeliam suam pertinere existimans et alioqui priuatae auctoritatis vel cum aliena iniuria studiosissimus, aegerrime factum tulit: et cum Vici, cuius arcem in potestate habebat Salseda, et Marsalij, quod regio praesidio ab eodem Salseda tenebatur, non posset, Remberuillerij, Baccarae, et Medio vici exempla literarum, nam ipsas literas penes se lubebat Cancellarius, qui tunc Argentinam profectus fuerat, publicari iubet. vnde rixa inter eos orat, cum Cardinalis Salsedam ab inimicis suscitatum summa ingratitudine ac perfidia episcopi ac benemeriti de se viri principis auctoritatem labefactare conari diceret, se vero rem minime nouam facere, qui episcopatum, quem in Caesaris et Imperij fide esse nemo ambigeret, ipse decessorum suorum exemplo Caesaris patrocinio commendauerit, Salseda contra regis nomen obtenderet, et Cardinalem non recte facere diceret, qui implorata Caesaris et Imperij ope, aut regis, qui Diuiodurum Mediomatricum et eius ditionem tenet, obsequium eierare, aut infirmitatem accusare videretur. nam postquam foedere
cum S. imperij primoribus ante annos XIII icto tres Lotaringiae ciuitates in regum Franciae fidem acceptae sint, non opus fuisse episcopis, aut vero potuisse eos salua regis maiestate et auctoritate alio confugere, vt patrocinium sibi compararent, idque inauditum ab eo tempore fuisse. interea eiecto Alberstorfij praefecto a Cardinali imposito Franciscus Turrius a Salseda imponitur, qui loco regis nomine praeesset, summissis item Meti militibus, qui et Vici arcem et Alberstorfium praesidio tenerent, haut occulto Iacobi Monbronij Ausancij fauore, qui ciuitatis regis nomine praefectus summa dissimulatione in eo negotio vtebatur, euentum scilicet rerum, et quam in partem res in aula acciperetur, opperiens. itaque cardinalis celeritate vtendum ratus euocato statim Aumalio fratre Nancium concedit, vbi re cum Lotaringiae duce communicata, de communi iniuria illustrissimae familiae facta, quamprimum vindicanda deliberatur, et Vicum sine mora oppugnari placuit, in eam rem copiae coactae cum mandatis XVI Kal. VItil. datis, quibus cardinalis suos, vt sibi in armis praesto essent, monebat, vt iniuriam a Salseda factam vlcisceretur. Lotaringiae dux quanquam in ea occasione auxilia gentili suo negare honeste non posset, tamen quia dubitabat, de regis mente et alioqui suspectum habebat Cardinalis ingenium, et potentiam eius non solum vt regiae auctoritati perniciosam sed vt sibi ipsi in posterum noxiam reformidaret, literas ad Hospitalium Rupium cancellarij fratrem dat IIII Eid. Vtil., et vt Reginae sententiam ac voluntatem super Cardinalis et Salsedae controuersia suo nomine exquirat, rogat. literae ad Rupium, antequam nuncius ab Ausancio missus in aulam veniret, perlatae sunt, et per eum Regina certior facta continuo ad Salsedam scribit, et mirari se dicit, cur nullas ab eo de re tanti momenti literas acceperit, proinde iubet, vt ad se quamprimum scribat. Cardinalis interea Vici obsidionem vrget, et per Linerium, quem cum summo imperio exercitui praefecit, oppido capto ad arcem tormenta a Lotaringo duce mutuo sumpta, admouet: nam frustra ab Ausancio petierat, vltro citroque comeantibus, qui dere componenda inter partes agerent. et conuenerat initio, vt Vicensis arx et Alberstorfium in potestatem Ausancij fierent, deducto inde Salsedae praesidio, quousque rex de re tota decerneret. nec condiciones recusare ausus erat Cardinalis, ne regium obsequium omnino excutere, et eius voluntati obniti videretur: sed re protelata cum interea obsessorum in arcto res essent, Linerio ab obsidione post condiciones oblatas discedente Christophorus Bassumpetraqui ei successerat, nusquam verberationem intermittere voluit, et ita antequam negotium transigi posset, arx deditur, omni supellectile, quam copiosissimam ac ditissimam in ea habebat Salseda, a victore capta ac direpta. quo facto Bassumpetra Cardinalis iussu mox Alberstorfium ducit, sed acceptis interea regis literis, quibus Vicensis arcis praecipiratam obsidionem sibi dolere significabat, vim sustinuit Cardinalis, et vt Iacobus ordinum ductor Ausancij nomine Alberstorfio imponeretur, deducente inde suos Salseda, assensit, ne si vlterius progrederetur, excusationi locus non esset. nam sciebat quid aemuli de ipso vulgo iactarent, nimirum cum Treuirorum archiepiscopo et Nicolao Polvillerio Haganoae praefecto, homine, si quis alius, nomini Gallico infestissimo, qui post acceptam ad Quintini fanum cladem in Segusianos cum Germanis descenderat, per literas et internuncios saepius egisse; quod ille minime negabat, et nunc occulta consilia cum ipsis in regni perniciem agitare. quos rumores vt obsequij aliqua specie purgaret, optimum factu existimauit, ad pacis condiciones dimissis copiis inclinare. et haec ad VI vsque Eid. VItil. in Mediomatricibus acta sunt. de reditu deinde cogitatum; et Neracum rex praecipuum Ioannae Nauarrae domicilium venit, vbi religionis antiquae vsum restituit, et per Aginnum Nitiobrigum, ac Vesunam Ptrocoriorum facto itinere Engolismam tandem deuenit, vrbem maiorum suorum imaginibus et monumentis nobilem, sed vltimo bello ruinis mirum in modum deformatam, templis non solum destructis, sed etiam sepulcris apertis, et comitum cadaueribus disiectis, sicuti supra demonstrauimus. ibi ad eum venit Iacobus Bucardus vir propter nobilitatem et rerum agendarum sollertiam inter Protestanteis magni nominis, qui magna facundia orationem in consistorio XVI Kal. VIIbr. habuit, qua se a proceribus, qui religionis emendationi
student, missum dicit, vt iuxta regis mandatum nuper Marsanio ad eos transmissum, cui propterea libentissime subscripserint, quae ad ipsius obsequium et tranquillitatem pertinere existiment ad eum deferant. duo autem esse inprimis, de quibus regem commonefaciendum duxerint, de querellis cottidianis Protestantium, qui suos contra regia edicta vexari se et impune passim interfici clamitant, vti Caesaroduni nuper in Turonibus et Bloesis acciderat, magistratibus et prouinciarum praefectis ad maleficia conniuentibus; qua admissa impunitate verendum sit, ne plerique cum in regis obsequio nullum praesidium reperiant, desperatione adacti ad extrema remedia confugere cogantur. alterum esse, quod videantin Campaniae limite et agro Bassiniaco praecipue iniussu regis Lotaringum cardinalem copias cogere, et suis auspiciis in Mediomatricibus contra eos, qui regis nomen propugnent, bellum gerere, cuius audaciam minime regi ferendam putent, cum in persona Salsedae regia auctoritas proculdubio oppugnetur, et ea armorum praeludia maioris belli principia sint: quod Cardinalis nunc mente agitet, et externorum principum, quibuscum secreta consilia foueat, opibus adiutus aliquando gesturus sit, si sibi haec impune esse sentiat. his initiis patientiam regis tentari. proinde petere Protestanteis, vt publicae securitati aequabili iure constituto consulatur, et grassatorum licentiae seuera criminum castigatione obuiam eatur, ne patrocinium quod a regia auctoritate innocentes quaerunt, et expectant, aliunde et a seipsis spreta regis auctoritate emendicare cogantur. ad ea benigne a consistorio responsum est, et spes per Reginam facta melioris in posterum condicionis regia auctoritate constituta, et sopitis factionum ignibus. ibi rex aliquandiu commoratus Niortium et Thoartium Tremolliorum oppidum in Pictonib. ac transmisso Ligeri Andegauum venit, vbi magnifica pompa exceptus est VI Eid. IXbr., et in arce hospitium sibi sumpsit. postridie per Salmuriam Caesarodunum in Turonibus venit; vbi rursus renouatae Protestantium querellae aduersus Franciscum Regium Chauignium, et iam tum aperte aduersus Monpenserium ipsum, quod inique ac minus clementer erga ipsos se gererent, quas rursus Regina eisdem verborum blandiciis elusit. inde Bloesas itum, vnde quisque ad reficiendum se ex longo itinere ad sua diuertit, conuentib. in sequentem annum Molinij Boiorum indicti, quo rursus proceres conuenire iussi sunt. Eodem anno Maximilianus Caesar cum de bello in Pannonia gerendo cogitaret, Lazaro Schuendio rebus magnis sollerter olim ac fortiter gestis illustri viro, sed post Sebastianum Vogelspergum amicum irae Caesaris traditum obscuriore fama, summam belli administrandi cum plenissima potestate commisit; sub quo praeter Andream Batorium, Melchiorem Balassum, et Gabrielem Perenium proceres Hungariae, Germani feliciter hoc bello militarunt, Ioannes Ruberus Pixendorfius, Iacobus Schutenburgius, Henricus Gleizentala, et Ioannes Ascemburgius equitum duces, peditum vero Io. Verneherus, Rudolfus Salius, alij. his ducib. Schuendius anni huius initio non exiguas Germanorum equitum ac peditum copias in agrum Scepiciensem, ita a Gepidis dictum, educit, et consultatione inter eos habita ante omnia Tocaium, quoda Francisco Nemethio cum valido praesidio tenebatur, duci placuit, arcem natura et arte firmissimam et in Daciam aditu commodam. itaque Schuendius prid. Kal. Febr. Popendorfium rei tormentariae praefectum, attributo ei militum vexillo, cum machinis et omni apparatu bellico Cassouia Guncium versus praemittit; ipse cum vniuerso exercitu subsequitur, et inde mox ad Tocaium castra promouet, missis Germanis, qui Kerestrum oppidulum in itinere, ad comeatus subuentionem et militem seminudum in tanto frigore subleuandum opportunum, occuparent ac munirent, quod feliciter illis successit, Tocaiensibus praesidiariis frustra illud flamma subiecta corrumpere aliquoties enixis, et a Germanis non sine caede fortiter repulsis. Tocaium Tibisco et Bodrogio amnibus alluitur; nocte igitur quae diem antecessit, propter Bodrogium iacto aggere tria tormenta ad quatienda luto obducta sepimenta diriguntur, et mane defensacula ac turres, in quibus apparatus bellicus hostium repositus erat, decuti vehementi impetu cepere, et promotis propugnaculis ita vt arci imminerent, obsessi ad ictus aperti patuere.
tum in colliculo, qui fluuio imminet, duobus tumulis excitatis, et machinis IIII dispositis in nudatorum stationes magna inpressio facta, et quod locus summe idoneus videretur, eum Caesarei aggressi sunt. fossorum penuria, et terra ob intentissimum frigus ad opera facienda inutili, parum initio proficiebatur; pertinaci tamen et improbo labore annitente milite ampliati aggeres, et cuneus introductus, sequenti nocte valde intempesta intra Tibiscum et Bodrogium aliud vallum ducitur, et muralibus machinis firmatur. et ita priore aggere producto mane V tormentis impositis in arcem verberatio intenditur, qua totum diem continuata, substructio ingens, quam obsessi ad Bodrogium produxerant, et cui adeo fidebant, cuniculis actis paene deiecta est, cum tanta ruina, vt ni iniuria temporis, glomerante niuem et in oculos insolita vi eiaculante vento, Caesarei prohibiti fuissent, in ipsam arcem eodem die euasissent. vltra Tibiscum seorsim ab aliis Balassus ducta fossa se muniuerat, aditusque omneis ac vias Pannoniis suis et Heidonibus insederat. nec Gabriel Perenius cessabat, qui commoditate riuuli ex Bodrogio circa Tocaium a Nemethio circumfusi vsus, arctius obsessos stringebat. interea cuneis semper productis IIII Eid. Febr. igne iniecto insignis illa ac vasta moles concidit, hianteque magno spatio Caesareisad inuadendum animus datus, qui non prouiderantalteram esse in recessu arcem. itaque non exspectato Schuendij iussu praepropera festinatione impetum faciunt, infausto cruentoque exitu, sed mox a duce in fossas retracti, cum non tam repulsi, quam vt se ad vltimum impetum faciendum compararent, reuocati obsessis viderentur, Nemethius extrema veritus ad Schuendium supplex mittit, et condiciones de deditione proponit, quibus a Schuendio generose semel atque iterum reiectis, suprema impressione facta, moles illa, inexpugnabilis hosti credita, expugnatur, et tormenta egregie instructa cum ea capiuntur, praesidiariis in interiorem munitionem compulsis iamque subsidia et apparatus ad defensionem instructi contra arcem vertebantur, cum obsessi omni spe auxilij destituti colloquium poscunt; esse quod Schuendio aperire velint, nec ingratum nuncium fore. secundum haec egressi aliquot Nemethij mortem significant, accepto circa tempora vulnere hesterno die interfecti; proinde se diutius neque velle neque posse pertinaces esse, tantum liceat sibi honestis condicionibus egredi, et corpus heri sui ad sepulturam, quo velint, deportare, saluo item vxori Nemethij mundo muliebri: additum condicionibus ne aduersus Caesarem cuiusquam auspiciis deinceps stipendia facerent. his transactis CCCL excedunt, sed fere sauciati cum vxore Nemethij; quae licet mariti suosque non exigui pretij thesauros aueheret, Bathorio, Balasso, et Perennio reclamantibus, et contra deditionis legem id fieri caussantibus, Schuendij tamen auctoritate, qui vel cum aliqua iactura fidem datam religiose seruandam diceret, quo minus iis spoliaretur, obtinuit. mox Zerencium in fidem acceptum est, et Ioannes, qui de Zatmari defensione desperaret, incensam munitionem Caesareis reliquit inuitus, quam Schuendius ob naturalem situs commoditatem statim instaurandam curauit. transmisso inde Tibisco Erdenda, Cuuara, Batorium, Vibania, fanum Andreae, quod Sendereuiam vulgo dicunt, in potestatem venerunt; interea Ioannes in inferiori Pannonia ope Turcorum continuas excursiones faciebat iuxta Iulam; et cum Temesuarensis praefectus eodem IIII OIO Turcorum cum II maioribus et VIII minoribus tormentis adduxisset, Pacotam obsessam breui in potestatem redigit, et mox Ienem et Desemem minoris momenti circa Iulam arces, quo eam tandem vndique cinctam minore negotio expugnare posset. dum ad Ioannem vndique copiae confluerent, vt iam iustum exercitum sub signis haberet, praesidiarij Zigetho egressi absente Nicolao Zerino comite CC fere Rascianos caedunt, plerosque capiunt, sed in reditu, dum solutis ordinibus incedunt, ab hostibus auxilio suis superuenientibus circumuenti profligantur, ita vt ex IO C Caesarianis vix duo incolumes euaserint. dum haec a Ioanne agerentur, Schuendius Zatmarum festinatis operibus muniebat, et cum Turci loco vicino capto opera impedire conati essent, Germani egressi hostem VII signis captis in fugam vertunt; pars caesi, pars fluuio hausti, pauci incolumes ex strage domum reuersi sunt. inde Schuendius relicto Erasmo Magero, qui loco praeesset, Cassouiam contendit, vt necessaria ad bellum compararet. nec cessabat Ioannes, qui Turcorum
copiis adiutus Erdendam, paullo ante a Schuendio, vti diximus, occupatam, cuiLauemburgus praeerat, Kal. Iun. ducit, et cum obsessos in arctum redegisset, summissi a Schuendio CC pedites auxiliares intra oppidum accepti sunt: sed recentibus semper a Temesuarae praefecto superuenientibus, post crebras oppugnationes et eruptiones vtrinque factas, in quibus Lauemburgus occisus fuit, cum hactenus obsessi vi vinci non potuissent, postremo fame expugnati sunt, cum edulia omnia et equos ipsos consumpsissent, ac se tandem purpurati arbitrio dedere coacti prid. Non VItil. ad vnum omnes crudeliter trucidantur, oppido mox solo aequato. dum haec agerentur vndique copiae Cassouiam Caesaris auspiciis sub Nicolao Zerino et Eccio Salmensi comitibus confluebant; et iam magnus ac numerosus equitatus conuenerat. nec cessabatur in Croatia ac prouinciis Caroli Austrij ditioni subiectis, vbi nostri cum Bosnae purpurato aliquoties congressi superiores fere semper euasere, sed locis adeo asperis et impeditis, vt victor victum insequi non posset. tandem Caesariani cum hosteis patentioribus campis in Saui ripa ad pugnam prolectassent, totis viribus vtrinque pugnatum est, nostrique victoria potiti et diu fugienteis insecuti magna strage edita etiam machinas et omnem apparatum bellicum ceperunt. et accidit, vt in oppido, cui riuuli Dominarum nomen, Neostadium Germani vocant, oppidani Germanorum, qui in praesidio erant duce Gleismenero, pertaesi cum Ioanne conuenerint: cumque die condicta igne accenso signum edidissent, Germani quod erat coniectati, ante quam Ioannes propinquasset, arma corripiunt, et in oppidanos tanquam proditores impetum faciunt, eosque pessime habuere, ne feminis quidem aut pueris parcentes. tum igne in oppidum immisso in arcemse recipiunt, quod fere totum, ante quam Ioannes cum Turcis superuenisset, conflagrauit; moxque Germani vitam saluam pacti deditionem fecere. Schuendius et ipse ad pugnam egressus, et post leuia aliquot proelia magnam impressionem in Turcos fecit, quam illi etsi numero superiores, tamen insidias veriti non sustinuere, et accepto damno retro pedem tulere. iamque appetente autumno, et Turcis ad praesidia sua recedentibus, nullo negotio Schuendius oppidum nuper a Germanis incensum et Erdendam ipsam recepit, cum toto adiacente territorio, vt nihil praeter Pacotam locorum ea aestate a Ioanne captorum penes Turcos remanserit: tamque prospero victoriae cursu vsus est Schuendius, vt opem implorante Ioanne, Solimanus successum veritus, non totis tantum ei viribus succurrere, sed ipse expeditioni vt interesset, necessarium duxerit, misso interim Georgio Hossutoto Byzantium Caesar Solimanimentem periclitari statuit, an induciis pactis stare vellet. nam Cernouichius eodem ante a Caesare missus nuper inde redierat, ambigua spe pacis. dumque in eo est, Salmensis, qui Rabae seu Iauarino praeerat, IIII Eid. VIIIbr. consilio cum Iudice Albae regalis, quae non plus VIII milliaribus a Iauarino abest, de vrbe tradenda inito, eo cum suis magno silentio contendit, mane porta ad emittendas pecudes patefacta Turcas nihil tale metuenteis oppressurus. verum Caesar, qui nuper Hossutotum Bysantium misisset, veritus ne eo facto spem de pace factam sibi omnino praecideret, nuncio celeriter ad Salmensem misso eum ab incepto desistere iubet. et ille quidem, quamuis aegre, paruit, quippe qui victoriam iam spe deuoratam sibi e faucibus eripi doleret. Turci vero hac machinatione detecta XL oppidanos rei conscios crudeli supplicij genere palis transfixere, ludice Palotam atque inde Viennam cum misera familia se recipiente et opem Maximiliani implorante. mox dimissus a Caesare exercitus, et reuocatae ab Augusto VII viro auxiliares copiae domum retro reuersae sunt. Parte diuersa Maximilianus primis imperij auspiciis, vt ditionum suarum populos partim captata quibus poterat iustis rationibus ipsorum beneuolentia, partim impendentis periculi ostentatione ad constantiam hortabatur, et pecuniam, homines, arma ac cetera ad tantum bellum necessaria parabat, cumque videret in Boemia praecipue et Pannonia superiore passim fremere homines, quod de calicis in coena vsu et coniugio sacerdotum, quod a Concilio Tridentino expectauerat, sibi non satisfieret, vt eos placatiores et paratiores ad omnia haberet, et ipse apud Pontificem vrgebat, vt promissa, quorum spem Ferdinando et sibi a Pontifice per Cardinalem Moronum, dum concilium vrgeret factam meminerattam
necessario tempore repraesentarentur. nec abnuebat omnino Pontifex, cuius potestati hoc negotium a Concilio indecisum permissum fuerat, a Morono persuasus, et ab ea re antea non ita alienus: sed Cardinalis Paceci instigatu Philippus exemplum in Belgio veritus Petrum Auilam eodem tempore, quo Caesarem legatos missurum intellexerat, Romam mittit, qui Pontificem ab eo consilio dehortaretut, tanquam Christianae ecclesiae summe pernicioso, his maxime rationibus, quod minime expectandum esset, vt ea re sectarij placati ad officium redirent, sed potius verendum, ne hoc illis ad maiora audenda animos faceret. nam ita ingenium eorum esse, vt non iniquum petant, vt aequum ferant, sed potius ab iis, quae aequitatis speciem in se habere videntur, ducto initio, per ea ad imqua postu Iata impetranda sibi gradum faciant. itaque potius esse, vt spes omnis illis praecidatur, et moneantur, ad vnionem ecclesiae pertinere, ne plus iis quam aliis concedatur, vt cum vnios et eiusdem ecclesiae membra sint, ea dem sacra, ritus ceremonias cum ceteris colant. itaque Pontifex instante cardinalium collegio re dilata et renouata in posterum spe, in praesentiarum Caesaris petitionem elusit. Interim Solimanus, cum initio ad preces Ioannis Transsiluani auxilia aduersus Austrios petentis inclinare videretur, suorum consiliis reuocatus impetum eo anno in Melitenseis equites vertit, quos cum ante in Rhodi expugnatione incolumeis dimisisset, tanti beneficij immemores cum Hispano perpetuo ipsius hoste studia sua ad se oppugnandum coniunxisse impatienter ferebat. ad haec continuis excursionibus infestam Asiae et Africae oram facienteis et commoditate Pignonis superiore anno capti nunc passim toto mari libere discursanteis quomodo tot regnorum et palmarum imperator salua Othomanici nominis maiestate diutius pati posset? quin et mulieres religionem iniiciebant, quae commercia Mecham, vrbem in Arabia sepulcro Mahumetis nobilem religionis caussa adeuntium per praedones nefarios interrumpi magno non solum probro sed etiam pietatis detrimento exprobabant. his accedebant Hasanis Algeriae prosultani Hariadeni Ahenobarbi famosi illius piratae F., et Dragutis Tripolitani praetoris importunae voces; qui actum esse de Africae ora dicebant, quandiu Melitense propugnaculum quasi potentiae suae repagulum obijceretur, et contra Melita capta, ex tam oportuna insula gradum in Siciliam et Italiam vicinam fieri, atque adeo in Hispaniam, classibus in insula firmatis, quibus ex propinquo omnia circa Christianorum maria infestari ac comeatu maritimo intercludi possent. itaque in hanc sententiam propendens, vt interim vafro commento Caesarem partim graui sumptu exhauriret, partim ne vlterius progrederetur inhiberet, episcopum Cibiniensem ablegat, qui eumad pacem cum Ioanne colendam hortaretur. venit et Viennam ad Caesarem cum Ioannis mandatis Stephanus Batorius Sigismundi Augusti Poloniae regis, qui Ioannis auunculus erat, orator. verum haec astute gerebantur a Turcis, vt a cursu victoriae Maximilianus, cui omnibus rebus impar erat Ioannes, auocaretur, et Solimanus interim vireis suas alio posset conuertere. igitur Hierosolimitanis equitibus, quorum ex hominib. Christianis tantum potentiam naualem reformidabant, non contentus Rhodum cum omnibus in AEgeo, Asia, Graecia castellis arcibus ac territoriis et nuper Tripolim ademisse, cum eos omnino exterminatos cuperet, classem quantam maximam potest instruit, et ad bellum necessaria comparat: simul regi Cirthae beneficiario ac Draguti imperat, vt quas possint, classeis expediant. insuper mittit peritos, qui habitu mercatorum Melitam proficiscantur, et loca explorent, et mutorum altitudinem ae fossarum profunditatem aspectu partim aestimando, partim funibus clam permensi, situm praeterea ac formam arcium in tabella depictam ad se referant. cum de tanto apparatu Turcorum per orbem Christianum allatum esset nec adhuc certo constaret, quo tanta belli procella incubitura esset, suspensis et attonitis hominum animis plerique expeditionem in Pignonem susceptam quamuis felicem improbabant, quod ea iritatum Solimanum paruo profectu ducerent. dum in incerro fluctuant animi, Garsias Toletanus Siciliae prorex arci Tunetanae metuens, raptim classe contracta in Africam traiicit, et in itinere exscensione in Melitam facta Ioannem Valetam Parisotium ordinis principem conuenit, et si quidem in eum belli moles incumbat, praesto affutura a Philippo auxilia spondet,
et cumille penuriam insulae ostenderet, magnaque contentione ageret, vt ex Sicilia comeatus Melitam importaretur, precibus expugnatus se hominem cum mandatis Drepanum missurum recipit, qui rem frumentariam expediat, annonamque quantam in illis angustiis liceret, in insulam subuehendam curet. quibus promissis confirmatus Valeta magni et acris animi vir, oppidum atque arces munire. bellicos apparatus comparare, annonae prouidere, ac tota insula denique delectus habere cepit. sub id Garsias Tunetum appulit, et arce, cui tunc Alfonsus Cueua praeerat, nam mox in eo munere Alfonsus Pimentellus successit, ad portus fauces bellicis omnis generis apparatibus atque aucto praesidio firmata, eadem celeritate, qua venerat, in Siciliam reuertitur, Messanaeque sedem, si Turci in Melitam arma vertant, vt opportuno loco sibi belli tempore deligit. inde duo Hispanorum signa ad Valetam mittit, qui Syracusis soluentes triremibus deuecti sunt a Io. Cardona triremium Sicularum praefecto. eodem mox appulerunt CCCL Itali iussu Valetae conscripti, et cum iis copiosus comeatus, onerariis nauibus aduectus, quas dominis persoluto Valeta retinuit quibus de rebus factus certior Philippus, qui videret in Melitae periculo salutem Siciliae atque adeo totius Italiae agi, statim ducibus prouinciarum ac praefectis classium imperat, vt Garsiae praesto sint; simul ad beneficiarios et amicos principes Italiae scribit, vt XX OIO peditum non quidem ita scribant, vt illis iam ab eo tempore stipendia procedant, sed nomina dari iubeant, fidemque accipiant, illos, cum appellati fuerint, ad signa conuenturos; quod factum vt impensae nimiae parceretur. interea classis Turcica IIII Kal. April. Byzantio soluit, quae in Peloponnesum venit, et Methones portum tenuit. in ea erant ex Asiae minoris praesidiariis VII OIO; ex praesidiariis Lesbi insulae OIO, praetorianorum item, qui robur Turcici exercitus existimantur, IIII OIO IO; insuper XIII OIO voluntariorum ex quodam hominum genere, qui vectigalibus sacerdotum apud eos aluntur; ex praesidiariis Thraciae, quam hodie Romaniam vocant, OIO CC; ad extremum III OIO voluntariorum ex omni hominum colluuie spe rapinae confluentium: quae omnes copiae summam XXX OIO armatorum conficiebant. his terrestribus copiis cum summo imperio praeerat Mustaphas purpuratus bello exercitatus dux, ibique recensito exercitu classem conscendit, quam Pialis purpuratus eius praefectus Constantinopoli adduxerat. in ea erant triremes C XXX, quibus accessere X praesidiariae Rhodiorum ac II praesidiariae Mitylenes, item aliae XVII, vt numerus earum, quae remigio aguntur, C LIX esset. his additae erant onerariae naues, quae comeatum et bellicum apparatum portabant XXII ad hanc classem, posteaquam ad Melitam appulit, et aliae se adiunxere, vt suo loco dicemus. Methone classis profecta vento secundo vsa XX Kal. Iun. Marzam Siroccum, hoc est portum, qui ad ortum vergit, vnum ex insulae portubus tenuit, in quo cum mari fluctibus aspero iactaretur, in aliam stationem, quam Maiarum vocant, concessit. etsi memini me superius cum de Tripoli a Turcis expugnata agerem, de Melitae situ aliquid dixisse, tamen locus postulat, vt heic de ea rursus verba faciam. insula est in Siculo mari inter Siciliam et Africae oram posita, a Pachyno Siciliae promontorio LX passuum OIO, ab vrbe Tripoli in Africae ora sita et a minore Syrti CCLXX milliaribus distans: ipsa ambitu suo complectitur LX OIO passuum, cum longitudo XX OIO sit, latitudo circiter XII: lateri, quod occidentem spectat, parua quaedam insula praetenditur, quam veteres Gaulon, recentiores Gozim vocant, freto latitudinis IIII OIO passuum interiecto. in media fere insula vrbs est Melita cognominata, a qua VIII OIO passuum spatio portus abest, in quem omnis vis belli incubuit. is est sinus ab ostio Aquilonem et Siciliam spectante OIO circiter passus introrsus retractus, quem lingua ab interiore sinu ad ostium portūs excurrens medium secat, duosque sinus facit; in extrema lingua scopulus exsurgit, in cuius apice arx est munitissima, quae Hermetis vulgo appellatur; sinus ad laeuam Marza Mussetus dicitur, nonnullosque recessus exiguos habet. latus vero eius, quod ad dextram est, quatuor recessibus iisque satis amplis excauatur, quos tres intercurrentes lingulae diuidunt; in quarum vna oppidum, cui Borugo nomen est, valido munimento cinctum, iu eiusque linguae extrema parte arx et ipsa firmissima, eui S. Angeli nomen, loco edito posita; in altera proxima lingua arx est etiam munitissima,
quae S. Michaelis appellatur; totum illud spatium, quod est a media ad extremam linguam, munimento amplexa. quae arces validissimis praesidiis firmatae erant, de lectorum Gallorum, Italorum et Hispanorum, quorum OIO Valeta in armis habuit? OIO praeterea naualeis socios perspectae virtutis et IO oppidanos, quibus accedebant insulanorum scloppetis armatorum IIII OIO; ipsius ordinis equites aderant IO numero; et in arce S. Angeli L delecti duce Garzerano Rosso Tarraconensi arx S. Michaelis valido vnius signi duce Asdrubale Medice ac naualium sociorum duarum triremium praesidio firmata est; in quam se inclusit Petrus Montanus maris praefectus, qui postea ordinis princeps fuit, cum magno Italorum numero, et in iis Francisco Zanoguerra et Carolo Rufo singularium triremium praefectis. in arce Hermetis LX armati erant, quibus postea additi XL ordinis equites, et vnum Hispanorum vexillum; ac loco praeerat Ludouicus Brolia. Gozus insula XXC armatorum praesidio tenebatur duce Ianoto Torrelia Maioricensi. vrbi veteri praefectus est Petrus Mesquita Lusitanus, adiuncto Ioanne Vagnonio cum VI equestris ordinis viris, et delecta CL peditum manu. campestri regioni praeerat Gul. Caperius ordinis tribunus cum XXX ordinis eiusdem viris, qui cum IO C armatis ac CC insulanis, qui equo merebant, discurreret, et ad subita praesto esset. postero die classis reuersa in Marzam Siroccum sequenti nocte copias per otium exponit. prima luce insequentis diei valida Turcorum manus ad Catharinae fanum, id vico nomen est, qui ab oppido II OIO passuum abest, procedit. cui Valeta post supplicationes et inter eos vsitatam XL horarum precationem, IO qui occurrerent, oppido emittit, ad iter et consilium hostium cognoscendum. ibi pugnatum inter eos, et nostri numero impares initio cedere coacti sunt, donec re ex muris conspecta nonnulli equitum, et cum illis magna armatorum multitudo duce Io. Eguarra Euboeae administratore, ea erat equitis illius dignitas, laborantibus suis accurrunt, quorum aduentu redintegratur proelium. tandem Melitenses post obstinatam pugnam Turcos cum damno auertunt; LX ex iis desiderati, multi praeterea vulnerari. postero die Mustaphas cum XII signis ad oppidum accedit locum e propinquo contemplaturus, adducto secum Ribera equite captiuo, vt eum, quem iam saepius de rebus nostris interrogauerat, et tunc de situ et firmitate oppidi, qua parte verberatio institui deberet, coram interrogaret. sed displosione ex oppido facta, et erumpentibus nostris, loci lustratione omissa, iam se ad fortiter pugnandum accingit, peiore tamen suorum condicione, ex quibus CL in eo conflictu periere, ex nostrisequestris ordinis vir vnus cum XI militibus, ac XXX vulnerati. tum consilio habito inter hostium duces, placuit, vt ante omnia Hermetis arx oppugnaretur, qua expugnata portum Mussetum in potestate essent habituri, longe tutiorem stationem, quam portus Siroccus futurus esset. itaque Mustaphas tripartito copias distribuit, et cum parte ad Hermetis arcem accedit; partem ad eam oppidi munitionem, quae Prouincialis vulgo a Prouincia nostra appellatur, cognoscendam mittit, tertiam ad machinas aduehendas: qui ad moenia speculanda subierant, tormentorum ictibus repulsi sunt; qui ad machinas fuerant missi, bidui spatio XII ad Mussetum attraxerunt, ope boum, quorum ex praeda suppeditabat illis copia, insulanorum peruicaci socordia, qui armenta ac greges intra oppidum ac ciuitatem ante Turcorum aduentum adducere moniti imperium neglexerant. tormentis adductis mox aggeres excitantur, ac die sequenti duobus tormentis in colle statutis, catenam, qua sinus oppido et S. Michaelis arci interiectus clauditur, nauesque quae inibi erant, et aedificia obiecta petere cum damno accipiunt, quo die, is fuit VIII Kal. Iun., Vluzalis Calaber, ita a nostris contumeliose vocatus quasi emansorem Halim dicas, cum a suis praefectus maris appellaretur, primus secundum Hariadenum Ahenobarbum cum praefectura maris dignitatem purpurati in porta Solimani promeritus, Alexandria, cuius praesidio praeerat, cum VI triremibus Melitam appulit, seque cum reliqua classe coniunxit. Ioannes Cerda maris praefectus sub id tempus ad Valetam venit validum praesidium ac res necessarias petiturus arcem corporis tabe diuturna confecti instar esse dictitans, quod assiduo nutrimento egeat. ille vero etsi Cerdam vera dicere intelligeret, et tot fortium virorumpernicie moueretur, tamen quia auxilia promissa serius aduentura, et si ab arce defendenda
desisteret, hosteis mox oppidum circumsessuros prouidebat, eos, velcum certo suorum exitio, quantum posset, in illa obsidione distinere statuit, et Cerdam bono animo esse iubens, cum CL delectorum supplemento remittit. intereaDragutes, cuius erat apud Solimanum auctoritas, et quo inconsulto, ne quid terra aut mari molirentur, purpuratis imperatum fuerat, cum XIII maiorib. ac II minoribus triremibus, quib. OIO CCCC bellatores portabantur, aduenit, a toto exercitu honorifice exceptus. is cognita belli gerendi ratione, consilium purpuratorum imptobasse dicitur, quod non a Gauli insulae et in ea arcis expugnatione ac proximae ciuitatis exorsi essent; nam et iis captis et submittendorum a Christianis auxiliorumviam intercludi, et vbera, a quibus tota insula alatur, veluti praecidi: contra Mustaphas excusare, ac se eo consilio ab Hermetensi arce initium fecisse dicere, vt portu Musseto ita occupato, in tutam stationem classem perduceret. cui consilio nihil debuisse praeuerti. itaque omnem operam adhibet Mustafas vt diligentia ac labore reidifficultates superaret. et quia tota insula quasi perpetua et continenti petra constat, et aggeres faciendi in locis asperi ac nudi soli nulla erat facultas, ex trabibus atque asseribus inter se compactis veluti murum ducit, quem palea et limo referciebat, quo munimento hostes ab ictibus tegebantur. quod opus vt celerius ad effectum perduceret, XL triremeis remigibus nudauerat, eorumque opera vtebatur. prid. Kal. Iun. cepta verberatio, statutis contra arcem XIIII muralibus tormentis, et inprimis ad munimentum paullo ante ab arce distinctum ac recenter exstructum ictus dirigunt. quod et Dragutes obliqua verberatione ab extremo cornu portūs Musseci, quod freto interiecto est e regione arcis, IIII maioribus machinis quatere instituit. quo continua pulsatione decusso ac deiectis pluteis, et ita inutili reddito obsessis machinarum vsu, dum nostri quassata reficiunt, patefacta obstruunt, et aggeres intus indefesso labore excitant, Turci munimenta proferunt, quibus breui ad fossam perductis propius arcem subeunt, et circumuallare omni ex parte aggrediuntur. iamque ad litus dextra in oppidum versum peruenerant, II in eo loco machinis et magna vi scloppetariorum locatis, vt nauigia ad res necessarias obsessis subuehendas huc illuc comeantia impedirent. laeua vero continuato munimento propugnaculum attigerant, quod Mussetum portum spectans ab ea parte veluti eminenti latere arcem tegebat, iungebaturque arci, muro quodam e lapidibus sine calce coagmentatis, quem murum L scloppetarij defendebant. ij cum infestam noctem assiduis Turcorum eiaculationibus habuissent, tandemque vigilia fracti solute negligenterque agerent, hostibus, vigile interfecto, per senestram ad vsum tormentorum apertam ingressis et impetum facientibus, pauore exanimati, pars ex ponte ligneo, qui prope propugnaculum erat, in fossam praecipitant, pars a Turcis trucidantur. ita Turci propugnaculo potiti more suo magnis clamoribus et vlulatibus laetitiam significantes cum eodem impetu arce se potituros sperarent, in fossam descendunt, et cum scalas sed breuiores admouerent, post acre proelium repulsi et temeritatis suae poenas luerunt, CCCC ex suis amissis, cum ex nostris tantum L cecidissent. interea Raphael Siluagus ad Garsiam missus, vtauxilia maturaret, Messanam venerat, cum quo Camillus Medicinus Meleniani marchionis nothus F. ad Pontificem eandem ob caussam a Valeta legatus fuerat. ibi Garsias promissa prolixe confirmat, et seante diem XIII Kal. VItil. ea repraesentaturum, et Melitam aduolaturum spondet. et ita cum IIII triremibus remittitur Siluagus, cum quibus superato Pachyno cum vlterius sine periculo progredi non posset, omissis iis et celoce conscensa portum longe grauiore discrimine subiit, crebra glandium grandinea Turcis, qui aduentum senserant, petitus. inde mox a Valeta remittitur, vt praesentia sua Garsiam vrgeret, neque a latere illius discederet, priusquam copiae conscendissent. at propugnaculo potiti Turci, sarmentorum fascibus magna copia comportatis ac super exstructis, illud ad altitudinem murum aequantem exaltant, in eoque II machinas muraleis statuunt, nusquam verberationem intermittentes, demissis etiam in fossam sagitariis, qui continua eiaculatione obsessos incesserent. ad haec pontem ex antemnis nauium validis funibus constrictum, ea latitu dine, quae quatuor armatos simul incedenteis caperet, erigunt, humoque super aggestae sternunt, ne ignibus superne emissis incendi posset,
eumque cum muro arcis ab extimo fossae labro coniungunt, in quo consistentes murum excauare incipiunt, ea amplitudine, vt nonnulli eorum cauo tecti a supernis ictibus laedi non possent. contra obsessi hoc cognito, e regione illius loci interiorem murum ducunt, feminis emissis, quae in oppidum a Parisoto acceptae sunt, et sauciis in quorum locum C recentes summissi. Equerra, qui arci cum Ludouico Brolio praeerat, cum ex vulnere in priore illo proelio accepto praegrauaretur, et Brolius ob senectam vt minus idoneum se excusaret, Melchior Monsferratus suffectus est, sub eoque Miranda ordinum ductor egregiam admodum operam in obsidione nauauit. interea Siluagus Syracusas appulerat, vbi II sacri ordinis triremeis nactus, quas Cornusonus ducebat, ei Valetae auunculi verbis imperat, vt CCCC auxiliareis, qui eo conuenerant, nauigationis ratione, quae tutissima videbatur, demonstrata, in insulam portaret: is tamen cum Gaulum insulam appulisset, et ex oppidanis Antofegae sinum et omnia circum a Turcis teneri cognouisset, meliori tempore tot virtute praestanteis viros reseruandos ratus, Syracusas reuersus est. in arce metu cuniculi tunc tumultuatum fuit; missique ad Valetam, qui amplius durari non posse ostenderent; proinde ea ipsa nocte nauigia mittat, quae ipsos in oppidum traiicerent; id nifaciat, ab extrema desperatione consilium capturos; omneis enim arce erupturos, certissimoque exitio Turcos aggrediendo se sponte exposituros, vt armati potius et pugnando cadant, quam deformi mortis genere vitam finiant, aut ruina oppressi, animaque inclusa suffocati, vel capta arce more pecudum sine certamine iugulati. id cum aliquantum perturbasset Valetae animum, visum tandem factu optimum, vt quidam ad obsessos mitterentur, qui re inspecta vanum cuniculi metum ostenderent, et eos ad obsidionem sustinendam hortarentur. in iis erat Constantinus Castriotus, qui arcem defendendam esse contendebat, et se inter defensores futurum profitebatur. mox obsessi, ex summa trepidatione receptis animis, contrario ignominiae metu, Valetae renunciant, non se quidem arcem deserere vnquam in animo vere habuisse, sed negligentia eorum, qui extra arcem sunt, et necessaria in tempore non suppeditant, tumultum excitatum esse. nec cessabant Turci, qui ante diem XIII Eid. Iun. propugnaculum in portum Mussetum versum malleis et vectibus assidue tundendo ita excauauerant, vt veluti per gradus in illud conscendi posset; et ponte instituto nondum perfecto, quamuis non tantum ex summo muro decussissent, vt scalae altitudinem eius aequarent, vesana ferocia adacti arcem omnibus viribus adoriri constituunt. itaque signo dato scalis ad murum appositis, bipartito agmine impetum faciunt, funeis quosdam in sublime iactantes, quibus dolia viminea humo referta, quae defensores sui tegendi caussa opposuerant, harpagonibus apprehendere conabantur. ita tocis viribus connixi eorum nonnulli, manibus eminentia saxa prensantes, ac veluti muro arrepentes in pinnas muri euadunt, signisque in doliis illis defixis artificiosos igneis in arcem iaculari incipiunt. verum ab obsessis acriter resistentibus repulsi cum magna strage, quamuis geminato saepius impetu, temeritatis suae poenas dedore, non sine defensorum damno. per ea tempora Medicinus Romam venerat, et a Pontifice patruo instante Iosepho Cambiano ordinis apud ipsum oratore IO pedites impetrauerat, quorum dux primo creatus Lucas Antonius Thomassonus Interamnas vetus miles, de quo bello Prouinciali facta mentio est: sed postea illo mandatum munus recusante, in eius locum suffectus est Pompeius Columna, C peditibus additis; cum quibus ille e vestigio Terracinam petit, ibi classem praestolaturus: qua tardius adueniente, serior quoque eius appulsus Messanam fuit. interea non cessabat Siluagus Garsiam vrgere, vt dum auxilia promissa conuenirent, saltem OIO Hispanos summitteret, quo subsidio si Valeta iuuetur, non desperare, quinobsidio ad XI II Kal. VItil. protelari possit; intra quod tempus si auxilia compareant, et IX OIO armatorum tantum efficiant, Turcos proculdubio non tentata proelij alea protinus insula excessuros. iam enim ad XX OIO bellatorum redactos esse, et cottidie in pede referendo ignauiae suae signa haut obscura dare, cum non sensim neque ordinibus seruatis, sed effusa fuga cedant. id scripto comprehensum cum Siluagus Garsiae, sic enim ille voluerat, dedisset, ad Philippum se missurum recipit, in auxiliis expediendis piger et anxius, neque satis fidei aut animi toto
obsidionis tempore prae se ferens: qua re non occultam infamiae labem nomini ipse suo concepit, et priorem gloriae famam non parum obscurauit. ad arcem interim laborabatur, et obsessi laboribus ac vigiliis fracti, animo paullatim linquebantur; qui tamen vtcunque a Valeta confirmati, opera intermissa repetunt, et ollis pice et ignibus artificiosis refertis superne deiectis pontis maiorem partem incendunt. igitur cum spes de ponte non procederet, Turci pomiferas arbores ac vineta passim tota insula succidunt, et inde ingentem vim sarmentorum, quo fossam complerent, in castra comportant, captis interim nonnullis Christianorum nauigiis a Piali, qui ex captiuis nostris cognouerat non plus XL triremeis in portu Messanae tum esse, et Ioannem Andream Auriam nondum aduenisse. itaque ab eo metu securus LXX triremibus exarmatis remiges ad opera facienda eduxerat. inde fossa aliquatenus repleta, placuit periculum fieri, ecquid animi in deffensoribus esset; scalisque admotis vis facta a Turcis, qui acriter a nostris repulsi sunt, terque intermissum proelium et iteratum, sub vesperam continuato conatu, sed irrito successu, non tamen sine spe arcis potiundae. itaque Mustaphas cum totam insequentem noctem continuata quassatione inquietam fecisset, summo mane omneis copias ad vim vltimam inferendam instruit. ibi acrius quam antea pugnatum, et post longum certamen iam L circiter ex hostibus totis viribus connixi in murum munitionis Musseto portui oppositae euaserant, in qua infrequentiores erant defensores, cunctis ad eam arcis partem, quae ponte iuncta erat, in quam maior belli vis incubuerat, versis. quo conspecto ex oppido Valeta machinam in eum locum collimat, cuius certo ictu aliquibus Turcis exanimatis, ceteri se ex arce praecipites deiiciunt. ita cum VI horas continuas pugnatum esset, sexies eo spatio repetita pugna, tandem Turci omnia experti, cum IO CCC ex suis amisissent, nec pauci ex Christianis cecidissent, retro pedem referunt, magna nostrorum, qui extra arcem erant, laetitia. continuo Valeta socios ex arce deductos curandos distribuit, nouo CL armatorum praesidio summisso, et cum illis haut exiguo operarum numero: ad hoc magna copia centonum, anchoralium funium, et aliorum id genus ad tegendos bellatores aptorum. cum vrgeret Garsiam Siluagus periculum ostentando, ille rursus tergiuersari; et se Hispanorum loco Italos missurum dicere; atque vt tempus duceret, Chapinum Vitellium absentem caussari, quem ad copias in Etruria cogendas profectum, simul ac reuersus esset, Melitam esset missurus. tandem pudore ac precibus victus, instante Signorino Gatinara Messanae priore, qui militem suo sumptu scripturum se offerebat, modo praeberet Prorex traiiciendi facultatem, cum delecta Hispanorum cohorte, IIII triremeis mittit, quarum II sacri ordinis erant, a Cornussono Syracusas reductae, dato mandato Ioanni Cardonae triremium praefecto, vt si, cum Melitam venerit, arcem Hermetis expugnatam offenderit, nullo modo exscensionem faciat. continuata interim verberatione obsessi dies noctesque fatigabantur; nec triremes segnes erant; nam a portu Sirocci in S. Paulli et Georgij sinus concedentes, inde ipsae quoque a parte maritima nostros infestabant. ibi dum Dragutes fossae propior et securior murorum ruinam contemplaretur, a periculis cauendis ad imperandum, quae opus facto erant, mente auetsa, disploso forte ex arce tormento et in parietem fossae aduersam illiso, fragmentum lapidis resiliens aurem hominis tanta vi percussit, vt sopitus plane conciderit, magnam vim sanguinis ex faucibus ac naribus euomens, inde a suis pro mortuo translatus. tandem Mustaphae diligentia munimentum ad effectum perductum est, quod ab ora fossae exteriore vsque ad maris litus ad oppidum pertinens ducebatur. quo facto cum obsessorum paucitas recentibus ex oppido auxiliaribus, qui cottidie summittebantur, renouari amplius non posset, intercluso commercio, Turci X Kal. Vtil. iam tertio vniuersa copiarum vi oppugnationem tentant tripartito agmine, nec absimili superioribus ratione. sed atrocior eo pugna fit quam antea, quod diuturnior, quippe ad vesperam vsque producta, et inter pugnandum multis ex nostris nube sagittarum sauciatis a Turcis, qui ex munimento in portu Musseto excitato, tanta altitudine, vt munimentis arcis exstaret, in confertos iaculantibus incessebantur. nox proelium diremit, sed proelio ipso atrocior ac miserabilior, quippe inter gemitus morientium ac vulnera colligantium,
dux clarus, siue quod recens e manibus Turcorum elapsus eorum potentiam reformidaret, siue vt Garsiae tergiuersationem auctoritate sua adiuuaret, profectionem dissuadere ausus est; et nec officio nec vtilitate obligari Philippum censuit, vt manifesto cum periculo suppetias sacro ordini ferret, his fere rationibus, quod et numero triremium impares essent, et militum, quippe cum classis hostilis XXC triremibus constaret, et in ea adhuc ad minimum XVI OIO bellatorum superarent. nostra classis non plus LX triremium ad summum VIII OIO militum traiicere posset. augere vero iniquitatem virium, quod Turci in seuera disciplina educati ad labores et pericula subeunda non solum fortes sed obsequiosi essent. nostri contra aut tirones aut deliciis et otio eneruati, aut plerunque pugnam detrectarent, vixque viso hoste signa desererent. proinde cum omnis. auxilij ferendi spes interclusa sit, ad Valetam scribendum, vt consilium sibi capiat, et vt olim Rhodo Villerius, sic ipse suis incolumitatem pactus, ex Melita quam honestissimis poterit condicionibus discedat; qua capta, necres Philippi funditus euersas, nec spem eius recuperandae tam vicina Sicilia praereptam esse existimandum sit. perorantem Sandaeum excepit Ascanius Corneus, et contra suppetias citra flagitium Melitensibus denegari non posse censuit, idque sine periculo fieri posse demonstrauit, si cum in insulam appulerit classis auxiliaris, quod commode fieri posse iam nauticae rei periti communi consensu affirmarant, et expositis ad ciuitatem copiis, ad oppidum et hostium castra, quae VIII passuum millibus hinc absunt, sensim castra promouentes incederent, et loco cottidie munito considentes, nullique se discrimini offerentes, paulatim ad suos perueniant: nam tum fore, vt aut Turci Melitae capiendae spe deposita classem conscendant, aut si in proposito perstiterint, relicta obsidione vim in Christianas copias vertant, et quamuis obsidionem non omnino soluant, tamen laxatis excubiis recentium subsidium intra oppidum accipiendi, et Valetae ac suis a laboribus se reficiendi tempus et otium dabitur, dum interim auxiliares nullam pugnandi copiam hosti facientes vallo se continebunt, et comeatu altero traiecturas copias in tuto expectabunt; quibus appulsis, proculdubio si cum Turcis confligendum sit, non solum numero sed et virtute et commoditate longe superiores futuri sint. quam in sententiam cum omnes inc inarent, Garsias pudore victus ipse assensit, decretumque est, quam primum Auria copias Etruscas, quas Chapinus Vitellius conscribebat, aduexisset, omni ope obsessis suppetias ferendas esse. nec multo post Salazarius ex Melita redit, et a Vincentio Anastasio literas ad Corneum affert, quibus ille situm insulae, oppidi formam, naturam, locorum interualla et stationes ad classem appellendam idoneas; ad haec formam castrorum hostilium, et cetera quae in tali re cognoscenda erant, prolixe ac diligenter perscribebat. expectabatur et Io. Cardona cum classis parte, qui Panhormum missus fuerat ad onerarias remulco trahendas, et Sanctius Leua, qui Lunetum ad Guletam profectus fuerat, vt inde supplementum hominum et apparatus bellicos Melitam deportaret. interea hostes cum quae expugnare hactenus frustra tentauerant, euertere decreuissent, partitis copiis Mustaphas S. Michaleis arcem, Pialis oppidum vincendum sortiuntur. inde accensa aemulatio inter eos, quod penes illum belli confecti ac victoriae decus futurum videretur, qui primus vicisset. itaque omni vi connixi integrata verberatione arcem et oppidum quatiunt resque eo acrius geritur, quod sub id tempus literae a Solimano venere, quib. purpurati Melitam omni ratione in potestatem redigere, et si ante hiemem non possent, in insula hiemare iubebantur. in eam rem IIII OIO de remigio detracta armant et oppugnationem omnibus viribus faciendam pronunciant, praeda militi promissa. igitur ante XV et XIIII Kal. VIIbr. duabus violentis inpressionibus oppugnationem, oppidum, et arcem tripartito aggrediuntur. ibi vtrinque acriter ac diu pugnatum, multis ab vtraque parte occisis. cumque Valeta ad murum regionis Castellanae vehementer laborari accepisset, iamque hosteis in summum euasisse, eo accurrit, et praesentia sua facto suis nauiter resistentibus animo, mulieribus in ipsum certamen incredibili audacia irruentibus, Turci repulsi sunt. inde cum diurnae oppugnationes non procederent, noctu impetum, cum luna pernox esset, faciunt, sed irrito successu et cum damno deiecti. sed mox prima luce certamen redintegrant,
non tam locorum potiendorum spe, quam vt lassitudine tandem obsessos, cum alia re non possent, varia iam peste absumptos expugnarent. quo factum vt cautius obsessi agerent; et in repellenda hostium vi non statim extra munitionem caput proferebant, ne certis ac destinatum petentibus ictibus aperti exponerentur. dum pugnatur, nuncius trepidus ad Valetam venit, perditas res exclamans, nam Turcos ab ea parte, quam dixi, irrupisse; et iam res in arcto erant. verum obsessi praesentia rursus Valetae confirmati, alacriores insurgunt, et Turcos euertunt ac proturbant, Laurentij Vasconis virtute et audacia discusso periculo, qui hosteis pluteum, quo defensores tegebantur, ligonibus ac malleis suffodienteis cum delectis praecipites deiicit. ad S. Michaelis arcem cum initio minus acriter pugnatum esset, rati hostes lassitudine confectos nostros minus ad resistendum in posterum alacres, cum aliquantum spatij quieuissent, mox pugnam repetunt: eadem virtute cum damno repelluntur, Francisco Geuara, in hac, vt in ceteris oppugnationib., egregiam operam nauante. is enim pugnae se inferens, et ad loca, in quib. laborabatur discurrens, Christi cruci affixi imaginem passim circumferebat; addens, sanguinem, quem Deus pro ipsis fuderat, nunc ab ipsis repetere. quibus verbis accensi nostrorum animi, incertum maiore gloriae desiderio, an periculi contemptu, dimicabant; quippe cum res non solum missilibus, scloppetis, sed gladiis ac praecipue artificiosis ignibus vtrinque gereretur, verum iniqua Turcorum condicione, qui ex superiore loco a defensoribus magnopere infestabantur. nam ex illis multi igne correpti horribili mortis genere ambusti e pugna discedebant. insequenti die, nusquam nocte intermissa quassatione, denuo vim faciunt; eademque qua prius obsessorum virtute cum damno repelluntur. sed maxime omnium angebat Mustapham, quod ex transfugis cognouerat Christianos bono et magno animo esse, neque vllius necessariae rei inopia premi. ternos enim panes singulis ac grandem vini lagenam in die viritim distribui, cum contra annona apud suos, puluis item et apparatus bellicus deficere inciperet, inprimisque globi; vt emissos colligere cogerentur, et in Lotophagitidem vicinam, Graeciam ac Syriam vsque missae onerariae ad comeatum portandum tardius adueniebant. ipse qui decreuerat in insula iuxta Solimani imperium hibernare, vt transfugia in Siciliam impediret, catena ex immanibus antemnis et malis nauium contexta portam clauserat. interim Garsias post Cardonae et Leuae aduentum delectis ex tota classe LX triremibus, quibus VIII OIO bellatorum portabantur, et vt ad cursum celeriores essent, omnibus impedimentis detractis Messana, soluens Syracusas venit, vbi magnum procerum numerum offendit, qui ex omnibus orbis partibus eo conuenerant. ibi cum in concilio ageretur, de primario quodam viro Gaulum, vbi primum appellenda erat classis, praemittendo, qui cum oppidi praefecto de signis conueniret, Io. Andreas Auria se obtulit, et quamuis Garsias occulta inuidia id impedire initio conaretur, quippe qui rem longe minorem eximia illius dignitate esse diceret, ad finem tenuit, vt mitteretur. is praemisso Martinezio, cum interim foeda tempestate aliquot dies iactatus esset, postquam bis conuentum signum conspexit, retro ad Garsiam redit, qui e Syracusarum portu soluens IX Kal. VIIbr. Lenosam tendebat. sed cum in itinere nauem a purpuratis in Lotophagitidem missam intercepisset, inde aduersa tempestate incumbente, cum neque Lenosam, neque Lampadosam tenere potuisset, ad Pantalaream iter flexit; vbi rursus ventis crebro variantibus effusissimoque imbre assidue decidente classis toto mari sparsa ac disiecta est; quae vero conglobatae naues remanserant, se vicissim vrgentes atque inter se incurrentes, rostra ac proras perfingebant. tandem sedata tempestate classis Fagianam tenuit, quae insula haut longe ab vrbe Drepano Siciliae adiacet: ibi dierum aliquot quiete a nausea et iactatione refecto milite, et frustra exspectato Auria, Lenosam venit, vbi cum signa cum Gaulensib. conuenta cognouisset edita, nuncio laetus institutum iter iam securus persequitur; sed cum nocte pars classis, quam Cardona ducebat, deerrasset, dum Garsias pluribus scaphis ad hominem indagandum circummissis errabundus discurrit, a luce oppressus est, qua omnia aperiente, tandem vniuersi conuenerunt, sed ea vice copiarum in insulam exponendarum commoditato amissa, quippe cum se a Turcis conspectos minime dubitarent. itaque retro Pachynum
redeunt, et ad locum Poxalem dictum exscensionem faciunt, vbi OIO IO amplius a signis discesserunt. rursusque ex ea occasione fluctuari animo cepit Garsias, re de integro ad disputationem reuocata. verum post reditum Auriae ab eo confirmatus, et alioqui inuidiam veritus, si ipse solus tanto omnium ardori defuisset, et vnanimem procerum consensum ac desiderium in ea necessitate frustraretur, tandem ad iter se accingit, rebus antea constitutis et scripto editis. quinque igitur duces praeficit exercitui, Aluarum Sandaeum, qui legioni Neapolitanae, Sanctium Londonium, qui Mediolanensi, Consaluum Bracamontem, qui Sardae, Vincentium Vitellium, qui Italicae praeesset. Ascanius Corneus castrorum praefectus creatus est. penes eos pronunciatum vt secundum Garsiam imperium esset, idque rectum esset quod maior pars censuisset. nec cessabant interea Turci in opere assidui complurib. subterraneis specub. excauatis, eo consilio, vt cuniculis actis et incisis, quasdam oppidi partes subuerterent. quod vt prohiberent obsessi, contrarias fossas itidem in opere assidui ducebant. iamque ad Castellanam regionem hostes munitionem altitudine aequam ac proximo muro superextantem ad moenia vsque perduxerant, eiusque area complanata ac dilatata firmam scloppetariorum stationem plateis corio contectis vallatam imposuerant, vnde obsessi magnum primo detrimentum accepere; nec defuere, qui suaderent, quoniam vltra locus defendi non posset, oppidum et S. Michaelis arcem deserendam, et in S. Angeli arcem confugiendum esse. verum illud consilium magno et constanti animo abominatus Valeta, Claromontio notae vittutis ac perspectae audaciae viro negotium dat, delecta manu ei attributa, et Francisco Geuara comite adiuncto, vt in munitionem hostilem impetum facerent, qui impigre noctu per fenestram ob id in muro factam egreditur, et in aggerem enixus stationem Turcorum loco deturbat, nonnullis obtruncatis, magnoque operarum numero eo adducto locum munit, et valido praesidio firmat. quo facto, Turci, qui viderent pestem eam, quam Christianis excitato aggere machinati fuerant, in se ipsos vertisse, cum omnemspem oppidi a regionis Castellanae parte potiendi deposuissent, prid. Kal. VIIbr. ad inferiores oppidi partes oppugnationem transferunt, tantaque celeritate vsi sunt, vt priusquam nostri cuniculos agere potuerint, quibus hostem moenibus succedentem subuerterent, praefurmia ad ipsa peruenerint, raptisque nonnullis cadis puluere oppletis se in tutum receperint; eodemque die impetu ad S. Michaelis arcem facto, Turci post longum certamen itidem cum damno repulsi sunt, quamuis decusso munimento opposito simplex tantum tabulatum remansisset. mox superueniente imbre cum nostri recessissent, hostis ratus eos stationes deseruisse, denuo impetum facit: sed praeter spem frequentibus ad ruinam defensoribus accurrentibus etiam cum damno inde expulsus est. ita cum vi aperta toties repetita, astu etiam ac variis belli commentis infeliciter oppugnationem tentasset, Mustaphas ad ciuitatem vim conuertere statuit; ad quam cum delecta manu cum venisset, eruptione valida et crebris tormentorum ictibus exceptus, haut minorem in eius quam in oppidi oppugnatione molem esse intellexit. cum vero in hostium castris fremerent milites, quasi sedentibus ad spectaculum ducibus, ipsi tanquam vilia ac despecta capita Christianis trucidandi obiicerentur, Mustaphas in ipsa fossae ora ante arcem tentorium statuit, atque ibi proceribus in concilium adhibitis cum capita contulisset, Azenes Algeriae Prosultanus se principem in murum conscensurum et signa Turcica in muro fixurum professus est; et ita tumultuantis iam militis querellae quadamtenus sedatae sunt. nostri quoque cum lassitudine potius quam animis deficere viderentur, non parum confirmati sunt, euulgato Franciscani monachi spectro et caelesti oraculo, quod vir ille pius post longa ieiunia ac continuas preces inaudiuisse se affirmabat, diuinum scilicet numen exoratum Melitam ac sacrum ordinem seruaturum. cumque Turci subterraneos specus assiduis operibus fodissent, et longe introrsus oppidum multis in partibus penetrassent, nostri contrarios cuniculos agunt, quibus ineunte VIIbri indito igne Turci solo n quo stabant, euerso in sublime rapti discerpuntur. diuersa parte ad S. Michaelis arcem cum tota propugnacula fere occupassent, ita vt locis subtus excauatis tecti consisterent, et muro iam cum ipsorum aggeribus coniuncto tantum tabulati crassitudine obsessi
ab hoste defenderentur, illud etiam vncis, quibus praelongas hastas praefixerant, apprehensum reuellere, et aliis rursus hastis cuspide falcibus haut absimili apprehensas nostrorum hastas perfringere nitebantur, sed itrito successu, praeualente aduersus Turcorum pertinaciam inuicta Christianorum virtute. nec vlla spes alia purpuratis superabat, quam vt quos vi et astu vincere hactenus non potuerant, tandem fame expugnarent. interea Garsias Syracusano portu soluens ac Siciliae litora legens promontorium Saccae tenuit, et secundissimis inde ventis flantibus in Melitae conspectum venit, versus Gaulum itinere directo, ex qua primis intendentibus tenebris accepto signo mouit, et laetus fretum ingreditur, in quo Turcicas XL triremeis eo die fuisse, ac sole in occasum inclinato discessisse cognouit. ibi a periculo securior lucem operiri statuit ad exponendas copias. itaque prima luce quae fuit VII Eid. VIIbr. freto traiecto ad illud litus Melitae e regione Comini exiguae insulae, quod vulgo Melegae promontorium dicitur, classem appellit; et cum minus IIII horarum spatio suos exposuisset, qui ad VI OIO redacti erant, magna tormentorum vi displosa, qua aduentus subsidij Valetae significabatur, Siciliam ad secundum comeatum accipiendum repetit. iam enim copiae in Vmbria conscriptae Caietam conuenerant, et inde propediem Messanae expectabantur. interea duces ad ciuitatem, quae VIII millibus passuum aberat, composito agmine tendunt. sed tardo admodum incessu, quippe iumentis deficientibus onusto milite, vt tantum tria milliaria eo die confecerint, inde tertiis, nec citius, castris ad vrbem venerunt, et loco idoneo a Corneo ante capto considunt, cuius frons ardui ascensus cliuo, latera duo ipsa vrbe et subiecto coenobio claudebantur. ibi a Valeta literas accipiunt, quibus significabat, Turcos cognito ipsorum aduentu abstulisse tentoria, et vasis conclamatis militem in classem imposuisse. itaque cum tridui ibi spatio se refecissent, rursus trepidus nuncius ab obsessis venit, Turcos mutato consilio rursus exscensionem fecisse, et cum Christianis confligere statuisse, moxque breui affuturos. caussa mutati consilij fuerat, quod Mustaphas cum ex transfuga Granatensi cognouisset, exiguas traiectas copias, sed Garsiam Siciliam repetisse, et maiores, quae praesto venturae sint, secundo comeatu portaturum, praeuertendum ratus, assentiente Asene Algeriano fortunam periclitari decreuerat; cum diceret, non solum sibi dedecorosum, sed etiam fraudi apud Solimanum futurum, si ipsi ad primum Christianorum strepitum tanquam examen apum perterriti subito euolauissent: quamuis contra sentiret Pialis, qui flore ac robore exercitūs amisso, imbelleis ceteros aut laboribus confectos cum delectis ac recentib. committere periculosum ducebat. verum is duorum consensu victus, dum Mustaphas terreitri itinere ad nostros vaderet, classis ad S. Paulli stationem appellendae negotium sibi sumpsit. nostri vero protinus suos in aciem educunt, et Corneus quidem intra castra vt se continerent censebat; at Sandaeus, qui principem locum inter duces obtinebat, vt memoriam, puto, consilij de non tentanda expeditione obliteraret, et Corneo aemulo obtrectaret, spreto Cornei consilio cum Chapino Vitellio in planiciem descendit; et quamuis fateretur, superiorem locum, quem tuendum censebat Corneus, tutiorem esse, tamen nunquam Turcos eo subituros affirmabat, atque ita occasionem egregiae ac certae, aduersus imbelleis et praeteritis malis iam victos, victoriae e manibus ereptum iri. cum contradiceret Corneus, et Deum atque hominum fidem obtestaretur, si quid cladis acceptum esset, non penes see, sed ipsos culpam fore, ardore militum victus et ipse in planitiem descendit. iamque Turci apparere ceperant, sed colle proximo, ad quem occupandum flexo itinere contendebant, a nostris duce Chapino deiecti, cum terga cedentes ad suos vsque compulsi, essent, Mustaphas de euentu veritus starim litus repetit, atque in itinere, cum ab amenti trepidatione, neque animus neque sensus homini constaret, bis equo decidisse dicitur. dum recipiunt se Turci fugientibus quam pugnantibus magis similes plerique inter conscendendum a nostris insequentibus caesi, multi nando aut scaphis nimio pondere demersis, vndis hausti, foedius quam in ipsa pugna perierunt, Christianis crebra tormentorum ab hostili classe displosione vix ab insequendo et caedendo repressis. in ea fuga plus II OIO Turcorum desiderata, vt ex transfugis postea cognitum est, ex nostris non plus quam XIII, nusquam maiore
vi a potentissimi imperij copiis omni re instructis oppugnatio facta, nusquam maiore defensorum virtute repulsa fuit. admirationi inprimis fuit immanium tormentorum ab hostibus relictorum species, nam quaedam ex iis globos lapideos CCC pondo torquebant, alia globos ferreos LX, alia denique XXC torquebant; et inita exacta ratione amplius LX millia emissionum a curiosis numerata sunt. omnino in illa obsidione maxime omnium memorabili, quae IIII menseis continuos durauit, singularibus libris ab Hieronymo comite Alexandrino, Vberto Folieta, Caelio Augustino Curione, et omnium copiosissime ab Ant. Francisco Cirneo, et ex nostris a Claudio Grangaeo descripta, ex Turcis perierunt XX OIO, quorum XII OIO bellatores fuerunt, cetera turba remiges ac nautae; ex Christianis in arcibus S. Hermetis, Michaelis, et in oppido IX OIO omnis sexūs et aetatis vario mortis genere absumpta sunt, in quibus fuerunt amplius III OIO bellatorum, vt de omni numero cum obsidio soluta est IO C tantum bellatores, equestris etiam ordinis viris, ex quibus CC LX in ea occisi sunt, connumeratis superfuerint. his accessit foeda oppidi facies moenibus prostratis, oppidoque ipso in circuitu passim suffosso, omnibus intra oppidum dirutis atque quassatis aedificiis, vt non effigies oppidi ab interitu seruati, sed capti ac destructi ab hostibus et post direptionem relicti videretur. inde duces ad Valetam adeunt, a quo honorifice salutato vicissim peramanter accipiuntur, effusis vtrimque inter complexus lacrimis, siue exrecenti tristium casuum et tot fortissimorum virorum nuper amissorum memoria, siue ex secura tot laborum exantlatorum recordatione et insperato praesenti gaudio obortis, et post gratias magna verborum honorificentia actas dimittuntur. hostes trepida fuga conscensis nauibus recta in Graeciam cursum direxere, circa Siciliae litora e portu Siracusano a Garsia conspecti, qui ex eo et literis Valetae certior factus obsidionem solutam esse, secundi comeatūs traiiciendi labore leuatus est. ad eum venerant ex nostris post Baionae spectacula et nocturnas pompas damnosis sumptibus celebratas Philippus Strozzius Petri E. T. filius, Timoleon Cossaeus Brissaci equitum tribuni item filius, Rogerius Sanlarius Bellagardius, Hardoinus Villerius Riparius, et ante eos Renatus Voerus Palmij vicecomes Turonum praefectus, qui serius profecti a Garsia tamen peramanter excepti et honorifice appellati sunt. Garsias inde ne nihil egisse videretur, L triremeis ex omni numero deligit, et in iis VII Cosmi Florentinorum ducis, quae expeditiores visae sunt, in quas impositis delectis Hispanis et adducto secum Chapino Vitellio ad persequendam classem hostilem orientem versus vela facit, et in Cithaeronis insula aliquandiu in anchoris stetit, occasionem operiens, si forte securi Turci classem diuiderent: sed iusto serius excursione facta frustra fuit; iamque exeunte VIIbri, retro Messanam nullo operae pretio facto reuersus est. felix ac praeter spem solutae obsidionis exitus cum non mediocri inuidia oneraret Garsiam ob missa serius auxilia, quamuis nihil ille Philippi iniussu fecisset, tamen prudentissimus rex vt omnem rei suspicionem a se moueret, alienum semper ab eo tempore animum a Garsia prae se tulit, quem a Sicilia et omni publica administratione remotum in aedibus suis priuatum Neapoli consenescere passus est. fama de Turcorum discessu passim per Italiam sparsa, gratiae Deo actae et supplicationes decretae: Romae inprimis, vbi in publicae laetitiae signum ignes vario artificio per noctem accensi sunt. reliquum anni nuptialibus festis impensum est. nam Alexander Farnesius Octauij Parmensis et Margaritae Philippi sororis filius auunculi beneficio Mariam Lusitanam proxima cognatione cum ipso coniunctam vxorem duxit Bruxellis, quo nuper cum Lamorallo Ecmondano ex Hispania, vbi longo tempore in aula manserat, et P. Ernesto comite Mansfeldio ad matrem venerat. Barbara et Ioanna Caesaris sorores superiore anno Alfonso Ferrariae duci, et Francisco Florentinorum principi desponsatae fuerant. Franciscus igitur iam anno luctus exacto ad Caesarem mittit Clementem Petrae comitem, vt matrimonium iam conuentum cum Ioanna ipsius sorore tandem perageretur, qui et Ferdinandum et Carolum Ioannae fratres adiit, et principis nomine vt Florentiam vsque venire, et sororis nuptias praesentia sua honestare dignarentur, rogauit. verum illi se excusauerunt, quod eo tempore longius a finibus suis citra periculum abesse non possent. inde Cracouiam
vsque in Poloniam perrexit, vt Catharinam Sigismundi vxorem et Ioannae sororem inuiseret, cumque Sigismundus abesset, et in Lithuamam, rescontra Moscum ordinandas profectus esset, Vilnam vsque excurrit, eodem officio apud eum defunctus. missus et Ioannes Paullus Castellij comes ad Baioariae et inde ad Cliuiae ducem, qui ambo geminas Ioannae sorores in matrimonio habebant. et is quidem a Baioaro impetrauit, vt Ferdinandus filius in Italiam veniret, et nuptiarum celebrationi interesset. secundum haec Franciscus ipse in Germaniam magno comitatu profectus est, Ioanna sponsa in itinere Oeniponte salutata. inde Viennam ad Caesarem contendit, a quo honorifice exceptus, ac dimissus per Pragam, vbi Ferdinandus hiemabae, iter habuit, vnde mox summa celeritate domum reuersus est. conuenerat, vt eodem tempore Barbara et Ioanna in finibus Italiae Tridenti sisterentur, et huc vsque Caesaris sumptibus, inde sponsorum impensa domum vtraque deduceretur. eae perhonorifice a Christophoro Madrucio cardinali Tridenti, cuius ciuitatis ipse episcopus erat, homine liberali ac supra priuatum splendido exceptae sunt, quo Cardinalis Vercellensis, et mox Borromaeus per Italiam omnem legatus nomine Pontificis venere; et Barbara quidem in manus Aloisij Atestini cardinalis Ferrariae ducis fratris consignata est, Ioanna Paullo Iordano Vrsinae familiae principi et Cosmi genero tradita. inde ambae, Ferrariam illa, haec Florentiam summa pompa et comitatu deductae, vbi summa magnificentia vtriusque nuptiae postea celebratae sunt. sed publicam eam laecitiam nonnihil turbauit subitus de Pontificis morbo nuncius, qui Borromaeum ab auunculo Francisci nuptiis interesse iussum ex via Romam reuocauit. is in tempore auunculo adfuit, qui tamen ex morbo ex vita intemperanter acta contracto tandem octauo aegritudinis die decessit V Eid. Xbr. cum annos LXVI OIO VIII et dies IX exegisset, Pontificatum tenuisset annos V, m. XI, d. XV. corpus eius basilicae Vaticanae illatum et lateritio ad tempussolio conditum fuit. eo Pontifice Italiae pax, vrbi et prouinciis eius ditioni subditis quies, rerum ad vitam necessariarum copia, publica incomraoda vel pauca vel nulla fuere. moribus variis, quandiu priuatus vel sub Pontificibus in prioribus magistratibus vixit, egregius fama vitaque habitus est. mox creatus Pontifex, magistratu mores prodente, mutauit; et in Concilij quidem celebratione qualem se praebuerit, supra demonstrauimus. eo absoluto, cum omni metu ac sollicitudine solutus ingenio suo libere vtens, in multa, quae non ita ab omnibus probabantur, prorupit, palam iracundus, occulte inuidus, ad audiendum impatiens ac difficilis, in responsis acerbus, dominandi cupidus, vafer, et summus dissimulandi artifex, cum tamen simplex et hebetior haberi vellet; natura timidus, promptus tamen ad occultandam audaciae specie formidinem, parum beneficiorum memor, pecuniae auidus et ad eam vndique corradendam vel cum aliena iniuria attentus, in seruanda parum cautus, vt quo Pontifice H S. bis millies haustum sit, quorum tamen maior pars in opera publica ac fabricas expensa est. in victu, cibi vinique profusus, et in voluptates pronus, quae ei supremum diem accelerasse creduntur. sororum filiis nimium indulsit: et cum sub tempus carnis priuij illius anni Annibalem Altempsium cum Cardinalis Borromaei sorore matrimonio iunxisset, dote non persoluta, tunc in extremis agens C OIO aureorum, si tamen se mori contigisset, donauit: quae summa postea ab eius successore ad dimidiam redacta est. cum fratre vero Augusto Meleniani marchione, cui ex priuatis odiis infestus erat, post Pontificatum adeptum nunquam reconciliari voluit; cum is vnus esset, in quo homo ad vanitatem gloriae cupidus decus familiae renouare ac firmare posset. hoc anno sodalitium equitum S. Lazari Hierosolimitani, quod origine antiquissimum paullatim obsoleuerat, ac plane iacebat, a Pio IIII excitatum multis amplissimisque priuilegiis, honoribus, immunitatibus ad instar orbis Christiani militiarum ab eo ornatum ac donatum est, diplomate ea de re facto IIII Non. Maias, quod postea Pius V altero Pontificatus sui anno constitutione VII Kal. Febr. et altera III Eid. VItil. partim reuocauit, partim moderatus est. huius initia repetunt a temporibus Basilij magni et Damasi I circa annum Christi CCC LXIII, cum Iulianus imperio praeesset, et eius antiquitatis fidem facere aiunt tot ptochotrophia et nosocomia Lazari nomine per orbem Christianum
sparsa. sed prima institutione per barbarorum incursiones et iniuria temporis collapsa Innocentius III et Honorius III circa annum Christi OIO CC eius patrocinium suscepere, et postea Gregorius IX et Innocentius IIII priuilegia multa concessere, et creandi Magistri ordinis nouam formam praescripsere. quae omnia Alexandet IIII summa liberalitate confirmauit: et cum Fridericus Ahenobarbus multas eis possessiones in Calabria, Apulia, ac Sicilia, attribuisset, eas postea Ponitificum Nicolai III, Clementis IIII, Ioannis XXII, Gregorij X, Vrbani VI, Paulli II, Leonis X permissu retinuerunt, et magna accessione locupletauerunt: sed intermortua eius in plerisque dignitate, quam Pius IIII ei restituit, Ioannoto Castellionaeo magno ordinis magistro creato. postea cum ille Verecllis anno huius feculi LXXII decessisset, Gregorius XIII, quo maiorem huic militiae dignitatem conciliaret, eius principatum in Emanuelem Philibertum Sabaudiae ducem contulit, qui anno sequenti equitum conuentu Nicaeam indicto eos sacramento sollemni tanquam magnus Magister in fidem adegit, et nouas decorando ordini leges ac ritus Pontificis auctoritate confirmatos condidit, coniunctis ac confusis in vnum S. Mauritij, a quo Sabaudiae duces genus repetunt, et Lazari ordinibus, qui antea distincti erant, et duo praeterea hospitia vnum Nicaeae, alterum Augustae Taurinorum eis attribuit. Multorum sane bello ac pace clarorum virorum mortibus fuit hic annus insignis. nam apud nos Ioannes Tuttauilla Villebonius in Normaniae praefectura Bullionij ducis legatus, natalium splendore illustris iam senio confectus decessit, cum ei paullo ante Franciscus Despeus Vetusvilla E. T. Rotomagi rixa ex verborum acerbitate forte exorta, quod minus se reuerenter pro dignitate, quam obtinebat, ab ipso habitum indignaretur, stricto repente gladio brachium abscidisset: quae iniuria inani brachij abscissi per plateas traducti et honorifice tumulati pompa, nec alia praeterea satisfactione, homini vano resarcita est. nec multo post Philibertus Marsilius Sipetra regis pueritiae moderator, homo probus et virtute militari clarus, cui nihil antiquius regis incolumitate ac patriae tranquillitite erat, morbo se letali vrgeri sentiens comeatum ab alumno petiit, vt ad Tungrenseis aquas valetudinis caussa proficisceretur, monita pruis Regina, vt si regnum saluum cuperet, operam daret, vt Guisiani et Colinij reconciliarentur: nam factiones in regno ab his duabus familiis foueri, earumque dissidia occasionem intestinis motibus praebere. inde cum Leodicum in Eburonibus venisset, morbo oppressus, antequam aquis vti posset, exeunte VIIbri decessit. mense sequenti secutus est eum Carolus Borbonius Rupisurionius Mompenserij frater iunior, princeps mansuetudine et aequitate insignis. is post Baionae spectacula, quibus interfuit, Bellopratum in Andibus redierat, vbi febre violenta correptus optime meritam de patria animam Deo reddidit, et in vicino Bellifontis coenobio sepultus est, nullis relictis liberis. nam vnicus eius filius ante quinquennium miserabili casu Aureliani perierat, vt suo loco diximus. In Germania eodem mense Ioannes Fridericus Ioannis Friderici Saxonis a suis Constantis dicti quondam VIIviri F. natu minimus, aduersa valetudine semper conflictatus tandem Ienae decessit, cum XXVII annos attigisset. corpus eius Vinariam deportatum et curante Io. Vilelmo fratre in maiorum monumento conditum est. prid. Eid. Xbr. Ioannes Ranzouius antiquae nobilitatis eques Holsatus longinquis peregrinationibus, et continuis sub III Daniae regibus pro rep. bello et pace exantlatis laboribus et nuper bello Thietmarsico feliciter confecto clarus in patria obiit, cum annos LXXIII exegisset, Henrico et Paullo filiis gloriae ac virtutis paternae heredibus relictis. quo eodem die Ioachimus Nehausenus velleris aurei eques et Boemiae cancellarius magnis et honorificis muneribus sub Ferdinando et Maximiliano defunctus, Protestantium hostis acerrimus, cum petito comeatu mane cisium conscendisset, dum Viennae pontem transit, rupto pontis iugo, cum cisio et equis in Danubium deplorando casu praecipitatus ac submersus est, cisiario vno enatante et sex equitibus qui, eum comitabantur, saluis. nec multum mitiore fato extinctus est ante eum prid. Non. Maij eodem anno Georgius Sigismundus Seldius, cuius saepius mentionem fecimus, Caroli V et Ferdinandi vicecancellarius, dum ex praedio Viennam rediret, cisio, in quo cum Ioanne Vlrico Zazio vehebatur,
tum forte psalmis legendis intentus, inter eundum excussus, et capite ad saxum illiso letaliter vulneratus. extremo dein anno Ioannes Vngnadius Sonnekius, vir et natalium splendore et virtute propria clarus iam aetate grauis, fatis concessit in Vintricia Sueuiae arce, et inde Tubingam translatus atque ita iubente Christophoro Virtembergico prope Vlrici parentis sepulcrum conditus. is cum antea Stiriae et Carinthiae sub Ferdinando praefuisset, religionis caussa patriam reliquit, et oblato a Christophoro Virtembergico hospitio vsus, aliquandiu Vraci substitit; vbi cum incredibili propagandae religionis desiderio arderet, immensis quoque sumptibus Biblia sacra et Theologorum aliquot scripta in linguam Turcicam et Croaticam conuerti, et ad gentes illarum linguarum peritas transferri curauit, laudabili sane et digno, quod ad posteritatem transmittatur, pietatis exemplo, quodque principes, et qui maioribus opibus subnixi sunt, deinceps imitentur. in Lithuania vero V Kal. Iun. mortalitatem exuit Nicolaus Radeuilus Olicae dux et Palatinus Vilnensis Sigismundi Augusti perfarailiaris vt qui Barbaram Radeuili patruelem vxorem secundam duxerit, vir ingenio ac virtute excellens, cuius sollertiae debetur Liuonia Polonici iuris effecta, sicuti supra demonstrauimus. hic Protestantium doctrinam amplexus Vilnae in Lithuania in aula sua fano Ioannis opposita conuentus sacros primus habuit, et propriis sumptibus sacra biblia ex Hebraicis ac Graecis fontibus translata Sarmatis suis lingua populari dedit; dein moriens liberos quattuor reliquit, Christophorum titulorum heredem, Georgium, qui postea in cardinalium collegium cooptatus est, Albertum, qui Annam Gotardi Curlandiae ducis filiam in vxorem habuit, vt accepti a patre beneficij gratia filio rependeretur, et Stanislaum, qui omnes abiecta patris religione maiorum sacra secuti sunt. Nec minus hominibus literarum doctrina claris hic annus funestus fuit. nam Alexander Alesius Scotus magni inter suos nominis theologus Lipsiae, in qua XX annos docuerat, XVI Kal. April. decessit. et post eum Ioannes Mathesius Rocliciensis Non. VIIIbr., qui in valle Ioachimica diu docuit, regione metallis foeta; et ex ea occasione de fossilium natura multa lingua Germanica scripsit; cum vero mane concionem de filio viduae in vitam a morte reuocato habuisset, et in futura vita singulos pios parentibus suis et amicis restitutum iri, et se mutuo agnituros Lutheri exemplo docuisset, tribus post concionem horis pari fere cum Luthero morte ereptus est, haut ita senex, quippe qui vix LI annum excessisset. eo senior atque adeo octogenarius Ioannes Langius Leobergae in Silesia natus, medicinae artis praestantissimus, quam et doctissimis scriptis illustrauit, Heidelbergae, vbi apud Palatinos VIIviros diu principem locum tenuit, XI Kal. Vtil. obiit. extremum tandem annum clausit Conradi Gesneri Tigurini mors omnibus seculis deploranda, et eo magis quod vix annum aetatis XLIX attigerat, viri longissima vita dignissimi, et quam exegisse videbitur iis, qui aetatem eius, ex librorum, quos plurimos ac vtilissimos confecit, industria sua illustrauit et edidit, non ex annorum, quos vixit, numero metientur. is primum studiorum tirocinium in Gallia Lutetiae Parisiorum et Auarici Biturigum fecit, inde in omni literarum genere excellens, et linguae Latinae ac Graecae peritissimus, peragrata Italia in patriam rediit, vbi medicinam fecit, et philosophiam publico stipendio professus est, cuius eam praecipue partem, quae historiam naturalem spectat, copiosissimis scriptis explicauit antiquorum quoque complura monumenta prxcipue theologorum primus in lucem edidit. his accessit praeter doctrinam, quae in eo eximia fuit, incredibile iuuandae reip. literariae studium, quo vsque ad vltimum vitae spiritum flagrauit, cum lue pestifera correptus iam viribus linquentibus ad ordinandam non rem domesticam, sed supellectilem librariam e lecto surgeret, vt quae viuus publicare non potuerat, ita disponeret, vt post mortem eius ad reip. vtilitatem edi possent. huic studio, abiecta omni alia, praeter quam salutis aeternae, cura, intentum, et plusquam vires ferre poterant diligenter incumbentem, cum vasa se colligere quasi discessurum amicis diceret, mors eum, qui nunquam otiosus in vita fuerat, oppressit, et extremos optimi viri labores reip. quasi inuidere visa est, qui tamen non omnino perierunt. nam eo mortuo ex illius bibliotheca ita ab eo ordinata, tanquam ex locupletissimo penu pleraque postea in lucem prodierunt, curante Gaspare Volfio, quae desiderium
ipsius cottidie renouant. mortuum laudauit Iosias Simlerus, et elegantissimo carmine Theodorus Beza, quo inter alia naturam eum tanquam fidum suorum sacrorum antistitem plorare dicit, mutam deinceps futuram, nisi ipse mortuus loquatur. annus et hic abstulit apud nos maximum huius aetatis ornamentum, Hadrianum Turnebum Andelij ad Sequanam familia nobili, sed in tenui re natum, virum omni virtutum omniumque literarum genere instructissimum, qui politioris initio literaturae Graecae ac Latinae, dein philosophiae in schola Parisiensi professor regius plurima rarae eruditionis monumenta edidit, et praematura tandem morte statim post edita illa aeternitate digna aduersaria, summa omnium ordinum, ad quos vniuersos vnius mors pertinere visa est, moestitia, rebus humanis exemptus est prid. Eid. Iun. cum tantum VIII annos vixisset. huius corpus, quo die mortuus est, vti testamento mandauerat, paucis amicis illud deducentibus, nullaque funebri pompa, in scholasticorum coemeterio hora nona vespertina conditum est: vbi sepulturae locum delegerat; quo etiam loco praestanti doctrina medicum Iacobum Siluium paucis ante annis sepeliri voluisse meminerat. quemadmodum boni omnes ac literati viuum summopere dilexerant, ita in eo mortuo laudando incredibili aemulatione certarunt; et inde quidem ei Ioannes Auratus, Dionysius Lambinus professores regij, Petrus Ronsardus, Gerrnanus Valens, Ioannes Passeratius, Alfonsus Delbeneus, qui postea episcopus Albiensis fuit, Nicolaus denique Vergetius, Angeli illius Cretensis elegantiorum Graecae linguae characterum ad omnem admirationem et oculorum iucunditatem formatoris F. diuersa parte Ioannes Mercerus, Lucas Fruterius, alij, epitaphiis carminibus parentarunt: et vt erant tunc scissa ob religionis nouos motus studia, mortuum quisque vindicabat, dum simul et antiquae religionis retinentes et nouam profitentes, ad vtras partes moriens ille inclinasse diceretur, multum momenti partibus suis allaturum fuisse credunt. paullo post mense VIIbri Antonius Goueanus debitum naturae persoluit. is genere Lusitanus sed adoptione, (sicuti ipse, quo erat animi candore, palam profitebatur) Gallus, cum puer et literarum rudis ab Andrea Goueano patruo in Galliam adductus esset, tanta felicitate in humanioribus studiis ingenium exercuit, vt nemo purius Latine scriberet, nemo versus elegantius pangeret. in Philosophia vero Aristotelica tantum profecit, vt eius patrocinium iam tum in illa iuuenili aetate contra Petrum Ramum eius importunum oppugnatorem magna cum laude susceperit: postea quasi omnium scientiarum aeque capax ingenium illius esset, quodque singuli in singulis, ipse vnus in omnibus praestare posset, ab AEmilio Ferreto, qui Auenione ius ciuile docebat, cum Lugduni priuatis studiis intentus desideret, ad illius perplexae scientiae professionem euocatus est; in qua rursus exiguo tempore tantos progressus fecit, rationem veram enodandarum ex antiquitate spinosarum iuris quaestionum statim animo complexus, vt Iacobus Cuiacius, cum Tolosae ante vndecim annos in Vlpiani titulos scriberet, iam tum testatum reliquerit, Goueanum ex omnibus iuris Iustinianei interpretibus, quotquot sint aut fuere, vnum esse, cui, si quaeratur, quis excellat, palma deferenda sit. certe ex Cuiacio ipso, cum Valentiae ei operam nauarem, et postea saepius, audiui, ita se de Goueano semper sensisse, et laudabili aemulatione tunc veritum esse, ne is speratam in ea professione gloriam, quam assiduo studio et longa vita omnium consensu postea meruit, sibi praeriperet. igitur Goueanus Tolosae primum, dein Albiae Cadurcorum, postea Valentiae et Gratianopoli ius ciuile magna auditorum frequentia professus est, impolitorum interpretum, quorum tantus numerus est, mole reiecta, et ardente apud nos bello Gallia, quam summopere dilexerat, in Italiam pulsus, et in aula Philiberti Sabaudiae ducis Margaritae commendatione honestum otium nactus, nam et in priuatum Principis consilium Senator cooptatus est, morbo ex immodico, vt fertur, peponum esu contracto, Augustae Taunnorum decessit. vnus rara hoc aeuo gloria communi doctorum suffragio hoc adsecutus, vt et poeta elegantissimus, et summus philosophus, et praestantissimus iuris interpres simul haberetur: quod coelo Gallico, in quo a teneris probe institutus fuerat, vir gratus acceptum referri volebat. Gulielmum Philandrum Castellione ad Sequanam oppido natum, qui et hoc anno obiit, paene praeterieram, quando is antequam e viuis excederet,
se quodammodo ipse silentio sepeliuit, quanquam scripta egregia, quae in Vitruuium, cum Romae in Georgij Armeniaci tunc Francisci I oratoris, dein in Cardinalium collegium cooptati familia esset, publicauit, satis plenam fidem apud omneis faciunt, qualis is quantusque fuerit, et quid denique in antiquitate Romana et politiore literatura illustranda, quae tunc primum excoli incipiebat, tum in omni scientiarum genere et in Mathematicis praecipue praestare potuerit, si non aliam a pristina diligentia et sobrietate viuendi rationem postea institisset. vetum is postquam magno ordinum vrbis consensu ciuitate Romana donatus est, cum relicta Italia in Galliam reuersus esset, non solum reliquum vitae tempus abiectis studiis inutiliter elabi, sed etiam segnitie ingenij acumen hebescere passus est; et tandem sui oblitus, et amicis, quibus ob raram eruditionem notus erat, obliuiscendus, Tolosae non tam senio effetus, quam ocio marcidus decessit X KaI. Mart. anno aetatis LX, a munifico Maecenate ciuitatis archiepiscopo praeteritorum memoria meritorum ad B. Stephani in porticu sepultus. multa ille de pictura et statuaria antiquorum pollicitus, multa et in Mathematicis commentatus fuerat, quae etiam se Tolosae vidisse quidam scripsere, quam summo studiosorum desiderio semper expetita, tam magno eorundem detrimento hactenus suppressa. quod si verum est, profecto exorandos plagiarios illos censerem, vt tanti viri scripta, potius suppresso auctoris nomine et alieno substituto, quod P. Gillio accidisse diximus, ederent, quam tam eximiis et in publicum vtilibus laboribus rem literariam defraudarent. abstulit et hic annus Kyriacum Strozzam Florentinum patricium, qui ex morbo calculi studiosis familiari VIII Eid. Xbreis, anno climactrrico suo decessit Pisis, vbi XX annos Aristotelem interpretatus est, cum VIII annis ante Bononiae professus esset, et rursus antea admodum iuuenis in academia Florentina legisset, ac disputasset, vt illic mos viget, ac postea linguam Graecam et philosophiam summa cum laude docuisset; libris Politicorum VIII, qui extant, nonum et decimum Graeca lingua conscriptos adiecit, quibus tanti viri stilum et mentem exprimere conatus est; libros etiam de prima philosophia ex Arabum commentariis suppleuit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER. XXXVII.
EODEM tempore in Liuonia Parnouiam vrbem et portum a Suecis ante triennium occupatum Poloni Germanorum equitum, qui Sueco ante militauerant, proditione, vt putatur, receperunt. res autem sic acta est. ex dimissis a Sueco post stipendia soluta Germanis quidam in vrbe remansere, qui cum aliis, qui ad Polonum et Gotardum Curlandiae ducem Poloni legatum transierant, pacti sunt, vt patefacta porta die condicta sese admitterent. illi igitur, quasi oppidanis vale dicturi, ante discessum, amicis conuiuium in domo Senatoris portae vicini, penes quem claues portae erant, vesperi apparant, in quo tum ceteris, tum hospite Senatore praecipue, somno vinoque sepulto, clauibus portae potiti, socios equites, qui pridie XII milliaria confecerant, intro citra certamen accipiunt, qui statim Germanis, si se contineant, parsuros denuntiant, obuios Suecos trucidant. id actum III Kal. Maij. Sueci qui superfuere in arcem confugiunt: quam cum XL amplius diebus postea tenuissent, tandem pridie Pentecostes, qui in V Eid. Iunij eo anno incidebat, cum omnibus bellicis instrumentis dedidere. praesidiarij oppido et arci a Polono impositi; qui cum susccessu insolentiores ad moenia vsque Reualiae crebro excurrerent, tandem a Suecis in querceto vrbi vicino, vbi castra metati fuerant, circumventi ac profligati sunt. cum vero Germani ea de caussa apud exteras gentes summa fidei fluxae infamia laborarent, Moscus veritus, ne simili seu astu seu proditione Torpatum amitteret, Germanos omneis ex vrbe in interiora regni abduxit. tota hieme Danorum et Lubecensium naues in mari Baltico ad Suadensem portum cum excubias egissent, vt omnem ex eo oppido, quod praecipuum Suecorum in Germania armamentarium erat, bellici apparatūs importationem in regnum Sueciae prohiberent, XI Kal. Iun. Suecica classis, quae XLVIII nauibus omnino constabat, ex improuiso apparuit, quae excubitores dissipauit. naues IIII ad Gryphisiualdam aufugerunt, Pomeraniae ducum interuentu seruatae, ea conditione, vt milite et nautis dimissis in eo loco ad finem vsque belli manerent. ita libero a Danicis excubitoribus mari, LX circiter naues e locis maritimis vicinis soluentes in Sueciam traiecerunt. victrix Suecica classis Kal. Iunij ad Lubecae portum et Draui ostium peruenit: quo frustra tentato, regressa Hafniam versus supra Maeoniam et Falsterboam in conspectu Hafniae et Elbogiae complureis dies statiua habuit; et a Belgis, aliisque per fretum Thalense in hoc orientale mare ingressis, vectigal a Danis pendi solitum exegit, Danorum nauibus nondum bellico apparatu instructis,
quae vbi cum Lubecensibus conuenere, infausti augurij casu praetoria Lubecensis, cui Angelo nomen, igne quem nautae indiligentius habebant, conflagrauit. mox secutum atrox ac diuturnum proelium, quo quidem superiores Sueci discessere, sed non citra iacturam. nam Danorum praetoria, quae OIO C classiarios milites portabat, cum biduum a sex Suecis vndique cincta se strenue defendisset, tandem classiariis omnibus caesis aut sauciis, cum vix XXV integri superessent, vna cum ipso Othone Rudio maris praefecto in Suecorum potestatem deuenit. maior item Danica nauis, cui Christophoro nomen, machinarum ictibus perforata in profundum demersa est. Lubecensis praetoria, Maurus dicta, a quinque Suecorum quasi circumvallata, cum vna depulsa aliae semper recentes succederent, tandem multis amissis ac CCC vulneratis, post longum vnius diei certamen incolumis se ex proelio recepit. in eo conflictu Suecorum naues Leo, Gryphus, Cycnus Finnonicus, et Hercules perierunt. Sangeorgiana a Danis cum milite capta fuit. ea potiti victoria Sueci maris Orientalis possessionem ea aestate et autumno retinuerunt. interim Ericus terrestreis copias per Vestgothiam traduxit, vt suis in Esseburgae obsidione laborantibus suppetias ferret: quam vbi solutam intellexit, ne nihil egisse videretur, ad Varburgam oppidum et Hallandiam arcem ad mare munitissimas vires conuertit, eamque mense VItili vi capit, quam mox Dani recipere sperantes frustra fuere. verum conatus eorum non omnino irritus cessit. nam cum Daniel Ranzouius, Danici exercitūs dux nouas Suecorum copias aduentare, vt in arce obsessis praesto essent, cognouisset, obsidione soluta hosti ad Suarteram fluuium occurrit, et XIII Kal. IXbr. commisso proelio Suecos in fugam vertit, machinis Suecorum omnib. captis; sed eo minore laetitia, quod multos strenuos viros, et in his circiter L ex nobilitate praecipua, amisit. dum bello Danico ac Suecico mare quasi clausum esset, nec Angli per mare Balthicum tuto nauigare, aut cum Moschis ad Naruam Liuoniae commercia exercere possent, nouum iter ad Moscos sibi patefecere, totamque Noruegiam, Finmarchiam, Sricfinniam, Finlappiam et Barmiam vltra gradum latitudinis septuagesimum tertium praetervecti, et inde meridiem versus flexo cursu ad B. Nicolai portum axi VIItrionali ad LXVIII longitudinis gradus subiectum peruenere; quorum exemplo Belgae eandem nauigationem postea secuti sunt. nec cessabant interim vicini principes ac ciuitates, qui commercio intercluso magna inde incommoda sentiebant, per legatos Danum ac Suecum vrgere, vt ad pacem inclinarent. et Pomeraniae quidem duces ad vtrumque ea de caussa miserant Iacobum Cizeuicium et Andream Borchium, qui re infecta rediere, quamvis vterque rex a pacis consiliis minime abhorrere, nec sanguinis effusione gaudere se profiterentur. Maximilianus autem Caesar statim post Rostochiensem conuentum superiore anno, vti diximus, pacificationis caussa institutum, sed ab Erico non satis tempestiue praemonito recusatum, per Friderici Daniae regis et Augusti Saxonis VIIviri legatos sollicitatur, vt imperiali mandato omnem ex Germania armorum comeatum ac mercium importationem in Sueciam prohibetet: qua in re cum Vlricus Mortilisius Saxonis VIIviri cancellarius non bona fide versatus esset, vt qui bello minime necessario Suecum a Dano vexari credens, Germaniae negotiationes propterea impediri non debere existimaret, et per amicos in aula Caesarea mandati promulgationem moratus esset, a Saxone instigatu vxoris Dani sororis dignitate motus, et in eius locum Georgius Cracouius suffectus est. demum vrgentibus illis, Caesar prius promulgari mandatum noluit, quam interpellato rursus de concordiae rationibus ineundis Sueco, missoque ad eum nuncio, vt controuersias cum Polono Dano ac Lubecensibus sibi permitteret, et interea inducias coleret, cum is diutius detineretur, mandatum tandem Xbri mense, cum Viennae esset, promulgauit. diuersa parte cum Rostochij tumultuaretur, inter Senatum ac plebem orta dissensione, ex eo, quod Senatus publicarum rationum ius ad se traheret, plebs contra auctoritatem suam intercedere debere contenderet, Megalopolenses duces Io. Albertus et Vlricus, qui ius sibi in ea ciuitate a multis seculis vindicabant, sed propter infirmitatem contra potentiores ciues agere frustra huc vsque tentauerant, occasionem iuris antiqui recuperandi opportunam rati eam minime sibi praetermittendam existimarunt. itaque re ad Ferdinandum superiore
anno delata, ille qui nihil magis expeteret, quam pacem in Germania seruari, Io. Alberto mandat, vt caussae disceptationem suscipiat, et has controuersias iuris via compescat. id eos facilius impetratum, quod syndicus et consul vrbis ab Alberto, vti creditur, promissis siue alia re inductia Caesare Rostochiensium nomine petierant, vt controuersiarum cognitio ad Megalopolenses fratres, qui pari auctoritate ditionem eam administrabant, deferretur, quamvis plerique prudentiores suaderent et instarent, vt controuersias intra moenia componerent. sed praeualente syndici auctoritate, res ad principes delata, et aliquoties coram ipsis Gustrouij et Dobberani superiore anno agitata fuit, nullo successu. inter haec Ferdinandi Caesaris morte mandato priore finito, alterum eodem syndico instigante a Maximiliano impetratur, ad Io. Albertum solum directum, quo ei dissidiorum inter Rostochienses amice vel iure componendorum potestas fiebat; addita clausula, vt extrema necessitate flagitante partem inobedientem armis coercere posset. eo fretus Albertus fratre Vlrico inconsulto, et re tantum cum Ioanne Brandeburgico communicata, caussatus nihil ratione inter pertinaciter dissidenteis profici, copias conscribit, et XIIII Kal. IXbr. castra prope Neustadium ad Eldam cum equitatu, cui Reimarus Vinterfeldius praeerat, promouet, inde praemissus Reimarus cum patere principi accessum, vt conuenerat, renunciasset, consultatum inter duces, an cum peditum cohortes nondum adessent, tantam vrbem vallo, fossa, ac muris munitissimam cum equitibus solis, qui in capitibus platearum catenis obiectis arceri facile possent, tentari expediret, et placuit peditatum necessario expectandum esse. interim princeps ad pagum, cui Polchouio nomen, diuertit, vbi mutato consilio, non vrbis vireis, sed ciuium animos tentare aggreditur. igitur venientibus ad se Senatūs et ciuium legatis, nam eos commune periculum, etsi inter se dissidenteis coniunxerat, Caesaris mandatum proponit, et eius iussu, vt res eorum amice vel iure componeret, et pristinam ciuitati quietem restitueret, venisse, nec vllam si pacifice admittatur, vim illorum reip., bonis, prinilegiis et immunitatibus illaturum se profitetur. si vero non pareant, sibi a Caesare mandatum dicit, vt totius inferioris Saxoniae circuli auxilia aduersus eos cogat. Rostochienses hac oratione perculsi, alioqui a rebus omnibus ad defensionem imparati, et peste, quae IX OIO capitum in vrbe paene absumpserat, exhausti, post varios tractatus vltro citroque comeantibus legatis, nominis Caesarei reuerentia et syndici hortatibus persuasi, cum datis literis manu propria ac sigillo firmatis princeps se promissa religiose seruaturum recepisset, postridie, qui in Simoni et Iudae diem sacrum incidebat, portam aperiunt. acceptus intra vrbem princeps cum fidem rursus dedisset, prid. Kal. IXbr., Senatu et LXVIIIviris in curiam vocatis mandata Caesaris publice recitari iubet. inde longa oratione commemoratis superiorum temporum dissidiis, et exagitata ciuium aduersus principem ac Senatum contumacia LXvirorum concilium abrogat. literas item, quibus ingruente grauiorum negotiorum mole tribunos eligendi, et intercedendi concilio facultas a Senatu facta fuerat, exhiberi et exhibitas igni aboleri imperat; qua re Senatus, qui ciueis sibi aduersanteis in ordinem redactos, et pristinam auctoritatem restitutam videret, cum vltra modum initio laetaretur, et principis iustitiam aequitatem et egregiam erga se voluntatem immodicis laudibus extolleret, mox ea laetitia in moestitiam vertit. etenim princeps post biduum portarum claueis a Senatu reposcit, statimque reliquum exercitum in vrbem introducit, quem IX postea menses aluerunt. mox et IXIII Ioachimicorum OIO in belli suscepti sumptus numerari sibi iubet; ac postemo arma ciuibus ademit, vt non iam de controuersiis inter se componendis, sed de placando Alberto et intolerabili iugo a ceruicibus liberis repellendo consultarent. dum in eo sunt, et summa dissimulatione Albertus nihil praeter ciuitatis tranquillitatem cupere se dicit, et rebus constitutis exercitum sine noxa dimissurum semper confirmaret, interuenit aliud, quod res paene compositas plane disturbauit. nam Vlricus Alberti frater, cum se inscio expeditionem susceptam, et a Rostochiensibus fratrem admissum indignaretur, conscripto mox milite et relicto Buzouiae praesidio Brunsuicum proficiscitur, vt auxilia ab inferioris Saxoniae ordinibus eo loco congregatis obtineret. Maximilianus ipse cum mandatis suis aliter vsum Albertum atque voluisset, doleret, literis
Vienna kal. Xbr. datis valde displicere sibi hanc Alberti expeditionem testatus est, et statim militem dimitti mandat. verum Alberto ipsius Caesaris imperium caussante, quodque modum executioni praescriptum egressus esset, excusante, nec cuiquam alij molestiam aut periculum suo milite creaturum spondente, rursus Caesar mandatum prius repetit, et cautionem Rostochiensibus datam de priuilegiis eorum non violandis, seruari, ac fundos et praedia in prima obsidione occupata restitui iubet. cumque rem omnem ad Megalopolensium fratrum certamen redire cerneret, Bogislaum Felicem Hassensteinium inferioris Lusatiae praesidem et Ernestum Rechebergum delegat, qui inter fratres ius dicerent, et copias dimitti curarent; eo magis de hoc dissidio componendo sollicitus, quod alterum ex fratribus Dano, cuius affinis erat, alterum Sueco fauere intelligeret; et vereretur, ne ex ea occasione bellum externum in Germaniam attraheretur, et ita auxilia ad bellum Turcicum necessaria retardarentur. ij ergo cum legatis Augusti VIIviri et ordinum inferioris Saxoniae prid. Kal. Ianuar. Rostochium venźre, vbi iam consules ac reliquum Senatum syndici instigatu, si non vocati, saltem admissi, cum exercitu principis poenitere ceperat, qui cum a Caesaris delegatis et circuli Saxonici ordinibus militem dimittere iuberetur, vi mandati ob intestinas in vrbe dissensiones eum retineri necessarium esse respondebat. in his angustiis cum ciueis versarentur, suasu Hassensteinij, quod prius facere debuerant, tandem vt omnem retinendi exercitus praetextum Io. anni Alberto adimerent, Senatus ac ciues mutua iniuriarum deprecatione inter se reconciliantur: quod ille quia se inscio factum erat, quasi clandestinam contra se conspirationem interpretatus, ne tumultus caussa deesset, Ioannem Palfardum et Valentinum Neomanum, quorum instigatu factum dicebat, vt concordia contra se iniretur, in vincula coniicit; qui vix Caesaris delegatorum interuentu de iniuria expostulantium tandem ab eo liberati sunt. mox vbi publicam ac iustam retinendi exercitūs caussam sibi deesse vidit, cum Vlrico fratre, qui ad rei famam cum exercitu et ipse aduenerat, et quo excluso et inuito solus initio vrbe potiri velle videbatur, de iure, quod in illa ciuitate sibi vindicabat, transigit, et ignaris Caesareis delegatis eum intra vrbem cum copiis suis accipit. nec rationes deerant, quibus Megalopolenses ius suum tuerentur. nam Rostochium olim maioribus suis a Ioanne Danorum rege Erici fratre circa annum OIO CCC XXV venditum aiebant, illos vero ciuitatem postea multis priuilegiis, immunitatibus, ac denique Scholae institutione donauisse et ornauisse vsque ad annum CI CCCC XIX. verum ciueis ab eo tempore acceptae gratiae immemores indignam gratiam bene de se meritis Megalopolensibus principibus rependisse; et praecipue Io. Alberto et Vlrico fratribus sua iura reposcentibus non citra contumeliam aduersatos esse, seque rerum suarum firmitudine fretos superbe omnem satisfactionem ipsis denegasse: nunc tempus venisse, vt quod iuris via hactenus non potuerunt, id, nisi satisfiat, armis consequantur. intromissus Vlricus ex composito minas et indignationem prae se ferens, vix delegatorum interuentu oblatis LX Ioachimicorum OIO in exercitus conscripti sumptus erga ciueis placari potuit; quibus acceptis, priuilegia eorum se conseruaturum et militem dimissurum pollicitus est. delegati vero, qui parum se proficere cernerent, et Caesaris auctoritatem interuenire neccssarium ducerent, quo eum de re omni praesentes melius edocerent, ciuibus valere iussis, vrbe discedunt; statimque post eorum discessum fratres, propositis quibusdam legibus, quae pietatis speciem prae se ferebant, vt a cultu diuino principium fecisse viderentur, dirutis ad meridionalem vrbis portam foro vicinam moenibus, arci exaedificandae fundamenta iaciunt. et Vlricus quidem deprecantibus ciuibus assentiebatur, vt aedificatio intermitteretur, si Albertus a proposito abduci posset: quod vt ab eo obtinerent, concordiae condiciones iniri placuit, quae ab ipso propositae et frequenti Senatu recitatae cum iniquae et intolerabiles viderentur, fratres re infecta Rostochio discedunt, relicto in vrbe praesidio et arcis inchoatae aedificatione nusquam intermissa. tum praesidiarij, vt iussi erant, omnia violenter agere, ciueis tanquam suspectos in vicinas arces captiuos abducere, ligna, lateres, calcem, asseres in arcis constructionem ciuibus imperare, et tanquam concessa in praedam vrbe, omnia licenter agere ac ferre. vixque tandem vrgente apud
Caesarem Antonio Vitersemio, et lite de spoliatione instituta, post complures citationes decretum est, vt arx in Caesaris tanquam sequestri potestatem permitteretur; et aliquanto rursus tempore elapso controuersia omnis post longam et indignissimam calamitatum seriem eo anno composita est, egregio interim ciuitatibus liberis exemplo, vt dissensiones domesticas fugiant, et si quae inciderint, eas amice componant, nec praeualentibus aduersus publicam vtilitatem priuatis odiis potentiorum opem implorent; ne iis, vt tunc Rostochiensibus, idem accidat, quod equo AEsopeo, de communibus herbis cum ceruo depugnanti; meminerintque olim Romanos inter Aricinos et Ardeates arbitros delectos, cum partes dissidij nullum finem facerent, sibi rem, de qua ambigebatur, addixisse, et ita vtrosque iure suo priuasse. fratres Rostochio egressi inde diuersi abeunt, Vlricus domum, Albertus in Borussiam contendit ad Albertum Brandeburgicum socerum suum, vt ex rerum inibi turbatarum occasione, si posset, emolumentum caperet. Albertus is, vt suo loco diximus, cum Teutonici ordinis princeps esset, post longum et damnosum cum Sigismundo Poloniae rege bellum, tandem cum auunculo transegerat his legibus, vt abolito Teutonico ordine, qui se imperij Germanici maiestate aduersus Poloniae reges tuebatur, ipse ducta vxore Borussiam principatūs nomine tanquam Polonici regni beneficiarius acciperet: verum homo nouarum rerum cupidus, cum tota vita multa inconstantiae in religionis negotio exempla dedisset, etiam in ciuili administratione prauis vsus consultoribus plurima contra transactionis leges innouauit. tunc vero ingrauescente aetate paene delirus, nam hoc anno septuagesimum sextum annum agebat, euertendae plane reip. consilium iniit, auctore Paulo Scalichio, qui a Scaligeris Veronensibus originem repetebat, et cum eruditionis variae specimen editis aliquot libris aemulatione magni illius Ioannis Pici, vt doctrina longe inferior, sic moribus longe dispar, dedisset, paullatim se in Alberti gratiam vana doctrinae et pietatis opinione insinuauerat, amplis praediis ac possessionibus a credulo principe donatus; cuius ingenio abutens, quo potentiam suam in ea aula magis firmaret, ei persuaserat, ne Prutenis suis nimium fideret; quippe cum Germanus esset, et illi inueterato odio Germanos prosequerentur: itaque res suas ita ordinaret, vt summa negotiorum a Germanis admirustraretur, vltimae suae voluntatis executionem Brandeburgicis agnatis suis committeret. his rationibus praeoccupatum decrepiti senis animum eo impulit, vt Christophorum Crucium aulae praefectum, BorKium, Eliam Canicium, et alios prouinciae proceres quasi suspectos remoueret, nouos et suis molitionibus fauenteis homines adscisceret, et in iis praecipue Matthiam Horstium scurrilitate fere sola gratum, Ioannem Funccium, qui concionandi munere relicto praepostera ambitione ad ciuilia munia obeunda se contulit, Steinbacchium, et Ioannem Snellium; ipse, tempestatem imminentem praesagiens, quasi in Galliam profecturus, cum legatione libera vt nouo principi sponsam regiam impetraret, nam ea vanitate hominis creduli animum impleuerat, cum XXX equitum comitatu abiit. at noui vicarij cum fremere Prutenos sentirent, Paullo Vobissero duce militem conducunt, eique CC Ioachimicorum OIO in stipendium addicunt, ea lege, vt nisi certis pensionibus repraesentarentur, ex Prutenis Albertinae ditionis ea extorquere posset. dum haec agerentur, venit ad socerum Io. Albertus Megalopolensis adducto secum Laurentio Kircouio, cuius fideli et sollerti opera in Rostochiensi negotio nuper vsus fuerat. is Horstio arcta familiaritate coniunctus, per eum a sene decrepito Scalichij prauis consiliis fascinato impetrat, vt testamentum, quod iam fecerat, et cui Sigismundi Poloni auctoritas accesserat, reuocatet, et nouum conderet, in quo de filij tutela et prouinciae administratione permulta a priore testamento dissidentia constituebat, vtroque testamento Megalopolensis custodiae tradito. quibus de rebus, querella per Fridericum et Eliam Canicios fratres et Crucium aulae praefectum instituta, cum Sigismundo constitisset, ille rem ad regni Polonici et suam auctoritatem pertinere ratus, vt beneficiarius princeps cum subditis suis aequo iure ageret, nec se spreto et inconsulto, de rebus suis, quibus per aetatem et animi debilitatem superesse non poterat, contra beneficij concessi legem statueret, ex comitiis Lublinensibus delegatos in Borussiam mittit cum regio decreto,
quod illi prouinciae ordinibus VI Kal. VIIbr. proponunt. eo rex Paullum Scalichium ex toto regno ac Borussia proscribebat, et praediorum donationes illi ab Alberto factas abolebat, veteres consiliarios a principe depositos vel relegatos restituebat, nouis a gubernatione remotis. mandabatque, vt prius ac nuper factum testamentum a Megapolensi reposceretur, et sibi traderetur, et vt ius successionis in principatu Borussiae, quod senex princeps VIIviro Brandeburgico tribuisset, cassum esset. insuper decernebat, vt nullas nouus dux pensiones Borussis nisi ipsis volentibus imponeret: si quae ipsi cum subditis controuersiae essent, inter eos ius se aequabile dicturum; priuilegia item ordinum Borussiae, et transactiones cum principe initas se seruaturum declarabat. quae omnia vt praesentibus delegatis Albertus exequeretur, rex iubebat, potestate ipsis, ni ille pareret, facta, vt communicato cum prouinciae ordinibus consilio, rempublicam constituant, querimoniis satisfaciant, sedatis motibus ac dissensionibus pacem restituant, in malorum auctores animaduertant, sumptus aulae non necessarios minuant. quae mandata totis VIIbri et VIIIbri mensibus delegati executioni demandarunt, primum instituta totius prouinciae nomine contra Ioannem Funccium, Horstium, Snellum et Steinbacchium accusatione, qui ex vinculis caussam dicere iussi, cum a principe delegatis regiis traditi essent, in curia custoditi, et seorsum catenis vincti et in iure interrogati, tandem tanquam nouarum rerum molitores ac publicae tranquillitatis perturbatores ad mortem damnati sunt. Stembacchio vitae gratia facta; de ceteris in Regij-montis foro supplicium sumptum V Kal. IXbr. Funccio crimini inter alia datum, quod seni principi stolidi iuxta et perniciosi consilij auctor fuisset, vt quando neminem in Borussia fidum subditum haberet, ad gentileis suos in Germaniam se reciperet. is Osiandri et prauarum eius opinionum initio sectator, postea recantauerat, et principem locum in gratia principis tenuerat, qua dum homo imprudens abutitur, hero suo dedecus et sibi perniciem conflauit; alioqui doctus et opere chronologico, quod tanquam exactissima ratione putatum ab eruditis omnibus maxime probatur, de rep. bene meritus. dum haec agerentur, transactio, seu vnio inter illustrissimum principem et Borussiae ordines inita, per regios delegatos confirmata est, V Non. VIIIbr. cuius haec praecipua capita erant; vt duo episcopatus in Borussia instaurentur, Sambiensis et et Pomezanensis; et ante Paschaleis ferias duo idonei praesules coniunctis consiliariorum principis, VIII delectorum ex nobilitate, et totidem ex vrbibus, suffragiis a principe instituantur, quorum delicta ciuilia per principem, ecclesiastici, si in doctrina vel ritibus delinquant per synodum cognoscantur ac puniantur; pastores propter Osiandrismum exulantes in Borussiam reuocentur, et ita ciuilis administratio instituatur, vt ad munia publica indigenae nobiles idonei adhibeantur et exteris praeferantur; tributa noua princeps subditis non imperet, nullam cauponam nouam intra vnum ab vrbe milliare sine peculiari permissu instituat; conuentus prouinciae liberi sint; immoderatae vsurae et iniquae donationes reuocentur; ministros non necessarios dimittat, et sumptibus moderetur. mandatum, quo Scalichij securitati cauetur, et libelli famosi ab eo editi, aboleantur. iudices ita in prouinciis ordinentur, vt ex tribus a qualibet nominatis vnum princeps eligat. nullum foedus cum vllo principe aut rege absque regis Poloniae aut Borussiae ordinum consensu ineat. priuilegia, iura, libertates, immunitates ac consuetudines prouinciae tueatur. si secus faxit, nec ad humillimas subditorum preces factum mutet, liberum sit ordinibus prouinciae absque vlla rebellionis aut seditionis culpa ad regiae maiestatis patrocinium confugere, et pactorum inter regem ac principem initorum vi priuilegiorum defensionem ab eo poftulare. paullo post episcopatus restituti et vectigalibus aucti sunt, et Sabiensi Ioachimus Morlinus ex Brunsuicensi ecclesia reuocatus, Pomezanensi Georgius Venetus nobilis Prutenus Codberga Pomeraniae oppido, vbi a patria exulabat, accersitus, praefecti sunt. dum haec agerentur inter Suecos ac Danos ad fauces, per quas Holmiam itur, iuxta Gotlandiam aequo diu marte pugnatum fuit; sed casus victoriam Suecis sine pugna postea detulit. nam cum praefectus maris Danicus nobilem quendam in ambiguo illo certamine occisum Visbone Gotlandiae oppido sepelire sollemni pompa decreuisset, et frustra praemonente insulae praefecto,
ne naueis in vadoso portu figerent, Danica ac Lubecensis classes coniunctae ad oppidum appulissent, orta repente tempestas vtramque classem horribili vi procellarum quassatam ac disiectam, in qua circiter IX OIO hominum erant, cum ipso thalassiarcho Ioanne Laurentiano et Bartholomaeo Tunapello Lubecensi consule, miserabili ac luctuoso naufragio absumpsit. diuersa parte Daniel Ranzouius terrestrium Daniae copiarum praefectus excursione in Smalandiam facta, aliquot circumiacenteis pagos ac municipia vastauit ac diripuit; nihilque fere aliud memorabile toto eo anno inter eos gestum est. in Saxonia quoque res per episcopos mutauere. nam cum Sigismundus Brandeburgicus Ioachimi II VIIviri F. iam XIIII annos Magdeburgensem archiepiscopatum administrasset, ad Protestantium doctrinam, quae tum passim recepta erat, inclinare cepit, et nouam ecclesiasticae disciplinae formam secundum eam doctrinam exploratis prius multorum sententiis animo meditaretur, rebus humanis exemptus est, magno collegij sodalium, qui consilia eius adiuuabant, dolore, quorum et postea votis in eius locum suffectus est Ioachimus Fridericus Ioannis Georgij VIIviri Brandeburgici filius eo tempore vnicus. is ex consilio sodalium inchoatam a patruo doctrinae ac disciplinae mutationem ad exitum perduxit, et Magdeburgici in primario ciuitatis templo primum pastorem Augustanae confessionis Sigifridum Northusanum instituit. cum vero mortuo Sigismundo Ioannes Mansfeldius comes Rotemburgensem arcem ad Salam archiepiscopo, donec aes alienum, quod ipse ei debebat, dissolueretur, pignori datam, et Georgio Schaunburgio comiti ab ipso attributam, sede vacante occupasset, et collegio vrgente vt Schaunburgius spoliatus restitueretur, non solum pertinaciter recusaret, sed Konderam oppidum vicinum consimiliter captum diripuisset, ordines prouinciae militem conscribunt, et spe citius Rotemburgensem arcem, in quam se Ioannes comes eadem temeritate, qua locum ceperat, incluserat, obsessum expugnant, et Ioannem captum Salinas deducunt, vbi ex maerore anno sequenti in custodia miserabiliter periit. Raceburgensis quoque ecclesia eierato Pontifice confessionem Augustanam amplexa est, instituto a Christophoro Megalopolensi episcopo, qui secundum eam publice doceret, Georgio Vselero. contra Halberstadenses sodales, qui in maiorum religione retinenda summam constantiam semper seruauerant, quo eam magis firmarent, et eadem opera magno se aere alieno a prioribus episcopis contracto leuarent, nouo praeposterae prudentiae et domesticae parsimoniae commento vtrique consultum existimantes infantem bimum Henricum Iulium Henrici Brunsuici ducis acerrimi priscae religionis propugnatoris nepotem hac lege eligunt, vt OIO tantum Ioachimicos quotannis acciperet, reliquis episcopatūs vectigalibus ad aes alienum dissoluendum sepositis. qua in re quam perniciose errarunt, dum hereditariam in religione perseuerantiam existimant, tam spe sua decepti sunt, Iulio ad Protestantium doctrinam delapso, et grauiore aere postea episcopatum onerante. eodem fere tempore Bernardus Rasfeldius Monasteriensis episcopus, cum mandatum a Pontifice accepisset de concubinis remouendis, et illud in dioecesis suae synodo recitari iussisset, immane quam collegij sodales antea ex aliis causis exacerbati concubinarum instigatu contra exarserint; quorum pertaesus vir optimus vltro episcopatu cessit VIII Kal. IXbr., et se, dum vitam in securitate obscuram, quam cum periculo splendidam mauult, ad ocium ac quietem contulit. in cuius locum Ioannes ab Hoia iam episcopus Osnaburgensis, et antea Camerae imperialis praeses electus est, vir illustri gentis splendore, eruditione, munificentia cum paucis comparandus, et omni denique commendatione dignus, nisi ex sodalium contagiosa societate prioris vitae exercitiis intermissis statim mutasset, et pristinam famam ac praeclaras animi dotes dispari vitae exitu obscurasset. eodem hoc anno Volfangus princeps Anhaltinus, qui Augustanae confessioni anno XXX huius saeculi oblatae subscripserat, anno aetatis LXXIIII fatis concessit, nullis relictis liberis; et ante eum Ioannes Draconites VII agenario maior Vitembergae obiit XIV Kal. Maij, cepto bibliorum, aemulatione Origenis et alterius Complutensis editionis, quintuplici nec perfecto opere clarus; quem breui post secutus est VI Eid. Maias Leonardus Fuchsius Raetus, qui summa cum laude medicinam Ingolstadij, ac dein Onolsbachij fecit, et publicata
stirpium historia magnam laudem adeptus, tandem Tubingae LXV aetatis anno decessit. nec multo post Io. Valentinus Gentilis Cosentinus Bernae supplicio capitali affectus est V Eid. VIIbr., qui ante octennium ob sparsas de S. Dei Trinitate inter Italos prauas opiniones comprehensus Geneuae ex Senatūs sententia ad ignominiosam poenam damnatus errorem suum publice agnitum detestatus ac per compita vrbis traductus, cum inde contra datam fidem aufugisset, postea sectarium virus denuo inter fratres spargere conuictus, dilatam priori sceleri poenam non effugit. paullo post V Kal. VIIIbr. Marcus Hieronymus Vida Cremonensis ante XXXV annos a Clemente VII Albae Pompeiae ad Tanarum episcopus creatus, qui primus inter Italos post Iacobum Sannazarium poeticam ad res sacras transtulit, et versibus elegantissimis ac purissimis prouinciam suam excoluit, in eadem, qua vixerat, pietate placide ad Deum migrauit, Albae in ecclesia sua sepultus; eique postea a ciuibus suis, de quibus tam bene meritus erat, exequiis in maiore vrbis templo magna frequentia celebratis et publicis elogiis honorifice parentatum est. obiit et eodem anno, qui fuit illi climactericus, XVI KaI. X breis, Benedictus Varchius, cuius quae soluta et numerosa oratione Etrusco sermone fecit, merito inter doctos magno in pretio habentur: vixit summa animi libertate, procul ambitu, et sine auaritia; et in eadem simplicitate decessit, Florentiae in Camaldulensium sodalium templo sepultus. Romae, cum Eid. Xbr. anni superioris Pius IIII e vita migrasset, cardinales post nouendiale sacrum in conclaue inclusi sunt, vt nouum Pontificem eligerent. erant inter eos factiones, quarum vnius, quae potentissima habebatur, principes erant carolus Borromaeus et Marcus Siticus Altempsius sororum nuper defuncti Pontificis filij, quippe cum Pius ipsorum auunculus diuersis creationibus XLVI cardinales in collegium cooptasset, et tum tantum in conclaui L cardinales erant. tres praeterea aliae factiones erant, quarum principes Alexander Farnesius, Hippolytus Atestinus, et Ferdinandus Medices; et Farnesius quidem a Paullo III auo creatos cardinaleis in potestate habebat, Atestinus parteis Gallorum, Medices Hispanas fouebat. initio, consentientibus fere collegarum in Ioannem Moronum ob merita et eximiam prudentiam suffragiis, cum rogatetur Michael Gislerius cardinalis Alexandrinus an et ipse assentiretur, spatium ad deliberandum petiit, tantisper dum sacrum celebrasset, quo peracto respondit, non posse se ob suspiciones de eo conceptas, et ob quas a Paullo IIII in carcerem coniectus fuerat, assentiri, suaque auctoritate peruicit, vt ceteri assensum sustinuerint, et Moronus in Pontificem electus non fuerit. eius eligendi auctor fuerat Borromaeus, qui eo reiecto mox Gulielmum Sirletum produxit, quem et excellens eruditio et vitae integritas commendabant. verum quo minus is eligeretur, occulta simultate Altempsij, quam cum Borromaeo aemulo exercebat, effectum est, qui quamuis saepius deierasset, nunquam se assensurum, vt monachus in Pontificem eligeretur, vt potentiam suam in Pontifice creando ostentaret, cum aliter non posset, vota sua in cardinalem Alexandrinum professione Dominicanum coniecit, qui mox frequenti cardinalium concursu VII Eid. Ianuar. duabus ante noctem horis in Pontificem electus est, ac in Borromaei et Altempsij gratiam ex consilio cardinalis Columnae Pius V appellari voluit; atque vt se gratum erga eos approbaret, L aureorum OIO Hannibali Altempsio, qui Borromaei sororem in vxorem duxerat, dotis nomine, et Friderico Serbellono itidem eorum cognato ob egregia merita et optime nauatam in Auenionensi praefectura operam X aureorum OIO ex aerario publico numerari iussit. is ex Bosco exiguo agri Alexandrini municipio ortus, Gisleria familia admodum humili, quam tamen postea blandientes quidam eius fortunae ex Bononia oriundam scripserunt, quae ob factiones in vrbe exortas tandem inde eiecta sit, per portam, quae ab eo tempore clausa, demum sub Pio V aperta fuit, et Pia de eius nomine appellata. aliam et eius familiae illustrandae rationem adulatorie commenti sunt. nam Consilierios, qui Romae inter familias nobileis habentur, ita ob factiones nomen immutasse somniati sunt, cum prius Gislerij vocarentur; et Pontifex hoc commentum auctoritate sua confirmans decreuit, vt ij non iam Consilierij sed Gislerij deinceps appellarentur. anno aetatis XIIII ob rei familiaris tenuitatem in S. Dominici ordinem allectus, tantum inter
suos continentiae et astricti moris opinione valuit, vt accedente aetate ad praecipua munia obeunda vocatus sit, et tandem Comi in Mediolanensi principatu inquisitioni praepositus ob iurisdictionis odium magnas cum collegij illius ciuitatis sodalibus, qui se Ferdinandi Gonzagae Insubrum praesidis auctoritate tuebantur, contentiones exercuit. inde sui fama sparsa Bergomum Venetae ditionis ciuitatem missus est; vbi in ipsum Georgium Medolacum, qui ante eum Inquisitioni praepositus fuerat, inquisiuit; et ne quid ad summam audendi libertatem deesset, Victorem Superantium vrbis episcopum postulauit. sed violentem illam iurisdictionem Senatus nomine elusit Nicolaus Pontius vrbis praefectus, qui postea Venetiarum dux creatus est, homine vrbe facessere non citra contumeliam iusso, cuius iniuriae ille memoriam seruauit, cum ad eum iam Pontificem Senatus Venetus sollemnem legationem pro more decreuisset, et legationis principem Pontium doctrina ac rerum vsu virum praestantissimum cum tribus aliis patritiis constituisset; nam Pontium nunquam admittere in conspectum voluit, caussatus eum parum digne et honorifice de S. S. dignitate solitum loqui; quapropter eo reiecto reliqui tres officio defuncti sunt. his et aliis in exercenda illa iurisdictione contentionibus fama seueritatis quaesita, meruit apud Paullum IIII, vt anno huius seculi LVII ab eo in cardinalium collegium cooptaretur, et cum antea ipse et tres alij cardinales summi Inquisitores creati essent, et periculosum prudentiorib. videretur, supremam potestatem vni committere, nouum cardinalem solum cum summa potestate obeundo illi muneri praefecit, potestatem illam, quae inuicta aduersus omneis esse deberet, numero debilitari dictitans, quippe qui experientia didicisset, quod alij grauiter et seuere decreuissent, alios humanitate praetexta mitigantes plerunque corrumpere. eam potestatem cum ille inter Dominicanos fratres adultus sub Pontifice Inquisitioni iusto impensius fauente in omneis, quamdiu is vixit, odiosa seueritate exercuisset, et eandem sub Pio IV retinere vellet, plerunque offendit, cum nouus Pontifex, immoderatae et adeo inuisae potentiae, quo beneuolentiam a populo Romano pariter et a sacro ordine, qui iurisdictione illa multum vexatus fuerat, iniret, frenum iniici vtile et necessarium existimaret. itaque parum abfuit, quin hominem horrida libertate in consistorio passim abutentem in Hadriani molem coniici aliquoties iusserit. tandem vbi Pontifex creatus fuit, iurisdictionem, quam sub aliis tanta seuetitate exercuerat, et ipse seuerissime exercuit, et per alios cum magna nec toleranda multorum vexatione exercendam curauit; populo ad eius electionis famam fremente et indignante, ob recentem adhuc Paulli IV memoriam, a quo iste ad honores prouectus, eius quoque acta et memoriam restituturus credebatur. nec omnino vanus metus fuit, nam vt iniuriarum tenacissimus, sic beneficiorum non immemor erat, vbique gratitudinis laude affectata. itaque prima cura ei fuit, vt de Caroli cardinalis Carafae et Paliani ducis illius fratris caussa rursus cognosceretur, an rite vel secus damnati essent; et plerique etiam ex iis, qui iudicio interfuerant, et contra eos pronunciauerant, sententiam, quam in gratiam superioris Pontificis dixerant, vt nouo Pontifici gratificarentur, retractarunt, et non recte iudicatum affirmarunt. igitur Carafis fama, tituli, honores, bona, restituta et cum Balnei-comes, antiquas possessiones Antonio Carafae olim marchioni Montisbelli a Paullo IIII attributas tempore inter regni recuperasset, ob id que a Pio IIII molesta lite diu vexatus esset, postremo Romam citatus, et cum se in iure stitisset, in carcerem coniectus, rursus tempore vltimi interregni inde euasisset, ob id veritus ne contra se tanquam contumacem sententia ferretur, et Antonius Carafa in possessionem controuersorum locorum restitueretur, cum eo transigere coactus est interuentu cardinalis Columnae, et X OIO aureorum eam molestiam redemit. initio statim Pontificatus magna seueritatis exempla edidit, praecipue in caussa religionis, conquisitis passim per Italiam criminis huius suspectis et Romam attractis. Iulium Zoannetum, qui Patauij domicilium contraxerat, ob eam caussam a Senatu Veneto impetrauit et Romae damnatum crudeli ignis supplicio affecit. eodemque tempore Magistrum palatij Florentiam misit, qui Petrum Carnesecum arctissima cum Mediceis necessitudine coniunctum et diu Margaritae Sabaudiae ducis vxoris familiarem dedi postularet, is vero cum Pontificis
literas Cosmo porrexit, Petrum Cosmi ipsius mensae assidentem inuenit, verum Cosmus, qui gratiam Pontificis obuio obsequio et quauis alia ratione demereri in animum induxisset, neglecto amici periculo, eum sine vlla cunctatione tradidit, qui Romam perductus, accusante eum Achille Statio Lusitano homine non illiterato sed prostitutae fidei, qui Carneseco ab epistolis fuerat, conuictusque quod cum sectariis in Germania, et in Italia cum Victoria Columna marchionis Pischarij vidua, et Iulia Gonzaga lectissimis feminis de prauitate sectaria suspectis amicitiam coluisset, tandem ad ignem damnatus est. postea et Aonius Palearius, cuius eruditionem singularem scripta ipsius testantur, eadem poena affectus est Romae, cum conuictus esset, dixisse, Inquisitionem esse sicam districtam in litteratos. in meretrices etiam, quarum Romae a multo tempore frequens ac publicum mercimonium est, multa seuere decreuit, quas et vrbe quamprimum excedere, aut nubere, et si non parerent, publice flagellis caedi iussit. cum vero moneretur inter tot caelibes sublatis foeminis, maioris vitij, quod Romanis iam olim B. Paullus exprobrauit, periculum subesse, ita eas tulit, vt lupanari includerentur, nec, vt prius, libere per totam vrbem interdiu noctuve vagarentur, ratus pudore vtrinque incusso et illas priori vitae renuntiaturas, et viros infamiam veritos ad ea loca non ituros. quae vero in meretricia professione morerentur, in sterquilinio defodi mandauit. intercessit initio vrbis Senatus a sacro ordine, qui palam non audebat, clam instigatus, hoc decreto hospitiorum pretia vilescere, et ad nihilum redigi, et libertatem antiquam tolli, idemque quod dixi, periculum imminere dictitans, nec matronarum pudicitiam inter tot caelibes integram et inconcussam aliter seruari posse, nisi pristina libertas restituatur. nihilominus in proposito mansit Pontifex; et cum rursus instaret Senatus, subirato vultu interminatus est, nisi castigationem admitterent, se vrbe migraturum et alibi sedem Romanam translaturum. multa quoque in ciuili administratione eadem seueritate, sed minus prudenter constituit, quibus potius terrorem sui, quam amorem legum et obsequium subditorum animis insinuauit. ob id permultis diffugientibus tam viris quam feminis, cum magna solitudo in vrbe esset, varij sermones iactabantur, aliis eximium religionis a sectaria prauitate vindicandae et vitae emendationis studium in eo laudantibus, aliis moderationem et maiorem prudentiam in eo requirentibus; sicque iudicabant optimi quique, si quidem Pontificia dignitas pastorali officio solo contineretur, in Pio V nihil fere desiderari potuisse, sed quando ei dignitati annexa esset principalis potestas, plerasque virtutes, quae principem decent, et ad publicam administrationem necessariae non nisi longo rerum vsu parantur et excoluntur, praeterea requiri, quae ille in vmbra et inter monachorum greges educatus non haberet. nam aliter in coenobiis, aliter in aula degi, et rursus aliud esse monachis imperare, aliud regnare. certe rogatis amicis cum de publico rumore ab iis cognouisset, nihil aliud respondisse fertur, quam populum plus in sua morte doliturum, quam de adepto Pontificatu gauisus esset. cum vero in principe laudari praecipue sciret iustitiam, magnitudinem animi, clementiam, liberalitatem et prudentiam, ita iustitiam amplectebatur, vt exacta iuris obseruantia plerumque iniuriose peccaret. ita vero a clementia abhorrebat, vt tamen feram et implacabilem naturam dissimularet, cum multa de clementia honorifice praefatus postremo, illam exacta nocentium castigatione contineri diceret. magnitudinem autem animi cum in ciuili administratione et priuatis actionibus minime prae se ferret, in pastorali potestate venditanda nimius fuit, et plerumque ab ea exorbitauit, vt qui prudentia et rerum experientia, quae non nisi assidua negotiorum tractatione quaeritur, minus valeret; quod vel ex mandatis quae Io. Francisco Comendono Cardinali ad Caesarem dedit mox patuit. ab auaritia potius alienus, quam liberalis erat, et erga pauperes et adflictos misericors, quam beneficus. nam magnam pecuniam statim in egenos et varias necessitates erogauit: atque vt adflictis Caesaris rebus subueniret, LX aureorum OIO vltro detulit, et quandiu bellum duraret, L OIO singulis annis in posterum pollicitus est. praeterea Hierosolimitano ordini ob superioris anni cruentam ac damnosam obsidionem penuria omnium rerum laboranti studiose subuenit, et ordinis principi nouam vrbem, in illa terrae lingua, in qua S. Hermetis arx capta a Turcis sita erat, magnis
operibus molienti XV OIO aureorum singulis mensibus quousque munitiones ad eam altitudinem perductae essent, vt contra hostileis impetus defendi possent, numerari iussit. vrbs postea de nomine magni Magistri ex equitum decreto ob egregia eius in ordinem merita Valletana appellata est. Pontificem de prosperitate Christiana sollicitum multa hoc primo magistratūs anno male habuerunt. inprimis Chios a Turcis occupata. ea insula est in mari AEgaeo inter Lesbum et Samum, CXXV millium passuum in circuitu patens, olim libera, postea sub Genuensium ditione, quibus eam Andronicus Palaeologus Byzantinus imperator anno OIO CCC XLVI ob egregiam nauatam operam, ipsorum ope in regnum, vnde spoliatus erat, restitutus donauerat. quanquam Vbertus Folieta potius a Genuensibus iuris hanc speciem praetexentib. occupatam armis, duce Simone Vignoso, quam donatione quaesitam, scribat. dein cum Mahumetus Turcarum imperator cunctas despotarum Peloponnesi ditiones, Trapezuntem, Sinopen, ceterasque vrbes, quas Christiani in Ponto tenebant, sub iugum misisset, postremo classem ad Graeciae litus reduxit, et Mitylenen, a qua insulae hodie nomen, oppugnauit, cuius periculum cum ad se pertinere Chij cognoscerent, apud quos Iustiniani rerum potiebantur, ne prorsus in seruitutem redigerentur, sponte sua tributum obtulere, cuius nomine quotannis X aureorum numum OIO, quos ducatos vocant, pendebantur, ac praeterea in purpuratos, genus hominum rapacitatis et auaritiae plenum, ad duo millia distribuebantur; tanti illis sua libertas coustabat. Pialis igitur post infelicem Melitensem expeditionem, ne nihil egisse videretur, Chion in potestatem redigendam suscepit. caussae praetexebantur, quod exploratis Turcorum consiliis, quae ob vicinum et liberum commercium illis patebant, anno superiore Melitensibus, quae in eos Turci molirentur, nunciassent: deinde quod biennij tributum Solimano non soluissent. quod auaritia legati res ipsorum Byzantij apud portam procurantis factum erat, qui etiam donanda Mechmeti purpuratorum principi et aliis munera in suos vsus verterat. his adiungebatur, quod Christiana mancipia, quae cottidie ab vrbe ad ipsos profugiebant, et inde domum ad suos remittebantur, receptarent. et paullo ante ferebatur Mechmetis ipsius nobile quoddam mancipium in Chion se contulisse, cuius ille vel restitutionem vel pretium ab eis posebat. id vero cum per legatum resciuisset Senatus Chiensis, qui sciret, quanti sua interesset, primarium virum placatum habere, e vestigio pecuniam mittit, quae Mechmeti persolueretur. verum legatus eadem auaritia corruptus, eam quoque interuertit. has ob caussas Pialis accepto a Mechmete Chiensibus ob priuatam iniuriam infesto Solimani mandato, feriis Paschalibus classem, quae XXC triremium erat, ad vicum in aduerso Ioniae litore, cui Passagio nomen, appulit. iniecerat suspicionem infesti Turcorum animi, quod proximo anno cum classis ex Melita Byzantium rediret, in itinere, vt assueuerat, ad insulam non appulerat; qui metus intempestiuo eorundem aduentu auctus est; de quo vbi cognouit Senatus, duos e suo numero ad Purpuratum misit, qui receptum in portu suo nauigiis, comeatum, et quicquid opportunum foret, benigne ac prolixe offerrent. ille exceptis comiter legatis, summa dissimulatione vsus, propter ferias Paschaleis, quae eo forte die, qui in XVIII Kal. Maij incidebat, celebrabantur, quod non eo die ad insulam appelleret, se excusauit, et nolle se ritus ac sacra eorum interpellare, respondit. postridie summo mane classem totam instruit, et tribus locis, quoniam vnus capiendae classi satis non erat, portum prendere iussit; ipse exscensione facta per vicinos hortos aliquantisper spatiatus, mox conscenso equo, in collem, vnde arcem despicere posset, ascendit, vbi cum omnia pacata videret, in Praetorianam triremem rediit, misso nuncio ad vrbis praesidem et XIIviros, vrbis regendae praepositos, vt ad se venirent. nam habere se a Solimano mandata magni momenti, de quibus cum illis capita conferre velit, antequam classem in Apuliam deducat. Senatus etsi periculi, quod impendebat, non ignarus, habita tamen deliberatione ad Pialim eundum censuit, ne si recusarent, quod astu moliebatur, vi perficeret, capta inde occasione, et insulam ferro et igne vastaret. missus igitur Praeses cum XIIviris, qui initio in ingressu Praetorianae comiter in speciem excepti, mox ingressis compedes iniectae, statimque expositi in terram Praetoriani, qui palatium ciuitatis, in
quo Senatus haberi solebat, in potestatem cum arce citra certamen redigunt, vexillo, in quo S. Georgij cum cruce rubra effigies expressa erat, summoto, et Turcico erecto. idem mox per vniuersam insulam cum nemo resisteret, citra tamen cuiusquam caedem, factitatum est. tantum in vrbe primarium templum, quod B. Petro sacrum erat, depraedati sunt Turci, vbi cum vnus eorum, dum ciborium in quo S. S. hostia condita erat, profanis manibus contrectat, praesulem loci rogaret, num hic ipsius Deus, et illa suae fidei mysteria essent, et ille ita esse respondisset, mox ciborium in terram proiicit, quo viso praesul incredibili dolore perculsus, statim flexis genib. proiecta colligens, Me prius, inquit, oro, interfice, quam haec S. S. mysteria pedib. conculcari videam. motus est vehementi praesulis affectu barbarus, et vltro ab iniuria temperauit. tum cuncta Christiana templa solo aequantur, vnico S. Dominici excepto, quod ritibus Turcorum initiatum est; necnon et sublato omni imperio Turcicus iudex illis datur. quo facto ipsius praesidis ac XIIvirorum familiae, cum aliis primariis Constantinopolim quinque nauigiis mittuntur, et inde in varias regiones deportantur, donec tandem insequentibus annis regis nostri interuentu miseri ciues patriae restituti sunt, iisque vmbra quaedam administrationis pristinae ac iudiciorum concessa est, salua tantum ad iudicem Turcicum prouocatione; quod eo facilius a Solimano impetratum, ne Christianis incolis alio migrantib. Chios deserta nulli Turcis in posterum esset vsui. inde Pialis abducta classe recta Iapygiam contendit, et littus oppositum legens, exposito interdum milite innumeras praedas fecit, multa capita in miseram seruitutem abduxit, nullo alio praeterea operae pretio facto: quippe cum Philippus in Salentinos, Brutios, Samnites ac Dauniam firma praesidia in tempore misisset, quae vtramque oram maritimam et munita loca tuerentur, quod et fecerat Pontifex Centumcellis, in Piceno item classe instructa. diuersa parte Caesar misso Byzantium superiore anno Hossutoto, quamuis de induciis non desperaret, tamen per indicia et captiuorum confessiones certior factus Turcos ad arma Pannoniae inferenda se comparare, et Iulam ac Sigethum oppugnare decreuisse, se quoque ad bellum parat, et inprimis Iauarinum muniendum et milite ac comeatu firmandum curat, quo et omneis copias vt loco admodum commodo et opportuno conuenire voluit, per totam Norici oram edicto promulgato, ne quis vinum aut frumentum extra suam ditionem venderet, aut exportari sineret, et quae iam vendita nondum tamen tradita essent, inde abduci non possent. Sigethum item auxiliareis aliquot mittit, et vicecomitem Insubrem cum duabus cohortibus in castra proficisci iubet, mandatis passim distributis ad conscribendum militem. cumque vireis proprias et opes tantae potentiae sustinendae pareis non esse prouideret, comitia ordinum Imperij Augustam Vindelicorum indicit, vbi in commune ad propulsandos communis hostis impetus consultaretur, et in eam rem sumptus ac vireis suppeditarentur. eo Maximilianus ante alios principes venit, qui diuersis ex causis initio se excusabant. et haec quidem vulgo a cunctis fere Saxoniae ordinibus ac Vandalicis ciuitatibus obtendebantur, quod bello inter vicinos principes ardente, a finibus suis citra periculum abesse non possent. itaque Caesar per legatos non cessabat vrgere apud Danum ac Suecum, vt inter eos aliqua concordiae ratio iniretur. nec in speciem recusabat Suecus, qui vt se pacis publicae studiosum ostenderet, Caesaris rogatu controuersiae iudicium Pomeraniae principi ac Ioanni Friderico Saxoni matris suae fratri permiserat. sed et aliae difficultates inciderant, quae et in caussa erant, cur tam cito ad comitia venire non possent, dissidia nimirum nuper exorta inter Io. Friderici Saxonis quondam VIIviri filios, inter quos, fratre minore natu nuper defuncto, cum conuenisset vt alternis gubernarent, maior natu, siue aetatis praerogatiua, siue ex conuentione prior rebus praefuit, qui postea dulcedine imperandi illectus, vti putabatur, alteri cedere noluit. hinc odia inter eos accensa, in quibus Thebanorum fratrum exemplum veriti cognati principes, omnem operam dabant, vt nascenteis odiorum igneis, antequam in incendium euaderent, restinguerentur. Palatinus VIIvir cum Augusto VIIviro Lipsiae ob id conueniunt, vbi res diuersis colloquiis agitata cum exitum non haberet, tandem ad comitia imperij remissa est. in idem tempus et incidit, vt Philippus Hessus Cattorum princeps nuptias Ludouici
alterius ex filiis cum Christophori Virtembergici filia celebraret, ad quas more gentis, cum multi principes inuitati essent, id quoque in caussa fuit, cur serius et ipse et illi principes Augustam venirent. igitur cum tam cito adesse non possent, legatos cum plenis mandatis mittunt, qui suo nomine in comitiis agerent. sed rem impeditiorem ratus Caesar, quam vt de ea cum legatis agi posset, eorum aduentum operiri statuit. interea alia priuata negotia in aula tractabantur: et iam tum de Elizabetha Caesaris filia cum rege Galliae matrimonio iungenda mentionem iniecit Bernardinus Bocatellus Redonum episcopus. auditus et Sabaudiae ducis orator, qui controuersiam de Montisferrati principatu contra Mantuae principem in comitiis renouare institerat. introductus et Philippi nuncius, qui eius nomine peteret, vt sibi IIII Germanicas legiones ducibus Paride, qui mox decessit, Alberico Lodronio, Ioanne Baptista Arcuensi, et Hannibale Altempsio conscribere liceret; ex quibus X signa Guletam in faucibus Africae sitam, reliqua in Cisalpinae Galliae praesidia ac Neapolim mitterentur, vt si quid rursus Turci in Melita et vicinis locis molirentur, praesto essent. nec difficulter id impetratum. hastiludia etiam carnispriuij tempore instituta, et assueta spectacula, vt ex laeta rerum facie cuncti de laeto rerum successu bene sperarent. tandem principes venere: et primus quidem Brandeburgicus VIIvir in viam se dederat; sed morbo correptus, retro domum abiit, misso Io. Georgio filio ac nepotibus cum egregio nobilium comitatu. post eum Moguntinus VIIvir, et mox Coloniensis et Treuirensis VIIviri, Saliburgensis archiepiscopus, Vilelmus Cliuensis, et Holsati duces Dani. paucis diebus interiectis Augustus Saxo VIIvir cum amplissimo comitatu, et mox Gulielmus Saxo Vinariensis, cui cum Io. Friderico fratre de ditionis diuisione lis erat, Georgius Fridericus narchio Onolsbachij, Philippus Rheni comes, Otho Truchesus Augustanus. affuit et Teutonici ordinis, quamuis iam aboliti, vti supra demonstrauimus, magnus Magister, qui vt suum et imperij ius seruaret, diploma a Caesare impetrauit. tandem comitiorum factum initium VII kal. April. ibi Caesar auxiliorum contra Turcam expediendorum necessitate proposita, enixe rogat principes et imperij ordines, ne, quam Carolo V et Ferdinando ab eodem hoste lacessitis operam tam propensa voluntate detulerint, tam necessario tempore, et in ipsis imperij primordiis sibi denegent; nam Turcam totis viribus Viennam Germaniae propugnaculum oppugnare decreuisse, in cuius amissione praeter iacturam, etiam ipsorum decus verti, et ad ipsorum ignominiam proculdubio redundaturum, nisi Germania florentissima totius Europae regio atque hactenus inuicta, tam graui periculo praeuertat, et necessaria auxilia in tempore adhibeat. nec vero dubitare, quin eodem studio, quo erga maiores suos affectos se semper ostendissent, nunc coniunctis secum viribus ac studiis enixuri sint, vt et amplitudo imperij illaesa seruetur, et communis hostis conata impediantur: quod si fecerint, se vicissim operam daturum, ne tanti beneficij, quod ad communem Germaniae dignitatem et vtilitatem spectet, memoriam vnquam ex animo deponat. his dictis Albertus Baioariae dux Caesaris nomine haec capita proposuit, de quibus in comitiis decerneretur, vt ratio iniretur, qua haereses in pace religionis non comprehensae ex imperio eliminarentur, vt VIII OIO equitum et XL peditum OIO contra Turcos conscriberentur, quibus in treis annos stipendia per VIII menseis soluerentur, eaque collatio in signata pecunia fieret, quae tota, provt occasio vrgeret, in bellum impenderetur. imperialis item Camerae emendandae ratio iniretur, et quod in ea sancitum esset, locum haberet. decreta de publica tranquillitate et moneta seruarentur. dissidia inter principes de praecedendi ordine componerentur. postremo de Finalio in Liguria controuersia iam diu in comitiis agitata terminaretur, et subditis ditionis illius edicto Caesareo mandaretur, vt quamprimum arma deponerent. secundum haec, ante omnia, decreta auxilia aduersus Turcam maiora quam antea cuiquam Caesarum, et maiori animi alacritate, cum plerique praeter promissa auxilia imperij nomine, etiam priuatas opes et operam suam in eam militiam vltro deferrent. dein missus Finalium Parthinus, qui Caesari erat a consiliis, cum praefecto Tridentino, cuius auctoritate et interuentu lis inter Carrectos et loci subditos componeretur. inibi agitata Antonij Aldenburgici et regis Daniae atque Holsatiae ducum controuersia: cum Aldenburgicus
Delmenhorsti ac ceterarum ditionum suarum beneficium auctoritate Caesaris firmari peteret, illi etiam sibi vt proximis agnatis ex eadem stirpe prognatis idem beneficium, in quo ius successionis ab intestato haberent, concedi postularent: nam regem Christianum I comitem Aldeburgensem fratri suo Gerardo ea condicione comitatūs partem donasse, vt extincta Gerardi prole ad suos posteros ea rediret. ad quae Aldenburgensis replicabat: Delmenhorstanam ditionem non a Gerardo hereditate acceptam, sed cum multos annos in aliena potestate fuisset, solius comitis Antonij periculo ac sumptu primum quaesitam esse. deinde ditionem Harpestedensem coniugij nexu recens comitatui accessisse. quod vero ad ipsum comitatum Aldeburgensem attineret, quem a Gerardo hereditate acceperit, facile coniunctam beneficij gratiam Antonium Holsatis concessurum, si illi vicissim comites Aldeburgenseis velut proximos agnatos ac coheredes in Sleuici et Holsatiae principatibus beneficij ius habere patiantur: nam Gerardum Antonij auum illiusque posteros ad successionem in Sleuici Holsatiae et Stormariae ditionibus post Christiani stirpis interitum sollemnibus literis Hafniae scriptis vocatos esse. venit et eodem Sabaudiae dux, et post eum Mantuanus de Monferratensi principatu disceptaturi. Vinarienses fratres, quae per Palatinum et Saxonem VIIviros componi non poterant dissidia, a comitiis dirimi petebant; sed vrgente belli Turcici mole, omnes hae controuersiae, et caput etiam de religione in aliud tempus dilata sunt. comitiis interfuit Ioannes Franciscus Comendonus cardinalis Pij V Pontificis nomine, cum ex Polonia rediret, acceptis ab eo Augustae mandatis, necnon Marcus Siticus Altempsius itidem cardinalis, sed tanquam episcopus Constantiensis et imperij princeps. cum Pontifex nouus ex oratoris, quem in aula Caesarea habebat, et aliorum literis didicisset, in comitiis Augustanis inter alia capita, quae proponi debebant, de ratione componendorum religionis dissidiorum actum iri, id ad suam atque adeo Romanae sedis omnium aliarum matricis auctoritatem pertinere ratus, Commendono enixe iniunxit, vt si religionis negotium in comitia deduceretur, ipse suo nomine publice protestaretur, et Pontificem in cunctos qui aderant, tam seculareis, quos vocant, quam ecclesiasticos principes diuinae censurae gladium districturum interminaretur, et contra Caesarem inprimis, quem et imperio ac regnis et ditionibus, successionibus, et iurib. quae in Hispaniae regnis ei competebant, priuaturus esset. bene autem euenit, quod viro moderationis ac summae prudentiae negotium commissum est, qui veritus, ne ea protestatione magis animi exasperarentur, quam idoneum remedium malo, quod timebatur, pro tempore adhiberetur, aliam rationem deliberationis illius impediendae sibi ineundam existimauit; reque cum Caesare communicata, et spe ab eo facta negotij in aliud tempus reiiciendi, ad Pontificem scripsit, et protestatione ea nihil opus fuisse monuit. verum homo imperiosus, et qui nullas rationes voluntati suae contrarias admitteret, alteris mandatis enixe magis quam prius iniunxit, vt si mentio vlla de religionis negotio in comitiis fieret, publice protestaretur, et Caesarem atque alios principes Pontificis nomine a communione Christiana excluderet. sed neque secundis mandatis minister hero prudentior paruit: et commodum accidit, vt cum secunda mandata venerunt, iam illud caput in aliud tempus dilatum esset. non cessabat tamen Pontifex Caesarem imperiose per Commendonum monere, ne quid tale in deliberationem in comitiis deduci in posterum pateretur. in eo perniciose peccasse Carolum V, qui dum se negotiis sacris immiscet, confessionem Augustanam a Philippo Melanchthone conscriptam in comitiis proponi passus esset, et alio postea remedio auctoritate Caesarea intempestiue vsus, dum ita religioni consultum putat, religionem in discrimen reuocauerit. id rerum confusioni et turbis, quae postea in Germania incrementum sumpserint, caussam dedisse; facturumque melius maximum alioqui imperatorem fuisse, si venienti malo, cuius principia semper infirma sunt, mature ac validis remediis occurrisset. nunc libertate pessima in imperio permissa spiritum vertiginis inter Germanos regnare, et quot homines a vera Romana religione dissident, tot sectas esse, fluctuantibus in incerto opinionum salo ingeniis, et cum locorum mutatione pariter mutantibus. eam opportunam occasionem a Deo oblatam videri, vt malo tempestiuum remedium
adhibeatur, dissidentibus partibus, quae bene conuenientes difficilius ad officium reduci possent. inprimis procurandum esse, vt concilium nuper Tridenti celebratum vbique in Germania publicetur, et si per vniuersam Germaniam non possit, saltem in ciuitatibus, quae maiorum religionem retinent, promulgetur; puta Salseburgi, Constantiae, Eisteti, Augustae, Frisingae, Passauij, Brixinae, ac Tridenti. et quoniam episcopi, quo minus dioecesanas synodos celebrare possint, eo impediuntur, quod Metropolitani, a quibus initium fieri debuit, nondum suas celebrauerint, agendum cum Moguntino ac ceteris archiepiscopis, vti concilium Tridentinum in synodis suis recipiant, vt eorum exemplo suffraganei in dioecesi quisque sua illud publicandum curent. monendum vero Coloniensem, vt confessioni iuxta concilium Tridentinum promulgatae, et in cuius verba per Galliam, Italiam, Hispaniam, Sarmatiam, Pannonias passim episcopi, etiam in Germania plerique, iurauerunt, et ipse subscribat; si facere detrectet, censurae ecclesiasticae subiiciatur, et VIIvirali dignitate abdicetur. prouidendum item Caesari, quandocunque contigerit Magdeburgicum praesulem nuper electum fatis concedere, ne VIIvir Saxo in eam matricem totius Germaniae ecclesiam, vti iam in treis vicinos episcopatus fecerit, manus iniiciat. eandem de Argentinensi episcopatu sollicitudinem esse debere; libros sectariorum et improbatae lectionis, quantum fieri potest, prohibendos esse; pios vbique et publicandos cum cura et disseminandos; praemia viris doctis a praesulibus opulentis proponenda, et seminaria vbique in ciuitatibus iuxta concilij Tridentini praeceptum instituenda. postremo agendum cum Caesare ac reliquis Imperij principibus, vt quamprimum Palatini VIIviri audacia, qui aliam a confessione in comitiis recepta amplectatur, et praesules vicinos et in ditione sua et vbique diuersis vexationibus oppugnet, auctoritate imperiali coerceatur. quod de Palatino addidit, non frustra fuit. nam Commendonus captata occasione cum videret Christophorum Virtembergicum, et Volfangum Baioarum Bipontinum infestis animis in Palatinum ferri, qui praeter duas, Catholicam et Augustana confessione comprehensam doctrinam, nullas alias in Imperio admittendas contendebant, ita enim in comitiis decretum esse, Caesarem adit, et vt tam pulcram occasionem sectarium virus ex imperio expellendi minime praetermitteret, monuit. quod ille non segniter fecit, habitoque super ea re principum consilio, Palatino denunciatum est vt VIIviratu cederet, quem Caesar in eius filium libenter collaturus esset, aut Caluinianae sectae pastores ditione sua excluderet. sed cum ille, nisi caussa cognita, Caluinianam religionem damnari minime aequum esse diceret, et id communis hostis atque adeo Pontificis astu fieri, vt commissis inter se Imperij principibus publicam Germaniae pacem turbaret, Augustus Saxo VIIvir iam totus in bellum contra gentileis suos intentus, et qui vereretur, ne turbata imperij quiete, illi maiores animos simul ac vireis sumerent, intercessit; et cum aliis principibus, qui Palatinum oppugnabant, consilia ac vireis coniungere recusauit; et ita conatus Commendoni et aliorum principum irritus euasit. venerat ad comitia Kal. Maiis ad Caesarem Bernardinus Bocatellus Redonum episcopus de nuptiis regis cum Maximiliani filiia acturus, a quo quinque post diebus Hispanorum et Thomae Perrenoti Chantoneti inprimis, qui res Philippi apud eum procurabat, consiliis et violentia circumuento responsum indignum iuxta et insolentiae plenum scriptis mandatum tulit. eo praefatus Caesar sibi gratissimum accidisse, quod sereniss. et Christianiss. rex arctiorem adfinitatem secum exoptet; existimare quoque se ait, hoc regis desiderium a bono ac sincero animo proficisci, qui sciat, quo arctioribus vinculis Caesarea maiestas et vniuersa inclita domus Austriaca cum ipso inclitoque Franciae regno consociata fuerit, eo quietiorem et pacatiorem quoque fore totius Christianae reip. statum, plurimique momenti allaturam huiusmodi coniunctionem ad propagandam diuini nominis gloriam, et propulsandam vim ac potentiam Turcicam, quae Christianorum discordiis in eam excreuit magnitudinem, vt iam non formidolosa solum, sed nisi coniunctis animis ac viribus obuiam illi propediem eatur, proculdubio Christiano orbi perniciem sit allatura. se vero non citius responsum dedisse, quod de ea re prius serenissimum et Catholicum Hispaniarum regem fratrem ac patruelem suum carissimum,
qui cum arcta adeo necessitudo sibi intercedat, vt alter alterius negotia citra vllum fere discrimen eodem loco, quo propria, habeat, consulendum duxerit. licet igitur non desit cui maiestas Caesarea minorem natu filiam, nam de grandiori iam statuisse, pro dignitate et commodo inclitae domūs Austriacae elocare possit, tamen quia maiorum suorum vestigiis insistens publicam Christiani orbis et sacri imperij Romani, cuius cura ac ditiones tueri recuperare et augere teneatur, vtilitatem priuatis commoditatibus semper anteposuerit, non recusare, quin his condicionibus matrimonium a rege expetitum contrahatur: vt ante omnia rex Metensem, Tullensem ac Virodunensem episcopatus, quae sunt insignia S. imperij Romani membra, in pristinam liberatem ac eum statum restituat, in quo erant, priusquam a piae memoriae Sereniss. quondam rege Henrico regis parente occupati ac distracti fuissent. vt rex confestim bona fide ac sine vlla dissimulatione expresse renunciet paci et amicitiae principis Turcorum, seque Caesari contra illum coniungat, atque vt vniuerso terrarum orbi de iustiusmodi coniunctione ac foederatione certo constet, mox valida auxilia in regnum Hungariae destinet, eaque in limite sumptibus suis alat. additum, vt ipsi Caesari, si contigerit vt inter Christianissimum et Catholicum reges bellum oriatur, liberum sit cum Catholico rege defensionem iurium domus Austriacae et Burgundiae suscipere. his condicionibus a rege adimpletis et acceptatis, nec aliter, Caesar se de matrimonio cum rege transigere paratum ostendit; et a Redonensi petit, vt responsum hoc non sine matura deliberatione factum ad regem perferat. postridie quam traditum responsum est, et Non. Maij Redonensis ad Caesarem cum scripto redit, et illud se legisse dicit, ex quo cognouerit, indignam honorifica adeo regis erga Caesarem voluntate, quam et adfinitate arctiore cumulare iam a triennio expetiuerit, gratiam referri, ac se existimasse, siquidem rationes Caesaris non ferrent, vt de eo, quod suum est, libere statuere posset, vt honestiore erga regem excusatione vteretur, et regem quidem eam in bonam partem accepturum fuisse; nunc condiciones, quae proponerentur, non matrimonij eas, sed pacis leges videri, quae victo a victore praescriberentur; nec vero eo res regis redactas esse, quicquid Hispani iactitent, vt quidvis pati et facere cogatur, qui quidem extra matrimonij caussam, cum se belli Turcis inferendi occasio obtulerit, vt primarium inter Christianos principes regem decet, in sumptuum et periculi partem vltro venturus sit; sed nolle, vt potius vxori suae, quam sibi orbis Christianus ob id obstrictus sit. nam alioqui aequalia omnia esse, et dignum regem tali coniuge, eaque verborum modestia hactenus negotium tractatum, vt expetendum fuerit, alia ratione ab eo discedi. nec magis ad rem facere, quod quasi protestationis loco additum est, si quidem bellum inter reges oriatur, adfinitate cum rege contracta minime prohiberi Caesarem, quo minus Catholico regi contra regem Christianissimum se coniungere posset. nam id praemature dici, quippe firma inter duos reges pace et amicitia. quod si accideret, vt inter se dissiderent, tamen hoc ad Christiani principis officium pertinere, ne eum prior lacesseret; a quo nullam iniuriam accepisset, siue eius filiam in vxorem duxerit, siue non duxerit. quod si aliter sentiret, tamen expectandum fuisse, dum rex eum pactis ad id adigere vellet, vt superueniente inter reges bello neutrius partibus se addiceret. tunc enim, nec prius, tempestiuum fore mentem super ea re suam aperire. quae omnia non a se dicuntur, vt Caesarem vlterius de matrimonij negotio vrgeat, quod pro omnino abrupto habeat; nec vero regem in posterum de eo verba facturum, sed vt apud eum in parte iusto dolore se exoneraret, ex scripto illo minime ad regis amicitiam ac dignitatem respondente concepto. ceterum Caesarem rogare, excusatum se haberet, si neque scriptum illud acciperet, neque quidquam earum eondicionum ad regem referret. his dictis cum instaret Caesar, vt responsum scripto mandatum sibi traderet, recusauit Redonensis, et a se pariter atque a Caesare dicta nihil ad rem, de qua agebatur, facere respondit; et ita a Caesare dimissus est, qui postea Redonensis animum simul et prudentiam laudauit, cum se a Chantoneto et Hispanis deceptum intelligeret, nihil aliud molientibus, quam vt rebus nostris, vel cum Caesaris iactura incommo darent. quod et Caesar per Philippum comitem Rheni, qui aderat, rebus
nostris valde addictum Redonensi non obscuris verbis significandum curauit. regina per literas Alfonso Ferrariensi negotium dederat, vt de eo matrimonio cum Caesare sermones sereret, sed temporum habita ratione e re ac dignitate regis visum est, vt supersederetur. ita negotium illud omnino tunc intermissum est, quod quadriennio post retractatum ac tandem confectum est, vt suo loco videbimus. Dum haec Augustae agerentur, Carolus Caesaris frater indicta Posonij comitia celebrauit, tam facileis Hunnicorum procerum animos nactus, vt non solum vniuersis eius postulatis in tam iusta ac necessaria caussa assentirentur, sed etiam vltro in eam expeditionem profecturos profiterentur, si aut Caesar, vel quispiam ex eius fratribus huic bello interesset. quibus confectis Viennam sine mora tendit, et eandem gratiam ab Austriacis impetrat, collationibus pecuniarum ex prouinciae consensu imperatis ad munitiones vrbis instaurandas et aliis in eam rem vtilibus decretis factis. sub exitum comitiorum Augustus VII vir, qui cum OIO IO equitibus egregie instructis venerat, solitis ceremoniis magna pompa diploma a Caesare suscepit. eadem gratia Vinariensium fratrum et Palatini VII viri absentis legatis facta. in his comitiis praeterea III Eid. Mart. Gulielmus Grumbachius, qui Herbipolim ante triennium insidiose occupatam diripuerat, cum Ernesto Mandesloo et Gulielmo Steinio ac sociis, qui apud Ioannem Fridericum Saxonem in arce Gothana receptum habebant, publice denuo proscriptus est. Interea Ioannes Transsiluanus sumptis regis Pannoniae, Illyrici, Croatiae ac Stiriae electi titulis literas ad vrbes, proceres, ac nobilitatem prouinciarum illarum dat, quibus significabat, Turcorum imperatorem per literas a cubiculario ad se allatas sibi serio mandasse, vt vniuersos regni Pannonici ordines ad obsequium ac fidem sibi amice praestandam hortaretur; rem sibi admodum gratam fore, si mutuam inter se concordiam tuerentur, ac suum obsequium certantibus erga se studiis contestarentur, ne toties copias militareis instruere, bellumque damnosis sumptibus parare ac tam laboriosa itinera suscipere cogerentur. itaque sibi in tempore consulerent, antequam ipse in Pannoniae fineis penetraret, nam sero de salute, hoste semel intra viscera accepto, cogitaturos; quibus Solimani mandatis satisfaciens, pro sui muneris functione ac propensa voluntate, qua erga remp. afficiatur, hos officiose ac benigne hortatur, vt si se saluos cupiant, iam tandem resipiscant, et mature in commune consulant, et dum licet, perniciem patriae ipsis liberisque eorum imminentem auertant; se pro sua clementia daturum operam, vt nunquam ipsum sui dissimilem experiantur; et apud Solimanum enixurum, vt reip. Christianae salutem ac communem patriae vtilitatem sibi praecipuam esse intelligant. ob id Thordae comitia indicit VI Eid. Mart., quo si singuli venite non possint, vt sumptibus parcatur, pretium videri, vt quatuor viros auctoritate ac prudentia praestanteis ad comitia cum plena transigendi facultate transmittant. huius epistolae cum complura exemplaria per Pannoniam et finitimas prouincias diuagarentur, Schuendius, qui tunc ad Vngnanum morabatur, ad illam responsum protinus conscribi suo, tanquam Caesaris per eas prouincias legati, nomine curat IIII Non. Mart. quo ex occasione literarum Transsiluani fuco plenarum proceres hortabatur, vt a Ioanne sibi cauerent, patrocinium communis Christianorum hostis ostentante, quasi Turcorum tyrannus de salute ipsorum sollicitus esset, aut eorum, quae ad ipsorum incolumitatem pertinent, curam gerat, cum contra CC abhinc et amplius annis et ipse ac eius maiores nihil magis in votis habuerint et elaborauerint, quam vt florentissimum hoc olim regnum vi et armis, et cum aliter non possent, insidiis, dolis, et excitatis inter proceres dissensionibus, euerterent. neque vero de fide eorum aut prudentia dubitare, sed sui officij existimasse, eos commonefacere, vt nihil de pristino studio erga patriam ac Caesarem remittant, et ad bellum non modo iustum sed necessarium se parent, quippe pro aris et focis susceptum, et cuius proinde felicem a Deo exitum sperare debeant, sibique persuadere Transsiluanum, qui tot calamitatibus caussam dederit, debitas impietatis poenas mox daturum. postremo vniuersis nomine Caesaris mandat, vt posthac cum Transsiluano nihil commercij habeant, nec, nisi contumaces haberi et grauissima supplicia experiri velint, quemquam ad eius conuentus ablegent. iamque et Ioannes et Turci in armis erant, et
Ainascum oppidum praecipuo milite nudatum haut longe ab Agria per absentiam praefecti scalis admotis inopinato aggrediuntur IX Kal. Maij, et vi capiunt, trucidatis defensoribus. quo successu inflati cum castra ad Sigethum promouissent, egresso in occursum Nicolao Zerino cum delectis acriter et diu pugnatum fuit quattuor horarum spatio: ac postremo hostes in fugam compulsi Quinquecclesias se receperunt. sub id tempus solutis Augustae comitiis Caesar praecipuis ducibus Germanis mandat, vt militem passim conscribant, qui fere ij erant, Philibertus marchio Badensis, Georgius Helfenstanius, Nicolaus Hatstatus, Gul. Velherthunus, Ludouicus Vngnadus, Buchardus Barbius, Iacobus Schellembergus, Christophorus Schellendorfus, Georgius Praunus, Guntherus comes Schuartzenburgicus, Christophorus Liechtenstanius, Zacharias Grumbergus, et Bernardus Hardecus. inde Caesar Viennam contendit, quae superioris olim Pannoniae, nunc Austriae metropolis est, in qua fere domicilium sibi delegit. mox nuncius ad eum venit, Solimanum ipsum Byzantio egressum magnis itineribus per Sophiam Moesiae vrbem et Nisam in Bulgariam cum LXX OIO armatorum peruenisse, atque inde Taurunum contendere, praemissis Hali Pertao purpurato, et compluribus prouinciarum praetoribus, dato item negotio equitum tribuno Asiae minoris, vt per Gallipolim transiens cum acceptis ibi copiis secum iungeretur. vbi vero Taurunum venit, Ioannes ad eum profectus cum muneribus est, et ad conspectum admissus tutelarem eius manum deosculatur gratias agens, quod clientem suum tam studiose ab iniuria tueri pergeret. interea Schuendius Hustum oppidum arcta obsidione cinctum oppugnabat, quoque propius hostem sciret, eo magis obsidionem vrgebat. diuersa parte purpuratus Budensis Palotam oppidum, quod octauo lapide a Iauarino abest, haut longe ab Alba regali, VIII Eid. Iun. obsideri ceptum, cum octiduana pulsatione fere moenibus denudasset, praefectus loci Georgius Thurigerus vir strenuus, et qui iam aliquot impetus summa virtute sustinuerat, grauiter ex fragmenti saxei ictu resiliente vulneratus est: magnoque in periculo oppidum erat, vrgente obsidionem purpurato, vt ante aduentum Solimani operae pretium aliquod fecisse videretur, et defensores in eo erant, vt abiecta auxiliorum spe de deditione cogitarent, cum metu de auxiliaribus a tergo venientibus iniecto Turci subito obsidionem soluunt, abductis secum tormentis, vno tantum relicto ante confracto, et aliquot cadis sulphureo puluere et farina plenis, quibus nostri potiti sunt. venerat Iauarinum Georgius comes Helfestanius adductis secum XII peditum vexillis. is XVIII Kal. Vtil. plaustra XC pabulatum emittit, adiunctis IO CCCC delectis peditibus, quos conspicati exploratores Turci maiores copias esse rati, quam re vera essent, trepidum nuncium ad purpuratum afferunt, qui missos suspicatus, vt obsidionem soluerent, mox vasa conclamari iubet, et praeter spem obsessorum a Palota discedit, cuius mox muri ab hoste diruti aucto arcis praesidio instaurati sunt. iamque IIII Germanici peditatūs legiones conuenerant, ducibus Remero, Balderduno, Helfestanio, et Polvillerio. equitum Teutonicorum XX OIO fuisse memorant, IIII Hungarorum egregie armis instructorum. auxiliares externi et complures in exercitu numerati sunt. nam Sabaudus CCCC equites scloppetarios summisit, Cosmus Florentinorum dux III OIO peditum ad Caesarem missa suis sumptibus alebat. Vilelmus Gonzaga Mantuae dux pecunia, resp. item Genuensis et Lucensis eum adiuuerunt. Ferrariae vero dux Alfonsus Atestinus vltra C aureorum OIO Caesari commodata cum magno nobilium fortissimorum virorum numero bello interesse voluit, atque alij plerique ex diuersis Europae partibus reguli, proceres, ac nobiles sola rei fama impulsi summa alacritate in castra confluebant. classem quoque Caesar in Danubio instruxerat, in qua erant XII triremes, ac XXX naues onerariae, quae III OIO scloppetariorum fere Italorum, quibus praeerat Blachus Germanus militiae Melitensis eques, et plerasque praeterea machinas portabant, ab omni sagittarum iniuria tutae, interim dum omnes ad Iauarinum conuenirent, Eccius Salmensis comes loci praesectus cum potiore copiarum parte Palotam, quae instaurabatur, venit. ibi relicto comeatu et impedimentis, cum delectis equitibus Vesprinum, quod II OIO passuum abhinc abest, vrbem amplam nec satis munitam excurrit, vt loci situm e propinquo
templaretur, reliquo exercitu exiguo interuallo subsequi iusso. propinquantibus praecursoribus loci praefectus tormenta in nostros displodi, iubet, quorum displosione cum pars moenium ruinosa et vetustate infirma corruisset, Salmensis casum in omen vertit, et cum captis Turcorum exploratoribus intellexisset, praefectum loci consilio Christianis incommodandi oppido egressum magnam praesidij partem secum duxisse, statim copias accedere iussit, quae noctis interuentu nihil eo die molitae sunt, sed statim summo mane scalis admotis, cum praesidiarij frustra noctem ruinis sarciendis impendissent, impetum faciunt; et testas artificiosis ignibus ardentes in interiora iaculati portas exusserunt, et oppido potiti vigiles trucidarunt, praecipuis frustra in arcem confugientibus et subter fornices latentibus, qui inde producti ad vnum fere interfecti sunt, quod non ita pridem captiuos magno numero Christianos summa immanitate occidissent. proceribus quibusdam captis parcitum, qui statim Posonium, vt ibi in arce asseruarentur, sub custodia missi sunt. Salmensis Thurigero cum idoneo praesidio Vesprinij custodiae imposito Iauarinum redit. successum hunc tristitia admixta turbauit, nuncio mox allato, nostros, qui Leuentium oppidum haut procul a montanis castellis tuebantur, cum ad hostem inuadendum egressi essent, ab eo a dispositis insidiis circumuentos, plureisque illorum partim vulneratos partim captos, inter quos fuit Bartholomaeus Horuatus, vir eximia virtute ac militari peritia clarus. inde Tattam siue Theodatam a nostris itum, quod est oppidum inter Iauarinum ac Comaram, ex quo Caesarianis multum damni inferebatur. id valde exiguum est, et distat a Danubio introrsus contra Comaram paucis milliaribus Hungaricis, olimque Theodatum vocabatur. Salmensis XIIII Kal. VItil. prima luce copias admouet, et conspecto quodam Turco de facie sibi noto colloquium poscit, quod a praesidiariis permissum est; per eumque denunciat obsessis, si vltroneam deditionem faciant, se illos incolumeis saluis rebus dimissurum. cum negaret Turcus illos assensuros, et exiguam moram peteret, dum responsum a Budensi praefecto peterent, hac lege, vt nihil interim vtrinque moueretur, nostri post aliquod spatium vim faciunt, et pari vi intus res a praesidiariis geritur; qui XXIIII muralibus machinis, continua displosione nostros arcebant. Salmensis contra VI admotis Viroduno negotium dat, vt ea parte, qua magna strage moenia deiecta erant, cum suis vim faceret. cum vero res periculo non careret, si ab vna parte obsessos adoriretur, ille sic suos distribuit, vt in vallis sinistro latere OIO scloppetarios locaret, qui vmbilico tenus aqua extarent, et totidem ad eam murorum partem, quae pulsatione diruta erat. ipse cum II OIO peditum ad oppidi partem profectus illico inuasionis signum dat; praesidiarij qui totam belli molem ad ruinam incubituram putarent, eo accurrunt vniuersi et contra nostros aqua transmissa irrumpenteis totis viribus dimicant. interim Salmensis ad portam impetum facit, qua refracta inopinato ingressus, vndique circumuentos defensores fere trucidat, L tantum, qui se in turrim incluserant, saluis, qui deditionem fecere. in iis erant loci capti et Vesprinij praefecti, et quidam alij duces primarij, qui mox Viennam sub custodia transmissi sunt: vbi rei bene gestae nuncio ad Caesarem IX Kal. VItil. allato, gratiae Deo actae, et supplicationes decretae. mox Gesterum castellum ab incolis Turcis metu aduentantis Salmensis desertum, quorum exemplo Vethaimenses, Ischochiari, Sanbochiani et aliorum castellorum incolae flamma prius iniecta Strigonium se receperunt, quo et iturus Salmensis putabatur. ita pacata circum regione, quae antea a praedonib. quos Hungari Heidones, Poloni Cosacos Dalmatae Vscochos, Turci et Illyrici Martellosos vulgo nominant, huc illuc libere discurrentib. infestabatur, proxima cura fuit omnia comparare, quae ad potentissimi hostis aduentantis impetus sustinendos necessaria essent, et interea copiis ad Iauarinum contractis, eius motus ac progressus obseruare. et Maximilianus pius princeps, qui vireis humanas citra diuini numinis gratiam debileis ac fluxas seiret, ante omnia instituerat, vt Viennae et in castris ad tintinnabuli sonitum omnes in genua procumbentes publicis precationibus pro communi salute cottidie defungerentur. itaque passim videre erat, in vrbe per vicos et extra per vias cunctos ad signum statim genua flectere, et si in equis essent, mox ex equo ad preces faciendas
descendere. omnia item spectacula, lusus, tripudia et huiusmodi lenocinia, quibus homines ad voluptatem alliciuntur, edicto prohibita. sub id tempus Adrianus Baleonus, vir militari laude insignis Viennam ex Italia venit festinatis itineribus, qui postea Italis auxiliaribus a Caesare praefectus est. eum paullo post Alfonsus Castaldus subsecutus est cum copiis suis. venere et a Sabaudo CCCC scloppetarij equites egregie instructi ductore Camerano comite viro strenuo, et a Cosmo auxiliares missi ductore Aurelio Fulgosio. multi etiam reguli ac proceres ad famam exciti ex diuersis orbis partibus huic militiae vltro nomen dedere. ex nostris Henricus Lotaringus ducis Guisij in Aureliani obsidione interfecti F. adhuc puer, innata genti animi magnitudine iam in illa aetate decoris bellici cupidus, ex consilio Caroli cardinalis patrui, cum delecta Gallicae iuuentutis manu in castra venit, et mox Timoleon Cosseus, Philippus Strozzius, Vidus Sangelasius Lansacus, qui priore anno cum Melitam serius venissent, inde perlustrata Italia in Pannoniam concessere. ex Britannica nobilitate Thomas Smithus, Gulielmus Georgius, Henricus Cambernonus, Philippus Budasaltus, Richardus Greiueuillus, et Thomas Gottonus. Albertus Lascus illustris Sarmatiae regulus, qui in Pannonia multa castella possidebat, ne induciae inter Polonos et Turcos pactae violari viderentur, ipse non tanquam Polonus, sed veluti vnus e Pannoniae regulis cum suis Pannonico habitu indutis, ij III OIO Sarmatae equites erant, ad Caesarem venit. ibi quid facto opus esset consultantibus, initio placebat Strigonium ducendum esse, quo capto magnum operae pretium fieri, et Turcos ab oppugnatione Iulae et Sigethi abduci: verum alij contra disputabant, obsesso Strigonio necessitatem aleae proelij subeundae imponi tam vicino Solimano: quod cum vitandum esset, ne vno certamine, cuius exitus anceps sit, totius Christiani orbis vires in discrimen vocarentur, eam obsidionem in aliud tempus magis opportunum differendam videri. quam in sententiam abiit Maximilianus, et in praesentiarum satis habuit, Noricos ac Pannonicos fineis tueri, iusso Salmensi copias suas a Talla, quae longius a Danubio aberat, quam vt illuc commode comeatus conuehi posset, in castra adducere. sub id tempus Schuendio, qui certo consilio in Pannonia superiore et agro Cepusiensi, dum Caesar castris ad Iauarinum positis cum numerosissimo exercitu hostium motus ac progressus obseruaret, subsistere iussus fuerat, cum Tataris Ioannis rogatu a Solimano excitis, res fuit. nam cum illi late cis et trans Tibiscum cursitantes praedis abactis omnia infesta facerent et homines cuiusuis aetatis ac sexus partim trucidarent, partim in seruitutem raperent, sustinuit primo impetum Schuendius, eos quippe numero superiores adoriri nequaquam tutum ratus, dilato in hoc vsque tempus proelio, quo praecocium fructuum et vuarum maturarum esu homines voraces semetipsos conficerent: tum eos morbis languidos et numero non parum deminutos adortus, ad X OIO nullo prope negotio caecidit, et finibus eiecit, praetorum Turcicorum, quorum ductu in Pannoniam descenderant, altero interempto, altero letaliter vulnerato; deinde Georgij Bebeci, qui a Caesare ad Ioannem transfugerat, et cum Turcis se coniunxerat, arces aliquot, Tabaticam, Pelesozium, Gombazzecum, Crasenahurcam, Gadigen, aliaque his vicina castella ac munitiones expugnauit. iamque Solimanus in eo erat, vt Tauruno progrederetur, cum missi praecursores traiecto Drauo nostris occurrerunt haut longe ab arce Siclouescha, quos Serinius de hostium aduentu per exploratores certior miserat, ducibus Gaspare Alapiano, Nic. Cobacho et multis aliis delectis centurionibus, qui si occasionem rei bene gerendae se offerret, incautos inuaderent. hi palanteis summo mane nacti, metu iniecto, quasi maior numerus sequeretur, caedunt, plerosque in fugam vertunt, duce ipsorum grauiter sauciato, et postea in palustribus locis, vbi se occuluerat, extincto. filius eius cum aliis captus et Sigethum abductus cum praeda ingenti, in qua praeter camelos, equos, mulos et alia iumenta, multa quoque vasa aurea et argentea reperta sunt, nec non multum et auri et argenti signati. vniuerso exercitui Caesar praefecerat Ferdinandum fratrem et per eius absentiam Guntherum Schuartzenburgicum, Paullum item Iaderensem tormentorum praefectum creauerat. ipse prid. Eid. VItil. Vienna discedit, imperatorium vexillum duce Pomeraniae praeferente, et
recta Altemburgum, quod II OIO passuum a Iauarino abest, contendit, quo iam Boemus equitatus venerat, in VII cohortes distributus, quae suis sumptibus merebant: item equitatus a Silesia et Lusatia summissus, cui Teufelus et Schuartzemburgicus praeerant. eodem tempore ad Caesarem venit ex Italia Prosper Columna, Angelus Caesius, et Nic. Gambara, singuli cum comitatu suo, et post eos Alfonsus Atestinus Ferrariensis cum CCCC nobilibus egregie ornatis, CCC scloppetariis, C leuioris armaturae, ac totidem cataphractis equitibus, ductoribus Cornelio Bentiuolio et Herculano Conrario, quasi ad spectaculum instructis; venere et in castra Volfangus et Richardus Palatini Neoburgici, et Baioarus minor natu princeps. interea Solimanus transito Sauo, quo Drauum quoque, qui e Valeriae seu Stiriae regionum ac Noricis montibus ortus Mora accepto in Danubium euoluitur, copias traiiceret, admirandi operis pontem struere aggressus vltra milliare porrectum et XIIII cubitos latum XII dierum spatio inchoauit, et absoluit, XXV OIO hominum in eo opere vsus, aemulatione Caesariani illius pontis summa celeritate et sollertia olim supra Rhenum strati. nam princeps ille, nulli maiorum suorum animi magnitudine inferior, etiam historiarum lectione delectabatur, et Caesaris commentarios in linguam vernaculam vertendos curauerat, cuius imperij veluti successor, sic virtutum ac gloriae dignus heres haberi volebat. ita autem opus pluries iam, sed irrito successu, propter aquarum violentiam, tentatum instituerat, vt vbi trabes ac tigna propter latitudinem, rapiditatem et altitudinem fluminis destitui commode non possent, lintrib. incommodum illud suppleretur, ac magnis nauigiis, quae ferreis ac validis catenis inuicem connectebantur, supra quae pontem iussit continuari, atque ita exercitum omnem in alteram ripam commode traiecit VI Non. Vtil. et Mustaphas quidem Bosnensis praefectus, Catambeius, ac plerique alij primarij duces flumine ita transmisso Ottonum versus iter habuere, et XII Kal. VItil. Quinquecclesias peruenerunt; vnde ad Albam regalem proficisci iussi sunt, vt Budensi praefecto praesto essent, si quid nostri ab ea parte molirentur. hos mox sequi iussus Hassanbegus cum multis militum cohortibus; nec multo post Asiae minoris purpuratus, cum magno Sangiacorum numero, ponte superato, in planitie Muatschensi imperatori suo praetorium erexit, qui mox illic eodem itinere aduenit, et inde quintis castris Sigethum versus castra promouit, quae primo ab oppido lapide Non. Vtil. ad Laurentij fanum metatus est, cum biduo ante Oroslanum Budae purpuratum, quod negligenter in suo munere versatus esset, capite plecti iussisset. Sigethum ab Anthemio quodam regulo, vti indigenae aiunt, conditum ad Pannoniae confinia in lacu spatioso mediocris altitudinis situm vndique circumfusis paludibus cingitur, et ab vna tantum parte continenti coniungitur, qua frontem duobus propugnaculis validis munitam pandit ex aggere ac tignis connexis structam, instar murorum Gallicorum, quorum Caesar mentionem facit. duplici oppido ac duplici arce constat. frons meridiem versus obuertitur; ad ortum et occasum latera spectant, ad quae duobus tantum pontibus vtrinque accessus patet. Serimus, qui loco praeerat cognito Turcorum aduentu, vocatis in arcem interiorem proceribus; ciuibus, ac militibus coram iis sollemne iusiurandum concipit, quo, ita se Deus trinus et vnus adiuuet, cum iis victurum ac moriturum, et fidem Deo ac Caesari summo magistratui datam seruaturum pollicetur, et idem sacramentum ab ipsis exigit, Caesarique ac sibi ipsius legato obsequium praestari petit. tum si se in obsidione occumbere contingat, suo loco Gasparem Alapianum summum ducem designat: legibus insuper propositis ad disciplinam militarem pertinentibus, in quas illos iuramento adigit; vt si quis obedientiam duci aut centurioni denegauerit, aut imperium detrectauerit, et contra ipsum gladium strinxerit, impune interficiatur; si quis epistolam a Turcis acceperit aut legerit, pariter occidatur; quod si per sagittam missas, aut aliquo loco dispositas inuenerit, eas duci suo statim exhibeat, qui eas igni tradere iubetur; qui stationem iniussu ducis sui deseruerit, stranguletur; si duo occulta quaedam consilia tractare et inter se mussitare deprehensi fuerint, ambobus gula sine mora frangatur, et qui talia viderit, vel audierit, et familiaritatis caussa indicare noluerit, eadem poena afficiatur. his et aliis ad annonae inter militem parce distribuendae curam edictis
propositis, patibulum in arce maiori erigi iubet, eique mox militem gladium in ducem quendam strinxisse conuictum ad exemplum affixit, et vt omnem gratiae et condicionis honestae spem commilitonibus suis praecideret, Mahumetum ducem primarium, homicidiis in via Sigethensi crudeliter patratis infamem, in crucem sustulit. tum nobilibus ac militibus in maiore oppido degentibus imperat, vt suas aedeis demoliantur, paleamque exsportent: in noua autem vrbe habitantibus, vt stramen in domos transferant, quo ciuitas, quae alioqui lignis et sepibus cingebatur, cum opus esset, igne iniecto facilius conflagraret. tum lustratae copiae, et inuenti omnino sunt bellatorum II OIO CCC, nec plures oppidani, exceptis mulierib. ac pueris. ante Solimani aduentum, Asiae praetor et Akauskius purpuratus cum XC OIO Turcorum eodem venerant, quo mox et C OIO bellatorum confluxere, et e vestigio cum nostris ab exortu diei ad meridiem vsque intra septa velitario certamine depugnant. postridie illi ipsi duces cum XC OIO inde abeunt, et mutato hospitio apud Simelehouium quadrante milliaris ab arce, in edito colle a Sigethi vineis non longe dissito, considunt, statimque ibi et sequentibus diebus, donec Solimanus aduenit, cum nostris dimicarunt, pluribus ex suis desideratis, qui tormentis manuariis ex arce displosis enecati sunt. vbi Solimanus venit, Sigethanis vineis adiacentem collem occupat, statiuis in eo collocatis, vnde vniuersis machinis, quas secum adduxerat displosis, quasi initium obsidioni fecit. secundum haec, Turci aggerem ad oppidum nouum ducunt, et fossa ac vallo muniunt, vimineis doliis terra oppletis et ad tormentorum nostrorum ictus oppositis, ac demum VI Eid. VItil. tribus locis locum pulsant. Halis purpuratus tormentorum praefectus aggerem iacere, et infra arcem interiorem noctu munitionem iuxta regium hortum in ipsa palude seu fossa arcis moliri, eoque muraleis machinas statuere aggreditur, ac postridie pulsationem inchoat, qua a diluculo ad vltimum crepusculum continuata, arcis interioris turrim et tintinnabula in ea confregit; nec nocte quidem verberatio intermissa, multis ex defensoribus interfectis. quo factum, vt Serinus conspecta suorum clade, nouum oppidum prima luce incendi, et veteris arcis portas occludi iusserit, quam hostes omni vi expugnare connituntur, et structis pontibus ex materia ruderibus et terra compactis, quibus munimenta ex saxis vellere ac succida Iana stipatis imposuerunt, proprius accessere, a nostrorum ictibus pluteorum illorum ope defensi ita vt nostri contra resistere non auderent. tandem XIIII Kal. VIIbr. facto impetu post longum et vtrinque maxime cruentum et obstinatum certamen vetus oppidum expugnant, in quo desiderati plures ordinum strenui ductores. qui vero in arcem confugere nequiuerunt, Turcis eos ad pontem praelongum in lacu stratum, ex quo ab oppido in arcem ibatur, summa velocitate anteuertentibus, crudeliter trucidati sunt. Turci oppido potiti, mox per paludes ac fossas fere ea tempestate desiccatas, et tantum limo et alto luto fatiscenteis, ruderibus, arbustis, ac fascibus binas vias muniunt, easque cratibus iactis sternunt: ac biduo post Halis per aggerem ita munitum arcem interiorem adoritur, vnde post acrem pugnam postremo reiectus est, amissis multis ex suis, et in his Miserkio purpurato, et duobus praeterea signis, quae laeti nostri secum abstulere. cum vero vniuersis viribus oppugnationem tentare decreuissent, ei diem IIII Kal. VIIbr. destinant, quo B. Ioannis Baptistae decolationis memoria celebratur, magna fiducia prosperi successus ex eo concepta, quod Belgradum siue Taurunum illo ipso die ante XLV annos a Solimano captum meminissent, et caesum in acie Ludouicum regem ad Mogacium; Rhodumitem et Budam eo die captas: nec solum eum diem, sed totum VItilem mensem occulto quodam auspicio non solum Solimano, sed etiam Selimo ipsius parenti felicissimum extitisse. nam eodem mense magnum Ismaelem in Calderanis campis, et Campsonem Gaurum Memphiticum regem ad Singam ab eo deuictos; quin et memorabant eodem mense Methonen in Peloponneso a Baiazete in potestatem redactam. nondum tamen ad eam rem necessariis paratibus instructis, vti ferebatur, sed re vera aegritudine Solimani, quam mors secuta mox est, ingrauescente, oppugnatio dilata in IIII Non. mensis insequentis; cum interea praetoriani minime cessarent, suffossa nocturnis laboribus munitione magna, quae colli contermina
erat, et aperta per cuniculos via, vt ad interiorem sepem penetrare potuerint, quo magnam siccae materiae copiam, asseres, paleam, ac puluerem nitratum comportarunt. igitur Non. VIIbr. Turci maius exterioris arcis propugnaculum incendunt, igne, partim sua vi, partim ventorum violentia tantas vireis sumente, vt post longum certamen bis repulsis Turcis, cum iam incendium ad nitratum puluerem peruenisset, cuius magna copia in exteriori arce iuxta portas minoris arcis erat, tandem Serinus cum suis in interiorem arcem extrema necessitate compulsus se recepit, statimque occludi portas iubet, exclusis foris compluribus egregiis bellatoribus, mulieribus et infantibus, qui, varia peste rixantibus de praeda Turcis, ferro flammaque perierunt, aut in miseram seruitutem abducti sunt. iamque non pontibus aut fossa nostri ab hostibus distinguebantur, sed quasi ad manus venerant, muro tantum interposito. nam moenia exterioris arcis etiam interiorem ambitu suo complectebantur, praetento muro continuo, per quem ex maiori in minorem arcem recta sine anfractu adiri poterat, interiore arce in angulo veluti alterius posita, nec vllum praeter maiorem arcem. propugnaculum, quo defenderentur, habente, aut alia denique aedificia, exceptis vno et altero conclaui, in quo Serinus habitabat, et aliquot domibus, in quibus puluis sulfureus asseruabatur. nam comeatus, cuius ingens erat, et in plureis dies suffectura copia, tormenta praeterea omnia in maiori arce amissa aut hosti cesserant, aut incendio absumpta fuerant. in interiori nullus fere comeatus supererat, adeo vt per hoc triduum quod ab illa die ad vltimam impressionem intercessit, mulieres et infantes fame sitique miserabiliter exanimarentur. tantum vero duo maiora tormenta et XIIII mortaria, quae vocant, ex omnium numero superabant. biduo post, cum nostri intus omnium rerum penuria laborarent, et ad exiguum numerum redacti essent, Turci eadem ratione, qua maiorem arcem aggressi fuerant obsessos adoriuntur, et sub vesperam iniecto igne, qui totam noctem vi ventorum impulsus tantum incendium excitauit, vt nulla ope humana restingui posset, postridie totis viribus ad impetum faciendum se comparant. heic Serinius cum nihil opis superesset, et in horas minui suos numero atque animis concidere videret, consilium ex necessitate capit, et mortis securitatem prae se ferens pretiosa vestimenta sua promi iubet, eaque pro lorica induit: galeae item loco galerum sumit ex villoso serico, pala, in qua magni pretij adamas inclusus erat, et ex qua pennarum ardeatinarum fasciculus cristae instar assurgebat, insigni, gladios praeterea IIII ex armamentario produci imperat, quorum vnius acie tentata eum sibi deligit, alios inter amicos distribuit, haec arma sufficere ei dictitans, qui expeditius pugnare, quam diutius cum morte certa luctari mallet. tum claueis a cubiculario allatas in tunicam interiorem insui iubet, et vna C aureos, eius, qui se interfecto potitus esset, praemium, et ita ad duces et milites, qui in aciem instructi eum in platea praestolabantur, exit, apud quos hac oratione vsus dicitur. venit dies, commilitones ac fratres carissimi, qua praestiti vicissim inter nos iuramenti fidem exsoluamus, et qui vna viximus, summa concordia et fido erga principem ac patriam obsequio, vna quoque plena in Deum, pro cuius caussa pugnamus, fide moriamur. quo res redacta sit, videtis, inde incendio a tergo omnia depascente vrgemur, hinc fame et miserabili tot mulierum et infantium eiulatu premimur, nihilque nisi in constantia praesidij reliquum est, vt quicquid Deus decreuerit, fortiter et intrepide subeamus: cum hoste pacisci, cuius toties fluxam fidem experti sumus, non solum ignauiae, sed etiam imprudentiae pars esset; quapropter in eum eadem alacritate, qua tot eius impetus sustinuimus, Deo et bona conscientia freti vadamus, antequam ab incendio absumamur, aut laudabili relicta memoria, aut si per eorum stragem forte elabimur, immortalem gloriam, quandiu vita suppetet, adepturi. quibus dictis, et nomine IESVS ter inclamato ipse praeeunte praetorio vexillo, quod Laurentio Iuranischio gestandum dederat, portas arcis aperiri iubet, mortario ferreis frustis referto prius disploso, cuius fumo conspectum hosti adimente defensus stricto gladio cum exigua parma ante suos exit, sequentibus suis; et in ponte post aliquod certamen vndique a praetorianis circumfusus et multitudine telorum obrutus, tandem acceptis tribus vulnerib., concidit, eoque cadente cum retro, qui sequebantur,
in arcem confugere vellent, fugientibus immisti Turci magna strage edita et arce potiti sunt. seruatae tantum mulieres et infantes, et in captiuitatem morte peiorem abducti, ceteri fere omnes trucidati, paucis exceptis, quos pileis et galeris Turcicis tectos, veluti personatos, quidam redemptionis pretium inde sperantes efferati militis furori subduxerunt. nec incruenta Turcis ea victoria fuit; quippe in conflictu, ictibus ruina aedificiorum, concipiente ignem sulphureo puluere, flammisque et alia peste ad III OIO Turcorum perierunt. tantaque strages vtrinque edita est, cruore passim exundante, vt non nisi per cadauera in arce incedi posset, et audiebatur in castris hostium confusus eiulantium clamor, suorum casum lugentium, publicam de capto Sigetho laetitiam minuente priuatorum moestitia. Serinio mox caput amputatum, et a praetorianorum duce ad Solimanum, quem viuere credebat, missum, quod Mechemetes, cuius tum consilio et auctoritate omnia administrabantur, ad Mustapham Budae praesidem transmisit, qui illud panno holoserico inuolutum ad Caesarem perferendum curauit. is porro lamentabili spectaculo, vt debuit, affectus, illud perhonorifice Baltasari filio, laudata patris virtute, omniaque a se beneuola pro tantis erga se illius meritis pollicitus, tradidit, qui illud in arcem Scacaturnam paternam transtulit, et in monumento maiorum peractis magna pompa exequiis non sine lacrimis ad B. Helenae sepeliuit. periere in ea obsidione XVIII OIO equitum, VII OIO praetorianorum, et in iis Miserkius, Aliportauus, supremus cubicularius, camerarius siue rei numerariae summus praefectus, omnes purpurati. ita Zigethum VIII Eid. Vtil. oppugnari ceptum, tandem VI Eid VIIbr. vi captum est, cum Solimanus prid. Non. eiusdem mensis vltimum vitae diem in castris clausisset, aliquot epilepsiae paroxismis primum tentatus, ac postremo apoplexia enectus; princeps inter suos pietate, iustitia, magnitudine animi, et continentia, ac denique fide insignis, et in quo nihil praeter veri Dei notitiam facile desiderares. agebat cum moreretur, annum aetatis LXXVI: imperium tenuit annis XLVI, et VI mensibus, eodem mense quo Carolus Caesar a Germaniae proceribus declaratus est, ad imperium euectus. sic vero vitae cursum instituerat, vt in imperio militari, quodque pacis artes nescit, semper fere alternis annis post expeditionem aliquam susceptam interquiesceret, prospera fortuna fere vsus, amplificatis finibus et Pannonia in Europa, inde Armennia in Asia Turcici iuris factis. interdum et aduersis conflictatus, superiore anno accepta memorabili ad Melitam clade, et domo duorum filiorum ac tot nepotum nece funestata, quo pacem in familia atque adeo in Othomanico imperio conseruaret. tria illi ad summam felicitatem ac votum summum defuisse memorant, quod Viennam Germanici imperij propugnaculum ac veluti clauem, quam sibi deberi post Constantinopolim a Mahumete proauo captam, tanquam imperij heredi, iactabat, in potestatem redigere, templum Bizantij a se stupendi operis inchoatum, et aquae ductus aemulatione Romanorum inceptos consummare non potuerit, quorum votorum si compotem eum fortuna ante mortem fecisset, omnium se regum fortunatissimum existimasset. huius mortem summa calliditate ac prudentia Mechemetes purpuratorum princeps longo tempore occultauit, noctu archiatro defuncti clam necato, ne per eum Solimani mors emanaret, veritus ne si praetoriani ac ceteri milites maturius de Sultani sui morte cognouissent, tumultu in castris excitato tentoria gazamque regiam cum Christianorum et Hebraeorum rebus pro more diripuissent, ac spoliis et praeda hac onusti minus ducum dicto audientes neminis auctoritate contineri se amplius in officio paterentur. quae rerum apud hostes confusio ac licentia, Caesari, egregiis ac numerosis copiis ex toto orbe Christiano summissis, instructo, peroptatam proculdubio rei bene gerendae occasionem praebere potuisset. cum autem reliqui purpurati, centuriones, ac praetoriani praecipue, summa sui principis videndi cupidine tenerentur, nec parua suspicio illorum animis haereret, eum e vita migrasse, iamque res ad occultos motus spectare videretur, Mechemetes astu eorum desiderium elusit, nam mox cadauer solito cultu ornari iussit, illudque in sublimi sella collocatum cupidis procul ostendit, ita callide re aptata, vt omnes eum re vera in humanis adhuc esse crederent. quo facto cum inde egressus tanquam accepto a Sultano mandato praetorianos
vocasset, et graui oratione ad vrgendam oppugnationem hortaretur, accidit, vt recens heri mortui sensus animo succurreret, et lacrimas ab imprudente vel etiam inuito excuteret. verum animaduerso ex secretis militum susurris hinc nonnullos ex eius vultu et oculis adhuc rubentibus colligere ac plane sibi persuadere, imperatorem in viuis esse desiisse, mox ad se rediens et ex casu occasionem capiens vehementi animi dolore caute dissimulato, non se deflere imperatoris mortem, qui valeat, et paene aegritudine omni liberatus sit, sed omnium astantium ac sui ipsius vicem deplorare, quibus necesse esset, sic enim Solimanum interminatum esse, intra tridui spatium aut vincere, aut crudeli supplicij genere perire. quibus verbis serio ac composito ad grauitatem vultu prolatis, non solum suspicionem mortis Solimani purgauit, sed milites ita inflammauit, vt ceptae obsidionis, cuius prosperum exitum fortuna illis huc vsque inuiderat, supremum conatum imponere decreuerint, impetu ad vtramque arcem facto, quas postremo, vti iam diximus, hac oratione seu territi siue persuasi expugnauerint. dum Solimanus in Sigethi obsidione haereret, Perthauus purpuratus cum XL OIO bellatorum exercitu ex Turcis et Tartaris constante, eius iussu, adiunctis praeterea Ioannis et Temesuariensis purpurati copiis Iulam ducit, arcem munitissimam in lacu Sarcadio sitam ad Pannoniae et Daciae fineis. loco praeerat Ladislaus Keretschenius, qui bellum acriter et animose cum Turcis hactenus gesserat. aquarum inundatione coactus Perthauus initio ab obsidione recedere visus est, et abeuntem insecuti nostri vltimum agmen carpsere, multosque ex hostibus interfecere; qui mox recedentibus aquis illuc reuersi oppidum arctissima obsidione cinxerant, et continuata complureis dies pulsatione verberauerant, interdum erumpentibus nostris, qui animaduerso remissius hosteis agere, noctu impressione facta multos ex iis interfecere, captis machinis bellicis, quas cum, curribus ac iumentis destituti, secum abducere non possent, clauis ferreis per spiramenta adactis confixerunt: tandem cum LX dierum oppugnationem sustinuissent, Keretschenius habito cum Georgio Bebeco, vltimi belli, vti iactabatur, inter Maximilianum et Ioannem incentore, colloquio, deditionem certis legibus IIII Non. VIIbr., cum VI Non. Vtil. ante oppidum obsideri ceptum esset, fecit; licet futurum nunciasset Shuendius, vt Turci intra triduum obsidionem soluerent. inter deditionis leges conuenerant, vt praesidiarij incolumes rebus saluis dimitterentur. cum igitur Keretschenius ad Perthaui praetorium adductus esset, humaniter primo exceptus est, donec deditij vix OIO ab oppido passus progressi a duabus Turcorum cohortibus inuaduntur, Germanis gnauiter initio se defendentibus, sed numero impares ad extremum trucidati sunt, paucis beneficio noctis et vicini arundineti elapsis; inter quos Bernardus Rotenaus fuit, cohortium centurio, qui ad Caesarcm profectus Keretschenium accusauit, et Iulam ab eo proditam affirmauit, cum Hungari, qui deditioni interfuerant, contra illum excusarent, et communicatis prius cum Germanis consiliis semper deditionem dissuasisse dicerent. illos vero partim necessitate, partim honestis hostium condicionibus ac pollicitationibus inductos, praefectum ad deditionem faciendam compulisse. sed siue ignauia, siue perfidia praefecti Iula amissa est, certe ille longe saeuissimas facti poenas anno sequenti dedit. nam cum sub idem tempus in tumultuaria inter Caesarianos, qui Iauarini erant et Turcos, qui ad Albam regalem castra habebant, pugna, Mahumetus Albae ipsius praefectus a Georgio Thurigero extra ordines procurrente captus esset, qui se postea exsolutis L aureorum OIO redemit, et Keretschenius cum eo permutari speraret, quippe cuius filius cum Arachi aulae Caesareae praefecti, qui Mahumetum in potestate habebat, filia matrinionio coniungendus erat, re tamen ob nescio quas causas protelata, postremo Tauruno Byzantium ductus est, vbi conquerentibus quamplurimis de iniuriis praeter belli iura ab eo acceptis, nam aliis iussu eius nareis, aliis os praesectum, plerisque vitam vario tormentorum genere ademptam, Selimus nouus Turcorum imperator, querimoniis iis grauiter affectus, eum tandem accusatoribus donauit, vt ex eo poenas arbitratu suo sumerent. ij vero statim hominem traditum dolio clauis acutis perforato includunt, quo e montis fastigio per decliuiora praecipitato misere cruciatus horribili supplicij genere tandem exspirauit, nec filius
paternae exsecrationis expers fuit, quinullis relictis liberis non ita multo post obiit, castellis, pagis, et aliis facultatibus amplissimis ad alienos deuolutis. ita Iula ac Sigethun duae fortissimae Pannoniarum munitiones eodem tempore fere in potestatem Turcorum venere. in quo rerum peritiores, Caesaris, et eius belli consiliarorum prudentiam desiderarunt, qui cum nihil aggredi, sed castris continere se decreuissent ex tam numeroso exercitu maiora praesidia vtrique arci non imposuerint, quae vtriusque loci expugnationes remorari potuissent. nam proculdubio esse, si post mortem Sultani maius negotium in oppugnando superfuisset, milites ac praetorianos ipsos certam perniciem, quam ante oculos propositam habebant, veritos, ambigua inter vitam ac mortem de Solimano fama, tumultum in castris excitaturos fuisse, nec Mechemetis astum tam feliciter fore processurum. nunc morte illius in id fere tempus incioente, quo aut iam capta Iula aut Sigethum facile captu erat, facile fuit homini sagaci et summa potentia freto eam occultare, sasciuientibus victoria recenti Turcis, et ad praedas iam libere sursum ac deorsum discurrentibus; quam licentiam illis libenter indulgebat Mechemetes, alioqui disciplinae retinentissimus, vt tantisper occupatis in iis discursationibus militibus, animi eorum a praesentis rerum status cogitatione auocarentur, donec certior factus de morte patris Selimus ad vrbem proficisci, et ibi constitutis rebus etiam in castra quamprimum venire posset. is siquidem mox mortuo Solimano ad Selimum, cuius filiam in matrimonio habebat, tunc in Magnesia trium dierum ab vrbe itinere in Asia agentem summa celeritate literas dederat, a ianitorum praefecto et medico obsignatas, eumque de morte patris certiorem fecerat. quibus ille perlectis nulla mora interiecta summo silentio Chalcedonem venit, e regione vrbis, vbi a Bostange purpurato hortulanorum praefecto pro more phaselo in praetoria exceptus et Byzantium trans Bosphorum vectus fuit, praemissis, qui Scandarem purpuratum, quem Solimanus discedens vrbi praeposuerat, monerent, vt omnia ad pompam et ingressum necessaria studiose maturaret. ab eo mox vbi in vrbem venit, in palatium ac gynaeceum deductus in solio imperatorio sedit, illius cubiculi gemmis et omni re pretiosa ad barbaricum fastum ornati, quod solis Sultanis Othomanica gente prognatis occupare fas est. inde per vrbem acclamaciones more maiorum factae, vt aeterna pace frueretur, et in perpetua esset memoria ac beatitudine anima regis Sultani Solimani, multosque annos viueret Sultanus Selimus Chanus, felicique auspicio eius imperium coalesceret, idem edictum per Thraciam et alias prouincias mox promulgatum est, ne prius parentem decessisse, quam filium paterni sceptri possessionem adeptum omnes intelligerent. postridie qui in diem VIII Kal. VIIIbr. incidebat, e palatio prodiic Selimus, suique videndi copiam populo fecit, et in equo sedens ad sepulturam Iobi venit, qui locus est moenibus contiguus, vbi Othomani sacrificia sollemnia peragunt. ibi caeso magno animalium numero, cibisque coctis innumeris funebre epulum egenis cum non mediocris summae asprorum erogatione praebuit: eademque pompa ac plausu circumfluentis turbae, quo venerat, in Palatium rediit. dum haec fierent, per Scanderem praetorianos paternae mortis adhuc ignaros ex omnibus circum positis locis euocari in oppidum haut procul ab vrbe iusserat, praetextu mittendi ad Sigethanam obsidionem militaris supplementi; quos iam Selimo in paterno solia collocato, ille adlocutus, obitum Solimani et Selimi felicem inaugurationem denunciat, et pro direptionibus in obitu principum receptis C OIO Sultaninorum eis offert, haut ingrata noui Sultani liberalitate, quam praetoriani ea lege acceperunt, vt in posterum ampliora militaturis stipendia largiretur, his actis, et inauctoratis praetorianis, Selimus V Kal. VIIIbr. vrbe discedit, et magnis itineribus ad exercitum contendit; quem obuiam haut procul Tauruno habuit, adhuc Solimani morte incerta, cuius cadauer lectica regio apparatu ornata et vndique cooperta vehebatur. is dum viueret, cum saepe podagra tentaretur, eo vehiculi genere vti consueuerat, eoque minus nouum militi videbatur, si in ea laetitia ipse non in equo sedens, sed veluti in lecto discumbens incederet. ex habitu Selimi id quod erat, potius coniecere praetoriani. is enim castris propinquans vili addum et exiguo capitis tegumento, atraque penula et sagulo indutus, vbi primum
lecticam aspexit, ex equo descendit, et cum eo omnes purpurati, et iustitiae ministri, qui ipsorum lingua Cadis...cheri vocantur, eodem fere ornatu. tum aperta lectica super corpore paterno fleuit, et in publicum maestitiae signum, per omnem exercitum, vt vexilla cuspide in terram versa traherentur, imperauit, statimque secutum est ingens ac mirum inter omneis aliquanto tempore silentium, cuius interstitio Selimus candidissimum tegmentum lintea in spiras circundante fascia et gemnis vndiquaque refulgens capiti circumposuit, et regio amictu ornatus alium equum ad id destinatum, et quem nulli nisi imperatori conscendere ius est, conscendit. mox et in equos insiliere ceteri purpurati ac primores, cadauere in lectica rursus adductis vtrinque plagulis tecto. inde vexilla noui Sultani erecta, cum acclamationibus, quibus Selimus imperator ab exercitu salutabatur. tum cuncti ordine ad eum accedunt, et in obedientiae ac seruitutis signum eius manus deosculantur. inde post cadios populis et consuetum donatiuum praetorianis datum Constantinopolim paternum cadauer auehi, et in mausbleo, Zunam ipsi vocant, quod ipse sibi viuus exstruxerat, condi iubet, cura eius rei mandata Achameti purpurato, qui Solimani neptem in vxorem duxerat, et Ferhatae ianitorum praefecto, qui deducentibus prouinciarum praefectis ac praetorianis cum vexillo regio vrbem X Kal. Xbr. peruenere. funus ibi exceptum est frequentissimo mortalium concursu, praeeunte eo, quem illi Muphtim vocant, et qui apud eos iuris, religionis, et omnium sacrorum rex est, eum subsequebatur Scanderes purpuratus vrbis praefectus, camerae siue aerarij praepositi, qui Dephterdarij vulgo appellantur, aliique praetores omnes atrati, eorum terga plebis innumera multitudine claudente. exemptam e lectica sandapilam, siue arcam ligneam, praecipui praetores per vices erectarum in sublime manuum palmis sustinebant, sicque per vrbem gestabant, eiulantibus interim Talismanis et Hoggiis, sacerdotum haec illis sunt nomina, et ad sepulcri locum vsque lessum quendam Mahumetano ritu lamentabili voce concinentibus. deposito in Mausoleo cadauere instratus Sandapilae pannus cymatilis praestantissimus, et supra hunc alius intertextus; ad latus acinax posicus, index profusae bello vitae, ad caput collocatum e lino subtilissimo spiris concinnatum candidissimum curbinatum tegmen, quod illi Tulipantum appellant, quo viuus vti consueuerat, cum nigris ardearum pennis. pone caput in pauimento positi cum candelabris rotundi, sed pyramidali forma, ingentes cerei, qui tamen nunquam accendi solent. tum adhibiti sacerdotes illi, quos diximus, qui superstitione gentis recepta humi diuaricatis cruribus sedentes perpetuo preces quasdam ad defuncti caput obmurmurarent. antequam Selimus ad exercitum venisset, statim post Sigethum captum Babozam oppugnaturos quosdam e suis miserat, qui dedi arcem iuberent. id licetse facturos praesidiarij negassent, tamen cum eam contia vim tantam defendi non posse scirent, incensam deserunt, quorum exemplum mox Sachani et Zorgenses secuti sunt. inde ad praedas versi Turci in Illyrico aliquoties a Caroli Caesaris fratris copiis caesi sunt, qui iuxta Slunam fluuium in Balbotio pugna conserta ad IIII OIO in fugam vertit, capto ipso Bosnae purpurato, reliquos omneis proculdubio deleturus, nisi metu tam formi dabilis exercitūs vbique se effundentis impetum sustinuisset, et castris se ad oppidum Cotornum inter Sauum et Muram continere satis habuisset, dum Turci rapinis, caede et incendiis passim grassantes, etiam ad Sabariam vsque, quaea Caesarisac Sempronij castris in Norici finibus haut amplius II OIO passuum abest, praedabundi excurrerent. haut multo post Selimus asperitate hiemis vrgente Pannoniam reliquit, Perthauo purpurato negotio dato, vt cum validis Turcorum, Valachorum, et Tatarorum copiis, Ioanni Transsiluano, qui bellum contra Caesarem prosequebatur, praesto esset. cum in itinere esset, iuxta Taurunum obuiam habuit Hossutotum Caesaris legatum, quem Byzantium ablegatum ad pacis condiuones ineundas diximus. sed intellecta Solimani morte in viam se dederat, vt Viennam rediret. huic Selimi videndi non etiam alloquendi facultas fuit, Mechemeto, illum ad Solimanum missum dictitante, et eo mortuo nihil esse, quod cum Selimo ageret, a quo si ipsius rex aliquid impetratum vellet, alium destinaret, aut ipse cum nouis mandatis rediret. addidit, pessime rationibus suis consulturum Maximilianum, nisi
quamprimum pacem a potentissimo imperatore peteret, satiusque ei ab initio fuisse, si easdem pacis condiciones, quae antea cum Ferdinando initae fuerant, constanter seruasset; proinde mirari se, cur tam temere praepotentem principem ad arma prouocauerit; notam esse illius imbecillitatem, cum eoque praeclare actum, quod fata Solimanum nuper e viuis exemissent, si Sigethi expugnationi superfuisset, effecturum, vt ipsum et Germanos omneis temeritatis suae et audaciae serio poeniteret. tandem Selimus V Eid. Xbr. Constantinopolim venit, ab vniuersa ciuitate ingenti plausu ac laetitia exceptus, tanquam laurearum ac palmarum patris heres, quae tamen illi magno constitere, nam vltima illa expeditione plus LXX OIO varia peste periisse memorant, qui res non vltra verum exaggerant. Ioannes interea, ne nihil ageret, fretus Perthaui auxiliaribus copiis, Tocaium, quod superiore anno a Schuendio occupatum fuerat, captis etiam in eo, praeter ingentem rerum ad bellum necesariarum copiam XXX maioribus ac minoribus tormentis, recuperare statuit, quod esset locus in Pannoniae et Daciae finibus situs, magni ad res suas vel tutandas vel prolatandas, momenti; ad haec positu firmus, duobus amnibus Tibisco et Bodrogo circumdatus. munitioni Schuendius Iacobum Ramigerum praefecerat, cum valido praesidio, et intellecto Ioannis consilio ad Caesarem miserat, qui maiora subsidia postularet. qui mox Henricum Staupicuim cum OIO Germanis equitibus, VI peditum vexillis, stipendio et annona necessaria misit. iamque admotis decem tormentis, et cepta verberatione Tocaium in maximas angustias redegerat Ioannes, cum trepidus nuncius ad eum venit X OIO Tatarorum, quos Selimus defendendi eum caussa cum Turcis ac Valachis reliquerat, totam Daciam per seditionem populari, et inaudita crudelitate passim in fortunas ac corpora hominum nullo sexus et aetatis discrimine grassari: quapropter obsidionem soluere post octiduum coactus est, ne dum istic pertinacius haereret, suos ad internecionem deleri sineret. nam praeter incendia ac direptiones horrida memorabantur, infantesvidelicet dissecatos et verubus transfixos ad ignem torreri, et ita tostos ab illi deuorari: praeterea Christianorum hostium carnes cottidie edere, et quod exquisiti cibi loco ducunt, mulierum mamillis vesci. igitur Ioannes vbi in Transsiluaniam venit, primum eos per legatos amice hortatus est, vt illinc discederent, et ab iniuria ac maleficio abstinerent. quod cum illi facere recusarent, ipse cum suis palanteis et incautos adortus, ad VI OIO trucidauit; et inde Varadinum rediit, quo illum vltionis rabie incensi Scythae circumsident. is vero qui videret locum neque natura neque operibus satis munitum esse, vt eum aduersus tot hominum turbam admotis tormentis tueri posset, clam noctu egressus in tutiora loca se recepit, vbi collectis viribus rursus populabundos aggressus multa millia ex illis caecidit, et innumeros captiuos, quos barbari in miseram seruitutem abducebant, et in iis complureis nobileis matronas ac virgines in oppido Beregazio captas recepit, lamentabili vbique rerum facie, praecipue circa Cassouiam, vnde CCCC circiter praetoriani omni licentiae ac saeuitiae genere vsurpato IO CCC fere captiuos secum auehebant, ingenti sui terrore passim incusso, praesertim circa Danubium, Vagum, et Arabonem degentibus. inter haec Albae praesidiarij egressi Gesternum et Vitanum superiore aestate a nostris occupata receperunt, ita vt Palota, Vesprinium ac Tatta tam vicino hoste iam in summo discrimine versarentur. tandem Scythae illi post vnam et alteram a Ioanne acceptas cladeis Getis aliquot et praetorianis spe praedae ad illos se adiungentibus auctiores Russiam et Podoliam, quae prouinciae regi Poloniae parent, conuerso impetu deflexerunt, vbi omni saeuitiae genere grassati, postremo prouinciae Palatinum in quodam oppido obsident, adductis secum XII muralibus machinis. verum ille non minus vetustate familiae, quam bellica virtute nobilis, cum delectis quos habebat crebro erumpens, ad extremum machinas praedonib. eripuit, et iis ademptis immaneis crudelium bellatorum reliquias ad internecionem deleuit. diuersa parte Caesar, cum videret omneis hostium copias aut omnino obiisse aut in hiberna concessisse, Viennam cogitare cepit, prius dato negotio Eccio Salmensi comiti, vt Iauarini ruinae, quae ex improuiso incendio acciderant, sarcirentur, attributa ei in eam rem pecunia. nam antea III Kal. VIIIbr. cum in cuiusdam militis contubernio
ex coci iniuria ignis accensus esset, flammis Noto, qui vehementissimus tunc flabat adiuuante, vireis sumentibus, aedificia fere omnia, vt quae ex materia arida constabant, conflagrauerunt, excepto praetorio et aede primaria, quae solidis lapidibus exstructa erant. ab incendio et immune fuit, raro fortunae beneficio templum, in quo sulphureus puluis asseruabatur, quod si ignem concepisset, totum a fundamentis oppidum euersum fuisset. vix dici potest, quanti ea clades non oppidanis et exercitui solum, sed vniuersae prouinciae constiterit, cum eo tanquam in tutissimum refugium plurimi negotiatores et qui finitima loca incolebant, merces, supellectilem, et omnia pretiosa sua asportassent, quae omnia pariter cum aedificiis igne absumpta sunt. Caesar inde magno regulorum comitatu Viennam venit, cum Ferdinando fratre, qui se in Boemiam contulit. mox dimissi Marcomanni et Boemi; dimissae item Germanicae legiones, ex quibus selecta III signa ante discessum a castris et insulae Comarae praesidio imposita sunt. ex Austriacis complures Sempronium missi et in reliqua finitima oppida, vt cum aliis repentinas hostium illac ad praedas excurrentium populationes prohiberent. in oppidum Canisanum quod haut longe a Sigetho abest, missus est Thaius nobilis cohortium centurio, cum OIO equitibus et totidem peditibus. postea Alfonso Atestino, Guisio, Strozzio, Brissaco, Aurelio Fulgosio, Hadriano Baleono, ac denique Camerano et ceteris proceribus actae peramantera Caesare gratiae, qui omnes breui post ex aula domum quisque reuersi sunt. secundum haec indicti conuentus Austriae ordinum, quorum initium Viennae IIII Kal. Xbr. factum est. cum illi omnia liberrime Caesari deferrent, vicissim ab eo petebant, vt confessione Augustana iam diu a se expetita sibi in posterum vti liceret, quod postulatum cum Caesar diu elusisset, postremo instantibus ordinibus ab eo responsum est, vt quoniam aliam ab ea, quam ipse profiteretur, fidei rationem profiteri vellent, statim venditis bonis ex prouincia discederent. ita peractis comitiis Viennensibus Caesar Brunum in Morauia et Troppam concessit, vbi et conuentus ordinum prouincise habuit. vnde rursus Boemiam ad expedienda itidem auxilia profectus est, et inde Posonium in Pannonia. nec Schuendius interea cessabat, qui Zatmarum Bebeci illius adeo nostris ob eas, quas diximus, caussas infesti castellum asperrima hieme expugnandum suscepit. verum haec omnia ad sequentem annum pertinent. Apud nos rex puer adhuc, sed maior pronunciatus; cum Bloesis post iter Baionense hiemasset, Molinium in Boijs mense Ianuario profectus est, quo regni proceres superiore anno domum remissos condicta die acciuerat, inprimis Colinios fratres, et Franciscum Momorantium Annae M. E. filium, vt cum Guisianis reconciliarentur. nam discordias eorum partes in regno fouere et a Sipetra monitus paullo ante quam moreretur, didicerat, et prudentissimi quique ita sentiebant. ne tamen priuatorum potius, quam reip. caussa conuentus haberi viderentur, acciti et eodem tempore ex cunctis regni curiis primarij viri, vt querimoniis vniuersae Galliae, quas rex biennali per totum regnum lustratione collegerat, satisfieret, et ex eorum sententia grassantibus malis opportuna remedia adhiberentur. ij fuere Christophorus Thuanus Parisiensis Senatus princeps, et Petrus Seguierius praeses, Ioannes Dafius Tolosani, Iacobus Benedictus Largebastonus Burdigalensis, Io. Truchius Gratianopolitani, L. Faber Diuionensis curiae primarij praesides, et H. Furnarius Aquensis Senatus praeses, viri dignitate et integritate conspicui; quibus in cubiculum vocatis, vbi aderant regina parens, Henricus Andium dux, Carolus Borbonius cardinalis, Ludouicus Condaeus princeps, Mompenserius, Delfinus eius F. Carolus et Ludouicus Lotaringi cardinales, Nemorosij, Longauillae, et Niuernij duces, Annas M. E., et cum eo Odetus Cardinalis, Gaspar maris praefectus, et Franciscus peditatus Gallici praefectus Colinij fratres, Momorantij sororis filij, Imbertus Platerius Burdillonius, Danuilla Annae M. E. filius, et Franciscus Despeus Vetusuilla T. E. Ludouicus Sangelasius Lansacus, Ludouicus Ognius Cauniae comes, Iacobus Cursolius, Honoratus Sabaudus Villarius comites, Bertrandus Simicna Gordius, cuncti torquati equites: Ioannes Moruillerius Aureliani, Io. Monlucius Vatiae, Sebastianus Albaspineus Lemouicum episcopi. rex coram iis, se totas ditiones suas primis regni auspiciis peragrasse, ait, vt et subditorum suorum praeteritis annis
et postremis bellis ciuilibus diuerso pestis genere vexatorum querimonias audiret, ijsque optima ratione prospiceret. ob id eos tam celebri consessu congregasse, ac rogare et vero auctoritate regia iubere, vt in eam rem summa vigilantia ac cura incumberent, sicuti de eorum egregio erga se ac remp. studio plane confideret, quo et Dei voluntati pareatur, conscientia sua exoneretur, plebs leuetur, et iustitia pristinae dignitati et puritati restituatur. tum Hospitalius Cancellarius orditur, et multa de grauissimis reip. malis praefatus, ea a praua iustitiae administratione postremo proficisci collegit, cui proinde idoneis remediis medicinam afferre oporteat; id regem biennij peregrinatione abunde intellexisse; nequevero res alio quam suo ac proprio nomine appellare posse. itaque sic sentire, sic loqui, toto suo regno per concussiones ac latrocinia ab iis, qui ius dicunt, flagitiose peccari, quae flagitia adeo grauia citra culpam dissimulare non possit. ea vero ab impunitate et nimia licentia ali, quae duae certissimae rerumpublicarum pestes in iis praecipue imperiis grassantur, in quibus principes eliguntur, vt Romae decedentibus Caesarib. olim, et nunc etiam Pontificum morte cottidie accidit: apud nos autem, vbi nulla interregna sunt, cum principes annis minores successione ad regnum vocantur. nam tunc scelestum quemque, quasi patefacta ad concussiones, vexationes ac seditiones porra, nihil non audere, cunctos vero dignitate aut publico munere sibi commisso tanquam re sua ac patrimonio ad publicam iniuriam abuti, conculcata numinis reuerentia, principis auctoritate spreta, et nulla vtilitatis publicae habita ratione. nec vero tempora accusanda aut malignitati hominum ea praetexenda esse: mam nullis temporibus impediri aut iudicem, quin rectum seruet, aut theologum, quin bona fide scripturam interpretetur; neque prudentem belli ducem, quin bene rem bellicam administret, et regem regnique fineis ineatur. proinde errata hominum castiganda, eosque ad officium reduci potius, quam tempora, quae fere hominum mores sequuntur inculpari debere. itaque optimum factu videri, vt bonae ac sanctae leges regia auctoritate ex optimorum ac prudentissimorum sententia condantur, quae religiose et inuiolabiliter in posterum seruentur. nec infitias ire, quod vulgo iactatur, abunde legum in Gallia esse, ex eaque multitudine, sicuti ex nimio iudicum numero, litium copia abundare Galliam; sed et hoc verum esse, nouis malis exorientibus ad ea eomprimenda nouis remediis opus esse, et abolitis desuetudine aut licentia antiquis legibus, nouas, quibus praesentia mala curentur et miseriae publicae prospiciatur, condendas: ita nouis sectis passim nascentibus ac grassantibus ad eas prohibendas et exstirpandas nouis Theodosij, Valentiniani, et aliorum imperatorum constitutionibus opus fuisse, et nunc quoque e rep. videri, vt nouae leges condantur; quae nisi seruentur, id cum non nisi ministrorum ipsorum culpa et auaritia accidere possit, eos grauiter ac seuere puniendos, et ex inferioribus subselliis ac minoribus regni curiis huiusmodi pesteis et miserae plebis hirudines exterminandas: superuacuos iudices omnino resecandos, qui plebis sanguine et litium procreatione tantum alantur: praesidialeis curias in inferioribus tribunalibus aut omnino aut ex parte tollendas, iisque de publico augenda stipendia, sublatis honorariis, quae vulgo a partibus erogantur; nam damnare se magnopere publicum iustitiae mercimonium. tum in potentiam regiam eiusque iura excurrens ferre, regem non posse dixit, vt qui legum promulgandarum ius tantum habent, eius interpretandi potestatem sibi sumant. id enim ad solius legum conditoris, hoc est, principis auctoritatem spectare. neque itidem probare, vt magistratus iuridici eiurentur, nisi forte a pareritibus iam emeritis in filiorum gratiam, si quidem illi idonei et capaces reperiantur. itaque in nominationibus, quae a supremis curiis fierent, prensationes et prauum, qui inoleuerit, morem tollendum. in latum de Curiarum regni origine, auctoritate, ordinatione, campum digressus, de superfluo camerarum numero resecando ac minuendo et ad primam institutionem reducendo egit, ac diu disputauit, an expediret, vt potius statarij quam ambulatorij, vt olim, Senatus essent, et stipendia eis maiora de publico praeberentur, si id aerarij vires ferre possent, abolita ea, quae fit apartibus honoraria pecuniae erogatione, et ita omni munerum sordide captandorum occasione praecisa. vt censurae iudices subiicerentur, et quisque eorum rationem muneris sui reddere teneretur,
quibus rationibus subinde colligebat, iudices potius biennaleis et triennaleis, quam perpetuos constituendos esse. tum multa alia iudiciario ordini corrigendo, et ciuili administrationi instaurandae, proposuit, de quibus cum pluribus deliberationibus sententiam, qui aderant, rogati dixissent, postremo edictum conditur mense Februario a loco Moliniense vocatum, magnae in regno auctoritatis ac nominis, quod LXXX VI capitibus absoluitur, quibus partim edictum ante biennium Lutetiae factum, et postea cum rex Russilionij esset, diplomate nouo firmatum denuo confirmatur, et quaedam alia ad iudiciarij ordinis emendationem, litium ambages resecandas et tranquillitatem publicam pertinentia prudenter iuxta et grauiter decernuntur, et tanquam a rege in consistorio decreta referuntur. inter alia decernitur, vt damnati ad alicuius summae solutionem post quattuor menseis a die sencentiae rite denunciatae vinciri possint, nec nisi cessione facta bonorum liberentur: quoque obuiam falsitatibus et litium ambagibus iretur, vt probationes rei, quae C librarum summam excederet, tantum per contractus et syngraphas admitterentur, omni alia reiecta per testeis probatione. vt substitutiones in infinitum factae intra quartum ab institutione gradum coercerentur, eaeque et omnes pariterinter viuos donationes publice recitarentur, et in acta iurisdictionis domicilio eorum, qui substitutiones seu donationes fecerint, proximae referrentur, idque intra VI menseis fieret a die mortis testatoris aut factae donationis, alioqui pro irritis haberentur. vt donationes omnes inter viuos, mutuae, reciprocae, onerosae, propter matrimonium factae et aliae quaecunque in posterum insinuarentur, et in acta iurisdictionis locis aut rebus donatis proximae referrentur intra IIII menseis, alioqui pro irritis haberentur, tam respectu creditorum donatarij, quam heredum donantis. vt rerum in aleae ludo a minoribus perditarum repetirio esset, eaque ipsis minoribus, parentibus, tutoribus, curacoribus competeret. vt sodalitates praetextu religionis inter plebeios institutae, commessationes, conuiuia, phallagogia, vt quae superstitioni, turbis, lasciuiae, rixis, ac monopoliis caussam praeberent, omnino tollerentur, edicto in Curiam allato et deliberatione habita, ob capita quaedam alia intercedendum Senatus censuit. itaque vbi rex Lutetiam rediit, post auditos a Curia delegatos nouum diploma VI Eid. Vtil. ad Senatum mittitur, quo ad Curiae postulata respondebatur, quod simul cum priore edicto in Senatu recitatum est X Kal. VItil. addito, vt pro capitibus illis in commentario Curiae notatis amplius apud regem intercederetur. tandem edictum omnino locum habuit, promulgato X Kal. Ianuar. diplomate, quo ad vltima Curiae diplomata respondebatur, et edictum illud confirmabatur, ad cuius fere praescriptum in supremis regni Curiis et inferioribus subselliis hodie ius dicitur. antequam rex Molinio Lutetiam veniret, reconciliati fuere in speciem Colinij cum Guisianis, quae praecipua conuentus caussa fuerat. ibi disceptata inter partes vltro citroque caussa, cum Gaspar Colinius maris praesectus se solemni sacramento purgasset, neque caedis Guisiani ducis auctorem fuisse, aut in eam vnquam consensisse, rex auctoritatem suam interposuit, et eos amicos esse iussit; ii vero in amicitiae signum se mutuo coram rege complexi sunt, fide vtrinque data, ob praeterita alteros alteris minime in posterum succensuros. haec inter Annam Atestinam Guisiani defuncti viduam et Carolum Lotaringum cardinalem fratrem acta, non etiam Henricum Guisij filium, qui nuper ex Pannonia reuersus aderat, et iam in illa aetate magnam virtutis paternae indolem praese ferens summam de se spem apud multos excitauerat. is composito ad dissimulationem vultu ita in eo negotio se gessit, vt omnes intelligerent, quamuis minime contradiceret, non tamen iis, quae inter alios transacta essent, obligari, et quandocunque occasio se offerret, ipsum neque animis neque opibus ei defuturum. reconciliati et Cardinalis Lotaringus et Franciscus Momorantius, cum ille minime animo spernendae regij praefecti auctoritatis diploma comeatūs a Regina impetratum, de quo supra diximus, exhibere superse disse affirmaret, et hic minime laedendi aut iniuria Cardinalem afficiendi consilio, sed regiae auctoritatis tuendae caussa ei cum armatis occurrisse profiteretur. eodem tempore lis olim agitata inter Franciscam Roanam et Iacobum Sabaudum Nemorosium, et superstite Nauarro, qui Roanae cognatae patrocinabatur, intermissa demum renouata,
, et praeualente hinc Nemorosij gratia, inde odio religionis Protestantium, cui Roana addicta erat, praegrauante, interuentu Pontificis decisa est, schedula Nemorosij, de matrimonio praesentibus verbis contracto irrita pronunciata. moxque Nemorosius A. Atestinam Guisij viduam in vxorem duxit, nuptiaeque ad Mauri Fossatensis fanum haut longe a Lutetia celebratae sunt, quibus rex ac Regina, vt maiorem auctoritatem rei conciliarent, interfuerunt. nec multo post celebratae nuptiae inter Franciscum Borbonium Monpenserij F. et Renatam Audegauensem Nicolai Andegauensis marchionis Mezeriae heredem, quas et rex ac regina praesentia sua cohonestarunt. Monpenserius vero, qui doleret Franciscam Borboniam filiam Henrici Roberti Marciani Bullionij ducis vxorem Protestantium religionem, a qua ille admodum alienus erat, amplecti, quo vtrumque ad maiorum sacra retraheret, disputationem instituit, inter Simonem Vigoreum et Claudium Sanctium magni nominis theologos, quorum ille archiepiscopus Narbonensis, hic Ebroicensis episcopus postea fuit, et Ioannem Spinam ac Carolum Barbastum Benearnensem olim Carmelitam, vtrosque Protestanteis: cumque is interesse non potuisset, Hugo Sorellus Rozerius eius vicem suppleuit; ob idque cum ob libellum quendam de potestate magistratūs editum in carcerem coniectus fuisset, custodia emissus est. collatio Lutetiae celebrata in aedibus Niuernianis coram duobus notariis, et acta colloquij postea Lutetiae publicata sunt, cuius is euentus fuit, vt post longam et animosam disceptationem, exiguo partium nusquam conuenientium profectu, et eorum praecipue, quorum caussa collatio habita fuerat, vtrinque discessum sit. accidit et tunc casus, qui conciliationem procerum nuper Molinij factam paene conturbauit, et aulam nouis suspicionibus miscuit. quidam Simon Maius nomine homo sceleratus, meritorium in via publica, haut longe a Castellione Gasparis Collinij ad Loniam arce, exercebat, qui, quod ab omni vrbano praedio separatas aedes, ideoque ad latrocina et caedes opportunas, haberet, in suspicionem venit, quasi vitae Colinij ab inimicis subornatus insidiaretur. ob id cura et mandatu illus comprehensus, cum crimine conficto verum tegere et Colinij accusationem eleuare speraret, interrogatus respondit, a Colinio tentatum se, an Reginae regis parenti vitae insidias struere vellet, pecunia etiam oblata; quod cum recusasset, ob id captum et falsis criminibus oneratum. verum iudices probationibus diligenter expensis cum non tam verbis hominis vitae supplicio eximendae aut prorogandae cupidi fidem adhibendam censerent; quam rem ex flagitiosa ipsius vita aestimarent, reum ad mortem damnarunt, et poena latronum affectum membris confractis rotae imponi iusserunt. ita compressi pro tempore rumusculi, quib. iam tota aula factionibus diuisa perstrepebat, non etiam animorum motus, qui ex ea occasione recentibus adhuc odiis rursus exacerbati sunt. tunc et allatum est in aulam, Protestanteis Lugduni, in qua vrbe nimium quam multi erant, aliquid moliri; et cum in aedibus arci vicinis subterraneus specus cuniculi forma repertus esset, aucta inde suspicione arx, maiore praesidio et comeatu ac machinis firmata est, praepositusque ei Petrobuferius Cambaretus, vir primaria in Lemouicibus familia, nec minus bellica laude clarus. eodem tempore tumultuatum in Fuxensi comitatu et Benearni pago, qui duo principatus Ioannae Labretanae Nauarrae reginae ditionis sunt, et ad Pyrenaeum pertinent. et res quidem in Benearni pago ita compositae sunt, vt quamuis Protestantes numero vincerent, Catholicitamen antiquam possessionem in sacris maiorum colendis retinerent. in Fuxensi comitatu maius negotium fuit, et vt diuersa rerum condicio, ita longe dissimilis exitus. Apamaeae, quae Fuxensis comitatus ciuitas est, Robertus Pelleuaeus Nicolai, qui postea Cardinalis fuit frater, praesul erat Ioannis Brabansoni loco, qui quod solutam vitam amplecteretur, a Pelleuaeo rogatus et exiguam pensionem pactus in eius gratiam vltro se episcopatu abdicauerat, postea fluxam successoris sui fidem expertus, cum eoque ne quicquam molesta ac diuturna lite diu ac postremum indecisa luctatus. is episcopus caussatus Non. Martiis anni OIO IO LXIII, quo edictum pacificationis vltimae conditum fuerat, Protestanteis Apamaeae publicum conueniendi vsum intermisisse, ne proinde in ea conuenire possent, impedire conabatur, quippe cum cautum illo sit, vti iis in locis tantum conueniendi
facultas esset, in quibus vsque ad illum Martij diem publice ac libere Protestantes conuenissent. in eam rem secretas probationes fieri curauerat, et cum edicto Cremij anno superiore facto decretum esset. vt ex magistratibus, qui ciuili administrationi in vrbibus ac oppidis praefuturi quotannis ab vrbis aut oppidi concilio deliguntur, bini eligerentur, quorum delatis ad regem nominibus, quem vellet, rex auctoritate sua assumeret. is etiam curauerat, vt cum Catholici et Protestantes pari numero in concilio vrbis nominati essent, reiectis Prorestantibus, tantum Catholici a rege assumerentur, qui Consulum titulo vrbem administrarent. postea re clam oppidanis in regis consistorio agitata, et habita fide secretis illis probationibus decretum fuerat, ne alterius quam Catholicae religionis Apamaeae vsus esset; mandabaturque Danuillae Septimaniae praesidi, curaret, vt regium decretum executioni demandaretur. quod vbi Protestantibus inuotuit, illi protinus misso Simone Seuerio apud regem intercedunt; et quamuis instante Nauarrae regina, quae vrbis pari iure cum episcopo domina est, nihil impetrare potuerunt, praeualente Cardinalis Lotaringi potentia, cuius gratia episcopus subleuabatur. Protestantes vero cum ab aulae gratia excidissent, ac moleste ferrent se libertate, quam quadriennium iam totum habuissent, in posterum priuari, possessionem, non quidem publice, sed in priuatorum aedibus conuenientes retinere statuerunt. id turbis occasionem dedit, cum Catholici regium decretum vrgerent, Protestantes non auditos se, et ex falsis probationibus dolo episcopi illud factum contenderent. moris erat, vt diebus festis plebs vexillis, quae ad id parata erant, explicatis comessabunda per vrbem discurreret, et choreas summa petulantia et lasciuia agitaret, eamque libertatem sacri collegij sodales tuebantur, qua et Protestantium conciones interturbabant, et multa proterue dicto factoque in eos admittebant. eorum praecipui duces erant Mauleonus Durbanus collegij sodalis, et Brussius Consul, qui et Augustinianorum templum muniuisse, et comportatis armis firmasse dicebantur. nec Protestantes ab iis lacessiti ab iniuria temperabant, acciditque vt XIII Kal. Iun. dum choreae ante Dominicanorum templum pertransirent, a puero saxa in confertam turbam contumeliose proiicerentur, incensisque ex ea occasione ad seditionem animis, ad Vlmetum, quod ab vrbe separatum suburbium vrbi tamen coniungitur, fit concursus. sed Consulum et Vicarij interuentu tumultus citra sanguinem sedatus fuit, decreto facto, vt diebus festis a chorearum et comessationum lasciuia abstineretur. verum appetente Pentecostes tempore, religionis specie comessatorum licentia continuata est, inter supplicationes discurrentibus personatis hominibus, et argenteis sigillis in foro ad Protestantium offensionem propositis. quibus rebus iritatis illis facile res ad seditionem rediit, in qua Vicarius, dum turbis obuiam ire parat, paene vitae discrimen adiit, et nocte proxima a sacri collegij sodalibus, siue sibi metuentibus, siue vt aduersarios opprimerent, CL milites conducti, qui duce Rupibrunio intra arcem episcopi vrbi proximam admissi sunt. inde crebrae velitationes inter oppidanos, in quibus plerique hinc inde vulnerati. mox et ad Brussij aedeis factus a Protestantibus impetus, igne etiam in eas iniecto, quo mox illae cum quinque proximis conflagrarunt, inde ab incendio ad caedeis versianimi, et Brussius ipse post incensas aedeis suas interfectus. Sonsiecus alter e consulibus vitam pactus se dedidit, et um LX sociis in arcem a Vicario deductus est, quo et plerique ecollegij sodalibus, cum non alia salutis expediendae via esset, se stiterunt. Carmelitarum coenobium interfectis aliquot e sodalibus direptum est. quibus peractis, cum minime dubitarent Protestantes, quin et prouinciae praeses et Senatus Tolosanus id sinistre interpretarentur, ad Gulielmum Ioüsam mittunt, qui factum excusarent, et principium seditionis a Durbano et Brussio factum ostenderent. missus paullo post vicatius in aulam eadem de caussa. interea ad Augustinianorum coenobium victores ducunt, quod a Durbano tenebatur, qui a Sonsieco, vt se dederet, hortante minime auditus est. sed nocte insequenti cum CCC loco deserto per Calinpanam portam egreditur. coenobium direpptum et imagines templi deiectae. quod et idem in D. Francisci aede et in vrbis valetudinario factitatum. id actum Non. Iun. postridie et Dominicanorum aedes capta ac direpta est. ita Protestantes vrbe potiti, aduersariis aut interfectis aut eiectis, ex
quibus Puluarelius quidam eremita Augustimanus cum Fuxium oppidum arce munita insigne, a quo regioni nomen, profugisset, vix ex pauore collecto spiritu oppidahis trepide renunciat, Catholicos omneis ab Hugonotis Apamaeae iugulatos, et ad vindictam vicissim de Hugonotis sumendam hortatur, qui a plebe pronis auribus auditus est. igitur Marchiandis ducib. Protestantes vi domibus extracti ad XXXV interficiuntur, ceteri periculo sociorum excitati, mox arma corripiunt, et coniuncti S. Vincentij portam a Marchiandis clausam vectibus ac securibus vix tandem remoliuntur, et in proxima montana aufugiunt. interim Apamaeenses cum sero furoris poeoiteret, Solanum ex regionis nobilitate hominem strenuum euocant, qui vrbi cum summo imperio praeesset, et vt culpam tegerent, Catholicis, qui pauci remanserant, vt sacrum etiam ad tintinnabulorum pulsum celebraretur, potestatem fecere. sed mox audito Ioannem Nogaretum Valetam et Scipionem equitum ductorem a Ioüsa in vrbem missos, aliquantum turbati sunt. condiciones a Valeta propositae hae fuere: vt captiui Apamaeae et Foxij vtrinque liberarentur; externi milites vtrobique introducti dimitterentur, et arma priuatis adempta in aedeis publicas deponerentur; cetera regis, a quo propediem mandata expectabantur, voluntati permitterentur. tandem Protestantes aequitati Valetae confisi, cuius moderationem perspectam habebant, eius mandatis paruerunt. retenti tamen externi milites, non ad vrbis I sed ad ipsorum tutelam, quod in agro rusticis infestis tutum perfugium non habere dicerent. inde res Ioanne Foxio Carmanij comite et Ioanne Monlucio Valentino episcopo suas partes interponentibus iure agi in speciem cepere: sed lousa misso Sarlabosio cum hospitium militare in vrbe sibi et III peditum signis assignari petiisset, animi rursus consciorum commoti sunt; et cum se excusarent initio oppidani immunitates suas ac priuilegia caussati, instante Sarlabusio ad extremum omnino recusarunt, missis ab vtraque parte ad regem nunciis, qui inde factum acerbarent, hinc opidanorum nomine mitigarent. interima III Non. Vtil. arma ex aedibus publicis, in quibus deposita fuerant, resumpta oppidanis restituuntur, et infesta circa vrbem omnia fuerunt, donec Iacobus Angeneus Rambulietus a rege cum amplissimis mandatis ad res componendas missus venit, quem mox Rabatus et Caumontius Vicecomites ex primaria Fuxensis principatus nobilitate, Protestantium partibus addicti oppidanorum rogatu adierunt, et vim atque iniuriam, quae non solum Apamaeensibus sed toti prouinciae a Ioüsae milite inferebatur, deprecati operam suam deferunt, spondentque fore, vt modo moderatio adhibeatur, res ex regis desiderio componatur. instabat et per suos Nauarraea, vt regiis ministris pareretur. secundum haec induciac factae, Sarlabosij copiis paullum remotis, et X Kal. VItil. Rabati interuentu praesidiarij omnes numero IO C soloppetarij vrbe dimittuntur; cum quibus conscii quoque egressi sunt. et postridie Rambulietus cum Sarlabusio ac militari, quam ducebat, manu, cum explicatis signis et tympanis vrbem ingreditur sine oppidanorum iniuria. inde digressus Foxium proficiscitur, vt de seditione a Puluerelio Augustiniano excitata, et Protestantium caede cognosceret. mox Ioüsa ipse cum C equitibus honorifice et obsequiose in speciem exceptus Apamaeam venit, quem postea Ioannes Dafius Senatus Tolosani praeses, cum VI consiliariis delegatis, qui de caussa cognoscerent, secuti sunt. auditis testibus, et pro tempore rebus constitutis, facta etiam spe, ex aequo ius vtrique parti dictum iri, nam viduae defunctorum hinc inde lamentabili spectaculo ipsos prensebant, discedunt. conscii qui aufugerant, interim mense VIIbri XVIII capti et sub custodia Tolosam ducti, qui tamen fere carcere elapsi sunt; iique postea siue quod suspectum Senatum Tolosanum haberent, siue innocentiae suae haut satis fiderent propositis apud regem suspicionum caussis impetrauerunt, vt cognitio ad alios iudices remitteretur, et de caussa Senatus Parisiensis cognosceret; sed mox Lotaringi Cardinalis interuentu decretum regium super ea re factum reuocatur, et cognitio rursus Senatui Tolosano committitur. tandem in fugitiuos ac contumaces tanquam laesae maiestatis reos fertur sententia, qua ipsi ad patibulum damnantur, bona fisco addicuntur, detractis in templorum destructorum instaurationem XL OIO librarum; grauique poena proposita edicitur, ne quis eos hospitio, viatico, ope, alia ve re vlla iuuet, sed cuncti in illos
tanquam publicos grassatores et quietis patriae hosteis insurgant, et si capete non possint, resistenteis interficiant. ij ergo in Pyrenaeum vicinumse receperunt iuxta Tabernas, adducto secum Martino Tachario in Angronia valle olim Subalpinae regionis pastore. ibi aliquandiu huc illuc dispersi latuerunt: sed cum necessitate adacti, et vt ipsi aiebant, iniurias inimicorum vlturi, postea ad rapinas discurrerent, iritatis rusticis et in eos coniurantibus proditi ac circumuenti sunt VII Kal. Iun. anni insequentis, a Tilladeto, qui iussu B. Monlucii III signa peditum conscripserat, vt nobilitatis Fuxensis armatos conuentus ex occasione priuatae simultatis Solani et Rupimenteli natos impediret. Tacharius ibi captus, et Fuxium primum cum galero ad ludibrium albo et rosario ad collum appenso quasi in triumphum ductus, et postea Tolosam, vbi Senatūs decreto ad mortem damnatus et supplicio affectus est. Fuit et hic annus clarorum doctrina virorum morte illustris. nam Carolus Molinaeus Lutetiae Parisiorum, vnde ortus erat, fatis eoncessit, iuris antiqui et Gallici consultissimus, cuius notae in ius consuetudinarium nostrum ac aliae doctissimae lucubrationes apud nos pro ratis iuris decisionibus habentur. hic est, qui Parmensis belli initio condito ab Henrico II edicto in deprauatam Curiae R. in sacerdotiis dispensandis disciplinam, cum publicato in edictum illud commetario in grauissinam offensionem incidisset, a patria hanc indignam meritis suis gratiam retulit, vt solum vertere cogeretur. ab exilio autem reuocatum cum eum Momorantius E. M. cuius ille negotia in foro Parisiensi procurabat, regi commendaret, En, inquit, homuncionem, qui quod cum XXX OIO hominum facere nequiuisti, vt Iuliutn Pontificem placatum haberes, libello edito perfecit. postea etiam consultationem in concilium Tridentinum eadem libertate scripsit, quae et illi perniciem creauit. ante annum, cum turbarum a Protestantibus toto regno excitatarum virum optimum taederet, isque se, quasi illorum fautorem in crimen vocari indignaretur, libellum supplicem Senatui obtulerat februario mense, quo petebat, vt in eos anquireretur et legibus ageretur. praecipua accusationis capita erant, quod specie religionis seditiosos coetus agitarent; pecuniam sine regis mandato sequacibus suis imperarent; consistoria celebrarent, diaconos, seniores, aliosque administros instituerent, stipendiis ex plebis substantia eis attributis: quod his in consistoriis ministri principem locum obtinentes de omnibus causis spreta regij magistratus iurisdictione cognoscerent; effrenem multitudinem erronea doctrina a se imbutam ad libertatem et licentiam vocarent: ipsi fere exteri et hospites, nullaque legitima vocatione ad ministerium vocati, et Geneuensis administrationis siue ciuilis siue sacrae disciplinam ad euertendum regnum inueherent, ecclesiasticos in sua functione impedirent; denique omnia facerent, vt fidem regis subditorum sollicitarent. priuati autem contra se illorum odii has caussas afferebat, quod confessionem Augustanam, quae in Germania obtinet, Geneuensi et Heluetica tolerabiliorem dixisset, et in commentariis in consuetudines Parisienses fanaticos eos et seditiosos vocasset; ea propter illos in concionibus, synodis, et vbique palam ipsum traducere, domesticos, qui se obseruent, corrumpere; et amanuenses ne eorum opera vti queat, minis, pretio, blanditiis seducere. vir bonus ac simplex, qui patriae caritate, supra quam dici potest, inflammabatur, cum emendationem in religione, quam tantopere optabat, in licentiam et factiones versam videret, admodum indoluit, ac si vita suppeteret, religiose promisit, fore vt exemplo suo scriptisque multos ab errore passim grassante reuocaret: in eaque cogitatione paulo post animam Deo reddidit sexagenario maior. idem hic annus et nobis Gulielmum Rondeletium Montispessuli natum medicinae arte praecellentem abstulit, a Francisco Rabelaeso nostrate nihilominus contemptim appellatum in iis libris, quos ingeniosa magis, quam omnino irreprehensibili iocandi libertate scripsit. et certe eius scripta eiusmodi sunt, vt tantae de se opinioni siue excitatae siue sparsae non respondeant; vnum est quod hominis nomen maxime posteritati commendauit, quod de Piscibus edidit; sed eo minore laude, quod illud potius alienae industriae, quam suae debuit, nimirum ex Gulielmi Pellicerii episcopi Montispessulani, viri rara eruditione ornati commentariis concinnatum,
quod doctissimarum annotationum, quas ille in Plinium scripserat, magno literarum dispendio amissarum pars erat. Annum clausit, Gabriel Faernus Cremonensis, vir literaturae et puritatis antiquae, qui exacta in scriptis veterum ad codices M. S. examinandis diligentia literas plurimum iuuit, et non mediocrem gratiam a studiosis iniuit fabellis AEsopicis vario carminum genere expressis, maiorem initurus, si Phaedri, cuius, siue imitatione, siue aemulatione luserat, nomen aut non dissimulasset, aut scripta, quae legerat et penes se habebat, non suppressisset. verum fatis ita comparatum erat, vt quem Faernus nobis inuidit, eum viri optimi et vndecunque doctissimi Petri Pithoei fidei ac industriae deberemus, qui ad alia innumera, quibus posteritatem sibi deuinxit, beneficia hunc cumulum adiecit, et veteratorem aulicum in tenebris apud Italos delitescentem nactus recensuit ac paucis ante mortem diebus luce donauit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXVIII.
ANNVS hic rebus toto orbe gestis insignis, sicuti supra demonstrauimus, tum maxime motibus Belgicis memorabilis fuit; nam ab eo calamitatum suarum initium repetunt Belgae, cepto tum ciuili bello, quod iam totos XXXIII annos, cum haec scribo, florentissimas illas prouincias exercet, de quo dicturus, prius de Belgio ipso eiusque limitibus ac prouinciis, principum successione, ac denique malis intestinis quaedam explicanda existimaui. Belgium Galliae tertiam partem constituere veteres, et ab oriente Rheno, a meridie Sequana, ab occidente et VIItrione Oceano claudi ex C. Caesare et veterib. notum est. hodie eius pars magna a rege, Lotaringiae duce, Baioaris Palatinis, Cliuiae duce, Treuirensi, et Coloniensi praesulibus, Leodicensi denique episcopo possidetur. reliquum Belgium, de quo nunc sermo est, Philippo Austriaco paret, et Flandria vulgo a nobilissima eius prouincia dicitur; sed frequentius inferioris pagi nomine indigetatur, a situ; quod nulli fere montes in eo sint, et fluuij plerique per eas regiones prono cursu in mare ferantur. Germani quoque, qui per vicinas prouincias extra naturaleis limites inundatione populorum se eiecerunt, totum illum tractum Germaniae inferioris appellatione donarunt: idque se iure suo facere existimarunt, quod plerique ex iis populis lingua Flandrica, quae ex Germanica detorta est, vtuntur; quanquam et ex illis multi sint, qui Valonum linguam, hoc est Gallicam, atque adeo ex Romana deductam vsurpant. et vero inferioris Germaniae nomen recens est. nam in antiquis notitiis et sub Valentiniano, qui anno salutis CCC LXXIX fatis concessit, totus ille tractus vtriusque Belgicae nomine comprehendebatur. nec meliore iure Belgium Germaniae nomine censeri videtur, quam aut Asia, in qua Scythae tanto tempore rerum potiti sunt, Scythia esset, aut melior Italiae pars, in qua Langobardi, Britannia, in qua Anglisaxones, et Gallia, in qua Franci regnum tenuerunt, qui omnes populi Germaniae sunt, Germania vocari posset. porro Belgium, quod hodie Austriacis paret, in XVII prouincias distribuitur, quarum quaedam vere ad Germaniam pertinent, quippe trans Rhenum sitae, Frisia Occidentalis, quae dicitur, ad alterius differentiam, quae ortum versus porrigitur, Zutphaniensis comitatus, et Transiselana regio; quae est peninsula inter Rheni brachium inferius, quod Arnhemium alluit, et Isalam fluuium posita. et tamen eae prouinciae Belgij seu inferioris pagi, et vt Germani volunt, Germaniae inferioris nomine comprehenduntur, quanquam re ipsa ad
veram ac superiorem Germaniam pertineant. de prouinciis singillatim dicere, earumque ciuili administratione, consiliis, institutis, superua cuum fuerit, cum haec omnibus fere nota sint, et ab aliis diligenter propriis libris perscripta tantum hoc interfari liceat, nullas populosiores aut opulentiores prouincias toto orbe terrarum esse, vt in quibus CC VIII vrbes moenibus clausae, CL oppida, quae vrbibus clausis magnitudine et opibus pares sunt, VI OIO CCC paroeciae numerentur, cum ambitu non plus quam CCC XL milliaria Flandrica totus ille tractus complectatur. de successione comitum Flandriae nunc pauca attingemus, quoniam ei tanquam nobilissimae prouinciae, et a qua ceterae hodie nominantur, ceterae quoque adfinitatibus, foederibus, bellis veluti accreuisse videntur. igitur Flandria, in qua olim Pleumosij, Grudij, et Gorduni erant, iam a tempore Clodouei eiecto a Gandensibus, quod erat caput gentis, Romanorum praesidio, sicuti eius annales testantur, in Francorum potestatem concessit, iurisque Francici effecta est, vna cum Artesiae comitatu: postea Carolus magnus CCC III a Clodoueo anno Lidericum Harlebecanum Flandrici litoris custodem constituit, magnumque Saltuarium creauit, temporario imperio, quod Flandriae praefectis hactenus reges nostri concesserant, in perpetuum ei attributo: eoque iure posteri eius vsi sunt vsque ad Balduinum cognomento Brachiferreum, qui LXX anno post nefanda temeritate Iuditham Caroli Calui F., quae Edelulpho Anglosaxonum rege priore mortuo Siluanectum secesserat, clam patre, sed consentiente fratre, rapuit, reque interuentu Pontificis tandem composita, et celebratis ex patris consensu Altissiodori nuptiis a socero Flandriam marchionatus seu comitatūs titulo accepit. ab eo ad Arnoldum VIII nusquam interrupta recta serie in eadem familia principes Flandriae praefuere; donec Robertus Frisius occiso Arnoldo Balduini Montensis fratris F., et excluso Balduino Hannoniae comite Arnoldi fratre ordinem legitimum turbauit, ex eoque quasi vaga eius prouinciae possessio fuit vsque ad Theodoricum Alsatiae comitem Theodorici F., qui Gertrudem Roberti Frisij neptem in matrimonio habuit. nam huius filio Philippo sine liberis decedente res omnis ad Margaritam rediit anno S. OIO C XCIV, quae Balduino Balduini Hannoniae comitis F. nupserat, et ita XX a morte Arnoldi anno Flandriae principatus non armis vindicatus, sed iure ad finitatis repetitus Arnoldi legitimi heredis posteritati restituitur. postea Balduino Margaritae F. qui orientis imperium adeptus est, decedente, duabus tantum relictis filiis, Margarita Ioannae sorori superstes Gulielmo Dampetrae ex Arcembaldorum Borboniorum familia regulo nupsit; et inde Borbonij masculis heredibus ex Balduini brachiferrei stirpe deficientibus Flandriam tenuerunt, et patrio nomine ac gentis insignibus relictis in Flandiae familiam transierunt, eorumque genus mansit vsque ad Ludouicum a Gulielmo quintum, qui vnica filia nomine Margarita superstite fatis concessit. haec deinde Philippo Burgundionum duci Caroli V fratri matrimonio iuncta est; vnde Burgundionum domus, cui Austriaca tandem successit, summa Ludouici XI sapientissimi alioqui principis imprudentia, qui odio, quod implacabile aduersus eam gentem coquebat, caecus, quam filio vxorem dare poterat, Maximiliano Austriaco nubere passus est: hisque initiis Austriaca gens ante Rodolphum haut ita diues et potens, postea in Germania aucta, et post contractam illam adfinitatem orbi terrarum formidabilis magnitudinis suae incrementa cepit. Belgas autem Gallorum fortissimos cum tradit C. Caesar, hanc rationem addit, quod a cultu atque humanitate prouinciae longissime abessent, minimeque ad eos mercatores saepe comearent, atque ea, quae ad effeminandos animos pertinent, importarent. quae ratio hodie cessat. quippe nullae prouinciae nunc importatis mercibus magis abundant, nullaeque gentes longinquiores nauigationes suscipiunt, aut in opificiius, quae luxui seruiunt, maiore sollertia laborant. verum vt in frugalitate antiqua, ita in presenti copia pristinos animos et contumaciam genti insitam seper retinuerunt, et libertatis amittendae metu ad quosvis rumusculos facile se commouerunt; quod vt clarius perspiciatur, breuiter et per indicem motus in iis prouinciis secutos repetita altius memoria explicabo. constat Flandriae principes iam a Liderico et Balduino brachiferreo in fide regum Francogalliae fuisse, donec aetate nostra Franciscus I iuri,
quod regibus nostris in eos erat, transactione renunciauit. itaque Ferdinando ante CCCLX et amplius annos ad conuentum, qui de bello Anglis inferendo in Suessionibus indictus fuerat, respondere detrectarite, Philippus Augustus ira incensus magno comitis malo in Belgium duxit, eumque Anglorum et Germanorum ipsiusque Caesaris Othonis IIII qui aderat, viribus superbum, cruentissimo et infestissimis animis commisso ad Bouinas proelio profligauit. captus et ipse Ferdinandus et in custodia eo vsque habitus, donec pacem XI anno post, cuius toties in percutien dis foederibus memoria deinceps renouata est, sollemni more iurauit. cui cum postea stare nollet Guido Dampetra, magnis se bellorum difficultatibus implicuit, quorum hic exitus fuit, vt quo non praestiti obsequij culpam et summam contumaciam elueret, anno OIO CCC se Flandriamque regis arbitrio permittere coactus sit. ab eo tempore per CC amplius annos Flandri aut in nos aut in principes suos fere continuis rebellionibus bacchati sunt. nam statim anno post Brugis tumultuatum est, duce Petro Regio infimae sortis homine, ob vectigalia ad sumptus a rege factos superioribus bellis exsoluendos imperata. quorum exemplo Gandenses anno sequenti rebellauerunt, eoque res a plebeio furore deuenit, vtiusto proelio Philippus rex decernere coactus sit ad Curtracum, vbi rebus nostris Roberti Atrebatis et Rodolphi Nigellani temeritate profligatis, auctoritatem, quam a plebe laesam vlturi ibamus, paene amisimus. quater inde in Flandriam nostri duxere, sed semel tantum re bene gesta teuersi sunt, et laetitia ea, secuta mox Pabulana clade, in qua rex ipse periculum vitae adiit, multum delibata est. tandem Insulana pace post quinquennium facta bellum magis dilatum, quam compositum est. itaque sexennio post cum Petrus ille pristinos animos resumpsisset, mitigatis Insulanae pacis condicionibus nouam pacemredimere coacti sumus, acceptis tamen pignoris loco Duaco et Insula, quae regio praesidio tenerentur, donec a comite regi de belli sumptibus plene satisfactum esset. ita comes carcere liberatur, qui promissa sibi ab Enguerrano Marinio non repraesentari caussatus, rursus suis auctor fuit, vt arma infausta resumerent. inde sub Ludouico Hutino et mox Philippo Longo continua rebellionum serie Flandria fluctuauit, Gandensibus interim, ne qua tumultuandi occasio praetermitteretur, quasi ab externis quies esset, ad domesticos motus conuersis. tandem anno illius seculi XX induciae pactae et sponsalitiis, vti fieri assolet, firmatae. sed triennio post Brugenses ob Slusam a Namurcensi occupatam mox rebellauerunt, et re a rege lenitate summa vso composita, rursus anno sequenti plebs auctis inde animis in nobilitatem, quam inuidioso nomine liliatam, quod pacis studiosa partibus nostris faueret, appellabat, insolenter insurrexit, cuius ferociam cum sera seueritate reprimere vellet Ludouicus comes Curtraci obsessus paene periculum vitae adiit, trucidatis in conspectu ipsius plerisque e nobilitate, ipsoque vix elapso, cui carcer loco summi beneficij, ne a furentibus discerperetur, contigit. nec vno crimine contenti Brugenses vltro Gandensibus, qui pro principe stabant. et Aldenardensibus arma intulerunt duce Ratgero: sed clade accepta, in qua IO CCCC ex suis amiserunt, tumidi spiritus paullatim remisere, et vrgente Pontificis censura, principem, quem nuper supplicem contempserant, vltro supplices adiere. ita pax, quae Arcensis dicta est, percutitur, quam vix anno vertente, audita Caroli pulcri morte, quasi omni metu soluti Brugenses violauere. verum Philippus Caroli propior sobrinus et heres, cum primis regni auspiciis tantam iniuriam, quae ad suarum rerum existimationem pertineret, non ferens ducto in Belgium exercitu, et commissa diu ambigua pugna ad Casletum ad IX OIO rebellium caecidit. nec multopost Sigerus Iassonius turbarum incentor cum collectis belli reliquiis denuo bellum instaurare conaretur, captus et merita poena ac crudelissimo supplicij genere affectus est. nec diu propterea Flandri quieuere, quamuis haut multo ante a Pontifice Auenionem euocati in Philippi verba iurassent, nam impellente Iacobo Arteuella, homine de vulgo, qui ceruisiam optimam miscebat, rursus plebs in nobilitatem partibus nostris addictam maiore quam antea furore exarsit, sparso malignorum ore, Anglos lanae commercio, quod praecipuum plebis Belgicae opificium est, interdicturos, nisi Gallorum partes desererent. nullum perniciosius eo bellum cum Anglis gessimus, ipsis etiam Flandris damnosum,
qui postremo Arteuellae, quem obuio fauore secuti fuerant, pertaesi vt est ingenium plebis orta Gandaui seditione, cum ille eo vecordiae venisset, vt de abdicando principe referre ausus esset, captus et merita poena anno illius seculi XLV et X a seditione cepta, affectus est. mox et sub Ludouico Maleano eandem ob caussam quamuis duce interfecto tumultuatum est. cum nouellus princeps nollet, rege quem fortuna deseruerat, relicto, in Angli partes transire. ob id patriam relinquere coactus, vbi ad suos rediit, Brugis textores, genus hominum ad seditiones natum, varia poena affecit. tandem cum Anglo foedere Dunkerkae certis condicionibus percusso, transegit. nec tamen Brugensium exemplo territi fuere textores Gandenses et Hiprenses ciues, qui rebellionis suae debitas mox poenas luerunt, partim morte, partim exilio multati. nec multo post, quamuis cuncti post contractam nobiscum adfinitatem, hoc est, ductam a Maleano Caroli V filiam omnia pacata fore in Belgio augurarentur, Albatorum factio exorta est, ob immodicas exactiones supplendo aerario nimiis largitionibus exhausto impositas. factionem eam secutum est Philippi Arteuellae regnum, quod biennio ceptum simul et finitum est. Brugae sub eo expugnatae, et Maleanus in iis captus, occisis III OIO hominum. quam iniuriam Carolus VI postea vltus est, XX OIO Flandrorum proelio Rosebecano, caesis, et ipso Arteuella, qui se pro principe gerebat, oppresso. Maleanus postea decessit relicta amplissimi imperij vnica herede Margarita, quae Philippo Burgundioni regis patruo nupsit. inde descendente in Belgium rege, vt rebelleis ad officium reduceret, foedus percussum est cum nouello principe, cui accedente nominis Gallici dignatione maiorem quoque a feroci plebe venerationem habitum iri cuncti arbitrabantur. sed contra euenit. nam vix vnquam adduci potuerunt, vt ad pedes Philippi procumbentes praeteritorum veniam peterent, adeo vt Margarita vxor, vt omnem repetendorum armorum occasionem generoso viro praecideret, vltro pro ciuibus maritum publice exorare coacta sit. exinde sub Philippo Burgundione, et Ioanne Philippi F. quasi calamitatum nostrarum spectatores sederent Belgae, per XXXVI amplius annos quieta fuere omnia, nisi quod apparitores regii, dum iussu Senatus Gandauensibus diem ad caussam Lutetiae dicendam dicerent, iniuriose pulsati sunt, ne rumultuandi credo ius tam longo temporis spatio praescriberetur. postea inciderunt calamitosa ea Galliae tempora, quae Belgas a seditionibus domesticis ad iusta in speciem pro principe suo arma, sed contra nos, quibus primam fidem debebant, auerterunt. sed post Atrebatense foedus, quo Ioannis mors dedecorosis admodum condicionibus expiata est, et irritam Caleti obsidionem rursus ad animum redierunt, et Gandenses ac Brugenses, quae sunt duae totiusBelgij potentissimae ciuitates, contra Phliippum rebellarunt, occiso etiam Ioanne Villerio Insuladamo E. T. capta et recepta Lutetia famoso duce, dum cum principe anno OIO IIII XXXVII Brugas ingrederetur. Brugenses ob id immunitatum parte adempta multati. nec Gandenses propterea resipuerunt, qui anno duodecimo post optimates vrbe exigunt, et captis armis quater caesi tamen animos minime remisere, donec totis viribus ad Gaueram periclitati, Philippum, quem ante motam seditionem seuerum senserant, mitem et placabilem post victoriam experti sunt. militaria tamen signa, quibus sublatis seditiones ciebant, illis adempta, et reip. ordinatio a Philippo Pulcro instituta in meliorem formam ex principis sententia mutata est. rursus sub Carolo pugnaci Gandenses sustulere animos, a rege, vt eorum annales memorant, incitati; qui motus intra initia sua sedatus est, et ab eo tempore per totum nouennium quieuere Flandri. at sub Maximiliano, qui Mariam Caroli heredem vxorem duxerat, cum foedere Caslanti icto anno praecedentis seculi LXXXV immunitates ac priuilegia sua imminuta quererentur ciuitates, redintegrata factio est, et seditione exorta ipse Brugis, ne similis in Maleanum olim admissi flagitij memoria periret, comprehensus ac sub custodia habitus est. ab eo tempore, quasi naturalis moris oblitis illis populis per LIII amplius annos pacatum a domesticis motibus Belgium fuit, procellaeque rebellionum, quae ad quosuis ventos tantas tam facile tempestates euehebant, resedisse omnino videbantur, cum iniurioso et graui Mariae Hungariae reginae dominatu pressi, siue suopte ingenio incitati Gandenses antiquos animos resumpsere anno huius seculi XXXVIII
sed infelicissimo successu, vt supra demonstrauimus. hic animis praediti maiorumque exemplis instructi Belgae haut mirum si ad luxum et nimias opes accedente potentissimo ad mentes commouendas religionis telo, arma non facile postea deponenda sumpserunt. origo ab inquisitionis Hispanicae metu fuit, qui iam XX ab hinc circiter annis regnum Neapolitanum turbauerat, et nuper variis suspicionibus nostrorum mentes impleuit. eam per nouos episcopos passim a Paullo IIII institutos sensim inuehi, libertatem ipsorum carpi, priuilegia et immunitates labefactari, iam ante multoties conquesti fuerant proceres. nec dum memoria exciderat, quod Philippus Belgio excedens eo consilio praesidium Hispanorum in prouincia relinquere voluerat, quod cum procerum precibus exoratus non fecisset, relicto tamen Cardinali Granuellano cum mandatis Parmensi datis, vt ex eius sententia remp. administraret, durissimum et omni custodia militari grauius iugum liberis ceruicibus impositum videbatur. nam hominem supra quam dici potest, illi oderant, quem humili loco natum, et ideo magnatibus infestum, perpetuo ipsorum libertati, vt Hispanis gratificaretur, pe rcalumnias insidiari aiebant. is cum in nouorum episcoporum inauguratione archiepiscopus Mechliniensis creatus esset quasi inquisitionis princeps, primatum in totum Belgium vsurpauerat, adempta Remensi, Treuirensi, et Coloniensi archiepiscopis iurisdictione; et Monasteriensi, ac Leodicensi dioecesi non parum deminuta: eaque in re praecipuo administro vtebatur Io. Sonnio theologo, qui Antuerpiensis episcopus designatus fuerat. inde excitatae magnae querellae, non solum illorum, quos dixi, sed collegiorum ac monachorum, qui sua coenobia ac sacerdotia ad nouos episcopos alendos, cum aliunde vectigalia non suppeterent, transfusa maerebant. missus et ex Parmensis ac concilij sententia ad Philippum Florentius Momorantius Montinius velleris aurei eques, qui de statu prouinciarum, et periculo, quod impendebat, plenius ac certius regem edoceret: isque cum ambiguo responso dimittitur, spe tamen facta, fore vt tranquillitatis publicae harum prouinciarum ratio haberetur. intercedebant et ciuitates, atque Antuerpia inprimis, quae inquisitione commercium ac libertatem, qua fere celebritas illius maximi toto orbe emporij constat, cum omnino impediri prouideret, ad Philippum in Hispaniam de legatos esuo numero misit Godofridum Sterkium vrbis praetorem, Vrselium Senatorem, et Iacobum Vesenbechium vrbis syndicum, qui III Eid. Iun. a rege auditi, non nisi Xbri mense insequenti hoc vagum responsum tulerunt, Antuerpienseis nequaquam inquisitiorie molestatum iri. quo responso accepto cum vnus e delegatis domum rediisset, Senatus cum negotiatoribus egit, qui vix vnquam sibi persuaderi passi sunt, Hispanica promissa sincera fore, si Sonnius episcopus, nouae episcoporum institutionis auctor et instigator admitteretur. itaque delegati tandem a rege impetrant, vt noui episcopi introductio in praesens omitteretur. id actum III Non. VItil. anni OIO IO LXIII. interea in vrbe religionis negotium calebat, et cum plerique ob sectarium crimen capite plecterentur, non occulta plebis murmura passim exaudiebantur. iamque a verbis ad facta res deuenerat; et cum Christophorus Fabritius quondam Carmelita ad supplicij locum ductus esset, seditione excitata carnifex lapidum grandine circumfusus semivstulatum corpus reliaquere coactus est, cumque in publico damnatos producere non auderent, nouum genus supplicij commenti sunt, quo miseros homineis capitibus ad genua ligatis in vase aquarum pleno mergebant et sensim suffocabant. ne que tamen id citra tumultum, plebe semel accensa et carceribus vndique obsessis, ita vt plerique clatris refractis aut funibus subministratis et alia plebis ope euaserint: in Frisia Leouardienses et Groeningenses, in Geldria Ruremondenses et Dauentrienses, vt nouos episcopos reciperent, persuaderi non poterant; et qui iam inaugurati erant in aliis ciuitatibus contra collegia sua exortis rixis ac controuersiis passim indecenrer et exuto veluti omni pudore rixabantur. iamque Concilium Tridentinum biennio ante repetitum acceperat finem, cum ex Cardinalis consilio omissa inquisitionis adeo cunctis ordinibus inuisaementione, praetextu promulgandi concilij, quod sanus quisque et de religione bene sentiens citra flagitium recusare non posse videbatur, placita publicantur; quibus executioni demandandis eadem quae prius seueritas adhibita, et eo magis
de sectario crimine suspecti quasi iam conuicti et per Concilium damnati vbique exagitabantur. inde maiores pariter quam antea exortae querellae, et querellis plebis accessere mox procerum murmura, et postremo apertae inimicitiarum contra Cardinalem denuntiationes. et ipsi quidem Arausiensis, Ecmondanus et Hornanus datis ad Philippum literis manu propria scriptis non aliam pacandi Belgij rationem se videre affirmabant, quam si Cardinalis, cuius adeo populo inuisum nomen erat, a gubernaculis remoueretur, in cuius odium ac contumeliam videre erat famulos eorum manicis purpureum morionis cucullum acu depictum gestare. verum cunctis fere cucullo hoc Cardinalis galerum significari coniicientibus, mox illi cuculli loco fasciculum iaculorum substituerunt, quo animorum in regis obsequium concordiam contestabantur. ipse vero Cardinalis concordem in se procerum coniurationem initam interpretabatur. itaque cum se peti cerneret, et qua erat ingenij sollertia et sagacitate, animo prouideret maximas breui in Belgio tempestates excitatum iri, vitae metuens, in Sequanos secessit, vt periculo praeuerteret, et Vesontione, vnde oriundus erat, aliquantum temporis contriuit, euentum rerum ibi operiturus, et ex longinquo consilia tutius et citra suspicionem emissariis suis sumministraturus. id inter alia gratissimum accidit Parmensi, quae hominis fastum et arrogantiam impatienter ferens, magna se per ipsius absentiam molestia liberatam existimabat. verum haut diu pleno gaudio frui potuit. nam mox per Cardinalitios siue Hispanienseis, sic emissarij illius vocabantur, quem rebatur absentem, consiliis quasi praesentem interesse cognouit. nam cum tria consilia suprema Philippus e Belgio discedens instituisset, quibus singularum prouinciarum iurisdictiones, consessus, et alia consilia, veluti subessent, primo, in quo res ad imperij statum pertinentes agitabantur, prae erat Parmensis cum aurei velleris equitibus, prouinciarum praefectis et aliis delectis proceribus: et ij quidem publicae tranquillitati studebant; alterius, quod secretum appellabatur, Vlricus Viglius ab Ayta Zuichemus praeses erat, cum aliis delectis vltimum vero, in quo aerarij negotia tractabantur, Carolus Emerius Barlamontij comes cum delectis regebat; et in his duobus postremis qui sedebant, Cardinalitiae fere factionis erant, quorum quidam etiam Consilio status intererant. inde orta inter eos discordia, cum Hispanienses hanc tantam consilij status auctoritatem aegre ferrent, caussati ab eo occasiones quaeri, quibus tam in iudiciario quam quaestorio negotio ipsos apud regem traducerent. id vecro illi ipsi non segniter faciebant, et Parmensem vt lenitate nimia et dissimulatione turbas ac seditiones alentem apud regem criminabantur. quapropter vt calumniatoribus os obstrueret, ex Consilij sententia Lamorallus Egmondanus in Hispaniam legatur, vir perspectae fidei, et recentibus meritis apud Philippum, vti rebatur, carissimus. is per Galliam itinere facto in Hispaniam contendit, et coram Philippo libere meritorum fiducia locutus, qui metus seditionum a seuera edictorum publicatione Belgio impenderet, multis verbis ostendit. nam ad inquisitionis nomen omnium animos cohorrescere, et inde quidem proceres ac nobilitatem fremere, sensim libertatem pristinam carpi: inde plebem per vrbes, oppida, pagos de commercio impedito quaeri, nec sacrum ordinem id satis aequo animo ferre, qui patrimonium suum ad quorundam sibi suspectorum libidinem in alios, atque adeo priuatum emolumentum verti indignetur, institutis nouis episcopatibus, cuius rei vtilitas ad paucos, damnum ad vniuersos pertineat: his malis non aliud remedium quaeri posse, quam si edicta illa ac placita de religione omnino reuocentur, aut saltem mitigentur, noui episcopi aboleantur, pristina libertas restituatur. peramanter Egmondanus in speciem exceptus et auditus, et honorifice dimissus, facta spe, futurum vt petitionibus propediem in parte satisfieret. cum hocresponso et alias amplis promissis oneratus in patriam redit, vbi eadem fide, quaeilli in Hispa nia data fuerat, populareis suos de principis benignitate bene sperare iubet. huic etiam datum negotium, vt vocatis tribus episcopis, totidem theologis ac iuris diuini humanique consultis, tantae molis rem ex regio mandato decidendam proponeret. ij fuere Martinus Rithouius episcopus Hiprensis, Antonius Thauetus Atrebatum praesul, Iodocus Tiletanus, et Vilmarus Bernardinus. haec ita palam agebantur, ignaro fraudis ipse Egmondano, cum arcanis
literis interim moneretur Parmensis, curaret, vt inquisitoriae factionis antistites nihil de pristina placitorum seueritate remitterent. sed siue dissimulatio ea ab initio Philippi fuit, siue postea mutauit, longe aliter euenit. nam a suis persuasus, accedentibus etiam Cardinalis et eius factioni addictorum literis confirmatus, seueritatis exemplo erga Belgas vti constituit, et in quisitione Hispanica inuecta prouincias illas a sectario veneno omnino expurgare; quam si admittere recusent, tum regi religione iurisiurandi a se praestiri, interueniente Pontificis auctoritate, soluto fas fore Hispanos et extraneos ad eas perdomandas introducere, easque non pro patrimonialibus, sed pro recens quaesitis et vi subiugatis habere, regnumque in his constituere, et victoris arbitrio nouas leges sancire, ac postremo proceribus et aliis, qui inter eos eminent, de medio sublatis, reliquos poenae metu ad perfectam, quam vocant, obedientiam adducere. id saeuum et Belgio perniciosum, ipsi tandem Philippo infaustum consilium motus nouos maturauit, qui tamen annum et amplius retardati sunt, occupatis interim animis in componendo inter Anglos et Belgasantea exorto dissidio, ex eo quod Angli inquisitionis metum caussati commercium alio transferre conabantur, et vectigalia plus media parte intenderant, panni exportandi pretio vltra modum aucto, ita vt pannorum negotiatio astute Belgis substracta penes ipsos esset. nec contenti Angli, etiam statuto publico opificia pleraque Belgica in insulam importari prohibuerant; cui contrario decreto Belgae IIII Eid. Xbr. anni OIO IO LXIV obrogarunt, prohibita mercium Belgicarum in Anglia interdictarum importatione. ita cum vtrique vtrisque incommodarent, negotiationem a Belgis Emdam Frisiae orientalis comitum emporium paullatim auertentibus Anglis, actum inter partes, vt eo dissidio minime amicitia mutua intermitteretur, et Didaci Gusmani Siluae interuentu Philippus cum Curia Anglicana aliquot diebus post, pactione, quae mox in Anglia et Belgio publicata est, transegit. inde conuentus anno insequenti Brugis indictus circa Paschales ferias, quo a regina venere Antonius Broueinius Montacuti vicecomes periscelidis eques, Nic. Votonus Cantuariensis decanus et Valterus Haddonus I C. a Philippo Florentius Momorantius Montinius, in cuius absentis locum Philippus Momorantius Haricurius fuffectus est, Christophorus Assonuillius, et Ioachimus AEgidius. post longas et obstinatas altercationes cum nihil confici potuisset, mense VII bri intermissa comitia, et in VIII Kal. April. anni subsequentis dilatum negotium, quo turbae exortae; et cum frustra delegati ab vtraque parte vsque ad XI Kal. Vtil. componendo dissidio incubuissent, sparso rumore, quasi Philippus breui in Belgium venturus esset, comitia suspenduntur, donec de re tota ad regem praesentem referretur. interea sub exitum anni LXV Margarita a Philippo literas accepit, quibus mandabatur, vt placita tam noua quam vetera patris suoque iussu de religione facta exacte seruarentur: nam credere se nimia lenitate factum, vt malum tam longe lateque serpat; proinde si qui iudicum seditionis metu mandata exequi reformidant, eis significetur, alios in eorum locum quibus plus animi et fiduciaesit, substitutum iri. nam talium virorum antiquae religionis et regiae maiestati debiti obsequij retinentium copiam in his regionibus minime defuturam. additum erat, quantum ad inquisitionem velle maiestatem regiam, vt sacrosancti illius officij praesidibus in sui muneris executione omnes praesto sint, illudque per eos exerceatur, sicuti hactenus factum fuerit, et eis diuino ac ciuili iure competit. rem quippe non nouam esse, sed parentis sui temporibus vsurpatam. itaque iniungitur Parmensi ne de hac re adeo necessaria amplius deliberari permittat, sed eam protinus executioni demandet. sic enim gratissimum maiestati regiae facturam. Concilium item Tridentinum vt recipiatur, eiusque decreta religiose seruentur, iisdem litteris mandabatur, quarum exempla statim Parmensis ad prouincias mittit, additis suis mandatis, quibus praecipiebat singulis et vniuersis, vt regiae voluntati omnes parerent quoque id commodius perficeretur, iubebat, vt ciuitates vnum semper ex suis Senatoribus semestri hoc munere functurum delegent, qui inquisitoribus iurisdictionem suam exercentibus adsideat, in cuius locum sexto quoque mense alium sufficiant, qui decreta Consilij Tridentini exacte seruari curet, seduloque quid in eo negotio agatur,
indicet: vt tertio quoque mense saltem, quo in statu religio sit, cognoscatur, et si quae difficultates suboriantur, eis per delegatos a sua Celsitudine prospiciatur. tum Synodi prouinciales iuxta concilium Tridentinum passim a nouis episcopis habitae, in quibus decretum est, vt curiones paroeciarum suarum familias omneis describant, noui inquilini a suo curione testimonium adferant, se Catholicos Romanos esse, vbi et quando matrimonium contraxerint, praeterea profitentium nomen cognomen, domicilium a curione annotetur, ratio et numerus infantium sacro lauacro regeneratorum, patrinorum item ineatur. ludimagister nullus admittatur, cuius fides non sit perspecta, eique libri iuuentuti praelegendi praescribantur; obserueturitem an pauperes ex eleemosynis viuentes, Catholici Romani sint; peccata confiteantur, Eucharistiam sumant; ni faciant, eleemosynis priuentur. quibus decretis publicatis immane quam omnium animi commoti sunt. primi Brabantiae ordines intercedunt, et saluo iuramento de priuilegiis prouinciae conseruandis a Consilio ac rege praestito locum habere non posse respondent. itaque mandatorum seueritatem deprecantur; sin minus, se apud Belgij ordines de iis questuros, illorumque opem imploraturos declarant. sed contra prouinciales Synodi affirmabant, nihil noui subesse. nam caput hoc de Inquisitione passim antea in Belgio et in Gallia ipsa vsurpata intelligendum, a qua et ab episcopi iurisdictione Antuerpiam liberam fore decretum esset. nec latius Tridentinum Concilium accipiendum, quam moderationes ac praescriptiones super eo publicandae declarant. cum nihilominus recusarent ordines, et semper contra Parmensis instaret, publicari clam libri famosi, et sparsa carmina ac dicteria ab iis, qui receptae in Germania et apud Heluetios doctrinae in occulto addicti erant, et basilicarum, curiae, ac praetorij valuis affiguntur; quin et curarunt vt libellus in manus Parmensis perueniret, quo quibus modis aulae placitis, Inquisitioni, episcoporum decretisa Belgij ordinibus resistendum esset, explicabatur, et emissariorum artes, doli, machinationes detegebantur, additis in eos minis, qui libertati patriae perfidiose insidiabantur, aut metu vel socordia publicam caussam desererent. quod Parmensis cum ad seditionem, et a seditione ad defectionem spectare prouideret, habito consilio scriptum IX Kal. April. Bruxellis euulgat, cuius summa erat: Maiestatis regiae nequaquam sententiam esse, quando compertum esset, nullam ab anno OIO IO L in Brabantia habitam Inquisitionem, vt prouinciales nunc ea grauentur: verum vt eorum libertas et immunitares seruentur, nec aliter Concilij Tridentini decreta, quam cum moderatione, prout ipsorum priuilegia postulant, admittantur. qua re cum non mediocriter gauisa esset plebs, ordines votorum in parte compotes vlterius pergunt, et actorum auctoritatem regio sigillo firmatam a Parmensi poscunt, petunque publice sibi caueri, nullo tempore Inquisitionem Pontificiam aut regis nomine ciuilem in Brabantiam introductam iri, sed de omni crimine etiam sectario iudicem ordinarium cogniturum, placitis de religione promulgatis per appositas condiciones mitigatis. ad haec nihil aliud a Parmensiresponsum est, quam se de re omni cum velleris aurei equitib. ac ceteris consilij supremi consiliariis deliberaturam; quo quidem in consilio de moderatione placitorum ac decretorum ad regem mittenda actum est, salua et incolumi religione Romana et regia auctoritate. sed fremente interim plebe, et in nobilitatem, in agris, vbi vulgi furore facile opprimi poterat, degentem per scripta passim sparsa inuehente, ipsamque officij sui esse admonente, vt plebem regi nobilitatis gratia plura concessuro conciliaret, nobiles incitante eos periculo, et iis, qui in occulto Prorestantium doctrinae fauebant, instigantibus ad Gertrudis fanum haut longe ab Antuerpia conueniunt, et foedus pro libertate patriae feriunt. et quandoquidem, inquiunt, extranei quidam neque Dei gloriae studentes, neque in rem regis aut patriae commodum, sed vt ambitionem et immanem ingluuiem exsatient, maximo regis subditorumque eius dispendio speciosum religionis et publicae quietis velum obtendentes apud regem peruicerunt, vt seuera de religione decreta, quod ante promiserat, non solum non mitigentur, sed etiam inquisitio omnibus aeque ordinibus inuisa et formidabilis inuehatur, vnde Belgij perniciem maturari, regium obsequium labefactari, libertatis et priuilegiorum
immutationem mox secuturam proculdubio sit. huius mali auertendi caussa Deum im mortalem contestantur, nos pro obsequio, quod maiestati regiae debemus, pro caritate patriae et communi libertate foedus pepigisse, sacramentoque fidem obstringimus, nos, ne placitorum aut alius cuiusvis rei praetextu Inquisitio introducatur, impedituros, palamque profitemur, nihil in ea re contra Dei honorem, regis aut ordinum maiestatem tentare aggrediue, sed id vnum cupere, vt ad eorum securitatem consilia, vitam, opes, impendamus, et coniurationibus, seditionibus, ac turbis omni ratione resistamus. ibi et de legatione ad Maximilianum Caesarem regis patruelem mittenda actum est, vt illius interuentu placitorum gratiam a rege impetrarent. tum conscriptus ex omnium consensu libellus supplex, quem Parmensi condicta die Belgij ordinum nomine oblaturi essent. conuentus principes erant, Henricus Brederodius ex illustri Hollandiae comitum gente prognatus, Ludouicus Nassouius principis Arausiensis frater, Florentius Pallas Culemburgi comes, Bergensis item comes, et alij; qui cum Bruxellis conuenissent, CCCC amplius numero admitti a Parmensi petunt, et Non. April. ex Culemburgi comitis aedibus prodeuntes quini quaternique magno silentio et ordine ad palatium tendunt vestibus subcineritij coloris fere induti, lances ligneas pileis affixas, nummum item aureum de collo bullae instar dependentem gerentes, in cuius antica parte regis effigies, in postica duae manus firmiter in fidei signum iunctae per perae subiectae medium exten sae erant, cum hac inscriptione: FIDI AD MANTICAM VSQVE. haec veluti factionis foederatorum insignia fuere. postquam admissi sunt, Brederodius pro sociis verba fecit, eoque se venisse dicit, vt simul omnes supplicem libellum, qua possint animi demissione coram porrigerent. ad haec conqueritur, se sociosque seditionis turbarum et perfidiae insimulari, proinde orare, vt accusatores nominentur ac praesentes sistantur, vt vtra pars culpae obnoxia sit, cognita caussa decernatur. Parmensis accepto libello lecturam se statimque responsum reddituram respondit, et ita foederatos dimittit. dum digrediuntur, Barlamontius vltra modum iis infestus contemptim monuit Parmensem, non esse, cur ab huiusmodi nebulonib. sibi metueret, nam omnesaut habitu aut re mendicos esse, et Valonum lingua siue Gallica, Geusios. ex quo dicterio inualuit postea, vt qui Hugonoti apud nos, in Belgio Geusij appeliarentur; nos eodem quo nostros nomine Protestanteis eos deinceps vocabimus. postridie conuocato frequentiori consilio, Parmensis libellum palam legi iubet, cuius summa haec erat: foederatos, pro obsequio quod principi suo debeant, et caritate, qua erga patriam affecti sunt, maluisse reprehensionis periculum incurrere, quam officio deesse, eoque consilio conuenisse, et libellum obtulisse, vt periculo, quod a turbis Belgio imminebat, praeuerterent. petere igitur, vt inquisitionis iugum intolerabile omnino a liberis ceruicibus remoueatur, et qui eius stabiliendae caussa instituti sunt, noui episcopi aboleantur, placitorum seueritas mitigetur, eorumque executio remittatur, libertate conscientiae cuique permissa. id periculo communi ac priuato etiam monitos orare; quippe qui in praediis suis degentes plebis furentis ac rusticorum, quos minime Inquisitionem laturos scirent, iniuriis expositi sint. contestari interim Deum de obsequio et fide sua, et si quidem preces publicae negligantur, aut intercessionis suae ratio non habeatur, vti a turbis ac seditionibus, quae inde proculdubio suboriturae sint, innocentes habeantur. lecto libello variae dictae sententiae, et Philip. Momorantius comes Hornanus quoquo modo plebem placandam esse censuit, alioqui rem publicam haut dubium in seditionis discrimen adductam. nam neque nobilitatem, neque ipsam Parmensem, nisi tempori cedat, a confusae multitudinis furore tutam fore. sed Hornani, qui ad tranquillitatem publicam tantum spectabat, sententia sic ab Hispaniensib. accepta est, quasi minis Parmensem adigere vellet ad subscribendum inciuili foederatorum libello. a qua tandem sesponsum datum est, bonae erga foederatos voluntatis plenum, quorum postulatis satisfieri posse ex animo cupiat, sed ea huiusmodi esse, vt propria auctoritate nihil praestare possit. nam regis mandatis prohiberi, quem super ea re adeundum censeat, quemque literis ac precibus quantum in se erit, ipsis conciliatura sit. interim orare ac iubere, videant ipsi, ne quid
detrimenti quies publica accipiat. se curaturam, vt Inquisitores ita se prudenter ac moderate gerant, vt gratiam ei omnes sint habituri. sperare insuper interuentu apud regem suo, futuram vt hae prouinciae ab Inquisitione liberentur. biduo post eodem redeunt foederati, et Parmensi gratias agunt pro benigno adeo responso, sed illud petunt amplius declarari, seque iis, quae a rege et Belgij ordinibus decernentur, parituros recipiunt, vitamque ita in posterum institururos, vt merito culpari non possint. orant interim, vt quando intellexerint aduersarios statuisse libellum supplicem typis mandare, vt bona fide, nullo apice detracto aut addito, edatur. tum laudata eorum egregia voluntate Parmensis vicissim petit, vt se intra modestiae limites contineant, nec clandestinis coitionibus suis plures ad se illiciant. rursus illi Parmensi gratias agunt, instantque, vt ipsa coram Curia declaret, in bonam partem accipere se, quae ipsi fecissent. illa se ita credere, nec aliud respondit. inde cum non sine murmure discederent, auctore Christophoro Assonuillio missus ad eos Philippus Lalanius Hostrati comes cum Bertio a secretis epistolis qui in ipsorum conuentu Parmensis nomine fidem daret, nihil in caussa religionis ante acceptum regis responsum a Curia constitutum iri. decernuntur in Hispaniam legati Momorantius, Montinius, de quo diximus, et Bergensis comes aurei velleris equites, qui placitorum ac decretorum de religione mitigationem impetrarent, qui longe aliter, quam rebantur, accepti ac postremo male multati, vt postea dicemus, tamen initio cum ambiguis responsis diu detenti sunt. quod non mediocriter Belgarum suspiciones auxit; promulgata interim temporaria ac fiduciaria placitorum moderationis formula, quae multis indignationem, vniuersis risum mouit. nam loco summi beneficij ea decretum, vt Protestantes, ministri, eorum hospites, et qui offensioni caussam darent, non flamma sed suspendio necarentur; qui animum sententiamque mutarent, gladio, vulgus in errorem labens exilio castigarentur. formula singulis prouinciarum ordinibus a Curia proposita, vt eam ratam haberent. et Atrebates quidem, Hannonij ac Namurcenses ei subscripserunt; dein et in Flandria et Brabantia, non vocatis Batauis, Zelandis, Frisiis et aliis, quod ij priuilegiis et immunitatibus suis fulti minime assensuri crederentur. et haec plebe, quae Protestantium doctrinae fere addicta erat, clam acta, crebescentibus interea rumoribus de legatorum infausto in Hispaniam aduentu, de regis contra sectarios et eorum fautores indignatione, de classis ad eum in Belgium portandum apparatu, de Erici Brunsvici, qui sub Philippo merebat, in Germania delectibus in id habitis, vt Inquisitoribus et nouis episcopis cum manu armata ad omnia praesto esset. his addebatur ab Hispaniensibus, legatos non sincere, sed simulate et blande in speciem a rege acceptos tempus operiente, dum coacta pecunia et milite conscripto ipse inopinatam in Belgium exscensionem faceret; quo et cardinalis Granuellanus venturus sit vt qui ex nobilitate a religione ac regia maiestate defecerunt, sceleratae temeritatis poenas luant. his accensa rumoribus plebs, cum nihil boni ab Hispania expectaret, publice ad conciones conueniendi audaciam sumit, vt ea libertate animos suis facerent, et aduersariis numeri in dies crescentis ostentatione metum incuterent. iamque passim, ab Hipris facto initio, in Flandria, Brabantia, Geldria, ac Frisia conciones publice habebantur patentibus campis, et aliis locis oportunis, confluente ad eas passim plebe, initio inermi, dein ad tutelam corporis cum gladiis, ac postremo cum scloppetis. et ineunte Iunio in campo Lario prope Antuerpiam ad Borgerhutum Germanice et Gallice habitae conciones. vnde tumultum veritus Antuerpiensis Senatus ad Parmensem scribit, et eam ad motus sedandos, vt in vrbem venire et in ea commorari velit, hortatur. quae cum super ea re tempus ad deliberandum poposcisset, interea VI Kal. Vtil. edictum proponit in conuenticula habenteis admodum seuerum, quod tamen inefficax fuit. at Protestantes, crescente cum numero audacia, Senatui libellum porrigunt V Non. Vtil. quo multis rationib. nituntur probare, conciones, quae antea in occulto habebantur, nunc ob auditorum numerum palam haberi debere, ac proinde motus ac confusionis vitandae caussa locum sibi in vrbe assignari petunt. id magistratum posse, quod priuilegiorum auctoritate adducta confirmant. et vero duas religiones citra periculum admitti posse exemplis demonstrant. Senatus
libellum protinus ad Gubernatricem mittit, eamque vt ad vrbem venire, ni eaque commorari dignetur, iterum rogat, quod tamen illa nisi introducto secum militari praesidio, a quo Antuerpiani abhorrebant, facere recusauit. ne vero motus caussa deesset, Brederodius eo tempore et Carolus Brimeus Megae comes ad vrbem non petita venia venere ob longe diuersas rationes ciuibus suspecti, ille quod Protestantium princeps in Belgio haberetur, hic quod astu militem, quem circa Campiniam habebat, introducere velle crederetur. quapropter iam incalescente plebe maioris motus vitandi caussa vrbe excedere coactus est. mox eo a Parmensi cum plena potestate Vilelmus Nassouius Arausiensis princeps missus, cui vrbem ingressuro III Eid. Vtil. obuiam prodiit Senatus cum Brederodio aliisque nobilibus. dum per vrbem equitaret, acclamatum a plebe, VIVANT GEVSII, increpante eos Arausiensi, et futurum breui vt temerariae vociferationis eos poeniteret, praedicente. tum conuocato Senatu, quod mandatum a Parmensi haberet, aperit, et cum singulis vrbis collegiis agit, vt sopitis dissensionibus ac sublata diffidentia tranquillitatem in vrbe constituerent. dum in eo esset, sic comperiebat, Senatum non satis fidere ciuibus et mercatoribus alienigenis, quamuis Protestantium doctrinae addictis; contra ciueis et alios vrbis incolas ab aulae ministris sibi metuere, nec vicissim Senatui fidere, quem de milite introducendo cogitare suspicetur; Protestanteis denique omnia tuta timere, et a cunctis aeque sibi cauere; rursus, nec inter eos bene conuenire, eamque occultam dissensionem a Senatu ali, qui Augustanae confessioni addictis contra Caluinianos in occulto faueat. sed eos simul cunctos viribus in vrbe praepollere, adeo vt quandocunque vellent, eam in potestatem redigere possent. itaque minus tutum videri, vt vi cogerentur, sed contra amice ac leniter monerentur, vt arma deponerent, et in ciuium manus traderent. tandem conuentum, vt ciues excubias agerent, et securitate praestita Protestantes ad arma deponenda placide inducerentur, intermissis ad tempus concionibus, donec ex ordinum Belgij sententia de re omni decerneretur. iamque fama de milite a Brunsuico conducto et per Frisiam licentiose vagante percrebuerat; et succinctus quaesitor, quem illi Drossardum vocant, per Brabantiam ad maleficos comprehendendos cum armatis lictorib. obequitans suspicionem iniecerat, quasi ad conciones in agro conuenientib. vim afferre vellet, ex eo auctam, quod eodem tempore vehicula armis plena, et naues Mechliniae bellicis machinis oneratae visae essent. itaque iam non pacati in speciem sed tanquam in aciem prodeuntes Protestantes armis instructi incedebant; quod non mediocriter animos omnium futuri metu anxios turbabat, quos vix praesentia sua Arausiensis minas precibus interdum addens continere poterat. tandem foederati, qui Belgij ordinum, in quibus vltimam spem reposuerant, cogendorum mentionem antea iniectam plane euanescere aulicorum vt aiebant, astu, cernerent, ad Centronum in Eburonibus Leodicensis episcopi oppidum conueniunt, qui inde Araschotum et Dufflam postea venerunt, ad quos iussu Parmensis missi Arausiensis et Egmondanus, qui tanquam disceptatores cum eis agerent, et Montinium ac Bergensem in Hispaniam eorum gratia docerent ablegatos, viros et auctoritate et fide praecipuos; nihil interea a se post supplicem libellum oblatum in Inquisitionis et placitorum caussa rentatum. proinde regi praeteritorum obliuionem sancire cupienti iustam ipsis succensendi caussam non praeberent, sed in obsequio perseuerarent, et insolentem sectariorum improbitatem cohiberent, qui seditionem, quam animo meditabantur, Gallorum instigatu se excitare paratos iactitabant. interea conciones quantum in illis sit, impediant; nam qui ad eas populum instigant, aut alias conniueant, turpiter praeuaricatos a foedere et libelli supplicis praescripto deflexisse. ad haec delegati scripto respondent, et gratias se celsitudini eius agere aiunt, pro missis ad praefectos mandatis, sed non vt opportuit seruatis. Tornaci tamen, Insulae, Montibus in Hannonia, Atirae, Atae, Bruxellis nullam eorum fere habitam rationem, plurimis in carcerem ob religionem coniectis se quidem concionibus, ac conuentibus aliis impediendis omnem diligentiam adhibuisse, sed plebe in suspicionem adducta, quod responsum, a gubernatrice intra duos menses pollicitum nondum ex Hispania aduenerit, et vniuersorum Belgij ordinum conuentus,
de quo spem conceperit, nulla amplius mentio habeatur, nihil impetrari potuisse. quod vero Gallos his se turbis immiscere dicat, id vero se nescire, et paratos esse, fi ita sit, statim conscensis equis externae violentiae se oponere. verum hoc rerum statu regis subditos impetere minime consultum videri. et quando caussae calumniandi quaerantur, quasi ipsi auctores populo fuerint ad conciones conueniendi, non recusare, quin se ab ea calumnia purgent crimenque rebellionis diluant; et quanquam plerique eorum Protestantium doctrinam amplectantur, nequaquam tamen religione impediri, quo minus fidem et obsequium regi debitum seruent. nec vero regis clementiae diffidere; verum foederatos sic existimare, quando nullius illos criminis conscientia arguat, nihil opus se habere illa, cuius Parmensis spem ostentat, praeteritorum obliuione. nam nihil admisisse, quod venia aut condonatione egeat. his addebantalias querellas, quod iam tanquam perduellionis rei ac conuicti omnium sermonibus passim proscinderentur, quod eorum consortia aurei velleris equites ac proceres alij vitarent, fama sparsa, regem propediem venturum, qui de ipsis poenas sumeret; iamque transitum per Galliam petiisse, et Sabaudiae ducem operam in id suam ei detulisse. insuper sacrum ordinem in belli sumptus grandem pecuniam suppeditaturum. eapropter ipsos, quorum securitati minime caueatur, priuatae tutelae caussa in Germania, quod dissimulare nolint, amicos comparare, quorum auxilio, si opus sit, vtantur. id vero pernegare, se cum Gallis quidquam consilij iniisse, proinde petere, vt ipsa foederatis idonec caueat. cautionis vero se loco accepturos, si illa Arausiensem, Egmondanum, et Hornanum dignatione et fide praecipuos viros consiliis adhibeat, nihilque nisi his vocatis in eo negotio decernatur. in eam rem libellum Trudinopoli nuper a se in Centronibus conscriptum offerunt, quo se arma deposituros, mandatisque ac decretis conuentus ordinum obtemperaturos pollicebantur, ea lege, vt per nobileis securitati suae caueri, si quid turbulenti homines contra ipsos molirentur, iubeat. insuper petunt, vt quosdam ex foederatorum nobilium numero, qui huic negotio attendant, in vna quaque prouincia constitui curet, addito, ni mature motibus iam excitatis obuiam eatur, fore, vt Galli perpetui Belgij hostes inter dissensiones domesticas in Belgium introducantur. magna responsum illud inuidia onerauit Hornanum et Egmondanum, quorum aequitati dum confidere se declarant, suspectam fidem apud Philippum et Hispanienseis reddiderunt. quod illis, vt prudentiorum opinio est, postea exitium maturauit. metus etiam de Gallis extremo libello additus maxime anxiam habebat Parmensem, vt rationem sibi ineundam existimaret, qua dum clarius a rege responsum acciperet, foederatorum aliqua in parte desideriis satisfieret. sed ecce dum in eo est, vndique affertur de templis, sacellis, statuis et imaginibus passim a furente plebe expilatis, deiectis, ac confractis. nam postquam Egmondanus Flandriae praeses prouincia discessit, a Parmensi Bruxellas accitus, statim plebs tumultuari cepit, et tumultibus, vt fit, pessimi quique admisti nebulones cum scortis primum mense VI tili circa Hipras, inde per alias vrbes et oppida, templa, ac sacella violenter occupant, diripiunt, et statuas atque imagines deturbant, tam confuso impetu, vt a quo factum sit, initium, ignoretur. Baleolij in Hannonia idem factitatum. cum vero serpente exemplo et lasciuia quidam Brugis idem conarentur, a Dognio ciuitatis praetore portis obseratis prohibentur. in ipso autem assumptae in caelum B. Virginis peruigilio in Geldria, cuius praeses erat Megae comes, Nouiomagenses primarij ciues Ludouici cuiusdam excucullati et Caluini doctrinam amplexi, qui aliquot conciones in oppido in Iudaeorum coemeterio habuerat, audacia offensi, cum ad Ioannitarum conuenissent, vt de Ludouico illo expellendo consultarent, reluctantibus plerisque re irrita discessum est. sed nusquam maiore rabie quam Antuerpiae imaginarium bellum exarsit. nam cum Arausiensis accitu Parmensis Bruxellas venisset, postridie eius diei, quo in sollemni supplicationum pompa maius B. Virginis simulacrum per vrbem traductum in suo sacello rursus collocatum erat, cum iam nihil ab alienatae plebisfurore metuendum videretur, iuuenes quidam ante sacellum aditumque templi nugantes contumeliosis verbis in pompam ludere cepetunt, cum vnus ex iis mirari se diceret, quid metuens illud numen tam
mature se innidum suum recepisset. eodemque tempore ab alia templi amplissimi parte male feriati homines concionatorum sermonem ioco exprimere et irridere aggrediuntur, et crescente lasciuia vnus adulta iam aetate ambonem conscendit, et ex eo socios ridicula oratione alloquitur, in quem dum illi rudera ac puluerem ludendo coniiciunt, et ille contra aduersarios sudibus protrudit, iam incalescente pugna nauicularius quidam insolentiam indignatus irrumpit ab alio suggestus latere et concionatorem violenter deturbat. is vero mox ab aliis impeditur, et vix vulnere in crure accepto euasit. inde ad magistratum perductus, cum rem gestam narrasset, confestim excubitores accurrunt, et iusso egredi populo templum claudunt. die sequenti, qui fuit XIII Kal VIIbr. nonnulli rursus iuuenes ac nebulones sub tempus vespertinarum precum pueris secum ductis per eos multa contumeliose in B. Mariae simulacrum effutiunt, ita vtanus, quae cereolos pro valuis templi vendebat, indignabunda, iactis primo sordibus, mox in oculos eorum inuolaret. inde rixa orta, quae frustra superueniente cum armatis apparitoribus Ioanne Immerselio vrbis praetore, et clausis praeter vnam templi ianuis, cum ob tumultum sibi metuens aufugisset, plebs, die hesterna ceptum ioco certamen serio, repetit, et alterum altero incitante postquam acclamatum a pueris est, viuant Geusij, quasi signo dato vniuersi impetu ruunt, et ante noctem mediam exactam omnia sacella effracta, altaria deiecta, imagines ac simulacra disturbata aut asportata, claustra etiam maioris templi reserata sunt. inde admiscente se perditorum hominum turba ad alia templa discurrunt, ac coenobia tam virorum quam feminarum eodem festinato furore vastant, funalibus passim noctem vincentibus, vt nihil illos per tenebras quantumvis occultum fugere potuerit. haec tota nocte ante solis ortum acta, tanta inter profusam multitudinem animorum consensione et ordine, vt nulla rixa, nullum de praeda certamen inter eos fuerit, et quod fidem fere superat, inter tot lapidum, dum simulacra demoliuntur, ruinas, in tanta turba nullus vulneratus fuerit. interea magistratus ac reliqui ciues, et in iis plerique Protestantium doctrinae addicti, qui haec per seditionem et priuata auctoritate fieri minime probabant, excubiis per vicos dispositis trepidabant, cumque surorem popularem impedire nequiuissent, et de templis actum viderent, merito verebantur, ne homines perditi praeda illecti a templis ad priuatorum domos diripiendas verterentur. cui periculo vt praeuerterent, cum ceteras vrbis portas clausissent, vnam apertam reliquerunt, per quam iconoclastae mane egressi primum B. Bernardi coenobium sesquimilliario ab vrbe, deinde alia vicina templa ac sacella in agro vastant, altaribus ac statuis deiectis. quod ciuibus postea exprobratum fuit, qui religionem templorum priuatae securitati ac suis fortunis posthabuissent. in vrbe vero toto eo die ac biduo sequenti continuatae sacrarum aedium direptiones, nemine contra dicere aut ire auso. tandem cum Christi cruci affixi simulacrum ingens egregie deauratum funibus cunctanter tractimque deiicere conantur, forte accidit, vt in velleris aurei equitum insignia super exedras depicta inciderit, eaque confregerit: qua re iam patientia se in iustam indignationem vertente, magistratus ac plerique ciues arma sumunt, et multitudinem e plebis fece talia molientem auertunt, propelluntque, quibusdam ex iis comprehensis et mox in foro partim suspensis, partim exilio et alia poena ad exemplum multatis. quo facto conciones maioris tumultus vitandi caussa permissas impedire satagunt, proposito edicto sub capitis poena, vt ab imaginum violatione cessaretur, et omnia erepta et ablata repraesentarentur, et ad tribunos vrbis regionumque praefectos intra XXIIII horas deferrentur. id Protestantibus per Iacobum Vesembechium fuit significatum. multa reddita, et in Curiam ciuitatis relata fuere, opificum ac ceterorum ciuium collegiis summa sedulitate a laborantibus, vt insigneis picturas e manib. plebeculae blanditiis extortas ob artis praestantiam conseruarent. Protestantes vero, qui factum illud in suam inuidiam vergere viderent, cum prius Iacobum Heidonum consulem adiissent, scripto X Kal. VIIbr. euulgato se purgant, et bellum imaginarium se ignaris et inuitis excitatum testantur, quod etsi factum cuperent, nam ad Dei gloriam pertinere, vt praui istiusmodi cultus omnino aboleantur, tamen quia sine magistratus auctoritate factum sit, minime probare; et vero
furta, rapinas, aliaque exinde violenter acta se ex animo detestari, ac curaturos, vt per pastores suos cuncti admoneantur, ablata restituere, et in magistratuum manus consignare. nam magistratum a Deo institutum, eique ex Dei mandato obediendum, et vectigalia ac tributa pendenda se agnoscere, ac paratos esse, si iubeantur, fidei et obsequij iusiurandum repetere: tum locum ad conueniendum sibi dari petunt, excusantque quod iam templis quibusdam, dum certa aedes ipsis assignaretur, ad conciones vterentur. postremo orant, vt edicto prohibeatur, ne alius alium religionis caussa iniuriis, contumeliis aut alia re dicto factoue laedat. igitur iis, a magistratu concessum, quo templa consecrata seruarentur, vt in noua vrbe conuenirent: concionatori insuper Kilij suburbij Augustanam confessionem profitenti permissum vt ad Georgij conciones haberet. dum haec agerentur, crebris literis a magistratu Arausiensis rogabatur, vt ad vrbem veniret; qui siue dissimulatione vsus, haec per suam absentiam fieri mallet, siue necessitate eos adigere vellet, venire noluit, nisi ea condicione, vt se suaque et omne vrbis administrandae ius suae potestati committerent, quod antea facere recusauerant. celebrato igitur vrbis consilio tandem decretum est, vt Arausiensi obsequium a ciuibus deferretur, liceret, que ei sub Parmensi rempub. plena potestate administrare, excubias et praesidia militaria disponere, leges, prout ipsi e re communi et tranquillitate publica videretur, praescribere, dummodo priuilegiis et antiquis consuetudinibus nullum inde praeiudicium fieret. his condicionibus Arausiensis Antuerpiam redit VII Kal. VIIbr. rebus compositis. sed exemplum iam ad alias vrbes ac ciuitates permanauerat, et Mechliniae quidem idem ausi turbidi homines a magistratu prohibiti sunt. et Lirae cum aliter multitudini resistere non posset magistratus, vltro se curaturum recepit, vt statuae et alia, quae offensioni caussam praebebant, e templis tollerentur, quod et sedulo fecit, vacuatis templis, et ablatis mox quae iconoclastarum antesignanos ad praedam allicere potuissent. at Bredae, Bergae ad Zonam, item ad Buscumducis in Brabantia, in Flandria Gandaui, Hipris, Duremondae, Alosti, Aldenardae, Tornaci, et Valencianis plebs libere grassata est. Traiecti ad Mosam idem factitatum, nec non Dordraci Amsterodami, Delfis, Hagae, Harlemij, Brielae ac Lugduni in Batauis. in Mattiacorum denique insulis, Campouerae et Vlisingae, in Frisia Groeningae, Leouardiae, et aliis eiusdem prouinciae locis, Campis, Suuolae, et Dauentriae oppidis Transiselanis, Arnhemij, Ventonae, Hardeuici, Ruremondae ac Neomagi in Geldria, Mildeburgi, cum id Senatus et Sagittariorum collegium diu frustra impediuissent, tandem plebis violentiae cessere, quae non contenta aras ac simulacra euertisse vinctos ob religionem ab episcopo solui, et a magistratu sibi tradi petunt; XXII carcere emissi, et ne latius seditio serperet, conciones magistratus permissu in templis anouis pastoribus habitae. toto Belgio discurrentibus iconoclastis, Parmensis non solum reip. sed et suae saluti timere cepit, et primo de relinquendis Bruxellis consilium ceperat, et Montes in Hannonia retro concedere, quo a praefectis prouinciarum cum valido praesidio deducenda erat. verum a Viglio Zuichemo praeside monita, ciueis portas vrbis claudere, eique abeundi facultatem negare decreuisse, mutata sententia Petrum Ernestum Mansfeldium comitem vrbis custodiae praeficit, qui Senatum vrbis mox in basilicam conuenire iubet, quo ipse et Arausiensis, antequam Antuerpiam rediret, Egmondanus et Hocstratanus comites venere, qui fide ipsorum Parmensem in vrbe manere statuisse aiunt, ea lege, vt diligenter caueant, ne conciones in vrbe habeantur, ne vis templis inferatur. insuper rogare ac iubere, vt Mansfeldio in omnibus obediant. quod cum ciues se facturos recepissent, fidemque obstrinxissent, vehementi metu paullum leuata Parmensis mox maiore pauore consternatur, nuncio secreto allato, factiosos decreuisse ea nocte imagines confringere, Io. Ligneum Barbansonum Arembergi, et Barlamontium comites interficere, ipsamque comprehendere. is arte ab iis, qui Protestantibus fauebant, iniectus Parmensi metus eo consilio, vt ipsa vel iniquis condicionibus cum illis pacisceretur. nec opinione sua falsi sunt. nam illa defectionem vniuersam verita cedendum tempori censuit, et ex procerum et aliorum consiliariorum sententia assensit, vt iis locis, quibus aute eum diem, id autem actum X Kal. VIIbr,
conciones habitae fuerant, deinceps haberentur, ea lege, vt arma deponerent, idque locum haberet, donec a rege ex ordinum assensu aliter statutum esset. quod et scripto foederatis de pace agentib. tradito, et a se subsignato firmauit. iussi cum foederatis agere Arausiensis, Egmondanus, Hornanus, Momorantius Haricurius, et Assonuillius, a foederatis delegati Ludouicus Nassouius, Eustochius Fienneus, Georgius Montinius Noiella, Montinius Vilersius, alij complures; inter quos post crebra colloquia tandem conuenit, vt Parmensis scripto a se subsignato et euulgato, quasi cum iis pacisceretur. id publicatum X Kal. VIIbr., eoque Parmensis dum certius responsum a rege acciperet, declarat, regem consentire, vt inquisitio, de qua conquesti erant, cesset; item vt nouum placitum decernatur; verum an per vniuersos Belgij ordines, nondum regem apud se constituisse; tum vt omnis suspicio ac diffidentia illorum, qui rem ad regem mala fide delatam metuant, aboleantur, praeteritorum obliuionem ex ipsius regis mandato sancit, ipsisque cauere, et securitatem publicam forma, qua velint, praebere se paratam demonstrat: dummodo fidem obstringant, se nihil contra regis auctoritatem et publicam tranquillitatem per se aut per alios in posterum tentaturos moliturosve; verum operam omnem adhibituros, vt cuncti ad officium reducantur, turbae ac tumultus componantur, plebs seditiosa coerceatur, a templorum, coenobiorum, locorumque sacrorum spoliatione ac vastatione abstineatur, atque inprimis vt in huiusmodi sacrilegiorum violentiarum et detestandorum scelerum auctores ac perpetratores seuere legibus animaduerratur; curaturos insuper, ne sacro ordini, iustitiae administris, nobilibus et aliis M. S. subditis iniuria aut vis inferatur: neve conciones locis hactenus a concionib. liberis habeantur; vbi haberi possunt, ne ad eas cum armis conueniatur; vt omnes extranei, qui se his turbis immiscuerunt, reiiciantur; item omni ope enixuros vt auctoritate, qua apud plebem pollent, efficiant, vt arma deponat, et se decretis ac placitis a maiestate regia et Belgij ordinibus de religione ac quiete publica constituendis subiiciat, et parituram recipiat. addita biduo post et securitatis formula, qua Parmensis fidem obligat, nihil nobilibus caussa supplicis libelli foederis initi, aut aliorum ab iis huc vsque factorum dictorumve ratione a S. M. aut a se imputatum iri, idque sibi ac regi ita placere declarat, mandatque praefectis, equitibus torquatis et consilij status supremo praesidi, ac consilio priuato, omnibus iuris praefectis, vt fidem ac securitatem foederatis datam religiose seruent, eaque illos frui citra vllum impedimentum sinant. eodem die vicissim illi accepto Parmensis scripto fidem denuo codicillo obligant, se leges ab ipsa praescriptas bona fide ac sincera impleturos. inde Parmensis ad omneis prouincias ac iudices literas dat, eis significans regiam maiestatem velle et intelligere, vt vetus ac vera Catholica religio seruetur, proinde praefecti ac magistratus videant, ne dum rex ipse veniat, et praesens de omnibus decernat, quidquam detrimenti publica res accipiat, sed interim motus sedentur et seditiosi coerceantur. secundum haec vbique in oppidis conciones permittuntur, iis locis, quibus VIII Kal. VIIbr. autante publice celebrabantur. securitati item singulorum quamuis religione discrepantium inita ex communi consensu ratione prospicitur, addita clausula, donec a rege, eius consilio, aut Belgij ordinibus aliter decernatur. ita negotio religionis in speciem composito, cum nihil Protestantes ab aduersariis timerent, inter se mox digladiari ceperunt, et Augustanae confessionis socij Matthiam Flacium Illyricum centuriarum ecclesiasticarum concinnatorem, Dominicum Spangenbergium, Ioannem Vorstium, L. Hamelmanum, alios acciuerant: ex Geneua et Anglia vicina, quae Helueticam confessionem sequuntur, alij item accersiti venerant; quorum post aliquot disceptationes, annitente Marco Peresio institore Hispano ditissimo qui illis fauebat, praeualuit auctoritas: ita tamen, vt vtriusque confessionis publicus vsus in vrbe Arausiensis permissu admissus sit. inde digressi Bruxellis nobiles quasi votorum compotes domum abeunt, praesides prouinciarum quoque a Parmensi dimittuntur, et mandata eius executuri in prouinciam quisque suam proficiscuntur. Egmondanus comes Flandriam petit, vbi summa aequitate res administrauit, concionibus prout Parmensis edicto continebatur, permissis, sed numero locorum paullatim deminuto, et in imaginum infractores seuere animaduertit. nec id foederatis inuitis
fiebat, qui inuidiam, quae ex eo in ipsos redundabat, amoliri cupiebant. inter eos Ioannes Casembrodius huius factionis homines obuios iuxta Grammontium in Flandria in itinere cecidit, XXX ex illis captis, quorum XX mox patibulo affixit. Arenbergius in Transiselanam regionem, cuius praeses erat, eodem tempore profectus, cum omnia tumultus et dissidiorum ob religionem plena in ingressu offendisset, sic se gessit, vt intra paucos dies nulla toto Belgio prouincia tranquillior fuerit, quamuis ob Germaniae viciniam maxime omnium motibus foret obnoxia. Arausiensis his legibus, quas diximus, Antuerpiam venit, et Protestantibus edicit, vt IIIIviros cuiusque linguae deligant, cum quibus agat. delecti fuere ex Germanis Marcus Peresius, quamuis is Hispanus esset, Carolus Bombergus, Hermanus Meranus, et Cornelius Bombergus; e Gallis Franciscus Godinus, Nicolaus Viuarius, Ioannes Carlerius, Nicolaus Selinus; a confessionis Augustanae sociis, AEgidius Greueus, Henricus Broekius, AEgidius Bonderius, et Thomas Geerius. tum Arausiensis cum IIII viris decernit, licere sine armis conciones certis locis habere, et vt reliqua libera seruentur, instante hieme templa aedificare, aut alia loca concionibus idonea parare: itaque duo cumprimis magnifica et incredibili celeritate constructa, pecuniam et operas in id cunctis ardore insolito conferentib. quorum alterum forma rotunda Gallis cessit. et haec quousque aliter decretum a rege et Belgij ordinibus fuerit. inde Arausiensis in Hollandiam, Zelandiam et Frisiam, quibus prouinciis praefectus erat, abit, vbi res ob Erici Brunsuici militem in his regionibus copias cogentis et alias Protestantibus suspecti nonnihil turbatas inuenit. ei Anterpia discedenti suffectus est Philippus Lalanius Hocstratanus Mechliniae praeses, qui seditiosos imagines in summo vrbis templo post primam spoliationem restitutas rursus deiicere molienteis ope ciuium non solum repulit, sed et praecipuos tumultus auctores cepit, et sex eorum ad reliquorum terrorem XV Kal. IXbr. cruci affixit: Alosti vero ministrum loco non concesso concionantem capitali supplicio affecit. toties repetitis templorum direptionibus et seditiosorum poenis, cum non mediocrem inuidiam sustinere se intelligerent Protestantes, scripto edito, et VI Kal. IXbr. Hocstratano tradito, culpaque in magistratum et aedileis vrbis reiecta, praeterita, et imprimis, quod in armis ad conciones conuenerint, excusant; nam id iniuriae propulsandae non inferendae caussa factum, et Vassiacenae lanienae nuper in Francia patratae exemplo terreri, cuius periculum cum ad se pertinere in eadem caussa timeant, haud mirum, si se armis ad vim vi repellendam muniuerint; tum religionem Dei dono animis hominum insinuari, non imperati multis demonstrant, obtestanturque, Gamalielis consilium potius sequi velit, ne tandem populus ad impias libertinorum et de numine male sentientium opiniones vi nimia et magistratus seueritate adigatur, adempto religionis, quam probant, cultu, et inculcata eius, a qua abhorreant, profitendae necessitate: se in praecipua capita fidei Symbolo et quattuor oecumenicis Synodis comprehensa consentire, nec abnuere, quin Confessioni in Germania, Gallia, et Anglia receptae se libenter subiiciant. eandem libertatem interim sibi concedi petunt, obsequium et vectigalium ac tributorum denuo collationem polliciti, proque tanto beneficio treis florenorum myriadas offerunt statis temporibus exsoluendas, quibus regiae possessiones in Belgio pignori oppositae luantur, idque non carere exemplis ostendunt. nam Christianos imperatores olim Arrianis et Nouatianis idem concessisse ipsum: Pontificem Iudaeos Christiani nominis hosteis et ferre et quasi in sinu fouere. idem Carolum Caesarem felicis memoriae regis parentem Germanis concessisse. Francos denique vicinos eadem gratia regis ipsorum benignitate vti. neque vero metuendum, ne conuentibus suis quidquam contra regiam maiestatem moliantur, in quibus nulla clandestina consilia habentur, et omnia palam fiunt, et quibus magistratus et alij quicunque velint, interesse possunt. libellum ita traditum Hocstratanus ad Parmensem mittit, addito, male se de Belgij rebus ominari, nisi rex Parmensis precibus exbratus placita mitiget, et populi desideriis satisfaciat. Parmensis dum haec agerentur crebras ex Hispania literas acceperat, quibus et regem ob tumultus nuper excitatos et templorum direptionem non mediocriter commotum resciuerat, et hoc velle, vt omnino religio
Catholica Romana in Belgio asseratur, rebellionumque semina a sectariis iacta prorsus euellantur. in id magnas copias et omnem impetum conuertere decreuisse quando Belgij exemplum ad omneis ditionis suae prouincias pertineret. interea non cessabat ambiguis literis procerum spem alere, et Arausiensi inprimis literas prolixae beneuolentiae plenas et manu propria scriptas, quae postea publicatae sunt, in eandem rem Segouia miserat. eo factum est, vt maior pars nobilitatis se sensim a foederatis separauerit, et benignitatem principis, quam extrema consilia experiri maluerit. qua seissura debilitatas non mediocriter foederatorum vireis vbi vidit Parmensis, praetextu imaginarios castigandi, militem conscribit, conueniendi paullatim libertatem turbat, controuersia etiam de locis, in quibus conciones haberi possent, mota; in concionatores vt seditiose agentes inquirit, quosdam ex iis captos supplicio affici mandat, securitatis literas alio atque alio modo interpretatur, et iam palam multa, quae concesserit, vi se concessisse ait. diuersa parte Arausiensis, Egmondanus, Hornanus, Hocstratanus, Ludouicus Nassouius III Non. VIIIbr. Duremondae conueniunt, et prolatis Montinij et Bergensis, qui in Hispania adhuc detinebantur, literis, quibus regem iniquissime ferre Belgicum tumultum significabant, in commune consulunt. hic Arausiensis Francisci Alauae Philippi apud regem oratoris literas ad Parmensem scriptas et interceptas producit, quibus eam monebat, vt summa beneuolentiae dissimulatione erga Arausiensem, Egmondanum, et Hornanum, quos Belgij malorum auctores et fautores esse aiebat, vteretur. nam regem ita interim cum Montinio, Bergensi, et Renardo in Hispania agere, donec rebus necessariis comparatis animum renudet, et tempestiua seueritate in ipsos animaduertat. quibus lectis vrgebat Arausiensis, vir futuri prouidus, vt vnanimi consensu simul omnes mature periculo praeuerterent. nam sic Hispanorum, quos probe nouerit, ingenium esse, vt motus ac seditiones, quam obsequium malint, ex quibus bellum gerendi et militari licentia per Belgium grassandi occasionem arrepturi sint, regique persuasuri, vt prouincias priuilegiis et immunitatibus superbientes, nec modum tumultuandi facturas, quandiu iis fruentur, sub iugum mittat. itaque summa animorum concordia opus esse, vt impendentibus malis communi consilio obuiam eatur. verum Egmondanus repugnabat, et meritis ferox, ac gratiae apud regem fiducia periculi negligens Arausiensi contradicebat. itaque nihil tunc agi potuit, re in aliud tempus dilata. dum in eo sunt, collectis copiis Parmensis firmior ad Valencianenseis scribit, iubetque, vt Philippi Sant Algondani Noercarmij, qui tunc per marchionis Bergensis absentiam prouinciae praeerat, praesidiarios milites recipiant. caussa obtendebatur, quod Protestantes in ea ciuitate viribus pollerent, et metus esset, ne ex Francia vicina plerique sensim eandem religionem profitentes in eam adreperent, et vrbem dignatione secundum montes in Hannonia praecipuam, spaciosam, populosam, situ et munitionibus firmam, occuparent; sed priuilegia sua caussati oppidani cum recusarent, Noercarmius XIII Kal. IXbr. ad eos venit, et a praesidio omni liberos fore pollicetur, modo extra vrbem conciones habeant. condicionem accipiunt illi, ea lege, vt ipse Noercarmius Valencianas veniat, ac coram ratum id faciat, et locum concionandi designet. sed mense post vrbem ingressus nec conuocato consilio, cum praesto ciues non adessent, occasione inde quaesita mutauit, et indignabundus, ac ipsis et Amandi fano multa interminatus, vrbe discedic. itaque Parmensis ob id opidanis succensens iterum imperat, praesidiarios recipiant; quod cum illi recusarent, et interea in regias cohortes apud S. Saluij monasterium diuertenteis tormenta displosissent, et Carthusianorum coenobium, et Vedasti fanum excursionibus vastassent, perduelles pronunciantur XIX Kal. Ianuar. nec multo post vrbem obsidione cingit Noercarmius. interea plerisque locis siue metu, siue propter hiemis asperitatem conciones intermittuntur, quae tamen Amsterodami, Traiecti ad Mosam, Vltraiecti, Antuerpiae et Gandaui diu postea continuatae sunt. In Scotia superiore anno exeunte vix vigore corporis et aetatis extremum periculum euasisse regem diximus. Regina igitur vt omnem suspicionem purgaret, Glascuam proficisci statuit, cum prius communem filium mutui amoris pignus Edimburgum, quamuis asperrima hieme duci curauisset, aedeis in quibus puer
educabatur, incommodas caussata, quod locis humidis et praefrigidis periculum ei a pituita esset. itaque Botuelio comiti cum omnem rerum administrationem commisisset, assumptis viae comitibus Hamiltoniis ad virum nondum adhuc ex morbo satis validum contendit; cum quo post querimonias, obiurgationes, et lamentationes vltro citroque peractas postremo reconciliatur. inde rex lectica Edimburgum defertur, et in aedeis ei a Botuelio destinatas per aliquot annos desertas et muris oppidi coniunctas inter duorum templorum ruinas, vnde neque clamor neque strepitus exaudiri poterant, cum paucis ministris intruditur. nam maior pars, etsi ei tanquam dictorum factorumque veluti obseruatores attributi, periculi imminentis incertum praesagi an gnari ab ipso discesserant; qui autem remanserant, claueis ostiorum ab hospitiorum metatoribus extorquere non potuerunt. tum de regis caede consilium initur, re cum aliquot e nobilitate communicata, qui periculum religionis veriti, quae rege cum Protestantibus bene conueniente periclitari videbatur, prona assentatione operam polliciti sunt. ad haec Pontificis, et vt passim iactabatur, Caroli Lotaringi cardinalis literis incitabantur. nam cum per eum a Pontifice petiissent pecuniam ad instaurandam maiorum religionem, responsum fuerat, frustra ipsos conari, nisi sublatis iis, per quos stabat, ne res exitum sortiretur; iique nominatim edebantur, et inter eos Iacobus frater reginae nothus Morauiae, et Iacobus Duglassius Mortonij comites, et quanquam rex, vt erat simplici et credulo ingenio iam de beneuolo erga se vxoris animo securus esset, ab iis tamen, qui eius perniciem maturatam volebant, sparsus rumor, quasi ille de fuga in Galliam aut Hispaniam cogitaret, caque de re cum Anglis, qui in Glottae aestuario nauem habebant, egisset. itaque sequens nox sceleri destinatur, annitente Botuelio, vt quia loco frequenti caedes patranda esset, crimen si fieri posset, in alios deriuaretur. et quamuis non ita caute res gerebatur, vt non plerique de recenti reconciliatione male ominarentur, tamen neque ipse id peruidebat, homo supra quam dici possit vxorius. et nemo erat, qui regem de periculo suo admonere auderet, quippe qui omnia, quae aliunde accipiebat, quo magis se in reginae amorem insinuaret, ei reuelare esset solitus. et cum sub id tempus Robertus Morauij frater, siue facinoris atrocitate, siue adolescentis misericordia motus, insidias ei detulisset, rexque pro sua consuetudine id reginae indicasset, paene vitae periculum adiit, rege et ipso se coram regina mendacij arguentibus, et ad arma vtroque manum admouente; quae rixa vix tandem Morauij interuentu dirempta est. huius exemplo territi ceteri periculum prouidebant, sed regem monere non audebant. regina vt omnem suspicionem a se segregaret, et mariti amorem simul ac veterum offensionum obliuionem simularet, lectum suum e palatio ttanslatum in conclaui, quod infra regem erat, sterni iusserat, vbi ipsa aliquot noctes ante extracto in longum colloquio quieuerat. tunc vero, quamuis factum celatum maxime cupiebatur, summa imprudentia inde lectus ablatus est, et vilior eius loco substitutus, plerisque mirantibus in tanta famae prodigalitate exiguae pecuniae parci. sulphureus item puluis aedibus suppositus est. nocte igitur superueniente cum regina aliquanto tempore cum rege sermones seruisset, quasi serius recordata officij, quod eo forte die Sebastiani cantoris nuptiis celebratis nuptae in lecto collocandae impendere debebat, statim consurgit, et in palatium concedit; vbi satis diu cum Botuelio collocuta, ipsum dimittit; qui mox mutata veste et chlamyde militari indutus per custodiam in oppidum redit. parte diuersa duae consciorum turbae regis aedeis adeunt, et cubiculum, in quo cubabat, ingressi, nam ipsi claueis penes se habebant, somno sepultum faucibus compressis strangulant, et cum eo famulum, et ambos nulla alia re laesos in subiectum hortum deferunt; quo facto ignem pulueri subdito admouent; et domum a fundamentis euertunt, tanto cum fragore, vt vicinae aedes quaterentur, et qui in longinquioribus locis erant, e profundissimo somno expergiscerentur. Regina, quasi facti ignara, ad tumultum excitata, mittit, qui quid rei esset, inspicerent; concursuque statim ab attonita multitudine facto, corpus, reginae iussu super scamnum inuersum extentum per baiulos in palatium defertur, vbi illud omnium suae aetatis formosissimum diu et auide spectasse dicitur, nullo in alterutrum indicio seu doloris seu laetitiae signa
prodente. id actum IIII Eid. Febr. cumque proceres, qui aderant, amplum ei et honorificum funus decreuissent, ipsa per eosdem baiulos noctu sine vlla pompa sepeliendum curat iuxta Dauidis Rizij sepulcrum. disseminatus mox a consciis rumor, quasi rex a Morauio et Mortonio interfectus esset, isque in Angliam vsque perlatus. et cum diuersi diuerse factum interpretarentur, aliique in alium crimen coniectura reiicerent, quidam etiam Ioannem Hamiltonium fani Andreae archiepiscopum culpae affinem existimarunt, ob capitaleis cum parente ipsius exercitas inimicitias, et recentem cum regina reconciliationem, cum illam nuper Glascuam vsque comitatus est. alia item indicia, quae vt quisque varie animo afficiebatur, ex praeteritis ac praeseritibus vtriusque actionibus colligebat. apud nos ita euulgata res, quasi a regni proceribus priscae religioni addictis metu, ne rege iam manifeste ad Protestantium partes propendente religio labefactaretur, coniuratio facta esset. ad facti famam Morauius, qui ad vxorem in extremo mortis discrimine visendam vix impetrata pridie caedis patratae a regina venia abierat, mox redit, et parum a periculo abfuit, Botuelio, qui ingenium hominis pariter sibi ac reginae inuisi reformidabat, caedem peragendam in se suscipiente. regina quanquam initio iritatum pobulum composito in luctum vultu placare instituisset, impotentia muliebri abrepta morem antiquum neglexit, quo reginae post maritorum obitus XL dies continuos non solum publico, sed lucis aspectu abstinere consueuerunt. nam statim fenestris apertis post duodecimum a cepto luctu diem confirmato aduersus vulgi rumores animo Setonium VII ab Edimburgo milliaribus secessit, Botuelio, qui praecipue caedis regiae insimulabatur, nunquam ab eius latere discedente; vnde vix tandem a Croco regis res in Scotia administrante admonita, quanta infamia ea res apud exteros sermonibus traduceretur, Edimburgum rediit. ibi prima cura fuit, vt Botuelius regiae caedis absolueretur. res apud Argatheliae comitem per rerum capitalium quaestorem tentata, testibus etiam productis. sed cum variarent illi, et domestici interrogati de sicariorum ingressu, claueis non penes se, sed reginam fuisse responderent, quaestio dilata, ac postremo omnino suppressa est. ne tamen prorsus abiecta videretur, pecunia edicto indicibus decernitur, fremente interim plebe, et sparsis libellis, picturis ac nocturnis clamoribus, quibus conscij videbant secreta sua in vulgus emanasse. qua re vltra modum commota regina quaestionem de libellorum auctoribus seuerissime haberi iubet, addito edicto, quo non proposuisse tantum libellos, sed legisse capitale erat; quo metu cum singulorum ora compressa sibi persuaderent conscij, eo magis multitudinem iritauerunt; auctum odium facto inter pauca improbo, armis equis ac supellectile regis interfecti inter paternos inimicos, vt de caede suspectos per contemptum distributa, adeo vt sartor quidam, qui vestem regiam Botuelio ad corporis modum adaptabat, ausus sit dicere, heic se ius et morem receptum libenter agnoscere, quo spolia defuncti carnifici debentur. secundum haec cum Ioanne Areskino Marriae comite qui Sterlini aeger decumbebat, agit Regina, vt Edimburgensem arcem sibi traderet. nam non aliter vulgus Edimburgense, quod tum forte tumultuabatur, in officio contineri posse. quod vt ab eo facilius impetraret, insuper spem fecerat, filij vnici ei pignoris loco in custodiam dandi. quod et propter subortas suspiciones cum diu exitum non habuisset, tandem vtrinque peractum est. iamque dies conuentuum instabat ad Eid. April. indictorum, quem praeuertendum rata regina, Botuelij iudicium praecipitat; et cum de more in huiusmodi caussis accusatores citari deberent, vxor, puta, pater, mater, filius, vt vel adessent, vel procuratores intra legitimum tempus, hoc est, XL dies mitterent, Matthaeus Leuinius regis interfecti parens sine aduocatione amicorum adesse iubetur cum familia, quae ob inopiam ad paucos redacta erat. is vero seu pudore, siue metu territus abesse satius duxit. per procuratorem cum se excusasset, tandem metu perduellionis a regina intentato coacti iudices pronunciant, se non videre, cur Botuelium condemnent, cautione adhibita, si quis iure et ordine postea accuset, ne sententia haec ei praeiudicare possit. ita Botuelius absolutus potius quam infamia liberatus, quo suam innocentiam magis approbaret, libellum celeberrimo fori loco proponit, quo se ferro decernere paratum profitebatur, si quis integra fama et honesto loco natus
ipsum regiae caedis insimularet. nec defuit qui proposito contrario libello condicionem se accipere ostenderet, modo locus certaminis designaretur, in quo citra periculum nomen suum edere posset iamque Botuelius reginae nuptias palam ambire cepit et ab amicis proceribus in eam rem consensum extorquet, ipsorum manu subscriptum. idem ab episcopis, qui Edimburgi erant, impetrat. cumque regina Sterlinum ob id profecta filium ab Areskino recipere frustra tentasset, vt Botuelius colore principis in potestate habendi se quoque vna raperet, Areskino non assentiente, etsi consusa, non tamen a consilio destitit; et cum simul decori, quod illo commento sperabat, et libidini satisfacere non posset, altero omisso alteri morem gerere statuit. itaque per Paridem cubicularium Gallum sibi fidum et harum rerum conscium, quid de raptu, de quo iam ante simul egerant, fieri velit, monet, iubetque vt cum armatis ad Almonis pontem in itinere occurrat, et se interceptam quasi per vim secum abducat. ille, qui vel grauissimo suo crimine, cuius tamen poenam non metuebat, reginae libera sui consuetudine frui impatienter cupientis infamiam redimere ita se posse existimaret, iussa impigre facit, et raptam Dumbarum secum ducit. tam foedis nuptiis, suberat aliud impedimentum, quod dum Dumbari regina parum de fama sollicita cum Botuelio esset, non minore turpitudine remotum est. siquidem Botuelius Gordoniam alia dimissa, quae adhuc viuebat, in matrimonio habebat, quo stante alteram citra adulterij crimen legibus ducere non poterat. itaque cogitur Botuelij vxor marito litem apud iudices regios et ecclesiasticos de diuortio intendere. vtrobique Botuelius adulterij accusatur, quae iusta caussa diuortij erat apud iudices regios; additum in foro ecclesiastico, Botuelium cum propinqua vxoris ante matrimonium contractum stupri consuetudinem habuisse. lis intra decimum diem instituta ac disceptata accepit finem, fani Andreae archiepiscopo, qui inter iudices aderat, eo libentius ea in re Reginae propinquae morem gerente, quod ea ad exitium sponte properante rerum summam ad Hamiltonios suos proximos regni heredes breui redituram speraret hoc discusso incommodo, duo alia supererant, quod dum regina Dumbari quasi captiua, nam hoc obtendebatur, cum Botuelio esset, nec legitimae nuptiae coire, nec denunciationes tribus Dominicis diebus in templo de futuris nuptiis rite fieri posse videbantur. itaque ne captiua nuberet, et ceremoniae in ecclesia vsitatae seruarentur, Regina Edimburgum reducitur, vbi se in iudicum consessu liberam et sui iuris cum affirmasset, per cclesiastem a Diaconis et senioribus reluctari non ausis impulsum futuras nuptias inter Iacobum Heburnum et Mariam Stuartam edici iubet, quibus et Orcadum episcopus postea auctoritatem suam interposuit, cunctis fere reclamantibus et legitimas nuptias cum eo, quiduas vxores adhuc viuas haberet, tertiam ipse nuper insigni turpitudine proprium faslus adulterium dimisisset, coire non posse vulgo dictitantibus. celebratis in templo nuptiis pauci praeter Botuelij amicos ac propinquos ad coenam inuitati adfuerunt; ceteri domum quisque suam non sine tacita indignatione discesserunt, cum dicerent, Reginam ascito in virum Botuelio non nubere, sed caedis regiae, cuius omnium bonorum opinione conuictus habeatur ille, conscientiam fateri. Crocus ipse regis legatus, quamuis Guisianis addictus, constanter venire recusauit, e dignitate, qua fungebatur, non esse existimans, nec vllis rationibus adduci potuit, vt eas nuptias, quae diris execrationibus vulgo deuouerentur, quasque reginae propinquos inchoatas et iam factas improbare Guisianos vero omnium maxime detestari sciret, praesentia sua honestaret. cum itaque nec cum per vrbem cum nouo marito obequitaret, solitis populi acclamationibus exciperetur, et hinc inde certior allatis nunti is fieret, magna se hoc nomine apud exteros principes infamia laborare, demum sero intellexit, scelera facilius admitti, quam excusari. consultatione igitur inter suos habita, quibus modis et potentiam domi eo rerum statu stabilire, et existimationem foris tueri posset ante omnia in Galliam ad regem, reginam et auunculos mittere statuit, delecto ad id Gulielmo episcopo Dumblanensi, cui et mandata ex ingenio suo fabricata dedit, quibus excusabat quod prius matrimonij peracti rumor ad eos emanauisset, quam consilium ea de re suum per suos nuncios ipsis aperuisset. iis Botuelij virtutes ac merita viua adhuc matre et postquam
secundo nupserit, in se et in Scoticum nomen prolixae extollebantur, quibus effectum esset, vt simul et suam obseruantiam erga regiam dignitatem summopere omnibus approbauerit. et reip. inseruiendo multorum inimicitias, quos nunquam priuatim laesisset, in regno rebellionibus obnoxio concitauerit. post mariti vero vltimi decessum insolentiorem redditum, quamuis in eadem sedulitate perseueraret, eo arrogantiae venisse, vt nullam referendae gratiae facultatem reginae superesse diceret, nisi seipsam ei velut officiorum praemium traderet. id reginae etsi nouum ac molestum esset, tamen rebus in regno perturbatis dissimulari commodum visum. illum vero, cuius animus semper ad sublimiora niteretur, ex familiaritate, quam sibi continuis officiis contraxerat, occasione sumpta a nobilitate, cui non inuita regina id fieri persuaserat, consensum chirographis firmatum extorsisse, quo accepto non dubitasse vim precibus adferre, eoque audaciae prouectum, vt reginam, dum a filio inuisendo rediret, in itinere rapuerit, et Dumbarum secum adduxerit. reginam vero praeter spem visis procerum chirographis et inde hominis meritis pensitatis cum prouideret non diu Scotos passuros, vt ipsa sine viro esset, nec eos in exterum regem facile consensuros, his rationibus labefactata constantia necessitati cessisse, et se ei nupturam promisisse. Botuelium igitur ab audaci facinore exorsum, vbi ad primum cupidinis suae gradum peruenit, non cessasse, donec ad argumenta importunas preces adiungendo hoc etiam non sine vi extorsit, vt nulla mora interposita nuptiae fierent. qua in re dissimulare non posse reginam, se ab eo aliter tractatam, quam aut voluerit, aut promerita fuerit. magis enim sollicitum fuisse eum, vt desiderio suo satisfaceret, quam vt ei gratificaretur, aut expenderet, quid ei decorum esset, in priscaereligionis ritibus et institutis educatae, a qua nec illum aut alium quenquam virum se viuam abducturum obiter profitetur: in quo etsi errorem suum libenter agnoscat, petere, ne rex, regina, aut auunculus ipsius, aliique amici ea de re expostulent, aut Botuelio eam vitio vertant. nam rebus ita transactis, vt infectae fieri nequeant, in meliorem partem ea omnia accipere, et, vt est re vera, ita eum maritum suum existimare, eumque porro amare ac colere decreuisse. proinde, qui se amicos ipsius profitentur, erga illum, qui insolubili nodo secum coniunctus sit, simileis se profiteri necesse esse. cupere igitur, vt rex, reginaque, auunculus et amici, eum, quamuis negligentius ac paene temerarie se gesserit, quod tamen immoderatae affectioni erga se imputet, non minore propterea beneuolentia prosequantur, quam si omnia ad hunc vsque diem ex ipsorum voluntate ac praescripto transacta essent. et haec quidem contra aduersam famam quaesita remedia. domi vero regina cum donis in praesentia aut promissis in posterum eos confirmasset, qui vel auctores, vel caedis regiae conscij erant, maiorem partem ad se allexerat: eoque securius agebat, ceteros fere contemnens; quos si pertinaces essent, nullo negotio tolli posse existimabat. postea intellexit, quosdam ex iis foedus iniisse, hoc colore quaesito, vt pueri regij incolumitatem tuerentur, quem reginam in vitrici potestate tradere velle aiebant; addebantque, a Botuelio certissimum infanti exitium impendere, quem et illum primo quoque tempore de medio sublaturum appareat, ne vel paternae caedis vltor supersit, aut sit, quiliberos suos in regni hereditate adeunda praecedat. principes autem foederatorum erant Gilepsicus Cambellus Argatheliae, Iacobus Duglassius Mortonij, Ioannes AresKinus Marriae, Io. Stuartus Atholiae, Alexander Cunigamus Glencarniae comites, Patritius item Lindesius et Robertus Bodius proximi ordinis. sed mox ab iis Argathelius poenitentia ductus, et Bodius in partes aduersas traducti sunt. huic foederi contrarium regina inire tentauit summa imprudentia, dum legitimam potentiam non virtute sed factione firmari credit; nec contra reputat, auctoritatem, vt bonis artibus comparatur, ita malis maitti; maiestatemque virtute destitutam leui momento euanescere. capita foederis erant, in quod conscij et maior pars nobilitatis iurare adacti sunt, vt reginam et Botuelium reginae maritum, eorumque acta omnia tuerentur. ipsi se vicissim foederatorum saluti ac commodis, quod possunt, fauituros ac consulturos pollicentur. accersitur Morauius vt cum aliis subscribat. verum nec precibus nec metu intentato assentiri voluit, cum diceret, se nec iuste nec honeste cum regina, cui in omnibus obtemperare teneatur, foedus
posse facere; cum Botuelio se reginae iussu conciliatum; quae tum promiserit, exacte setuaturum, nec cum eo alioue quoquam foedus ac coniurationem facere se aequum aut e republica existimare. Botuelium etiam vltro citroque consertis sermonibus rixae occasionem quaerentem cum modeste respondendo elusisset, ac minime a proposito discederet, ne constantiam eius plerique in exemplum traherent, verita regina, cum eum in Morauiam secedere nollet, facile petenti liberam legationem assensit, vt in Galliam et inde in Germaniam, aut quo vellet, se conferret. interea foederati, fauorem vulgi suos motus secuturum rati, ad II OIO cogunt, tam occulte, vt cum iis Alexander Humius Bortuicum arcem, in qua regina cum Botuelio erat, antequam quidquam vterque senserit, obsideret. sed cum foederatorum pars ad condictum tempus non aduenisset, cunctante Atholio, qui eos Sterlini detinuit, nec ipse tantam multitudinem haberet, vt omnes aditus clauderet, Botuelius et cum eo regina veste virili sumpta euasere, ac recta Dumbarum contendere. ita occasione rei gerendae e manibus erepta, foederati ne nihil tamen egisse viderentur, ad Edimburgum capiendum proficiscuntur. arcem tenebat Iacobus Balfurius a Botuelio impositus, arcanorum ipsius atque adeo caedis regiae, vti vulgo credebatur, conscius, qui siue quod promissa non repraesentarentur, siue quod arcem ei adimere tentasset Botuelius, alienata ob id voluntate spem fecerat foederatis tradendae arcis. eo consilio ad vrbem venere illi, in qua fani Andreae archiepiscopus, Georgius Gordonius Huntilaeus, et Io. Lessius Rossensis episcopus erant, qui reginae partes tuebantur; qui vbi viderunt socios ab oppidanis admissos, cum in forum prouolantes frustra se multitudini duces obtulissent, retro ad arcem confugerunt, intra quam a Balfurio accepti, paullo post per posticum incolumes emittuntur. is siquidem, nondum re cum alteris transacta, nolebat sibi apud alteros veniae locum praecidere. ita Edimburgo potiti foederati, et quasi obsessis intra Dumbarum regina ac Botuelio, cum voti compotes se existimarent, res praeter omnium opinionem subito mutauere, statimque accurrentibus ad reginae auxilium, non solum qui crimini innexi erant, sed etiam innumeris aliis, quos fortunae regiae afflictae misericordia attraxerat. foederati contra in summis angustiis versabantur, raris ad eos confluentibus, ac vulgi ardore restincto, et apparatu bellico ad oppugnationes deficiente. dum anxij consultant, regina peiore consilio, an spe vaniore impulsa, incertum, Letham proficisci statuit, vt ex propinquo fortunam tentaret, ad suum aduentum rata maiorem concursum futurum, simul se audaciam suis, hostibus terrorem allaturam. quam confidentiam alebant qui circa eam erant, omnia eius virtuti prona esse adulatorie affirmantes. atqui si triduum tantum in arce Dumbari se continuisset, proculdubio foederati omni bellico apparatu destituti, libertate frustra tentata, domos quisque suas repetere coacti fuissent. igitur regina cum primis castris Setonium venisset, sparsis per propinquos pagos copiis, nuncius trepidus ad foederatos venit, qui intempesta nocte statim se Edimburgo in campos eiiciunt, et acie instructa Muselburgum petunt, vt transmisso Esca flumine, antequam pons et vada occuparentur, transitum reginae impedirent, quae ad Praestonium haeserat. iamque vtriusque acies in mutuum conspectum venerat, cliuo medio, quem regina insederat; qui cum ita arduus esset, vt non sine pernicie ad eum perueniri posset, foederati paullum ad dextram deflectunt, simul vt solem haberent a tergo, simul vt molliore iugo ascenderent, et locis minus iniquis manus consererent. Regina id aliter interpretata et hosteis fugam meditanteis DalKetum Mortonij comitis oppidum petere rata, negligentius interim agebat; mox vbi foederatos loco aequo occupato aciem contra instruere vidit, misso Croco et praeteritorum obliuione ac venia promissa, eos ad deponenda arma hortatur. Croco per interpretem a Mortonio, qui primam aciem cum Alexandro Humio ducebat, nomine sociorum responsum est, non se aduersus reginam, sed regis interfectorem, arma induisse; quem si regina ad supplicium traderet, aut a se segregaret, tum intellecturam nihil sibi sociisque fore optatius, quam vt in officio erga ipsam perstarent, aliter concordiae rationem nullam iniri posse. cum nihil per Crocum obtineri potuisset, regina interimse castris continebat. ibi Botuelius cum equo insigni vectus extra vallum processisset, per faecialem postulans, ecqui
esset, qui cum eo singulari certamine decernere vellet, Iacobus Morauius primum, is, qui ante se per libellum, sed suppresso nomine, obtulerat, dein Gulielmus Tillibarniae comarcha Iacobi fraternatu maximus condicionem acceperunt. verum Botuelio homines nec opibus nec dignitate secum comparandos caussante, Patricius Lindesius primi ordinis se obtulit. rursus altercantibus illis de dignatione personarum, regina certamen auctoritate sua diremit, Botuelio depugnare vetito. in castris reginae diuersa rerum facies erat. nam amici et propinqui quamprimum confligere cupiebant: contra plebs, cuius maior numerus erat, a pugna abhorrebat, cum dicerent multo aequius videri, vt Botuelius suis armis caussam suam tueatur, quam vt tot homines nobileis, inprimis autem reginam ipsam in vltimum discrimen demitterent. ad haec Hamiltonios, qui cum IO equitibus aduentare dicantur; in propinquo esse, quibus adiunctis, si certandum sit, tutius de summa rerum decerni posse. contra, regina pugnae impatiens, lacrimis in ira effusis in primores, excandescit, et cum aliud non posset, per fecialem ab acie aduersa petit, vt Gulielmum KirKadium Grangianum ad se mittat, quicum de condicionibus pacis colloqui posset; interea acies vtrinque subsisterent. dum colloquium instituitur, quasi illius simulatione id solum ageretur, Botuelius de summa desperans, vt absentia sua foederatos placaret, castris aufugit Dumbarum versus cum duobus comitibus, quos mox redire iussit. ipsa cum KirKadio pacta, vt reliquus exercitus sine noxa abiret, ad proceres cum eo venit, tunicula, eaque vili ac detrita, ac paullum infra genua demissa quasi paludamento amicta. ibi primum non sine pristinae reuerentiae indiciis accepta, cum vt dimitteretur, peteret, donec cum Hamiltoniis egisset, seque reuersuram promitteret, nihil impetrare potuit; sed orationis vi in acerbitatem versa, cum iis beneficia in eos sua exprobraret, tamen cum silentio audita est. sed cum inde ad secundam aciem, quam Glenkarnius, Marrius et Atholius ducebant, venisset, conuiciis statim et pudendis probris vndique excepta est. auxit indignitatem, quod vexillum inter duas hastas distentum quoquo se verteret, ci ob oculos obiectabatur, in quo depictus erat Henricus rex mortuus et iuxta filius infans vindictam paricidij passis manibus a Deo implorans. ad quem conspectum illa animo linquente aegre, ne ex equo caderet, sustentata fuit; ac tandem sub noctem populo vniuerso ad spectaculum effuso Edimburgum intrat, facie ita lacrimis et puluere oppleta, vt luto conspersa videretur, praelato semper illo vexillo. qua re ingentis animi femina, vt par erat, iritata, et nihil ob mutationem fortunae temporum necessitati concedens, vbi in diuersorium destinatum venit, ad populum per fenestr am conuersa, post alias minas, postremo subiecit, se vrbem incensuram, et sanguine perfidorum ciuium incendium restincturam. inde mox ex procerum decreto in arcem, quae est in lacu Leuino, sub custodia mittitur. nam Balfurius, qui in occulto foederatis fauebat, adhuc arcem Edimburgensem tenebat. et haec quidem acciderunt, paullo ante quam episcopus Dumblanensis in aulam ad regem venisset. vbi vero venit, iam a Croco et Niniano Cocburno, qui praefectus equitum aliquot annos apud nos meruerat, allatae fuerant literae, rerum nuper in Scotia gestarum expositionem continentes, quarum ignarus episcopus, cum intromissus ad regem longam et accuratam orationem exorsus esset, quae praecipue Botuelij virtutes immodicis laudibus supra veri fidem extollebat, regina interfatur, et literas e Scotia allatas profert, quibus oratoris vanitas ab omnibus irrisa est. Botuelius interim iam de fuga certus fidum in arcem Edimburgensem mittit, qui arculam argenteam litexis vndique inscriptam, quae indicabat eam aliquando Francisci fuisse, ad se deferrent. in ea erant literae omnes quae postea editae sunt, in quibus et caedes regis, et cetera quae consecuta sunt, dilucide continebantur, ac paene in singulis scriptum erat, vt lectae statim cremarentur. verum Botuelius inconstantiam muliebrem, cuius exempla intra paucos annos complura viderat, veritus, eas conseruarat, vt si quid dissidij incidisset, illo testimonio vteretur, nec se caedis regiae auctorem sed administrum et comitem fuisse ostenderet. hanc arculam Balfurius monitis prius foederatis Botuelij ministro ferendam dedit, quae deprehensa totius rei etsi suspicionibus magis iactatae, sed nondum satis detectae plenam fidem fecit, vniuersumque crimen paene
oculis subiecit. ipse rebus vbique male cedentibus, ac spe recuperandi regni omni amissa Orcadas et inde ad Hetlandicas insulas profugit; vbi omnium rerum inopia circumuentus piraticam facere cepit. nec proinde regina, orantibus plerisque, vt caussam suam a Botuelio separaret, assentiri voluit; sed malis praesentibus efferata potius quam victa respondit, se libentius cum illo in extremis fortunae aduersantis angustiis, quam sine eo in regiis deliciis vitam acturam. iamque lenita temporis spatio inuidia, plerisque in misericordiam verterat, contra quam foederati sibi persuaserant, qui praeualente eorum, qui in caedem consenserant aut foederi reginae postea subscripserant, factione dubij quid agerent, cum frustra eos monuissent, vt in commune consulerent, reginam rebus suis in praesentia desperantem eo adigunt, vt regnum eieraret, et vel infirmae valetudinis excusatione, vel alio quouis colore curam et filij et rerum administrandarum, cui vellet ex proceribus demandaret. igitur illa tandem, quanquam grauate, nominat Iacobum Morauiae comitem nothum fratrem, siquidem is domum reuersus onus non recusaret, Iacobum Hamiltonium Castrieraldi ducem, Matthaeum Stuartum Leuiniae, Gilepsicum Cambellum Argatheliae, Ioannem Stuartum Atholiae, Iacobum Duglassium Mortonij, Alexandrum Cunigamium Glencarniae, Ioannem Areskinum Marriae comites; missis insuper procuratoribus, qui curarent, vt Sterlini, aut alibi, si commodius videretur, puer in sella regia collocatus regnum iniret. haec ad VIII Kal. VItil. acta. moxque in Scotiam Morauius ab amicis de re omni certior factus e Gallia rediit, qui a foederatis summo cum gaudio receptus est, cunctis vehementer instantibus, vt rege sororis filio adhuc infante regni gubernacula capesseret, quippe eum vnum esse, qui vel ob multis in periculis virtutem cognitam, vel gratiam plerisque meritis collectam, regina etiam poscente, summum honorem minima cum inuidia gerere posset. ille paucos dies ad deliberandum petiit; quo tempore datis ad aduersae partis proceres literis, et praecipue ad Argathelium, cui multum deferebat, tandem cum nec ab iis colloquium, nec a suis diuturniorem comitiorum moram hoc rerum statu impetrare posset, summa omnium, qui aderant consensione Prorex eligitur. secundum haec IIII Kal. VItil. post concionem a Ioanne Cnoxio habitam regnum iniit Iacobus VI, pro quo in leges iurarunt Iacobus Duglassius et Alexander Humius, eam doctrinam ac religionis ritus, qui tum publice docebantur, seruaturum et contrarios oppugnaturum polliciti: quo cognito aduersae factionis proceres, qui Hamiltonij erant, eo magis fremere; paucos nec eos potentissimos sine suo, quod nunquam expectassent, assensu, ad se rerum omnium arbitrium reuocare. sed Morauius postquam Argathelio et aliis eiusdem factionis, qui cum ipso ad eum Edimburgum venerant, satisfecit, etiam obtinuit, vt ad publicum ordinum conuentum omnes adessent. is habitus VIII Kal. VIIbr. maxima frequentia: eoque ante omnia Proregis auctoritas confirmata est. de Regina sententiis variatum fuit, cum alij de ipsa tanquam paricidij ex literis conuicta poenas sumendas esse censerent, alij regij nominis reuerentia assensum sustinerent. tandem vicit media sententia, quae in custodia habendam decreuit. ita rebus vtcumque compositis, a vi et armis in speciem quies erat. sed pax infida et animis adhuc tumescentibus non occulta indignatio aliquid inopinati parturire videbatur. tum legati nostri et Anglorum auditi, sed neutris permissum, vt reginam custodiae publicae commissam adirent. missa interim classis propter inopiam publicam priuatis Mortonij sumptibus instructa, duce KirKadio, quae Botuelium apud Orcadas et vlteriores insulas piraticam facientem comprehenderet. is vero tanta diligentia vsus est, vt securum Botuelium paene oppresserit. pars sociorum capta, ipse per auersam insulae partem, qua maiores naues sequi non poterant, inter breuia et vadosa cum paucis euasit, atque inde Cimbricam Chersonesum tempestate delatus est; vbi cum non satis expediret, aut vnde veniret, aut quam regionem peteret, in custodiam primo, deinde a mercatoribus agnitus in arctissima vincula Dracholmij trusus est; in quibus cum accusatus esset ab amicis cuiusdam nobilis virginis Noruegicae, quam ante plures annos pacto matrimonio violatam, alia superinducta deseruerat, post decennium, accedente ad sordeis aliasque miserias amentia, dignum flagitiosa vita exitum
habuit. hoc anno rebellio in Hibernia finem accepit, secundum vltimam Tiroeni comitis longe maxima. eius initia paullo altius repeti pretium visum est, quod et illi quae aliquot annis post secuta est caussam praebuisse credatur. circa annum Christi OIO CCCC LII bello inter Lancastrenseis se Eboracenses in Anglia ardente, Richardus Eboraci dux, cuius maiores, de mortuo mari et de Burgo cognominati, hereditario iure Vltoniamquae, VIItrionalior Hiberniae pars est, comitatus titulo tenuerant, praesidia Anglorum ex ea ad partes suas firmandas euocauerat; inde occasione capta, familiae O-Neal, quae ab antiquis Vltoniae regibus genus repetit, proceres prouinciam pro derelicta vsurparunt. ex ea natus Conus Bacco O-Neal prae ceteris potentia ac opibus pollens in Angliam venit anno OIO IO XLIV potiente rerum Henrico XIII, cum iam ordines Hiberniae ipsum et successores, qui antea tantum insulae despotae appellabantur, Hiberniae reges declarassent, ab eoque Tiroeni comes creatus est, dignitate non solum in Conum, sed etiam in Matthaeum grandiorem natu filium, qui tunc Dungnanonus baro dicebatur, et Matthaei haeredes masculos legitime procreatos collata. tulit id indignissime Ioannes alter Coni filius, quem Hiberni vulgo Shanum vocant, spurium fratrem Matthaeum vulgo dictitans, atque adeo fabri ferrarij ex oppido DundalKia, cuius vxor Cono parenti in deliciis fuisset, filium, incensisque contra eum ceteris familiae O-Neal proceribus, postremo ipsum nefando scelere inter venandum insidiose interfecit, patre adhuc superstite, cui et insidias possea struxit. ille seu paricidium veritus, siue maerore ex caede Matthaei contracto, paulo post obiit. ex Matthaeo prognatus est Hugo, qui postea tantas turbas in Hibernia excitauit. quo tunc ob infirmam aetatem despecto, Ioannes, vt sibi videbatur, fratre sublato et patre defuncto, votorum compos totam paternam hereditatem creuit, se publice O-Neal se professus Vltoniam totam occupauit; proceres et plebem, partim minis, partim blanditiis in fidem adegit; Scotos ex Hebridibus insulis, qui praedab undi hanc regionem ingressi fuerant, multoties profligauit, ac postremo ab Anglorum regina defecit. eo tempore proregis titulo Hiberniam administrabat Henricus Sidneius, qui hominis vecordiam veritus, cum eo iure agere instituit, cogitans quid caussae esset, cur Hugonem auita successione excluderet. ille ad haec, Hugonis patrem vel fabri vel Coni adulterinum filium fuisse respondet, se legitimo matrimonio natum, nec Conum patrem potuisse heredem sibi inducere, nisi ex procerum et plebis Vltoniae consensu: proinde per codicillos Henrici VIII magno Angliae sigillo firmatos Conum frustra Matthaeum instituisse; neque Matthaeum XII virorum iureiurando heredem patris comprobatum; et vt Matthaeus fuerit legiti mus, lege tamen Hibernica, Tanistriam vulgo vocant, virum matura aetate et sanguine proximiorem, puero nondum XI annos nato, et cuius pater ante au um decesserit, praeferri debuisse. denique se vnanimi prouincialium consensu O-Neal, hoc est, Vltoniae regulum salutatum cum omnimoda iurisdictione, nec opus esse reginae confirmatione. id cum se ad reginam relaturum Sidneius dixisset, hortatus interim, vt in officio perstaret, ille initio promisit; sed statim barbara leuitate fidem datam fefellit, seque pro Vltoniae rege gessit, cohorte IO CC fatellitum ad corporis stipatum assumpta; tum prouinciae delectus habet, compertoque se OIO equites, IIII OIO pedites posse scribere, fiducia plenus cuncta circum rapinis ac praedis abactis vastat; pacis nuncios ad se missos ludificat; DundalKiam, quae Anglorum praesidio tenebatur, temerario ausu obsidet, ab eaque cum damno repulsus abscedit. adhunc reprimendum prorex exercitum cogit, et solerti consilio Eduardum Randolphum tribunum, cum IO CC veteranis nauigio impositum, in vlteriorem Vltoniam a tergo mittit, qui castris Dirriae iuxta Foilae lacum positis Shanum in praedas effusum mature auertit, et obuiam cum suis progressum conserto proelio in fugam coniicit, quamplurimis ex eius exercitu caesis, ac paucis Anglis desideratis. sed victoriam casus tribuni funestam fecit, qui fortiter in primis ordinibus dimicans occubuit. ei a prorege mox suffectus Eduardus a Laudi fano, qui non minori virtute rebelles totum triennium exercuit, quamdiu praesidium illis locis stetit; sed eo forte incendio cum omni annona et apparatu bellico consumto, tribunus peditem in nauigiola,
quae paenes sereliqua habebat, confestim imponit, et cum equitatu per medios hostes iter quattuor dierum emensus praeter omnium opinionem, incolumis ad proregem peruenit. his successibus infracta Shani proteruia, cum multos superbi illius dominatus, et belli incommodorum iam taederet, prorex suscepta in Vltoniam expeditione, plerosque prouincialeis in fidem accepit. extremus hic illi dementiae conatus fuit, castris ad DundalKiam iterum positis; a qua obsidione cum ingenti clade accepta discedere coactus fuisset, postremo a suis destitutus animum despondit, et capistro ae collum alligato ad proregis genua suppliciter aduoluere se impetum cepit; a quo consilio, vt probroso, ab amicis reuocatus, haut salutarius iisdem monitoribus sumsit, ope praedonum Hebridianorum, qui in proximo Clane-boium insederant, implorata: quorum si suspectam fidem non habebat, saltem non immemores eos iniuriae olim a se acceptae fore sibi persuadere debuit. igitur cum delectis suorum et O-Donelli coniuge, quam a marito vi rapuerat, ad amicos reconciliatos summa imprudentia accedit, a Gulielmo Busco et Alexandro Ogeo Scotorum ducibus comiter initio in speciem acceptus, qui mox inter pocula ad iurgia ex compacto prolapsi, vltionis occasionem quaerentes, in Shanum irruunt, ipsumque cum suis omnibus ineunte Iunio trucidant, V postquam rebellauerat, anno, fessaeque per eius mortem prouinciae, non tam in praesens pax reddita, quam animus Hugoni sublato patruo factus spes antiquas repetendi, et euocatis in insulam Hispanis res Anglicas turbandi. Nunc ex Britannia et Hibernia in continentem redeundum est. Valencianis obsidione cinctis, Noercarmius, qui regio exercitui praeerat, in quo erant X peditum signa et C equites Io. Rassegemio Insulae, Duaci, et Orchesij praefecto secum assumpto, qui CCC scloppetarios et C equites secum ducebat Kal. Ianuar. feliciter conflixit cum foederatis, quibus se Protestantes Tornacenses duce Ioanne Soreano adiunxerant. is noctu collectis viribus summo mane solutos se palanteis aggreditur, inter Vaterloum et Lanoiam, se in fugam vertit, Soreano post acceptum vulnus vix fuga elapso. cumque se illi fuga Tornacum recepissent, Noercarmius victoriae instans ad vrbem continuo cum IX signis vadit, et admitti petit. Protestantes vero, deserente eos fortuna, hominum quoque fauore destituti, cum animum despondissent, admittitur Noercarmius, qui vrbe potitus quosdam ex Ministris ac nonnullos ex eorum doctrinae addictis supremo supplicio affecit. interea Brederodius foederatorum princeps, ne quam pacis ineundae rationem non experiretur, ad Parmensem sociorum nomine scribit, veniam in aulam veniendi petit, admixtis de securitate nuper data querellis. id vero Parmensis enixe prohibet, cum eorum aduentus occasione Non. April. superiore anno omneis in Belgio turbas excitatas diceret, impositoque Bruxellis praesidio interdicit, ne nobiles in vrbem intromittantur. itaque Brederodius iterum Antuerpia ad Parmensem dat literas VI Eid. Febr., et minime supplicem libellum priore anno oblatum, sed perniciosa cardinalis Granuellani et Hispaniensium de Inquisitione introducenda, hoc est, intolerabili liberis ceruicibus iugo imponendo consilia, praeterea serum nimis ac minus aequum ad libellum datum responsum, caussam motibus nuper excitatis praebuisse affirmat. se ac socios nullam componendarum rerum aequam condicionem recusare. ob id ad ipsam cum bona eius venia venire voluisse; cum ipsi denegatum sit, libellum, quem vt in bonam partem accipiat, rogant, mittere statuisse. eo repetebant superiore anno actorum memoriam; nimirum, VItili proximo ex communi sententia motus compositos, et iuxta praescriptam formulam et ipsius mandatum a praefectis res in prouinciis ordinatas. quod sicubi non aeque feliciter successerit, id nonnullis minus quam par esset, publicae tranquillitati studentibus, non sibi imputandum. postea vero prohibitum concionum locis publice concessis vsum, ipsos foederatos indigne et contra fidem datam passim habiros, interdicta etiam proceribus cum ipsis consuetudine, nisi in partem criminis quod ipsis calumniose affingebatur, venire vellent, et antequam auditi sint et conuicti, quasi praeiudicio damnatos perduellionum loco haberi. quae tamen omnia huc vsque dissimulauerint: verum nunc militem passim cum contra se conscribi audiant, non posse non commoueri, et rogare ipsius Celsitudinem, declaret velitne
pactis stare, an fidem datam irritam facere. id se petere, vt certiores diserto responso faciat, ne fraudi ipsis in posterum sit, si fide publica et edictorum benignitate vtantur. quod si fides edictis, quod confidant, constet, petere, vt miles dimittatur: Valencianarum obsidio soluatur: ab iniuriis in Protestanteis abstineatur: contraria edicta, quibus passim insontes variis modis diuexentur, ipsius auctoritate aboleantur. id ni fiat, de turbis in publicae tranquillitatis perniciem excicatis et denuo exorituris, coram Deo et ipsa, ne ipsorum culpae deinceps ascribi possit, palam ac publice protestari. idem et ad nobilitatem scribunt. Parmensis vero ad libellum mox VIII Eid. Febr. rescribit, et qui ex nobilitate libellum hunc confecerint, nescire se ait, quippe cum plera pars illorum, qui Non. Aprilibus anni superioris libellum obtulerunt, abunde sibi de regiae maiestatis in caussa Inquisitionis satisfactum fateatur: ceterum male ipsos, quicunque tandem illi sint, verba sua interpretari, qui publico concionum, sed citra offensionis et turbarum periculum, vsu concesso, etiam consistorij institutionem, pecuniarum collationem, sacramentorum administrationem, quae magnas in sacra et ciuili re perturbationes excitat, nuptiarum item nouo ritu celebrationem, quae in hereditatibus ac successionibus non mediocreis difficultates gignant, simul permissam contendunt. quibus rebus regiam maiestatem et magistratus auctoritatem labefactari et omnino conuelli, cum omnibus in confesso sit, mirari eorum impudentiam satis non posse, qui fidem publicam appellant, pro libelli Non. April. oblati securitate a se datam, non etiam pro religionis libertate, de qua nunquam cogitauerit. his querimonias in eos addit, quasi concitandi populi contra regem, sacrum ordinem ac rem denique publicam auctores fuerint; quibus malis ante omnia occurrendum censet, monetque, vt domum quisque abeant, atque ita se in posterum gerant, vt dicta factaque sua regi in Belgium venienti approbare possint. ni moniti faciant, se remedium tempestiuum adhibituram. hoc minaci responso iritati potius, quam placati foederati omissa, omni alia ratione ad vim vertuntur. et Brederodius quidem circa Vianam, Io. Tolosius circa Antuerpiam, alij per Flandriam militem conscribunt. Viana oppidum est in Batauis ad Lecam fluuium, qui Rheni brachium facit, prope Vltraiectum situm, quod non solum iure ad se pertinere contendebat Brederodius, nam minime id controuertebatur, sed etiam eius dominium omni obsequio ac fide liberum in eo sibi arrogabat, vt pote ab Hollandiae comitib. genus ducens, quorum seu successioneseu beneficio Vianam principatus titulo maiores suos possedisse aiebat. qua de re cum lis ei mota esset in Mecliniensi senatu a procuratore fisci, nulloque fine terminaretur, id moleste admodum ferebat Brederodius vir elati animi, eoque in loco lite pendente se pro principe nullis legibus obstricto gerebat, consiliis plerisque secretis habitis, et confoederatis illuc ad eum, vt in commune consulerent, cottidie confluentibus. ipse quoque statim post libellum Non. April. Parmensi porrectum aereum numum percusserat, cum insignibus Burgundionum familiae, in cuius antica parte inscriptum erat, PER TELA, PER IGNEIS. in postica, INSIGNE VIANENSE. tunc vero copiis passim colligendis intentus etiam Vianam festinatis operibus muniebat. diuersa parte Antonius Bombergus militiae dux mense Februario Buscum ducis venit, et plebe concitata Merodium Peterschemium et Io. Scheifium Brabantiae cancellarium a Parmensi missos, vt oppidum in obsequio retinerent, in custodiam dari iubet. eos subsequebatur Megensis comes, qui militareis copias ducebat, haut procul ab vrbe opperiens, dum re ab illis composita cum suis admitteretur. is vero vbi de illorum casu cognouit, iussu Parmensis propius copias admouet, et vi rem gerit. Buscum ducis, quod est vnum ex IIII praecipuis Brabantiae oppidis, situ, fossa ac moenibus firmum, Diesa fluuio, qui in Eburonibus ortus et VIItrionem versus tendens vrbem alluit, ab ima parte clauditur, nec facile a paucis militibus obsideri et expugnari posse videbatur. sed ciues, qui in eo multi et bellicosi et opulenti erant, in religione fere dissidebant. et dum Megensis exstructis ad aditus castellis comeatus vsum omnem auerteret, etiam de re publica varie sentiebant. nam pars Parmensi esse parendum, et Megensem in vrbem admittendum censebant; adhuc veniae locum esse; nec expectandum, dum
intercluso commercio, quo solo tanta vrbs alatur, et incisis neruis ad miseras preces minime exaudiendi confugiant. alij libertatem, quam legibus nequeant, armis tuendam censebant: nam ea amissa nihil superesse; proinde vitam, opes et omnia sua in id impendenda, vt illam a maioribus acceptam retineant, nec committendum esse, vt propter vitam viuendi caussas perdant. ita diuersis sententiis rapti plebis animi, vt prope ad arma ventum sit. quod vbi cognouit Megensis, clam cum iis qui secum sentiebant, agit, magnisque promissis onerat; cum iisque conuenit, vt nocte insequenti ad eam vrbis partem, quae eorum custodiae commissa erat, cum dato signo impetum faceret, ipsi quasi propugnaturi accurrerent, patefactisque portis ac coniunctis viribus ipsum admitterent. quod et exitus approbauit. admissusque Megensis, qui statimin seditiosos animaduertit, plerisque vltimo supplicio affectis, aliis vrbe pulsis. Bombergus motum praesentiens mature se periculo eripuit, accepto etiam stipendio; et cum discederet, concesso non solum suis, sed et oppidanis tempore, quo in tutum euadere possent. quo facto Megensis successui insistendum ratus in Hollandiam, vbi confoederati res nouas praecipue moliebantur, ducit, inopinatoque aduentu suo eorum cepta magna ex parte disturbat. interea Tolosius cum delecta nobilitate a Petro AheKio Mildeburgensi accitus Fulissingam in Valacria praecipua Mattiacorum insula intercipere molitur, nauibus aliquod Antuerpia eo summissis, sed minore numero, quam vt tantae molis rem exequi possent. itaque oppidani nauis temporius venientis appulsu moniti stationes geminant, et ita Tolosij conata irrita reddita sunt. is vero sua spe frustratus Ostreuelam haut longe ab Antuerpia concessit, vt suae factionis hominibus propinquitate sua animos faceret, et si quid inopinati accideret, amicis ad omnia praesto esset. refricabatur in vrbe proximo anno agitata contentio inter Caluinistas et Martinianos, et Senatus his fauebat, quippe cum eorum doctrina in Imperio recepta esset, et Antuerpia marchionatus titulo ad Imperium pertineret: nec sibi deerat Matthias Flacius homo vehemens, et quocunque loco pedem figeret, acerrimus turbarum incentor. Caluinistas contra, quorum doctrinam sequuntur Gallicanae ecclesiae, proceres nouitati addicti in occulto adiuuabant. ipse Tolosius, vt iis adesset, in aggeribus ac praerupta Scaldis ripa loco, vt rebatur, tuto castra muniuerat, quo mox Bruxellis immissi a Parmensi Philippus Lanoius, Mandeuillanus, et AEgidiusVillenus Namurcensis cum cohorte CCCC stipatorum; quibus se adiunxerat Valentinus Pardeus Moca castrorum praefectus, cum stipendiariis Egmondani, qui Axelae in Flandria erat, et Ioannes Grauius Brabantiae latrunculator cum suo agmine, qui omnes cum III Eid. Mart. summo mane loco condicto conuenissent, ex improuiso securos Tolosanios aggressi caedunt ac fundunt. pars interfecti, plures ex aggeribus in subiectum flumen praecipitati. ipse Tolosius cum se in quandam domum inclusisset, ibique vltimam vim sustinere decreuisset, incendio excitato cum domo crematus est. quo casu consternati Antuerpienses, statim arma corripiunt, licet non bene inter se concordes, quippe cum alteri haut satis alteris fiderent. mox eo missus a Parmensi Arausiensis, et Hocstratanus, qui primo male accepti sunt, vnusque adeo praefracta audacia repertus est, vt gladium strictum in Arausiensis oculos ferre ausus sit. verum ille, qui plebis moderandae artem calleret, patientia eorum impetum vicit; et Catholicos cum Martinianis, nam iis melius inter se conueniebat, in plateam publicam iuxta monetaleis aedeis conuenire iubet. ij numero CCCC equites erant. diuersa parte Itali, Hispani ac Lusitani institores, veriti ne tumultuantium impetus in se ac suam perniciem verteretur, et ipsi cum armis in vico iuxta aestuarium conglobantur. contra hos Caluiniani stabant, numero impares, sed armis et tormentis dispositis instructiores, quibus se in ponte Murano muniuerant. biduum vltro citroque comeando insumptum; tandemque Arausiensis prudentia et interuentu Ioannis Stralij consulis admodum cunctis gratiosi, placati ciues, cum quisque mutuam lanienam horresceret, accepta vrrinque securitate in suas aedeis dilabuntur. nec multo post, cum passim res prospere Parmensi succederent, nec vlla spes aliunde auxilij esset, Bruxellas oratores mittunt, qui cum ipso in has leges transigunt, vt Protestantium conciones omittantur, Catholicorum
concionatores restituantur, templa instaurentur, priora edicta seruentur, nemo ob praeterita. morte aut facultatibus multetur, donec aliter rex ex ordinum consilio decreuerit. exempti ab his pactis imaginum ac templorum violatores, et huiusmodi criminum rei, in quorum tamen gratiam se Parmensis ad regem scripturam recepit, vt ij quoque pacis beneficio comprehendantur. has condiciones mox Antuerpienses ratas habuere, et assensi sunt, vt Parmensis cum praesidio in vrbem veniret. secundum haec concionatores Caluiniani et Augustanae confessionis dimittuntur, qui a Senatu ac magistratu comeatu petito cum vale dicerent, acerbe eos, vt ingratos increpuerunt, grauissimamque a Deo ipsis vt numinis ac gloriae Dei contemptoribus poenam interminati sunt. nec multo post Arausiensis cum aliquoties Hellegati et Villebrochi cum Egmondano et Hornano consuluisset, vltimo colloquio eos periculi praesagus ad fortiter capessendam rempub. hortatus est, foedusque in id ex communi procerum consensu iciendum, vt Hispani prouinciae ingressu prohiberentur. verum Egmondanus, cui in omnibus Hornanus fere semper assentiebatur, siue opibus et caritatibus domesticis, quas homo ad vanitatem superbus et in luxu ac pompa nutritus aegre relicturus erat, reuocaretur, siue meritorum fiducia nimium confideret, nullis rationibus adduci potuit, vt Arausiensi auscultaret, et exitio patriae ac suo praeuerteret; hoc subinde pro respo so inculcans sperare se ac certo confidere, concionibus omissis, et templorum violatoribus ac sectariis punitis, placatum regem grauius nullum de his prouinciis supplicium sumpturum esse. cum contra imminentia pericula quasi digito commonstraret Arausiensis, nec ille monitis illis flecteretur, at me, inquit ille, hocsolabitur, quod amicis in tempore, imo patriae, consilio ac manu adesse voluerim, quod cum occulta Dei voluntati et coecis ad pericula animis minus valuerim: quod vnum superest, tibi denuntio Egmondane, fore, vt si animum obfirmare perseueraueris, non solum te, sed tua caussa omneis harum regionum proceres in manifestum exitium praecipites; iamque animo prouideo, te pontem venturis Belgij hostibus straturum, per quem vbi in has regiones pedem intulerint, loco tropaei caput tuum a trunco abscissum statuent. quibus dictis, siue praesaga mente siue vt proprio periculo Egmondanum a sententia dimoueret, post amplexus non sine lacrimis vtrinque datos discessere. et Arausiensis paullo post petita a Parmensi venia Antuerpia Bredam petit, et inde in Germaniam, quasi ad res domesticas ordinandas profectus est; plerique ab ipso clam moniti mox secuti sunt. maior pars nobilitatis cum Egmondano, in cuius meritis fiduciam habebant mansit, et se illius exemplo a foederatorum caussa separauit. dum haec agerentur, Aldenardae omnino conciones interdictae sunt, et brugis vt Protestanteis a conueniendo deterrerent ad locum concionis mittunt, qui ministrum iuberent crastina die se coram magistratu sistere, vt iuxta pacta regi fidem publico sacramento obligarent, ni facerent, scirent concionibus sibi interdictum. is vero cum minime comparere tutum existimaret, fuga sibi consuluit. paullo post Protestantes alium sibi ecclesiastem conciliant, qui in porta comprehensus, et quod a meridie publice concionari contra magistratus, et Franconatus, is est magistratus vrbanus summae auctoritatis apud Brugenseis, edictum molitus esset, in carcerem coniicitur; quo facto metus est iniectus, ne deinceps aut concionari aut conuenticula in vrbe habere auderent. inde arctiori obsidione pressi a Noercarmio Valencianenses, qui initio obsidionis cum spem de auxiliis a principe Porciano, qui sub id tempus decessit, e Gallia summittendis conceperant, et ab Antuerpiensibus magis ac magis confirmati animum obstinauerant. postea libellum velleris aurei equitum collegio porrigunt, quo se a perduellionis crimine, cuius a Parmensi insimulantur, purgant, et quod Protestantium doctrinae addicti conciones publice habeant; nihil se in ea re nisi de ipsius mandato atque equitum auctoritate fecisse demonstrant. proinde sibi caueri petunt, nihil violenti in conscientiam aut eorum vitam ac fortunas inde redundaturum. sed nihil libello eo profectum; iritatiore ex eo Parmensi, quae suam auctoritatem in dubium reuocari et intringi indigne ferebat, Belgis se spreta ad equites postulata sua deferentibus. itaque Noercarmio mandatum, vt obsidionem vrgeret. missi tamen Philippus Croius Arascotij dux et Egmondanus eodem tempore, qui obsessos propositis honestis
condicionibus ad officium reducerent. eae erant, vt liceret concionatoribus accepto comeatu inde discedere, praeteritorum omnium promissa venia. quas cum illi accipere recusarent, Noercarmius moenia admotis XXIIII muralibus machinis inter portam Montanam et Cardanam quatit. verum non tam illi murorum quassatione, quam Ostreuelae casu et Antuerpianorum, qui animos illis hactenus fecerant, ex eo consternatione territi de pristino ardore ac pertinacia plurimum remisere; et cum nulla spes auxilij superaret, tandem IX Kal. April. sub vesperam regis arbitrio deditionem fecere. Noercarmius vrbem ingreffus mox portas obserari iubet, et Michaelem Herlium primarium ciuem, turbarum vti iactabatur, incitatorem cum filio in carcerem coniectum mox securi percussit, Guidonem Bresseum et Peregrinum Gangrenum concionatores in furcam tolli iussit; complures alij supremo supplicio affecti, et vt quidam scripsere diuersis vicibus CC amplius capite plexi sunt. secundum haec Noercarmius Amandi fano prius occupato Cameracensium episcopi Cameracensis oppidum ducit, quod Protestantibus huc vsque potuerat, et inde continuis excursionibus populares vexati fuerant. verum oppidani Valencianarum deditione intellecta locum deseruere, qui mox militi in praedam cessit. captus Philippus concionator, et manu amputata mox patibulo affixus est. inde fama sparsa, vt abolita concionum libertate, et antiquae religionis cultu vbique restituto, rex interuentu Parmensis placaretur, et consilium de exercitu in Belgium immittendo omitteret, proceres certatim in id incumbunt, vt regis ea in re desiderio satisfacerent. itaque vbique fere interdictae Protestantium conciones, templa instaurata, et imagines maiore, quam deiectae fuerant, in Flandria feriis Paschalibus, animorum ardore restitutae, templa nuper a Protestantibus exstructa Hipris, Baleoli, Armenteriae magno concursu diruta; Cominij item, vbi Araschotani iussu ex eorum materia ac trabibus patibula passim erecta sunt; ad quae nocentes, et qui expiationum templorum et imaginum deiectarum conuicti erant, ignominiose magno numero et supra fidem affixi sunt. Gandaui et templum regiorum muilitum impetu facto intra vnius horae curriculum solo aequatum est. inde in Batauos itum, vbi altiores radices Protestantium doctrina egerat. et Brederodius quidem, qui dum Vianam muniret, Amsterodamum cum suis concesserat, inde a Parmensi exire iussus cum initio resisteret, Torreo, qui mandata Parmensis attulerat, in custodiam tradito, tandem cum nobilitatem toto Belgio, in ciuitatibus ac oppidis plebem vi seu metu ad obsequium redactam videret, ipse vrbe discedit, et relicta sine praesidio Viana, quae mox Megensi et Arembergio comitibus reliquias Protestantium insequentibus patuit, conscensa naui foederatis vale dicit, cumque familia et omni supellectile, quam asportare secum potuit, Emdam appulit, inde in Germaniam profectus, vbi breui tempore post ex maerore animi decessit. vidua eius ex comitum Meursiorum familia ingentis animi femina postea Friderico Palatino VIIviro nupsit. eodem fere tempore Traiectenses cum templis spoliatis etiam in imagines bacchati essent, compresso impetu legatos Bruxellas ad Parmensem mittunt, et vt eam placarent praesidium accipiunt. eorum exemplo Messcani in Eburonibus, qui in episcopi Leodiensis ditione sunt, nec non Hasseletenses, qui vicinorum exemplo et ipsi licentiose templa diripuerant, ad officium redierunt. verum Hasseletenses obsidionem diu sustinuere, tandem quassatis muris cum nulla spes auxilij esset, sociis passim dilabentibus, Gerardo Grosbekio praesuli ac principi suo deditionem fecere, et leges a victore accepere, vt templa suis sumptibus instaurarent, belli impensas sarcirent, Catholicam R. religionem deinceps profiterentur, omni alia reiecta, et praesidium reciperent. nec multo post extra Ruremondam in Geldria egressi IO circiter Protestantes ad concionem, cum in vrbem redire vellent, a magistratu excluduntur. ne Colonia quidem Agrippinae ab his motibus immunis fuit, vbi minister quidam Caluinianus cum haut longe ab vrbe concionaretur, magnam hominum multitudinem ad se pellexit, vt non leuis metus inde ciuibus sit iniectus, ne ex ea occasione seditiosi aliquid in publicae quietis perniciem molirentur. verum prudentia Constantini LishirKij consulis, qui edicto prohibuit, ne qui ad conciones vrbe exirent cum concionatorem auditoribus amplius ad eum non conuenientibus solitudinis taederet,
post illius discessum is metus discussus suit. Gubernatrix vero postquam cum Antuerpianis transegit, mox eo Carolum Mansfeldium Petri Ernesti F. praemittit, qui vrbem hostili specie cum XVI Gallorum signis ingressus est. eum biduo post subsecuta est Parmensis cum IO equitibus; mox decretae supplicationes magna equitum velleris aurei pompa celebratae. inde plerique capti, nonnulli etiam, qui turbis caussam dedisse iactabantur, in furcam acti. templa instaurata, vetera placita de religione renouata, pueri a Protestantibus baptizati rursus sacro lauacro abluti, templa etiam Protestantium magnifice, quantum per temporis angustias licuerat, exstructa deiiciuntur, et arma diligenti per ciuium aedeis vestigatione habita describuntur. dimissi interim a foederata nobilitate milites ad quinque circiter millia sine stipendio cum licentiose vagarentur, Ecmondanum monasterium inuadunt ac diripiunt, nequicquam Megensi eos insequente. tandem maior pars traiecto Mosa in Cliuiam concessit, aliis alio inde tendentibus. verum accidit, vt quidam primarij duces seorsim ab aliis, dum sinum Germanici maris inter Batauos ac Frisiam transmittunt, a nauta proditi ad breuia et arenas nauigio acto impegerint, vbi a Mulardo militiae Arembergij comitis praefecto circumuenti postremo capiuntur, ac III Non. Maii Harlingae in Frisia carceri mancipantur. inter hos fuere duo Batenburgici fratres, Hermannus Galama, et Sicurtius Beina nobiles Frisij, nonnullique alij, quorum quidam Viluordam traducti, alij alio Parmensis iussu ducti, ac tandem variis poenis affecti.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXIX.
DVM haec passim in Belgio gererentur, Philippus per suam absentiam in longinquis prouinciis suos tumultuari indigne ferens, cum arcanorum consciis Madriti et postremo Segouiae consultauerat de ratione componendorum Belgij motuum; et sanioris sententiae viris videbatur, rem potius clementia quam seueritate egere, huiusque sententiae auctor fuit Ruisius Gomesius Silua, ipsum se in Belgium iturum, et ea ratione motus sedaturum promittens, cui Suares Figeroa Feriae dux, et ipse Fresueda, qui regi a sacris confessionibus erat, assenserant. verum Ferdinandus Aluares Toletanus Albae dux infaustus saeuae in Germanos sententiae Carolo Caesari regis parenti auctor, sicut supra diximus, dissensit, et Belgarum impietatem ac rebellionem nulla poenitentia aut satisfactione expiabilem esse censuit, nisi post delicti publicam declarationem se vitam ac fortunas principi suo, vt de iis arbitrio suo statueret, sine vlla condicione permitterent. quod cum praefractae contumaciae homines minime facturos esse appareat, regem officio suo, quod pro dignitate sibi a Deo commissa sustinet, defuturum, nisi exacta seueritate, et cuius exemplo alij sapere discant, perduelleis coerceat, in idque totos ingenij neruos intendat, et omne imperij robur pro tam gloriosa et in Deum ad aeternam sui inter homines memoriam expeditione impendat. hoc consilium, quia Granuellani cardinalis, qui itidem olim intempestiuae in Germanos seueritatis exercendae siue auctor sine astipulator fuerat, alioqui Belgis ob priuatas simultates infesti auctoritate firmabatur, Philippus natura sua iniurias haut facile animo deponens, et Hispanorum, qui bellum in Belgio gerendi occasionem aucupabantur, ambitioni seruiens, Albani sententiae subscripsit, assentientibus Feria duce, quimox sententiam mutauit, Spinosa, et S. Inquisitionis praeside, qui nouos populi motus coerceri, non solum ad officium suum pertinere, sed in auctores ac conscios seuera vltione animaduerti existimationis suae interesse dicebant: ad idque non solum ab inueteratis Belgici nominis hostibus instigabatur, sed etiam literis Parmensis in dies confirmabatur, auctoritatem regiam paullatim recuperari, et seditiosos aut sensim dilabi, aut vi ac metu ad officium redire affirmantis; quo maturius occasioni insistendum ratus, illustri in perduelleis edito exemplo maiestatem perditorum hominum audacia imminutam sibi tuendam censuit. principium a legatis ipsis ad eum anno superiore missis factum, qui cunctationibus in Hispania vsitatis diu delusi, tandem in carcerem coniiciuntur:
vbi marchio Bergensis cum indignam meritis suis gratiam rependi in dignaretur, ex maerore animi decessit, non sine suspicione veneni. bona eius sine prole defuncti fisco adiudicata. sed postea cum pacificatione Gandensi cautum esset, vt quisque bonis restitueretur, Peterschemij filia ex sorore marchionis nata et Berselio nupta hereditatem auunculi adiit. Florus Momorantius Montinius vir cordatus et patriae supra modum carus Medinam translatus, ibi cum aliis securi percussus est, quamuis vterque se maiorum religione tueretur, et pro iis regina apud maritum et proceres atque amici deprecarentur. quin et Bergensis, vt maiorem religionis suae fidem faceret, dum in carcere esset, ad vxorem scripserat, vt pueros suae ditionis in Protestantium conuentibus lustrico sacro ablutos denuo lustrari iuberet. quod et illa secit. Montinij bona itidem fisco addicta, filia vnica exclusa, quam ille ex Helena Melodunensi Spinoi principis filia nuper in vxorem ducta susceperat. secundum haec Philippus vere proximo se in Belgium cum exercitu iturum pronunciat; idque iamduduma Parmensi iactabatur, siue quod ita credi a Belgis volebat, vt hinc metu, inde spe, dum omnia ad bellum necessaria parasset, eos in officio contineret; siue quod ab initio sic apud se statuisset. profecturo tres viae, per quas in Belgium descenderet, propositae. prima per Oceanum occidentalem, quem paucis nauigiis ingredi infra dignitatem, et parum tutum, cum magna ac regia classe, et longum et periculosum erat: quippe cum per Zelandiam aut Hollandiam appellendum esset, quae prouinciae maxime omnium ob religionem turbatae, et ob Arausiensis illarum praesidis fidem suspectae erant. altera per mare mediterraneum, et inde per Italiam ac Germaniam vti longa ac damnosa, sic et principum Protestantium ratione, quorum per ditiones cum numeroso exercitu transeundum erat, periculosa summopere videbatur. vltima restabat per Italiam, Sabaudiam, Sebusianos, Sequanos ac Lotaringiam, quae et ipsa non carebat suis incommoditatibus; tamen tutior prioribus et compendiosior visa est. cum vero iam inclinata tempestate periti rerum metuerent, ne per aspera montium in Sabaudia impedimenta parum commode traduci possent, et equites ac pedites etiam cum niuium inclementia ad perniciem colluctarentur, arege comeatus petitus, vt per Prouinciam ac Lugdunensem agrum ditionis nostrae et melioris caeli regiones exercitum traducere in sequanos liceret, nec Genuam vsque copiae portarentur; sed ad Forum Iulium in Prouincia exponerentur. verum vrbi rex se excusauit, et per has prouincias Protestantibus frequenteis et quibus non poterat non magnopere suspectus esse Hispanorum aduentus, neque tutum copiarum transitum, neque vero se ipsi idonee cauere posse hoc rerum statu ostendit. tandem decretum fuit per Sabaudiam iter habere; et quia Philippus eam comeatus inopia laborare intelligebat, Ioannem Acugnam Velam ad Emanuelem Philibertum ducem foederatum et obnoxium ablegat, qui transiturn per ipsius ditiones peteret, et cum eo Franciscum Ibarram annonae praefectum ad alendum per eas regiones fere steriles militem comeatu importato. missus et Antonius Mendoza ad Carolum Lotaringiae ducem eadem de caussa, et ab vtroque transitus impetratus. quibus actis, et rebus omnibus ad profectionem paratis, Philippus iam et non iturum, neque enim rationes suas ferre, sed legatum eo cum exercitu et plena potestate missurum pronunciat. is delectus Albanus sententiae seuesioris auctor ex consilio Granuellani et praesidis Inquisitionis, quod eum idoneum exequendis consiliis ministrum existimarent. nec abnuit Silua, quamuis dissentiret initio, quod sublatum ex aula aemulum gauderet, nec diu fore iudicaret, vt et regem sequioris consilij et simul prauorum consiliariorum poeniteret. mox acciti Neapoli, Sicilia et Sardinia veterani Hispani, vt se cum Albano coniungerent. supplemento auctae equitum leuis armaturae turmae, ita vt cum L equitum essent, nunc C numerum explerent, quibus additae duae Hispanorum, ductoribus Lopesio Sapata, et Sanctio Auila arcis Ticinensis praefecto; duae quoque equitum scloppetariorum a Petro Montano Nouariensis arcis praefecto, et Consaluo Montero conscriptorum. datum item negotium Alberico Lodronio, vt delectum Germanicorum peditum per Sueuiam et Tirolensem agrum haberet: ab eoque XII signa, quorum singula CCC milites efficiebant, conscripta. lecta et XI OIO equitum, quibus et primi mensis
stipendium adnumeratum est. interea Albanus petito a Philippo comeatu Carthaginem, quo regis iussu Io. Andreas Auria cum XXXVII triremibus ad exercitum portandum appulerat, venit cum XV vexillis tironum, qui in locum veteranorum Neapoli et per Siciliam, Sardiniam et in Insubribus distribuerentur. alia duo mox Tarraconem conuenerunt. tandem VI Eid. Maias Albanus soluit, et cum sub id ipsum tempus febri accedente arthritidis familiari morbo correptus esset, praemissa Genuam cetera classe, ipse cum IIII triremib. Nicaeae subsistere coactus est; vbi collectis viribus, septimo, postquam ex Hispania discesserat, die Genuam appulit, et ex XVII vexillis tironum, quae secum adduxerat, IIII delegit, quae veteranis ad Belgium destinatis admiscuit. inde Alexandriam terrestri itinere petit, ibique Gabrielem Cueuam Albuquercij ducem principatus Mediolanensis praesidem obuium habuit, et inde Bernardinum Mendozam ad Pontificem ablegat, vt consilia Baionae cum regina ante biennium ipsius instigatu inita resumeret, et quid facto opus esset, cum eo consuleret; ad fanum Ambrosij Subalpinae prouinciae oppidum ad radices Alpium, nec longe a Cenisio monte copiosam annonam comportandam curauerat Ibarra, eoque copias omnes conuenire iusserat, vt ibi vniuersus exercitus recenseretur. in eo erant XIX signa legionis Neapolitanae, ductore Alfonso Vlloa, X signa legionis Siculae, ductore Iuliano Romero, X item signa Insubris legionis, ductore Sanctio Lodognio, X denique signa legionis Sardoae cum IIII tironum signis ei additis, ductore Consaluo Bracamontio, quae simul omnes XLIX vexilla, et VIII OIO IO CC XXC peditum Hispanorum efficiebant. singulis signis in fronte admixti XV maiores scloppetarij, quorum in certaminibus magnum momentum esse postea experientia compertum. equitatus V leuis armaturae Hispanorum turmis, III Italorum et II Epirotarum, item II equitum scloppetariorum Hispanorum omnino constabat, qui simul OIO CC equites efficiebant. lustrato exercitu Albanus Astam XVII Kal. Vtil. petit iam ex tertiana aliquantum recreatus, et inde Poerinum, vbi cum Sabaudiae duce capita contulit. demum Ambrosij fanum venit, quo copiae omnes conuenerant, et per Cenisium montem Alpeis transcendit, in treis acies distributo omni exercitu; primam ipse ducebat, in qua erat legio Alfonsi Vlloae, cum III leuis armaturae Italorum equitum et II scloppetariorum equitum Hispanorum turmis; mediae praeerat Ferdinandus Toletanus naturalis Albani filius equitatus praefectus, cui attributa est Lodognij legio et IIII equitum leuis armaturae Hispanorum turmae, cum apparatu bellico ac reliquo comeatu. vltimum agmen ducebat Chapinus Vitellius Cetonae marchio bello spectatus dux, de quo saepius a nobis honorifica facta mentio est, cum Sicula et Sardoa legionibus et II Epirotarum equitum turmis. ita incedente exercitu quartis decimis castris Monflorium in Sequanorum limite peruentum est, impedito admodum itinere inter praerupta montium et angustas conualleis, quas Arua fluuius per saxa confragosa labens fere vadosus intersecat, qui postremo Isarae mixtus ponte transitur. his accedebat alia difficultas propter loci naturam et anni sterilitatem, vt si in singulis hospitiis plus vno die obiecto impedimento morari contigisset, fame exercitui pereundum esset. inde discedente per Allobroges Hispano exercitu metus iniectus vicinis Heluetiis et Geneuensibus praecipue, ne quid in itinere Albanus contra eos moliretur. quam occasionem sibi minime praetermittendam ratus dux Sabaudiae tentatis ante per suos Bernatum animis antiquas controuersias renouauit, et de praefecturis aliquot maioribus suis ademptis cum iis transegit. haec autem rei origo fuit, sicuti ex Philippo Comineo nostro didicimus. Carolus pugnax, vltimus ex Francica familia Burgundionum dux, cum nullum desiderij modum faceret, et ingenti animo ambitiose longinqua etiam captaret, Iolandam Ludouici XI sororem et Philiberti Sabaudi viduam eriam in potestatem redegerat, et ditionibus eius ad explendam animi inexhaustam vlterius semper progrediendi libidinem abutebatur. dumque in eo est, accidit Iacobi Sabaudi comitis Romontij temeritate, vt Heluetij ex leui caussa, sed qualis cum gente paupertate nobili intercedere poterat, grauissime iritarentur, carro scilicet cuiusdam Heluetijouillis pellibus onusto et iniuriose a Romontianis abacto; qua de re cum crebras per legatos Heluetiorum
querimonias negligere videretur Romontius, homines libertati assueti et iniunae impatientes armis rem agunt, et Vallensem praefecturam atque alias Geneuae circumpositas inuadunt, et sui iuris faciunt. inde occasionem, quam alioqui magno mercatus esset, Burgundio arripit Heluetiis arma inferendi, a qua voluntate nullis condicionibus ab Heluetica gente propositis abduci potuit, neque Ludouici regis precibus, qui negotio per oratores suos interuenerat, cum bellum illud damnosum et victori infructuosum esse multis rationibus ostenderet. sed obstinati animi non diu fuit quin Burgundio grauissimas poenas lueret, maximis duabus intra XX dierum spatium acceptis cladibus, priore ad Gransonem, vbi fugatus amissa omni pretiosa supellectile, altera ad Moratum, vbi occisis VIII OIO ex suis, nec vlla spe praeterea exercitus reparandi reliqua, animo confusus ad suos Sequanos confugit anno S. OIO CCCC LXXVI. inde erecti Heluetiis animi, qui praefecturas Sabaudae ditionis, quas antea ceperant, quasi victoriae de potentissimo principe reportatae fructum ab eo tempore penes se retinuerunt. tunc vero treis ex iis Geneuae proximas metu auxiliaris exercitus Sabaudo his condicionibus restituerunt, vt eis conscientiae salua libertas maneret, eamque in religione doctrinam, quam hactenus amplexi fuerant, sequi liceret: si contra vim Sabaudus adhiberet, liberum esset illis ad Heluetios transire, et illorum patrocinium Heluetij eo casu citra violatae pacis culpam suscipere possent. Geneuensium diuersa caussa erat, de quorum conrentionibus cum vicino Sabaudo erit alius vbertim dicendi locus commodior. tunc igitur Geneuenses sibi metuentes ad Heluetios legationem decernunt, iam proprio periculo satis territos; eodemque tempore ad Condaeum, qui in Heduis cum Andeloto erat, mittunt, qui communis periculi admonitum ad arma capessenda hortarentur, et opem implorarent. verum is metus subito euanuit, festinato Albani transitu, qui nulla mora interposita in Belgium descendit. is ex Italia discedens, dum per Allobroges et Sebusianos iter haberet, auctor fuerat reginae, vt Heluetiorum auxiliarceis copias conduceret, et delectum per regnum haberet, vt eodem tempore in Gallia et Belgio sectarij opprimerentur. nec id segniter factum. nam et VI Heluetiorum OIO conscripta, et delectus per Campaniam et Picardiam habiti: datum praeterea negotium praefectis, vt cum equitum turmis aliquot et peditum cohortibus specie limitis tuendi in armis per omnem illum tractum quasi ad latera Albani incederent. quae in suam pemiciem fieri Protestantes apud nos interpretati, eo maturius arma sumpsere, et regem atque eius aulam Moncelli in Meldis, vbi diuerterat, paene oppressere. inde acceptis in Sequanis IIII equitum cataphractorum turmis, quae CCCC efficiebant, quas Philippus conscribi iusserat, ducibus Vergio Comitatus praeside, Capralio, Monmartino et Clarovallio ex primaria nobilitate, C item equitibus scloppetariis, duodecimo post die Fontenaium in Lotaringiae limite Albanus venit; atque inde duodecimis castris Theodonisvillam petit Lucemburgensis principatus oppidum, vbi obuium habuit Carolum Emerium Barlemontium et Noercarmium a Parmensi ad eum salutandum missos, quibus ille mandatorum regiorum exemplum Gubernatricis nomine petentibus exhibuit. iis armorum summa praefectura per Belgium vniuersum illi attribuebatur: cum vero pacata omnia in Belgio esse intelligeret, vt sumptibus parceret, equitatum Germanicum nuper conscriptum, qui eum in limite operiebatur, dimisit, seruata tantum Alberici Lodronij legione, quae Theodonis-villa Antuerpiam praemittitur, iussis Belgarum XVI signis, qui in vrbe erant, excedere. ipse Bruxellas cum reliquis copiis contendit, praemisso Francisco Ibarra, qui Parmensem suo nomine salutaret, ac de aduentu suo certiorem faceret. tandem ad eam venit XI Kal. VIIbr., Sicula legione penes se retenta, cui Bruxellis hospitium per metatores distribuit, Neapolitana Gandauum, Sardoa Anguianum, et Langobardica, cui Sanctius Lodognius praeerat, Liram Brabantiae oppidum missis, vt ibi in praesidio essent. Ferdinando item Toletano negotium dat, vt cum quam maximo poterit equitatu Distae in Brabantia subsistat. ipse sibi hospitium Bruxellis in Culemburgi comitis aedibus delegit: nam Parmensis palatium occupabat, ad quam mox ille salutandum magna pompa proficiscitur, et ampliora, quae a rege habebat,
mandata exhibet. iis vltra summam armorum praefecturam, illi rerum, quae ad religionem spectarent, cognitio attributa erat, cum potestate magistratus plectendi, deponendi, alios sufficiendi, gratiam delictorum faciendi, ciuili aliarum rerum administratione salua penes Parmensem remanente. et quoniam suboriri controuersia poterat super iis, quae ad bellicam rem et religionis caussam, quae item ad ciuilem administrationem pertinerent, additum erat, vt arbitrium eius rei penes Albanum esset, qui quae suae functionis essent, et quae ad Parmensem spectarent, vnus cum plena auctoritate diiudicaret. ad extremum prolatae ab Albano regis ad Parmensem literae ipsius manu exaratae, quib. significabat, se certarum rerum executionem Albano commisisse, quarum in tempore illam certiorem faceret. tum roganti Parmensi, quid illud esset, Albanus quasi per risum superbe respondit, inpraesentiarum minime animo succurrere, sed temporis progressu id se in memoriam reuocaturum, et ei quicquid esset postea declaraturum. quod cum maxime Parmensis animum pupugisset, tamen iniuriam eam prudenter dissimulauit, occasionem opperiens, dum petita a rege venia e prouincia, quam summa fide et aequitate administrauerat, honeste discedendi, disparis successoris comparatione, partim calumnias de se ad regem delatas, quasi conniuentia sua turbas aluisset, per absentiam suam reuinceret, partim sui desiderium maius in Belgio relinqueret. vbi venit Albanus Bruxellas, distributis circa se per Brabantiam copiis, scripto edito ad libellum superiore anno oblatum regis nomine respondet, reuocatisque Caroli V ac regis de religione et Inquisitione placitis, eorum moderandorum, ordinum item Belgij conuocandorum spem omnem praecidit: tum datis ad singularum prouinciarum ordines fiduciariis literis, quid sibi a rege mandatum sit, indicat, hortaturque, regi se morigeros praebeant, arma deponant, maiorum sacra colant: typis etiam ad maiorem fidem auctoritatis sibi a rege creditae faciendam diploma regium excudi iubet. inter arcana Albano a rege commissa praecipuum illud fuit, vt suspectos proceres in potestatem redigeret; cumque ci Ecmundanus Tilmonem vsque obuiam processisset, Albanus in congressu, conuerso ad suos sermone, ita tamen vt Ecmondanus exaudire posset, dixisse ferebatur, En magnum haereticum. quod Ecmundanum primo anxium habit; sed cum Albanus renidenti vultu venientem complexus per risum dixisse significaret, in meliorem partem accepit. Hornanus postea eum Louanij conuenit, et post salutationem honorificam comeatum domum ad aliquot tempus concedendi ab eo impetrauit; quod in caussa fuisse creditur, cur non Ecmundanum primo captiuum stiterit, cum omneis simul capere decreuisset, et vereretur, ne vno sigillatim custodiae mandato, ceteri sibi fuga consulerent. itaque dilatum negotium, dum Bruxellas specie conuentus proceribus accitis omnibus simul eodem tempore manum iniiceret. a quo consilio quia alienam Parmensem Philippus ex ipsius literis cognouerat, id eam celatum volebat. et vero Albanus colloquio cum ea habito, id ipsum intellexit, cum illa non solum Ecmundanum et Hornanum, sed Arausiensem ac ceteros in officio ac obsequio permansuros affirmaret, si clementer ac beneuole cum eis agatur; sin contra, seuera remedia adhibeantur, metuere, vt consilia ex regis voto satis procedant; nam sibi perspecta Belgarum ingenia esse, quae nihil non pro libertate audeant, quaeque vt motibus ad nouos casus obnoxia, sic indulgentia principum facile ad fidem redeant; contra ad extrema consilia ex desperatione deflexura, si spes retinendae libertatis adimatur: falli eos qui aliter iudicant, et in errorem pertrahere regem posse, qui procul in disparis ingenij solo de Belgij motuum componendorum ratione deliberant. cum ita sentire Parmensem sciret Albanus, eo impensius laborabat, ne quid de suis consiliis ad eam emanaret. Gandenses etiam in illa fortuna antiquos spiritus resumentes, cum se praesidio grauari inique ferrent, cum Ecmundano Flandriae praeside egerant, vt caussae suae patrocinium apud Albanum susciperet. nec ille abnuerat. itaque lecgatos e suo ordine ad Albanum cum Ecmundano Bruxellas proficiscente mittunt, qui nullum aliud ab Albano responsum tulerunt, quam se curaturum quod e re sui regis esset. tandem re composita cum Ecmundanum et Hornanum Bruxellas exciuisset tanquam de grauissimis negotiis consultaturus,
eos in consilium vocat a meridie V Eid. VIIbr., eodemque tempore Ioannem Casembrodium Bakerselam, qui et ipse Bruxellis erat, obseruari iubet per Andream Salazarium Panhormitanae arcis in Sicilia praefectum, et Ioannem Spuchium arcis Publinensis itidem praefectum mittit et interim comitem Lodronium et Sancium Lodognium Antuerpiam, qui Antonium Straelium virum opibus et gratia inter ciues suos florentem comprehenderent; quod illi fecerunt, inter Antuerpiam et Mecliniam iter facientem nacti, et statim eius bona Antuerpiae describi et ipsius aedeis obsignari curauerunt. quae dum agerentur, Albanus de arce Antuerpiae construenda, cuius et delineationem proponebat, dissertatione instituta consilium in vesperam vsque extrahit, dum de Straelio et Casembrodio captis sibi constaret; quos vbi comprehensos resciuit, statim consilium dimittit, dato negotio Sanctio Auilae stipatorum suorum ductori, vt Ecmondanum, Hieronymo Salinae Portus Herculis in Etruria praefecto, vt Hornanum captiuum sisterent. ij cum officij specie praecederent, abeunteis per diuersas ianuas emiserunt, vt seorsim ac citra tumultum facilius comprehenderentur. cum gladium regis nomine ponere iuberetur Ecmundanus vir ingentis animi aegre eum, quem toties pro principe suo ac patria tam feliciter strinxisset, relinquere se dixit: Hornanus autem cum sisteretur, de Ecmundano vbi esset, percunctatus, cum nihila circumstantibus responderetur, sublatis in caelum oculis, et profundo dato suspirio, Id vero rationi consentaneum erat, inquit, vt cuius consilium secutus sum, eius quoque fortunae comes essem. quo dicto suam credulitatem increpabat, qui Ecmundani amicitiae sana Arausiensis monita ac praesagia vltimo Villebroci colloquio posthabuisset. quo facto Albanus statim Barlemontium et Petrum Ernestum Mansfeldium ad Parmensem mittit, qui rem denunciarent, addito illud esse, quod rex literis suis obscure significabat, quodque pro tempore ei non explicauerit. id vero se optima mente fecisse, nimirum vt facti inuidiam ac periculum, si quid ob id tumultus oriretur, in se transferret, et ipsam erga populum, cui regendo destinata esset, omni odio liberaret. quam excusationem indignissime accepit Parmensis, quippe iniuriosam, cum et fidem suam in dubium reuocaret Albanus, et sibi necessitate e Belgio discedendi imposita, tamen quasi prouinciae Gubernatrici, putida dissimulatione illuderet. Hocstratanus comes et ipse ab Albano euocatus in viam se dederat; verum, siue vero siue simulato morbo praepeditus, non venit, et ita periculum euasit. capri et alij, sed obscurioris famae. nocte, quae captos proceres secuta est, Albanus ab Ecmundano arcis Gandensis tesseram poposcit, vt ea repraesentata Trullerus, qui ipsius nomine arci praeerat, eam in potestatem suam, aut eius, quem vellet, traderet. ita tradita arx et Alfonso Vlloae, qui iam in vrbe cum sua legione erat, commissa, moxque Ecmundanus et Hornanus in eam sub custodia missi sunt. ceteri nobiles, pars Viluordam translati, pars Bruxellis asseruati sunt. cum caperentur illi, aderat P. Ernestus Mansfeldius, qui Carolo filio, quod cum foederatis initio capita contulisser, metuens, praesenti innuit, vt se subduceret, neque gratiae, quam ex meritis ac fideli obsequio apud regem collegerat, neque adeo Albani implacabili seueritate viri amicitiae confideret, atque is patris monitis obsecutus propere fuga sibi consuluit, et apud nos honorifice acceptus est; vbi cum diu mansisset, vna et altera post primae obitum vxore in Gallia ducta rursus in Belgium abiit, et bellis postremis indignam regibus nostris et nomini Gallico gratiam rependit. interea missis passim, qui in seditionis auctores inquirerent, ingens terror per vniuersum Belgium spargitur, multique cum suam innocentiam non satis tutum perfugium esse cernerent, aduersfus impotentem Hispanorum saeuitiam sibi metuentes, pars in Britanniam et maritimas ciuitates, pars in Germaniam atque etiam Galliam proximam diffugere secundum haec, habendorum in Belgio comitiorum spes, quae prouincialibus aliquantula fulserat, prorsus euanuit: in eorumque vicem institutum XII virale consilium, cui ipse Albanus praesidis titulo praeesset, et nominati initio ex proceribus Arenbergius et Barlemontius dicis caussa tantum, nam in consilio nusquam comparuerunt, et iis Noercarmius substitutus est. praecipui vero consiliarii fuere Ioannes Varga, Ludouicus Delrio Hispani iurisconsulti, Hadrianus Nicolaus
Curiae Geldrensis cancellarius, Ioannes Porta, Iacobus Hesseltius, Io. Blazerus Bosius regius cognitor, ac postremo Iae. Torrensis scriba. eorum iurisdictio postea contra priuilegia prouincialium, Curiarum auctoritatem, ac supremum Belgij Senatum inprimis ab Albano prorogata est adempto etiam appellationum beneficio, et attributa plena eorum omnium cognitione, quae ad religionem ac perduellionis crimen pertinerent: quae rursus iuxta Inquisitionis Hispanicae decretum vltra modum ampliata sunt. mox innumeri passim Tornaci, Mecliniae, Gandaui, etiam Antuerpiae in carcerem coniecti, et horum criminum postulati, ex quibus plurimi ad supplicium rapti, tanto omnium odio, vt consilium non pacis aut iustitiae, sed turbarum ac sanguinis illud vernacula lingua ad id voce composita vulgo appellaretur. nec multo post Antuerpiam venit Albanus, vbi arx in Kilio suburbio meridiem versus spatiosa strui ceperat, repleta ab ea parte vrbis fossa et Groneburgia porta, ac venerandae antiquitatis turre solo aequata. ea ab Paciotto Allobroge, qui arci sad Augustam Taurinorum ab Emanuele Philiberto Sabaudiae duce nuper exstructae sabricator fuerat, ex consilio Chapini Vitellij et comitis Cerneloni equitis Hierosolimitani Hungariae Prioris eo prius missorum, quinquangulari forma constructa est; ad singulos angulos excitatis latis ac proiectis propugnaculis, quorum quatuor inusitato etiam inter Hispanos fastu ex sui vnius nomine appellari voluit Albanus, nam primo Ducis, alteri Albae, tertio Ferdinandi, quarto denique Toletani gentile nomen indidit, quinto de nomine artificis Paciotto nomen fecit. festinatis operis deproperatum opus Albani iussu, bis mille hominibus laborem continuantibus; in cuius rei sumptus. Antuerpienses CCCC florenorum OIO contulere, quae ex centesimae et decimae erogatione imperata resarcirentur. idque eo propensius ab eis factum, quod vrbem praesidiario. milite exoneratum iri sperarent, cum tamen nullum ex ea re leuamentum senserint. nam cum arcis custodia primo cum idoneo praesidio attributa esset Gabrieli Serbellono Mediolanensi spectatae virtutis duci, cuius aliquoties a nobis supra facta mentio est, et postea Sanctio Auilae olim gregario militi, sed ex eo ad maximos honores euecto, nihilominus Albericus Lodronius cum aliquot Germanorum signis vrbi impositus est. iamque ad eam altitudinem perducta erat munitio, vt defendi posset, cum armamentarium Mecliniense casu vrbi illi fatali arsit. nam XX ante annis ictu fulminis tacta turre in eadem vrbe, in qua puluis tormentarius asseruabatur, plus IO homines, vt quidam scripsere, perierunt, partim ruina obruti, partim postea intercluso spiritu suffocati. et fame, cum victus non suppeteret, inter ruinae moles miserabiliter enecti. certe Io. Sleidanus libro XVII eam cladem pluribus verbis persequitur, et vltra ruinam, qua vrbem penitus deformatam dicit, arbores radicitus euulsas, et homines CC plus minus varia peste absumptos narrat, praeter eos, qui mutilati aut ludibrio fortunae seruati et e cellis subterraneis triduo et quatriduo post eruti sunt, vita penu ibi condito tolerata. ingentem praeterea iumentorum et pecorum numerum cum stabulis deflagrasse, et murum ea parte, qua turris arsit, ad CC amplius passus lapidibus huc illuc disiectis solo aequatum: quae eadem fere in huius anni incendio acciderunt. is casus Albanum maturius Antuerpia Bruxellas reuocauit, vt si quid inde noui suboriretur, ad omnia praesto esset. paullo ante redardescente ciuili apud nos bello, de quo deinceps dicemus, rex ex occulto foedere Baionae inito auxilia ab Albano deposcerat, qui non solum regis postulatis libenter annuit, sed cum composita iam in Belgio omnia crederet, vltro se ducem obtulit, quam propensam adeo voluntatem regina ac primarij consiliarij cum suspectam haberent, veriti ne si Albanus veniret, non adiutorem sed exploratorem in visceribus habere cogerentur, gratias honorifice egerunt, et tutius vtrique regi esse responderunt, si ipse in Belgio remaneret, et alio duce copias in Galliam mitteret. is delectus ab eo est Io. Ligneus Barbansonus Arenbergij comes, qui cum OIO IO equitibus ex Flandrica et Burgundica militia ad regem missus est, mille praeterea Hispanis peditibus, ac totidem Belgis, qui postremi seueritatem seu potius saeuitiam Albani metuentes, vt tantisper a periculo abessent, vltro militiae illi nomen dederant. iamque restabat,
vt praemisso Albano et rebus ab eo in prouincia ordinatis, Philippus ipse, vti ab initio constituerat, in Belgium honorifice ac secure veniret: verum eum domi retinuere, vti scripsit Bernardinus Mendoza, filij custodia, quam mors ipsius nec non Elisabethae vxoris propere secuta est, et Maurorum in Baetica exitiales motus, qui Hispanias omneis nimium quam commouerunt, de quibus in sequentibus singillatim dicemus. nunc e Belgio in Germaniam ac porrectas ad VII trionem regiones deueniamus: Durabat adhuc bellum Suecis contra Danos ac Polonos Erici temeritate iritatos, cui componendo, quod quietem Germaniae sollicitare videretur, Maximilianus Caesar prudentissimus princeps omne studium superioribus annis adhibuerat, neque hoc anno cessauit, mense Martio conuentu Sundij indicto, delegato ad id Friderico Palatino VII viro, et Pomeraniae ducib.; et quidem Henricus Ranzouius Holsatiae vicarius a Friderico Daniae rege venerat, qui herum suum Caesarianorum delegatorum arbitrio se summittere paratum ostenderet, sed cum Suecus legatos se mittere non posse rescripsisset, Ranzouius comeatu adelegatis petito in Daniam re infecta rediit. Ericus mense insequenti in Noruegia ad Asloiam cum exercitu erupit, et arcem Aggersansenam irrito conatu oppugnauit. nam cum praefectus loci, vt obsessoribus incommodaret, Asloiam oppidum incendisset, missis interim Hasnia a Dano copiis, Sueci repulsi sunt, et soluta obsidione arx seruata est. inde Suecus, quasi non satis esset hostem foris habere, etiam intus sibi fecit aut inuenit. nam mox quasi furore adactus praecipuos consiliarios ex leui suspicione in crimen vocatos Suantonem Sturam comitem cum duobus filiis Nicolao et Erico, Abrahamum Gustaui F. Ivarum Ivari F., et vr sceleti impietatem admisceret, Dionysium Burgium praeceptorem suum instigante Petro ab epistolis acerrimo turbulenti regis ingenij incentore, quasi conspirationis contra se initae reos, inauditos Vpsaliae a satellitibus interfici mandauit. qua caede perpetrata pudore ac conscientia intus exagitatus, vt aliquo facto contrario crimen dilueret, Ioannem fratrem, quem cum coniuge captiuum iam aliquot annos custodierat, vt supra diximus carcere emittit, vt esset, qui mox tot innocentium immaniter occisorum vltor ipsum de regni culmine deturbatum vicissim in carcerem coniiceret. interim variis cladibus eodem anno conflictatus est. nam in Liuonia cum Nicolaus Knoselius Lempsalij oppidi praesidium a Sigismundo Augusto impositum oppressisset, Nicolaus Toliuensius Polonorum dux, vt cladem acceptam aliquo operae pretio sarciret, in Vicchiae sinibus Suecos facto exultanteis ac securos aggressus insignem de iis victoriam reportauit, caesis bis mille Suecis, vt quidam scripsere, et captis plerisque atque in iis vrbis Reualiae signis. diuersa parte Daniel Ranzouius militiae Danicae praefectus mense VIII bri per fauces angustas, vulgo cauas dictas, Sueciam ingressus, et aliquot menseis impune incendiis ac direptionibus late grassatus, ad Vastenum vsque peruenit; cuius progressu efferatus Ericus, vt praeueniret, periculum, miserabili multorum oppidorum ditionis suae exitio, quae ipse incendit, redimere coactus est. inde parta ingenti praeda, et terrore sui sparso Ranzouius ad suos incolumis reuersus est. eodem fere tempore inter Polonos et Moscos ad Sitinum lacum pugnatum est XVI Kal. VIIIbr. Poloni Vitesbeska egressi Moscos CCC circiter ceciderunt, captis CXX machinis et globorum ac pulueris magna multitudine, et opimis praeterea spoliis. nec multo post prid. Eid. Xbr. Poloni praesidiarij pedites VitesbesKa item egressi iuxta Vielissam arcem cum Moscis feliciter conflixere multis caesis, aliis in fugam versis, quorum pars Duna fluuio submersi sunt; captis praeterea ex primaria nobilitate Alexio Simiscouio, et Bagdano Reorio. dum passim vi res geritur, controuersia inter Daniae regem et Holsatiae duces agnatos de Sleuicensi principatu per delegatos, qui Othoniae in Fionia conuenerant, disceptata est. Holsati beneficio quidem regum Daniae maiores suos ditionem Sleuicensem accepisse et tenuisse fatebantur, nec proinde iuramentum, de quo cum Christiano III ante XX annos Coldingae conuenerant, praestare recusabant, sed beneficium liberum esse et hereditarium aiebant. nec militiae obnoxium, cuius tam viri quam feminae capaces essent. idque allatis in medium priorum regum instrumentis et communi iure Danico, cuius in Sleuicensi principatu vsus esset, confirmabant. ita a Voldemaro rege Iuthiae
Australis principatum anno Sal. OIO CCC XXVI, cum dominio vtili ac directo Gerardo Holsatiae comiti, ipsiusque heredibus initio concessum esse, solo iure superioris dominij et beneficij conferendi seruato. sic Christophorum regem bienuio post insulam Cimbricam Ioanni Holsatiae comiti et ipsius heredibus tam masculi quam feminei sexus ab eo descendentibus beneficij iure attribuisse: quam donationem Voldemarus IIII anno duodecimo post ratam habuerit. Christophorum III denique Adolpho duci centesimo anno post principatum illum, sicuti superiores reges ac reginae sine vlla condicione libere tenuissent, ita liberum habere ac possidere iussisse. nec Adolpho duce Sleuicensi postremo sine liberis anuo Sal. OIO CCCC LX mortuo propterea beneficium iure reuersionis regno vnitum esse, sed Christianum I Daniae regem hereditario iure, vtpote Adolphi sororis filium, in beneficium successisse: eodem titulo reges, qui deinceps fuere, illud possedisse, et Fridericum anno huius seculi XXIV insuper addidisse, non teneri populareis extra fineis principatus Sleuicensis quemquam sequi aut vlli militare, nisi sponte aut stipendio accepto. contra regij disserebant, multis publicis regni instrumentis militiam expresse remitti, cum in beneficiis, quae stricti iuris sunt, expressa remissio requiratur, et in dubio contra subditum semper pro domino pronuncietur. et vt vetera omittantur, constare Sigismundi Caesaris sententia, inquem vtraque pars compromiserat, literas Valdemari abolitas esse, et principatum ducibus ademptum regi adiudicatum. morte dein Adolphi vltimi ducis eundem principatum regno vnitum esse prioribus literis omnibus extinctis, nec de noua beneficij concessione satis constare. itaque cum illud Holsatiae ducibus initio concessum sit, mares solos non feminas eo comprehensas intelligi, hos enim beneficij militiam debentis solos capaces: proinde neque Adolphi sororem succedere in ptincipatum potuisse, neque hodiernos principes legitimos eius heredes esse. his per aliquot dies agitatis tandem placuit, vt interuentu legatorum Augusti Saxonis VII viri, Vlrici Megalopolensis, et Vilelmi Hessi, res disputaretur, et amice componeretur. itaque totum decennium continuata tractario, quae demum anno huius seculi XXC finem habuit. Vilelmi Hessi mentio modo facta me admonet, vt de Philippo parente eius nouissima verba faciamus. is illustrissima et antiquissima toto imperio gente ortus, vt qui initia sua ad Carolo vingos nostros referret, atque adeo ad profugos illos Caroli vltimi illius stirpis, qui Aureliani in carcere decessit, liberos, haut procul a castris parentis Vilelmi Cambum Palatinatus oppidum obsidentis anno huius seculi IIII natus, vitae militaris inde omen tulit. postea scissa ob religionis caussam Germania, Protestantium se et libertatis Germanicae acerrimum vindicem praebuit, cum foederi Smalcaldico subscripsisset, et postea contra Carolum Caesarem, aduersa licet fortuna, tamen inuicto animo perstitisset sed cum profligato Io. Friderico Saxone VII viro a Mauritio genero persuasus cum Caesare transegisset, vnius literulae cauillatione astu Granuellani delusus ac carceri mancipatus rotum quinquennium victricia Caesaris signa et aulam secutus est, donec deficiente a Caesare Mauritio libertati cum Saxone restitutus est. ab eo tempore vitae anxiae et laboriosae post tot exantlatos labores pertaesus, se domi continuit, nulla praeterea re memorabili gesta, nisi quod ante quinque annos ad postulata Condaei reginae se nomine tuentis auxiliarem exercitum in Galliam summisit. vir celsi et ingentis animi, quicum prudentia et consilio multum valeret, plus tamen pugnacitati et fortunae semper tribuits bellis defunctus etiam literarum studia curae habuit, et Marpurgi scholam celebrem instituit, amplissimisque priuilegiis ac stipendiis donauit; xenodochia insuper Heiae, Merchusij, Brubachij, et Hocheimi instituta magnis vectigalibus locupletauit. addam, quod plerisque risu dignum, mihi silentio minime praetermittendum visum est, ipsum tam inexhausti ad venereos vsus succi fuisse vt cum vxore sola vteretur, et illa toties eum admittere non posset, vir alioqui castus, quique vagis libidinibus minime oblectabatur, ex eius permissu, negotio cum Pastoribus communicato, concubinam vnam superinduxent. cuius consuetudine ardore aliquantum perdomito parcius ac moderatius cum vxore versaretur. tandem hoc anno, qui illi climactericus fuit, postridie Paschae
mortalitatem exuit, inspecto a medicis corpore triorches repertus. Hessum mox Ernestus Brunsuicus, quicum coniunctissime vixerat, secutus est, pius, constans, et fortis princeps, qui IIII Non. April. obiit, et Osterodi sepultus est. hoc eodem anno apud nos Antonius Croius Porciani princeps, iuuenis magni et elati animi ex febre ardenti Lutetiae, vix annum XXVI egressus fatis concessit III Non. Maij, cum Francisca Ambosia ipsius parens paucis ante mensibus vltimum vitae diem clausisset. ea ob fugam ducis Arascotij gentilis molesta lite et iniurioso carcere ab Anna Momorantio E. M. vexata fuerat, et Guisiani captata inde occasione, cum Momorantius ad Fanum Quintini captus in Belgio detineretur, odio potius aemuli, quam Ambosiae Seniganae fauore aflictam ipsius fortunam subleuauerant nihilominus postea scissa factionibus aula, atque adeo regno, Porcianus eius filius Protestantium doctrinam amplexus ad Momorantij et Coliniorum partes se applicuit, et Francisco Momorantio, cum ante biennium in armis Cardinali Lotaringo occurrit, Lutetiae praesto cum suis fuit. iusculo, quod illum emota mente ad furorem adegerit, vim ei insidiose allatam a F. Claudio Cluniaci antistite per San-Bartholomaeume missarium suum, vt ingratitudinem hominis tanto beneficio gentilibus suis obstricti vlcisceretur, memorat auctor vitae ipsius Claudij, cuius rei penes libri scriptorem, qui Dagonellus Vallius iuridicus Cluniaci praefectus fuisse pethibetur, fides esto. Idem annus et Michaelem Stifelium Eselingensem iam octogenarium, postquam in Saxonia et Borussia diu professoris munere functus est, Ienae in Thuringia abstulit, cuius libri arithmetici reconditiore numerorum scientia referti in magno, vti debent, pretio inter doctos habentur: in Italia vero Franciscum Robortellum Vtinensem, qui magno cum strepitu Bononiae et Patauij, vbi diem vltimum XV Kal. April. annos natus non amplius L clausit, professus, et variis scriptis maiorem de se opinionem excitauit, quam impleuit, cum Carolo Sigonio, sed impari certamine saepius et acerbius quam inter literarum professores decuit, digladiatus in iisque contentionibus, Germanorum, qui et ei mortuo honorifice parentarunt, semper praecipuo fauore adiutus. Robortellum eodem anno secutus est Octauianus Pantagathus, qui et Pacatus dici voluit, patria Brixianus, collegij sacri Seruorum sodalis, vir antiqua probitate et omnis antiquitatis ac literaturae apprime gnarus, ad quem cum omnium, qui literas in vrbe profitebantur, concursus fieret, sicuti olim iurisconsulti in circulis, sic ipse domi de re literaria interrogatus respondebat, ita vt illi ab eius colloquiis semper eruditiores discederent. inter alios suae doctrinae praecipuos admiratores ac sectatores habuit Onufrium Panuinum, et Fuluium Vrsinum viros doctissimos, qui plurima se ab humanissimo viro hausisse, et in publicum ab illo accepta communicasse ingenue passim professi sunt. ipse, praeter literas, etiam officiis adeo in cunctos propensus fuit, vt vulgo patris cognomine in vrbe coleretur. tandem extremo hoc anno, cum aetatis annum LXXIII egressus esset, optime meritam de cunctis animam Deo reddidit III Kal. Ianuat. in Seruorum aede Romae conditus. Pantagathum praecessit Paullus Leopardus, Isenbergae in Flandria natus, III Non. Iun. cum aetatis annum ageret LVII, viuis exemptus, Graecae Latinaeque linguae doctissimus, quas post mortem eius edito emendationum opere non parum pro tempore iuuit, quarum prior decas statim edita est, altera diu suppressa, tandem paucis ab hine annis a Iano Grutero cum alijs publicata est; de cetero homo minime ambitiosus, vt qui Bergis Diui Vinocci haut longe a Dunkerca in humili schola obscurus latere, quam in luce hominum honores, et dignitates, quod poterat, affectare maluerit. ante eos V Eid. Febr. fatis concesserat Confluentiae Ioannes a Leia archiepiscopus Treuirorum VII vir, qui populos Augustae Treuirorum et Confluentiae mutationem religionis molienteis seuere admodum coercuit. in cuius locum post longas contentiones dissidentibus Treuiris et sacri collegij sodalibus randem electus est Confluentiae VII Eid. April. Iacobus Hezius, cuius, etsi maiorum religioni additissimi, longe mitius ingenium sui experti suat. Sed omnium maxime memorabile fuit bellum Gothanum, quod hoc anno in Germania imperij decreto gestum simul ac confectum est, cuius origo haec fuit. Gulielmus Grombachius
collectis Albertinae proscriptionis reliquiis, cum post occisum immani perfidia episcopum Virtzburgensem, et Herbipolim ipsam pari audacia captam ac direptam sollicitata insuper ad defectionem contra imperij leges nobilitate, quo res suas magis firmaret, et receptum sibi ac sociis a Caesare proscriptis pararet, Ioannem Fridericum et Io. Gulielmum Saxones Ioannis Friderici olim VIIviri filios clam obtestatur, vrget, inerepat, nobilitatem respicerent, quae episcoporum et aliorum tyranuide oppressa, in ipsis tanquam vnicis patriae libertatis vindicibus omnem spem reponat: quod si minus commiseratione aliorum tangantur, saltem priuato periculo admoneantur. id enim agi, vt oppressa nobilitate ipsi omni auxilio destituti opprimantur. nam in spoliatione patris minime scelus diu ante cogitatum stetisse, sed gradum ad maiora contra eos audenda factum; sapiant tandem, nec patientia nimia nouam accersant iniuriam; tantum velint; non enim defuturos, qui eorum auspiciis rem gerant: id iuxta honorificum et fructuosum Saxonicae domui fore, vt et eadem opera nobilitatis libertas asseratur, et quae contra ius et aequum amiserint, iustis armis recuperent, ac pristinae dignitati restituantur. prensantem, et spem minis miscentem Grombachium auersatus est Io. Gulielmus, seque in imperij fide fore testatus, eum a se statim repulit. verum Io. Fridericus longe aliter his vocibus affectus est, quae in pectus hominis creduli et vana ambitione aestuantis alte descenderunt, stimulante eum semper paternae iniuriae morsu, quo factum est, vt ille occasionem vltionis oblatam minime sibi praetermittendam censuerit, nec pensitatis rei gerendae rationibus, aut satis perpensa Grombachij voluntate ac consilio se cotum perditi sicarij nutu et arbitrio circumagendum mancipauerit. ille vero tanto patrono fretus, cuius ingenium vana spe infatuatum ad res, quas moliebatur, opportunum videbat, quo magis inflammaret, inimicitias inter eum ac fratrem ab eius consiliis dissidentem serere cepit, ipsosque inuicem committere. ad haec odio inter eum et Augustum VIIvirum exacerbare, vt sceleris magnitudine eum obligaret, in perniciem Augusti coniurare et sicarios subornare. dum haec agerentur ignaro adhuc Augusto insidiarum, quae sibi pararentur, ante triennium in comitiis Vormatiensibus, quae vltima sub Ferdinando Caesare fuerunt, ad pacem publicam tuendam decretum fuerat in OIO IO equites alendos stipendium, quorum OIO Augustano VII viro, IO Vilelmo Cliuensi Iuliacensium duci attributi sunt. grassante dein coniuratorum audacia, Augustus per literas ac legatos orat patruelem factionis seditiosae ducem cum satellitio vniuerso a se dimittat, sibique ac suis hac in re consulat, neu se turbidis hominis consiliis immisceat. cautum est Saxonicae domus foedere, hosteis publicos aut priuatos, aut ab imperio proscriptos ne pars alterutra hospitio excipiat, aut patrocinio tueatur. eodem officio apud Ioannem Fridericum defuncti sunt Fridericus Palatinus VII vir, et Philippus Hessus; et Palatinus quidem in Thuringiam venit, et inde Lipsiae cum Ioanne Gulielmo Augustum VIIvirum conuenit, vt offensionis caussas, si posset, praecideret, et vtrumque cum VIIviro patruele, ac rursus verosque fratres generos suos inter se conciliaret. primis dein comitiis, quae sub Maximiliano Augustae Vindelicorum celebrata sunt, renouata est sententia proscriptionis, et ad receptatores atque auxiliatores porrecta; quae mox post datum tubis ac tympanis signum more sollemni publicatur, eiusque executio Augusto Saxoni VIIviro demandatur. fuit et decretum, vt missa legatione iubeatur Ioannes Fridericus proscriptos in manus Caesaris tradere, aut vinctos, vbi ille velit, sistere; ni pareat debita receptatoribus poena afficiatur. nec multo post patuere insidiae a Grombachio, emendicato Ioannis Friderici, cuius ingenio abutebatur, nomine in Augustum VIIvirum structae, capto Ioanne Bemo haut procul a Dresda et scelus inter tormenta confesso, Philippo Plasso item insigni percussore ad id se a Grombachio conductum profitente. eodemque tempore alia testimonia ad Augustum afferuntur a Gunthero comite Schuartzeburgo et Christophoro Zebicio ex ore ipsius Grorabachij excepta. quae tamen innata prudentia Augustus dum ad bellum necessaria pararentur, sollerter dissimulauit, patruelem crebro officij per literas commonefaciens, ad quas ille superbe et insolenter resquamuis,
vt Caesari et Imperij mandatis oberdiret, proscriptos se dimissurum prae se ferret. haec in tempus capti Zigethi ac Iulae arcis inciderunt: quo casu cum res imperij turbatas viderent coniurati, nimium quam insolito gaudio exultauere; iamque apertius perniciosa consilia renudant, sollicitata ad defectionem contra imperium nobilitate, et auxilia a Caesare contra Turcas decreta impediunt. qua re, vt par erat, vltra modum Caesar irritatus, subdente faces Augusto VIIviro, qui plurimum gratia apud eum valebat, Palatinus VIIvir rursus, Hessus, et Cliuensis dux se medios interponunt, et nulli operae, nullis sumptibus parcunt, vt Io. Fridericum ad officium reducant: quin et se arbitros controuer siarum inter ipsum et patruelem VIIvirum offerunt. nec ille in speciem detrectabat quippe qui se arma ciuilia ex animo detestari diceret, idque pluribus patientiae paene nimiae exemplis demonstrabat, sed id salua dignitate sua fieri postulabat. caussam vero proscriptionis non suam esse priuatam, sed Imperij publicam. verum cum Io. Fridericus omneis honestas et aequas condiciones recusaret, Augustus VIIvir accepto a Caesare mandato, quo vt executionem decreti imperialis quanta posset celeritate maturatet, iubebatur, cum comite Othone Eberstennio, Fabiano Sconichio et Christophoro Carolovitio equestris ordinis viris, quos illi Caesar attribuerat, rem arcano et festinato consilio aggreditur; et vt imprudenteis opprimeret, media et aspera hieme copias praemittit, quae ante vrbem Gotham prius a proscriptis de clade in Pannonia accepta laetantibus, et ob id securis, conspectae sunt, quam de consilio Caesaris quidquam animo tale concipere potuerint. id prid. Natalis Domini superioris anni accidit. denunciatio statim per faecialem facta, qua subditi Io. Friderici a fide, quam ei tanquam legitimo domino debebant, ob laesae maiestatis Caesareae crimen soluebantur, et deserto illo in Io. Gulielmi fratris verba iurare iubebantur. obsessa Gotha, neque tamen, quod adhuc pauciores numero copiae aduenissent, vndique cincta, comeatus et auxiliares ingressu haut omnino intercludi potuere. itaque ex vicinis locis aliquot milites, sed fere imbelles, in oppidum compulsi, et ex pagorum circum positorum praeda in aliquot dies annona comportata. mox adueniente toto exercitu, cum aliquot dies sine vllo operae pretio elapsi essent, decimaquarta ab obsidione die Augustus VII vir in castra venit et iuxta belli leges dispositis cum Io. Gulielmo patruele aciei forma ac circunductis propinquo interuallo vniuersis copiis, deditionem fieri petit; qua negata, haut multorum dierum spatio mira arte ac festinatione distributis operis noctu diuque instans omnem vndique vrbem fossis, aggeribus et castellis circumdat, vallo tam prope ad vrbem perducto, vt oppugnatoribus obsessisque colloquendi facultas esset, necquicquam displosa interim ingenti machinarum procella, qua tamen minime operae impediri potuerunt. dum in eo sunt, per transfugas et ex interceptis obsessorum literis, magis ac magis perniciosa aeque ac vanitatis plena proscriptorum consilia innotuerunt. illis siquidem propositum erat, si euentus conatibus responderet, sub initium veris VIII OIO equitum conscribere, et IIII legiones, quarum II in Vestphalia ad Rhenum vsque, II in Vandalicis regionibus excubarent. Vestphalicis dato negotio, vt per episcoporum ditiones, Franconiam, ac deinceps Thuringiam late grassarentur, Mulhusium, Northusium et Erfortium Saxonis VIIviri vrbes grandi pecunia multarent. Vandalicis item, vt idem facerent, et Saxonis VIIviri totam ditionem vi ac rapinis depopularentur, mandatum: quo facto Io. Fridericus ad Vitebergam VIIvir crearetur, et vbi exercitus duo coiissent, idem salutaretur more inter Romanos olim recepto ab vniuerso milite Imperator; principes ceteri in ordinem cogerentur; qui recusarent, de medio tollerentur; equestris ordo imperio principum substractus in libertatem assereretur, et soli subiiceretur imperatori: noua ad extremum imperij forma institueretur. quae omnia a transfugis euulgata postea partim ex captiuorum confessiombus, partim ex chartis in arce repertis comprobara sunt, in quibus et hoc perscriptum erat, Maximilianum Caesarem publicatione renouatae proscriptionis fidem ac iurisiurandi religionem violasse, hocque tam insigni periurio semet maiestate Caesarea exuisse, et de imperiali fastigio deiecisse. reperta et inter commentarios Io. Friderici denunciatio belli ad imperij ordines directa ipsius
Io. Friderici manu plerisque locis notata et correcta. ipse vero, vt ex iisdem commentariis cognitum est, et stipendia ducibus de suo decreuerat, et praemia amplissima victori militi, ex praeda ac terris occupatis proposuerat. inita et cum externis principibus occulta foedera, ac praecipue cum Erico Sueciae rege, cuius turbidum ingenium ad turbandam Germaniae quietem coniuratis peropportunum visum est. missae et ad regem literae, grauissimis aduersus Caesarem et imperij ordines querimoniis plenae, quibus auxilia petebantur. facta et spes a Grombachio amicitiae et opum Anglicarum ab Elisabetha, et quanquam Io. Fridericus Agnetem Hessi F. et Mauritij, qui patrem ipsius spoliauerat, viduam in matrimonio haberet, tamen persuasum ei tam facile vxorem repudiari posse, vt Elisabetham ipsam duceret, quam stolide sana foceri de euentu funesto toties vaticinantis monita repudiauerat. in eam rem confictae a coniuratis quasi ab Elisabetha literae notis arcanis exaratae, quibus illa mirifico eum sola virtutis et paternae et suae fama cognitum amore deperire contestabatur, et familiare cum ipso colloquium expetere. quibus rebus vt maior fides astrueretur, impudens iuxta et audax commentum Grombachium molitum affirmant; suppofitam nimirum anno superiore feminam e prostibulo ad id ante instructam, quae obsoleto habitu, vt lateret, Erfordiam venit; eodem mox Io. Fridericum vanis promissis a suis infatuatum venisse, et cum ea, quam Elisabetham rebatur, quae relicto regno ad eum impotenti amore perculsa simulato morbo summa celeritate aduolasset, sic enim illa aiebat, vt conspectu eius et colloquio tandiu expetito frueretur, diu collocutum, ab eaque post amplexus arctissimos certa auxiliorum et nuptiarum fiducia discessisse. ad imposturas ne quid inexpertum relinqueret et magicam superstitionem addidit Grombachius, introductis, ad Io. Fridericum mathematicis, aquibus Angelorum responsa scitari, et de futuris belli et aliorum negotiorum successibus, de Caesaris et VIIviri Saxonis morte, de thesauris effodiendis, aliisque huiusmodi euentibus in occulto consulere erat solitus. quod cum Pastores improbarent, ac publice etiam reprehenderent, coniurati illis, ni temperarent, grauia supplicia interminati sunt. et his quidem artibus fascinato Io. Friderici ingenio abutebatur Grombachius; in plebem vero, quo eam eiusdem coniurationis laqueis irretitam teneret, concione ad populum habita sparserat, bellum religionis abolendae caussa conspiratione inter Caesarem, VIIvirum Saxonem, et Germaniae episcopos inita susceptum esse. plebs interim omni spe auxilij destituta, deficiente comeatu, vestibus attritis, nec suppetente ad eas materia, exhausto principis aerario, miserabiliter animi discruciabatur, domos ante oculos dirui ad propugnacula exstruenda cernens. fama etiam, seu vera, siue a Caesarianis sparsa, consultari inter duces de milite idoneo intra arcem recipiendo et vrbe incendenda: ad easque angustias redacta erat, vt nullum aliud ineuitabili, si pertenderet, exitio effugium prouideret, quam si perduelleis proscriptos, sicuti a Caesare monebatur, traderet, et legitimi magistratus potestati se summitteret. iamque trimestre, quo fidem Io. Friderico obstrinxerant, praesidiarij exegerant, et in posterum sacramento obligare se recusabant, siue caussa diffisi, siue de euentu male ominantes, quippe cum in vrbe defensores amplius contra tormentorum ictus altitudine valli non tegerentur, et propter castella et tumulos a Caesarianis excitatos tota interior vrbs hostium conspectui pateret: extra autem iam festinatis operibus exstructa omnia ad seriam oppugnationem et impetum faciendum essent. itaque praecipui extra eos, qui coniurationi nomen dederant, ex equestri ordine, aulicis, Senatu, ac plebe conueniunt, concordibusque votis consilium capiunt, et principem literis supplicibus, nam quominus ad eum admitterentur, a Grombachianis prohibebantur, monent, ne se ipsum ac suos proscriptorum caussa obstinate perdicum erat, nec existimationem suam cum iactura etiam salutis aeternae suscepto contra legitimum magistratum bello commaculet, maturaque resipiscentia se tam periculoso bello expediat. sed nullum ad illas, praeter minas, responsum datum est; dumque clam oppidani rustici et praesidiarii consultant, casus incidit, qui occulta ac remissa eorum consilia ex indignatione in apertam seditionem adduxit. erat Gothae Ioannes Hoffmanus praecipuae inter ciues auctoritatis et manu strenuus, ob idque primarius inter suos
dux delectus, qui pridie Paschae contra pacta, quibus cautum erat, vt praesidiarij arcem, ciues vrbem tuerentur, et alteri alteris laborantibus succurrerent, ad castellum ab hoste erectum, quod arci multum incommodabat, oppugnandum erumpere cogitur. in eo conflictu nemine auxilio adueniente optimus ciuis ac fortis cum aliquot gregariis militibus occisus est. id consilio coniuratorum factum oppidani rati statim in vrbe tumultuantes cunctos ad arma contra proscriptos capienda hortantur, eoque veluti signo excitati praesidiarij, cum intus ab Hieronymo Brandenstenio, militum tribuno vrgerentur, vt nouo se iuramento obligarent, ob idque in aream arcis educti id facere detrectarent, nequicquam Brandenstenio et ipso Io. Friderico minas ad obtestationes addente, statim exaudito oppidanorum clamore portas occupant, et concursu ciuium ad arcem tacto se cum iis coniungunt, comprehenso ante alios Brandenstenio; quo acto mox ceteri proscripti deposcuntur, qui cum ad tumultum huc illuc per ...cem dilapsise occultauissent, mox tamen diligenti peruestigatione facta e ...ebris producti sunt. ij erant praeter Brandenstenium, ipse Grombachius factionis princeps, Gulielmus Steinius socius et omnium consiliorum particeps, Christianus Brukius principis cancellarius, et Io. Beierus, qui sub Augusto VII viro praefecturae monetariae quaestor, cum soluendo non esset, deserto domino transfugerat, et coniuratis operam suam addixerat; Zebicius, qui se episcopi Herbipolensis percussorem cum Pithio Luneburgico antea professus fuerat, cum nonnullis aliis sub vesperam elapsus, postridie per portam arcis summo mane emittitur, deceptisque excubiis fossa, quae angustissima erat, concitato equo superata euadit. qui comprehensi fuere, mox in vrbem rapti in Curiam deducuntur, vbi diuersis locis suo custodia habiti sunt. his actis, re inter eos consultata, placuit, vt vna communi epistola, quid in vrbe actum esset, a nobilibus, aulicis, centurionibus, Senatu, Saxoni VIIviro, Io. Gulielmo, et Caesaris legatis significaretur; et de consensu Io. Friderici petitum, vt dies condiceretur, qua per delegatos de pace ageretur, paratis cunctis proscriptos dedere, et vrbem ipsam, si id aequis condicionib. liceret. huic epistolae Io. Fridericus seorsim suas adiungit literas, non principibus, sed Caesareis legatis inscriptas, quibus stolide tanquam vrbis adhuc potens, ic si integrum sibi esset, aequis vt antea condicionibus agere, petebat, vt Palatinus VIIIvir, Gul. Cliuensis dux, et ipse Philippus Hessus socer, qui paullo ante e viuis excesserat, accerserentur, et in commune de pacis condicionibus deliberaretur. aberat tunc Augustus VII vir Cassellas cum Io. Gulielmo profectus, vt funus Hessi praesentia sua cohonestaret. interea respondent Caesaris legati, et obsessos bene de Saxone VII viro mox reuersuro sperare iubent, prius monitos, vt diligenter captiuos asseruandos curarent. vbi Augustus in castra rediit, Gothani quod petebant impetrant; ad literas Io. Friderici nihil responsum fuit. dicta congressui die proponuntur condiciones, in quibus fastu ne an socordia, incertum, cum se comprehendi passus esset, Io. Fridericus consilij inops, tandem conuenitur, vt ipse se vrbem et arcem cum apparatu omni bellico, comeatu ac fisco dedat Caesari sine vlla condicione, vt proscripti et Saxonis VII viri subditi, qui non renunciata domino suo obligatione contra ipsum militarunt, in VIIviri manus tradantur; vt armati intra quatuor horatum spatium vrbe et arce excedant sine tympanis, et complicata signa prius tradant. oppidani vitam fortunas et immunitates integras retineant; portis patefactis praesidium intra vrbem et arcem accipiant, claues vII viro exhibeantur, captiui sine pretio dimittantur; Gothani ciues per VIII delectos supplices Caesari fiant, aut eius loco VIIviro Saxoni milites ac ciues fidem obstringant, se nunquam contra Caesarem, Imperium, et Saxonem VIIvirum arma laturos; in Io. Gulielmi verba iurent, excluso ab omni successionis iure Io. Friderico fratre, et natis ex illo filiis, addito, vt si contingat Io. Gulielmum sine mascula prole decedere, ad VIIvirum Saxonem eiusque filios hereditas deuoluatur, quibus deficientibus Lantgrauij Hessiae succedant. pactis vtrinque obsignatis VIIvir comitantibus Io. Gulielmo patruele et Adolfo Holsato medius vrbem et inde arcem sub vesperam ingreditur, praecedente magna equitatus parte et longo procerum comitatu. id actum Eid. April. quo eodem die Melchior Zobelus episcopus Virsburgensis immani scelere a perfidis
sicariis a Grumbachio summissis occirus fuerat, vt quae episcopo vitam, eadem admirando diuinae vltionis exemplo ipsi Grumbachio in potestatem Caesaris redacto octo post annis spem vitae eriperet. annotatum, hanc diem in Dominicam, quae in Kalendario ecclesiastico a Psalmo, Misericordias domini, denominatur, incidisse; qua eadem die ac paene hora ante XX annos, licet illa tunc in VIII Kal. Maij incurreret, Ioannes Fridericus principis parens apud Mulbergam a Carolo V acie victus ac captus est. itaque et ipse hanc diem tanquam fatalem deplorabat, subinde dictitans, sibi malignitate astrorum communem cum patre fortunam fuisse; quasi non potius vanitate ac credulitate sua ac sceleratis perditorum hominum consiliis, et vanis ariolorum responsis deceptus, se in has inextricabileis calamitatum labyrinthos induisset. capt... appositae custodiae, ac postridie se in manus Othonis comitis Ebersteini, Fabiani Schoneichij et Christophori Carolovicij Caesaris legatorum tradit, petiitque ne in Austriam abduceretur, sed apud Saxonem VII virum relinqueretur. nihilominus triduo post Viennam ducitur, facta vxori eius abeundi et supellectilem pretiosam secum asportandi copia. mox de proscriptis et captiuis quaestio habetur, et Grombachius imprimis tormentis subiicitur, ex cuius et sociorum confessionibus cum de criminibus, quae commemorauimus, constaret, XIIII Kal. Maii de iis supplicium sumitur. Grombachius et Brukius secti in quatuor partes; cum Steinio, quod eum tanquam a se seductum excusasset Grumbachius, mitius actum: nam capite primum truncatus est, et postea quadrifariam sectus. eadem poena Hieronymus Brendensteinius arcis praefectus affectus est, qui in diripienda Herbipoli se non tantum nefarie, sed etiam ferociter gesserat, et Gothanos in ea obsidione ita aflixerat, vt nisi iustum de eo supplicium magistratus sumpsisset, vltrices opidanorum manus vitare non potuerit. laqueo gula fracta Ioanni Beiero. capite plexus est Dauid Bongartenerus Sueuiae regulus Augusta oriundus, qui periculo se eripere potuerat, si lacero squalidoque amictu inter gregarios milites Iatere, quam in ferociente ac superbo equo nutantibus plumarum cristis conspici maluisset. is ob aes alienum profugus Grombachianae se factioni addixerat, et prauis de nobilitate in libertatem asserenda excusso principum imperio consiliis, quae et ipsius nomine publicata sunt, participauerat. puer magus quaesupra dixi confessus laqueo suspenditur. tum diuisae machinae bellicae, quae CLX numero inibi repertae sunt, IX insigniores sibi imperij praerogatiua sumpsit Augustus. ceteras cum Io. Gulielmo ex aequo partitus est, VIII grandioribus sepositis, quae dono Caesari missae sunt, mox et decreto comitiorum Ratisponensium Gothanae arcis tanquam seditiosorum ac perduellium receptaculi demolitio imperatur. cusi in victoriae tantae memoriam argentei numi cum hac inscriptione, TANDEM BONA CAVSSA TRIVMPHAT. Augustus VIIvir praecipuae semper antea inter principes auctoritatis, tunc vero bello hoc feliciter confecto domesticis rebus firmatis et quiete in imperio constituta rerum arbitrium in Germania ab eo tempore retinuit, et exemplo Othonum imperatorum gentilium suorum iam corroborata aetate linguam Latinam didicit, et negotiis gerendis cogendisque opibus, quas immensas reliquit, quod vitae reliquum fuit, impendit. inter haec ductus Viennam Io. Fridericus et ignominiosa pompa per vrbem X Kal. Vtil. traductus, effusa, quamuis copiosissimo imbre superueniente, ad nouum spectaculum plebe. praecedebant L equites Norici, quos totidem Saxones sequebantur, deinde VIII, qui signa in terram versa deferebant, IO circiter pedites currum apertum in quo vehebatur stramineum pileum in capite gestans, comitabantur. ita variis anfractib. per celebriores vrbis plateas, vt plebis oculos pasceret, circumuectus est, inde Neapolim translatus in custodia L armatorum, et domestico comitatu admodum exiguo: additum tamen postea indulgentia Caesaris nouum famulitium. dein pro eo missis oratoribus Moguntinus VIIvir et vniuersa Baioarorum Palatinorum familia, Brandeburgicus VIIvir, Virtembergicus dux, Lantgrauius Vilelmus, Treuirensis VIIvir, Cliuensis dux, Badensis marchio et Hennebergensis comes deprecati sunt apud Caesarem, vt clementiae ac lenitatis memor supplici captiuo ignosceret, proprio quidem errore, sed aliena potius culpa, quam sua, lapso: hoc daret decori familiae, et principum gratiae, qui pro eo intercederent. ad
has preces scripto comprehensas scripto respondit Caesar, et excusauit se, quod petitionibus eorum inpraesentiarum satisfacere non posset. nam in hac caussa non suam, sed publicam Imperij caussam verti, et cum cottidie de nouis machinationibus afferatur, reip. interesse, vt eos in potestare habeat, qui de illis suspecti sunt, tantisper dum motib. animorum sedatis metus omnis armorum ac suspicio euanescat. ita dimissi oratores, a quib. hoc impetratum, vt captiuus laxiori custodia teneretur. Post bellum Turcicum in Ratisponensib. comitiis decretum, conuenerat, vt trium annorum pecunia ad vnum contraheretur, ea lege, vt illa in Caesaris manus non perueniret, nisi bellum cum Turcis gereretur. eadem de re et actum Erfordiae VItili mense; conuentus et Pragae habiti ob eandem caussam, et imperata Boemiae grauia vectigalia ad militem alendum; ad eaque persoluenda ac praestanda cuncti ordines decreto adacti. quibus summa celeritate confectis Caesar Viennam venit, ac dein Posonium in Pannonia transiit, vbi auditis popularium querellis, qui de Germanorum militum insolentia conquerebantur, tandem decreta sunt eo anno in bellumTurcicum CL numūm aureorum OIO, singulorum item colonorum operae ad limitaneas munitiones in duodecim dies addictae. petebant Hungari, vt per delegatos tam Hungaros quam Germanos, qui ad vtramque Danubij ripam mitterentur, Caesar de bonis iniuste possessoribus antiquis ademptis cognosceret: in grassatores ac peculatus reos animaduerteret; vectigalia ac portoria noua amoueret: liceret ipsis oppida et vrbes a regibus oppigneratas persoluto pretio redimere: hi antistites in Pannonia crearentur, qui idonei et ex natione essent. petebatur et vt Augustana confessione iis, qui vellent, vti liberum esset: quod item et aliis comitiis et priore et hoc anno petitum fuit; sed neutiquam assensus est Maximilianus. peracto Posoniensi conuentu pridie Non. VItil. Caesar Viennam reuersus est. nunc res a Lazaro Schuendio in Pannonia gestas exequemur. is extremo anno superiore Zatmarum, vti diximus, obsederat, arcem munitissimam, quae Georgij Bebeci illius, qui inimicitias inter Caesarem et Transsiluanum alebat, ditionis erat. is vero de exitu veritus clam inde aufugerat, ea tamen fiducia, vt praesidiarij gnauiter eam tuerentur. et illi quidem in obsidione toleranda aliquandiu perseuerarunt, quod machinae bellicae nihil nec ipsis nec arci damni dare possent. dumque Schuendius vir impiger locum lustrat, huic malo remedium quaesiturus ex proceritate corporis agnitus aliquot glandium ictibus petitus fuit, quarum vna summum humerum ita strinxit, vt vestis eius igne concepto, quod esset ad frigus pellendum pellibus farta, arderet: tandem commodiore machinis loco reperto, et iis mox in illum improbo militum labore, quos in officio, si quisquam alius continere potuit, translatis, praesidiarij ad extremam desperationem redacti in has condiciones cum Schuendio transegerunt, vt vita ac rebus saluis dimitterentur; et ita arx prid. Non. Ianuar. huius anni in manus Schuendij venit cum opima admodum praeda, qui Bebeci vxorem cum omni supellectile libere ac tuto abire passus est: ipse tormenta sibi seruauit. nec magno temporis interiecto spatio, nulla hiberni frigoris ratione habita Munchausium pari felicitate obsidet, locum munitissimum et huic bello gerendo maxime opportunum, cuius praesidiarij vitam facultatesque saluas pacti deditionem fecerunt. id incidit in XIII Kal. Mart. quarto, postquam obsideri ceperat, die; quo nisi deditio facta fuisset, effuso postridie imbre insolito miles et omnis apparatus belllicus aquarum inundatione proculdubio periisset. accessit ad hoc Transsiluani damnum et aliud, quod pecunia, quam ille militum stipendio mittebat, a Caesarianis in itinere intercepta sit. eo casu summopere commotum eum constat, vt de arce quauis ratione recuperanda cogitauerit; quippe qua amissa sibi in Sarmatiam et Russiam omnem aditum praecludi videret, nec vllas subsidiarias e regno amico in posterum copias sperare posset, nisi eas per Moldauiam variis ambagibus et itinere difficili venire vellet. capto Monchausio Schuendius mox etiam Hustianam munitionem corona militari cingit: sed cum purpuratus Budensis Maximilianum missis etiam muneribus et inus equis duobus insignibus hortaretur, ne per Schuendij progressus pacis negotium interturbari pateretur, Schuendius siue Caesaris iussu, siuerei difficultate reuocatus obsidionem soluit, et Cassouiam retro abiit, purpurato
multoties fidem obligante, fore vt palis transfigerentur omnes, quos per Caesaris fineis excurrendo damnum dedisse comperisset. nihilominus mox digresso Schuendio Transsiluanus duce Hassane purpurato Dedensem arcem Gabrielis Perenij ditionis obsidet, cuius praesidiarij post aliquot dierum defensionem omni subsidij ope destituti clam noctu per loca occulta diffugiunt, et ita hostes loco citra vllum negotium potiti omnia circum late excursionibus vastant, et ferro flammaque populantur. inde collectis virib. impressione necopinata Risuarum adorti capiunt, occupatis etiamThermis, quas Riuulos dominarum vulgo appellant. quae loca mox Ruberus Schuendij legatus recepit; Risuaro quidem summa vi expugnato et interfectis praesidiariis: Riuuli vero hoc casu in potestatem venere. cum tormentario puluere ignem concipiente castrum ardere cepisset, propugnatoribus sine certamine fere extinctis, dum variis locis vtrinque leuibus proeliis certaretur, Eduardus Cernouichius Constantinopolim ad pacis rationes ineundas a Caesare legatus rediit, et pro certo asseruit Selimum nouas copias parare, quas breui in Pannoniam missurus esset, quarum partem Canisae expugnationi destinaret: sed si quidem legati de pace acturi illuc propere mitterentur, fore aiebat, vt Turci impetum sustinerent. itaque legati a Caesare Antonius Verantius Antistes Agriensis, ante quinquennium eodem munere defunctus, et Christophorus Tiffenbachus, Iunio exeunte Vienna profecti Byzantium versus iter susceperunt, quo tandem XI Kal. VIIbr. incolumes peruenerunt, moxque salutatis purpuratis, et publico conuiuio more gentis accepti, tandem ad imperatorem introducti sunt. diu tamen et in annum vsque sequentem negotium extractum, Selimo interim Adrianopolim profecto et ibi eum subsecutis Caesaris oratoribus, donec res omnino confecta est, sicuti postca dicemus. In Italia hoc anno quidem pax, sed motibus quibusdam aliquantum interturbata fuit. nam Genuae ex priuata caussa patrum studia excitata, et paullum a seditione abfuerunt. Io. Baptista Larcarius auctoritate et opibus potens in rep. illa principatum summa cum integritatis laude tenuerat, sed quod in occulto Hispanorum partibus fauere crederetur, cum magistratu exiret, obtinere non potuerat, quod aliis plerisque fuerat concessum, vt Procuratoris munere ac dignitate ad vitam ornaretur. id quominus a rep. impetrare potuerit, Augustini Pinelli et Lucae Spinolae Senatorum, qui censuram exercebant, seueritate factum cum intelligeret Io. Stephanus Larcarij F., iniuriam eam patri ac sibi factam ad animum reuocans iuuenili ardore stimulante vltionem parat, et sub vesperam palatio redeunteis per suos sicarios aggressus Pinellum scloppeti ictu interficit, Spinolam grauiter vulnerat. quod vbi vno ex sicariis comprehenso a Io. Stephano patratum constitit, ille cum Io. Baptista patre in carcerem coniicitur, statimque tormentis subiectus, cum ex eius confessione patrem extra culpam esse constaret, ille liberatus; filius, quantumuis annitente Garsia Toletano triremium Hispauarum praefecto et veteri Larcarij hospite, qui tum forte Genuam venerat, vt transmittendis Albani copiis necessaria pararet, ad mortem damnatus et supplicio affectus est, praeualente aduersus merita patris, Hispanorum, a quibus commendabatur, odio et facti ipsius inuidia. huius rei occasione cum ciues non ita bene inter se concordes in partes scissi essent, belli Corsici felices successus res paullum commotas sedauere. de cuius initiis quaedam altius reperenda visa sunt. Sanpetrus a Bastelica Corsus, de quo saepius supra facta mentio, vir bello impiger et animo inuictus, qui ante XX annos Vanninam Ornanam Francisci reguli ac multarum ditionum in insula heredem vxorem duxerat, cum vt se ac patriam in libertatem assereret, bello illato Genuenseis admodum iritasset, facta postea inter reges pace, nec ipse animo odium contra Genuenseis conceptum deponere potuit, nec Genuenseis iniuriam ab exule factam condonaturos vnquam sibi persuasit, nihilque non mouit, vt quod Gallorum opibus non posset, per alios tentaret,, sollicitato primum Cosmo Florentinorum duce, et cum ille abnueret, tentatis Turcorum animis, an huius belli occasione classem rursus in Tyrrhenum immittere vellent. eam ob caussam cum Constantinopolim profectus fuisset, Genuenses, vt homini infesto molestiam facesserent, et vxorem ac liberos in potestate habentes eum a perniciosis contra se consiliis reuocarent, domesticos,
qui circa vxorem eius erant, corrumpunt. ij erant Augustinus Bassica Lupus, qui saepe Massilia Genuam comeabat, et Michael sacrificus, quorum fidei ille peregre profectus Alfonsum et Antonium Franciscum liberos commiserat. per eos Vanninae persuadent, vt maritum perduellem ac domum eius relinqueret, et Genuam cum liberis ad legitimos dominos se conferret, quorum benignitate amissa ob viri crimen bona recuperare et liberis seruare posset, et postremo impetrare, vt viro praeteritorum gratia fieret. id leui feminae, et quae tetrici hominis asperitatem exosa ad solutiorem vitam anhelabat, facile persuasum. igitur praemisso mundo muliebri clam amicis cum celoce Massilia soluit, assumpto secum Antonio Francisco filio, et Michaele sacrifico viae duce. verum re cognita Antonius Sanflorentius Sanpetri fidus conscenso nauigio armato tanta celeritate vsus est, vt fugientem prope Antipolim adsecutus sit, eamque ex fuga retractam in loci domini manus tradidit, qui mox eam cum filio Aquas Sextias vbi Prouinciae Senatus habetur, perduci curauit. iamque Bizantio Sanpetrus rediens in Libyam descenderat, vnde cum Massiliam tenderet, de casu vxoris certior factus adeo animo commotus est, vt Petrum Ioannem Caluiensem familiarem suum, dum de ea re sermones sereret, imprudenter illo iam de re ante cognouisse se affirmante: sed cum eandem fortunam vereretur, quam Florius Curiensis ab vxore ipsius expertus fuerat, a captiuis Turcis illius iussu strangulatus, rem hactenus dissimulasse, ira caecus propria manu occiderit. mox postquam Massiliam appulit, noctu Aquas Sextias profectus ad domum, in qua vxor asseruabatur, venit, et vxorem tradi sibi petiit, recusante initio Senatu; illa licet de funesto exitu verita, tamen vt erat virili animo femina, vltro ad maritum redire velle professa est. vbi vero ambo domum, quam Massiliae habebant, omni supellectile vacuam venerunt, solitudine illa iniuriae memoriam renouante, Sanpetrus cum vxore colloquio habito, eadem, qua ante solitus erat, reuerentia, quippe homo in tenui re educatus et sola militari virtute euectus, cum illa illustri loco nata esset, tandem exprobrata perfidia ac culpa, quae sola morte emendari posset, capite aperto ei moriendum esse denuntiauit: cumque in eo esset, vt Turcorum captiuorum ea in re opera vteretur, illa minime poenam deprecata, supremae gratiae ac summi beneficij loco postulauit, vt quando sibi moriendum esset, non inter vilium hominum, sed ipsius, quem virtutis ergo in maritum asciuisset, vt pote generosissimi viri, manus animam Deo redderet. id vero serio dici existimans, nec maiore propterea misericordia affectus, quasi legitimi magistratus sententiam exequeretur, petita ab hera sua suppliciter venia, sic ille vxorem vocabat, fasciam collo circundat, eaque compressa animam ipsius elisit. quo facto, vt praesentia sua accusationi praeuerteret ac crimen dilueret, mox in aulam citatis equis venit, vbi fama rei iam sparsa cum plerosque horrore perculisset, et gynaeceum inprimis, quod exemplum vereretur, et ob id Sanpetrum palam detestabatur, regina vero a conspectu eum vt piacularem et cruore adhuc illustrissimae matronae madentem remoueret, ille contra nudato pectore et cicatrices aduersas et accepta pro Francico nomine vulnera identidem ostentans, Quid regis, quid Franciae, inquiebat, interest, si Sanpetrus concorditer aut secus cum vxore vixit? quibus verbis ferox homo et bene alioqui de rege meritus auersos aulicorum animos aliquantum placauit, et obtinuit, ne de morte vxoris quaestione instituta ei periculum crearetur. ab eo tempore Sanpetrus contra Genuenseis, qui illi cladis domesticae caussa exstitissent, iritatior, omniacircumspiciebat, quo repetitis antiquis consiliis res nouas in Corsica moliretur; itaque datis ad Aurelium Fulgosium literis, qui in Cosmi familiam ascitus fuerat, hominem ambitiosum in partem consilii vocat, ac missis Antonio et Paride Sanflorentiis in insulam, qui in occulto altitudinem murorum Bonifacii metirentur, sollicitatis item per literas suae factionis insulanis amicis cuncta ad eam expeditionem parat. triennium tamen exiit, antequam in insulam traiiceret: tandem quando minus rebantur Genuenses, prid. Eid. Iun. anno OIO IO LXIIII exscensionem fecit, cum Antonio Sanflorentio, Achille Compocasso, P. Ioanne Ornano, Bruschino Orezzano, et Baptista Petreio, et aliquot Gallis, ac Istriam arcem praesidio vacuam occupat. inde per triennium amplius ope exulum ac rusticorum,
qui Genuensium imperium exosi rebellauerant, variafortuna, sed fere aduersa, bellum gessit. accensis dein partium studiis et renouatis factionum nigrae et rubrae obsoletis nominibus in captiuos vtrinque exquisita immanitate saeuitum, donec insulanis diuturni belli et Sanpetri ipsius pertaesis, cum illi ad defectionem spectarent, Sanpetrus Vico discedit, et Caurum versus tendens cum Alfonso filio, Andrea Brando, Antonio Petro Curiensi, Baptista Petreio, praemisso Vitolo, qui cum Hectore Istriensi, Ambrosio Bastelica, aliis de Sanpetro occidendo consilium inierat, in Genuenseis, qui Aiazia, cui Franciscus Furnarius praeerat, duce Raphaele Iustiniano exierant, et Michaelem Angelum, Ioannem Antonium et Ioannem Franciscum Ornanos fratres incidit, et postquam cum Io. Antonio quasi singulari certamine diu pugnauit, superueniente Genuensium scloppetariorum globo Vitulus a tergo scloppeti ictu illum transuerberat, quo ex equo deturbatus mox a Michaele Angelo et Io. Francisco ex equis descendentibus repetitis gladiorum ictibus confossus est, qui et caput ipsius a trunco recisum mox ad Furnarium detulerunt. de pretio, quod percussori eius a Senatu decretum fuerat, postea disceptatum magna contentione fuit, quod milites, qui cum Raphaele Iustiniano exierant, vt sibi debitum vindicabant, quippe qui in illa displosione Sanpetrum vulneratum et humi stratum dicerent; contra non glande, sed gladiis interfectum eum fratres affirmarent. tandem conuenit, vt pretium inter disceptanteis diuideretur, et Ornanis fratribus quidem II OIO aureorum, totidem Raphaeli Iustiniano attributa sunt. Alfonsus mortuo patre Corsorum dux creatus annitente Leonardo Curiensi, cum parce pecunia et milite e Gallia iuuaretur, nequicquam vltro citroque comeante Antonio Patauino, et deficientibus ab eo plerisque ex insulae primoribus, biennio post Georgij Auriae et Hieronymi Leonis Anconitani Sagonae episcopi cum Alfonso transactum est, et ipse vitam res ac possessiones sibi ac suis ad VIII annos saluas pactus ex insula soluit Kal. Aprilibus. In Etruria quoque hoc anno res turbarunt. nam marchionum Malaspinarum Luniacensis vallis regulorum patrocinium Cosmus, qui Sanpetri promissis et obtestationibus aureis surdas semper praebuerat, suscepit, ea lege, vt eos a militis Hispani vexatione ac transitu immuneis seruaret. quod et principum aemulorum animum pupugit, et Philippi ipsius, nouum principatum sensim augeri vel cum potentiae suae iactura indignantis. etiam morte Io. Francisci Vrsini parentis inter Nicolaum, de quo toties a nobis facta mentio, et Orsum fratrem de Petiliano et Sorano controuersia renouata est: Orsum in possessione paternarum ditionum, quarum Cosmus pater patrocinium susceperat, Franciscus princeps tuebatur; Nicolai partes Farnesij fouebant, spe concepta Petiliani, si penes Nicolaum remaneret, potiundi. et pater quidem morti proximus iniuriarum a Nicolao filio acceptarum deposito sensu eum tanquam grandiorem natu testamento condito heredem instituerat, reuocato priore quo eum vt ingratum exheredauerat, et Orsum ad hereditatem vocabat. incidit hoc in tempus, quo propter Picorum et Gratianorum factiones ad Burgum S. Sepulcri, quod vocant, animis commotis merito prudentissimus quisque metuebat, ne exemplo grassante antiqua partium odia per vniuersam Etruriam ac singulas vrbes inflam marentur. oppido praeerat Lucas Iacominius; cuius spreto imperio Pici ac Rigi Scipionem Coracium contrariae factionis praecipuum ducem captata occasione interficiunt, et Laurentinm Coracium grauiter vulnerant; inde in turrem munitam confugiunt; nec accurrente Othone Montacuto, qui haut longe hinc aberat, aut comitis Montedolij, ac postremo Nicolai Tornaboni loci illius episcopi, qui suas partes interposuerant, interuentu tumultus ita sedari potuit, quin Siluester Coracius Scipionis occisi frater cum exulib. vrbem ingressus, et suos carcere detentos liberaret, et per vrbem discurrens odia libere totum trimestre exerceret. cum vi reprimi Gratiani post tantam iniuriam non possent, astu res gesta a Petro Carpiniae comite qui principi hac in re vel cum existimationis ac datae fidei iactura gratificari voluit. is Gratianis persuadet, vt a maleficio contra Burgenseis temperent, nec inimicorum iniurias cum vniuersorum damno vlciscantur, Basciumque castrum suae ditionis illorum receptui opportunum vltro offert, vbi illi se securos rati, superueniente delectorum globo noctu veluti indagine
cinguntur, et accenso igne cum castrum arderet, Fabij Carpinij interuentu, nam Petri patrui, a quo decepti erant, perfidiam obsessi detestabantur, Siluester cum XII sociis legum seueritatem deprecatus, fide accepta se dedit, cuius neutiquam maior a principe ratio habita est, qui captiuos Florentiam deductos mox extremo Vtili ad ceterorum terrorem supplicio affecit. et ne non vbique res in Italia turbarent, quamuis irrito fere exitu, eodem tempore cum Ludouicus Gonzaga in Italiam descendisset, sparsa fama, fore vt Saluciarum principatus, cui cum summo imperio regis nomine praeerat, oppida lustraret, et munienda curaret, re vera, vt copias in bellum, quod contra Protestanteis in occulto apud nos parabatur, sicut euentus docuit, in Italia conscriberet, suspicio iniecta fuit Vilelmo Mantuae duci Ludouici fratri, cum quo non ita bene illi conueniebat, quasi praetextu rerum regiarum procurandarum Ludouicus in Montisferratensis ditione proxima, in qua et ipse sibi partem petebat, aliquid tentaturus venisset. itaque eo sibi diligentius circumspiciendum existimauit, ne infesto Sabaudo tam vicino, et inspecto ex affectata caussa fratris aduentu exules Casalenses res nouas in vrbe molirentur. eius autem rei originem altius repetemus. Casalium, S. Euasij vulgo dictum, olim populo frequens et opulentum ob loci commoditatem municipium, quippe in Pad... ripa situm, neque tamen tunc vllis moenibus cinctum, postea dein variis et amplis priuilegiis et immunitatib. ab Imperatoribus ornatum, ac postremo meri ac mixti imperij iurisdictione donatum fuit a Friderico I anno Sal. sexto supra millesimum centesimum et octogesimum; quam et gratiam illis CXXVII annis post confirmauit Henricus. sed cum postea Casolenses tanti beneficij immemores cum Ticino, Alba Pompeia Vercellis, et Valentio contra Henricum ipsum conspirassent, vniuersae illae vrbes priuilegiis et gratia a Caesaribus concessa exciderunt, indicto etiam imperiali exilio vt Albericus Rosatensis illius temporis I C. loquitur, hoc est, tanquam perduelles edicto Caesareo proscriptae sunt. cuius edicti seueritatem veriti Casalenses in patrocinium Andronici Palaeologi orientis imperatoris confugerunt, cuius filius Theodorus Montisferrati principatum tenebat. ea est ditio inter Alexandriam et Astensem agrum sita, quae a meridie Liguribus, a VIItrione Pado terminatur. Theodoro successit Ioannes F. et Ioanni Gulielmus, et post eum Iacobus, cuius filius fuit Gulielmus II, qui oppidum primum moenibus firmauit, et vt ciuitatis iure atque adeo episcopali dignitate ornaretur, a Sixto IIII impetrauit an. OIO CCCC LXXI V. ab eo tempore Casalium, quod securitatem opes et amplitudinem omnem suam Palaeo logis debebat, postquam ab occidentali imperio proscriptum fuit, sub eorum quoque ditione mansit vsque ad Io. Georgium, qui Bonifacio fratris F. miserabili casu inter ludendum occiso successit; quo rursus paullo post defuncto anno huius seculi XXXV, quod nulli masculi ex illustrissima Palaeologorum familia superessent, orta lis de successione inter ducem Sabaudiae, Saluciarum marchionem, et Fridericum Gonzagam Mantuae ducem, qui Margaritam Bonifacij II sororem in vxorem duxerat, summis studiis et ambitu, vt de re non leui, coram Carolo V agitata est, Casalensibus iam tum caussam suam a Montisferrati caussa, tanquam singulari iure innixam, separare satagentibus, et iura antiqua a Caesaribus concessa in medium proponentibus, beneficiumque illud liberis masculis deficientibus ad imperium deuolutum dictitantibus. verum pro tempore minime auditi sunt, et Carolus, qui Friderico Gonzagae, ne ad nostras partes transiret, gratificari mallebat, aditum feminis ad illud beneficium patefecit, et secundum Gonzagam pronunciauit, eique Casalium cum Montisferrati principatu adiudicauit, non sine occulta Sabaudi offensione. sed cum postea Gulielmus Gonzaga Friderici F. idem sibi ius a Ferdinando Caesare confirmari peteret, non primo tenuit, obreptum Carolo fratri contendentibus qui circa eum erant; qua fiducia freti Conradus Mora et Oliuarius Capellius I. C. primariae inter Casalenses auctoritatis in spem libertatis erecti multos ex ciuibus in suas partes pertrahunt, iisque praeeuntibus fit in ciuitate decretum, vt publicis sumptibus antiquorum priuilegioruni confirmatio a Maximiliano, qui Ferdinando patri in imperio successerat, peteretur, delectique illi ipsi, qui auctores decreti fuerant, vt negotium illud in aula Caesarea procurarent. igitur Gulielmus
Mantuae dux eo quoque Paullum AEmilium Bardelonum amplissimis mandatis egregie instructum mittit, qui caussam suam contra Casalenseis tueretur. is cum vetera illa priuilegia, quibus se Casalenses ipsi culpa sua ab Henrico deficientes priuassent, reuocata et antiquata diceret, et Ioannem Palaeologum a Carolo IIII Caesare postea anno sal. CI ? CCC IV in fidem publico instrumento acceptum tanquam Montisferrati et Casalij marchionem, eique Casalenseis annuum tributum pactos iuxta diploma Caesareum iureiurando fidem obstrinxisse ostendisset, Maximillianus statuit nihil ea in re innouandum, et Casalium cum Montisferrati principatu Mantuanis ducib. addixit. Mola et Capellius spe sua falsi, vltionem veriti, lare ac patria relictis diuersi huc illuc abiere, sollicitatis interim conciuib., vt si quidem occasio se in manus daret, ne sibi deessent, sed ius suum, quod gratia inferiores contra potentiores defendere non potuerant. vi et armis tuerentur. et Capellius quidem, homo quam ingenio tam manu promptus, Sabaudo, qui ius sibi in ea hereditate vindicabat, militabat; suspicioque fuit, quasi eius fauore factio in vrbe foueretur. qua de re multis indiciis ac nunciis et episcopi Alexandrini inprimis literis certior factus Gulielmus Casaliam venerat, cum familia et Vespasiano Gonzaga gentili suo, vt consiliis de v...e proditione ab exulibus capienda praeuerteret; cumque se in arcem recepisse, displosione tormentorum geminata signo dato vicinis agrestibus, vt in vrbem armati conuenirent, summo mane XV militum vexilla ab agro intra vrbem adnissa sunt, quibus viribus confirmatior, et irritis Capellij conatibus, qui cum XII OIO peditum venturus dicebatur, redditis, Gulielmus inde discedit, relicto vespasiano Gonzaga, qui discusso periculo praesenti per otium in suspectos diligenter inquisiuit, captosque conscios supplicio affecit, Flaminio Palaeologo illustris illius familiae spurio, coniurationi participasse conuicto hoc datum, vt perpetuo carcere capitalem poenam expiaret; qui paullo post ex maerore obiit in Gotto oppido ad Mincij ripam sito, ad quod arcem non minus aedificiorum elegantia, quam firmitudine spectandam Gulielmus magnis sumptibus ac cura extruxit. Hoc anno apud nos constitutio a rege facta est iuxta vtilis et aequa, qua et familiarum nobilium decori simul et viduarum solatio prospicitur. nam cum per S. C. Tertyllianum, quod D. Hadriani temporibus factum est, filiorum hereditas tristi successione matri deferretur, non adhibita distinctione bonorum, eo fiebat, vt bona paterna et auita imaginibus veluti reuulsis ad alienas familias transferrentur, et ita agnati ac gentiles, qui plerunque patrueles erant, etiam proximiores iis exuti ad extremam inopiam redigerentur; quod obtinebat in prouinciis regiis, quae iure Romano reguntur, puta Aquitania, Septimania, Prouincia, ac Delfinatu; ad haec in Aruernis, Segusianis, Lugdunensi, et Matisconensi praefecturis, quae Senatui Parisiensi subsunt. cui malo ea constitutione remedium adhibitum fuit, qua cautum est, vt bona mobilia et res soli aliunde quam a patre aut paterna linea profectae in solatium amissorum liberorum matri cedant, cum bonorum paternorum et auitorum pro dimidia parte vsufructu; quorum proprietas extincto per mortem matris vsufructu ad proximos agnatos reuertatur. id instante Io. Monlucio episcopo Valentino factum, qui Petro Monlucio Blasij Monlucio ftatris grandiore natu filio et herede instituto ad Maderam ante biennium interfecto verebatur, ne vxor eius, si filium, quem ex Petro superstitem habebat, mori contingeret, auitorum Monlucianae familiae bonorum heres existeret, adempta ceteris Blasij Monlucij liberis successione. edictum in Fossatensi castro ad Mauri fanum mense Maio factum, et in Senatu Parisiensi magno cum applausu postulante cognitore regio promulgatum fuit IIII Kal. VItil.; quod tamen tanquam ambitiosum ab aliis regni Curiis, quarum praecipue ratione conditum fuerat, reiectum est, nec vllis quanquam saepius repetitis iussionibus postea impetrari potuit, vt in acta referretur. Dum rex adhuc ad Fossatense castrum haereret, exeunte Aprili, Thomas Smithus cum Eduardo Norreio qui oratoris munere apud nos fungebatur, Elizabethae reginae nomine in aulam venit vt de Caleti restitutione ageret. pace in castello Cameracensi facta conuenerat, vt Caletum post octo annos exactos cum omni territorio suo Anglis restitueretur et fideiussores idonei mercatores
exteri, neque Francicae ditioni subditi, interuenirent, qui restitutione non secuta ad IO aureorum solutionem se obligarent; interim obsides a rege darentur, Fridericus Foxius Candala, Ludouicus Sammauranus Nigellae marchio et Lauallae comes, Gasto Foxius Tranij marchio Antonius Pratensis Nantolietus. additum erat, si alterius partis culpa bellum renouari contingeret, qui prior bellum intulisset iure pactis quaesito excideret, neque altera pars cui damnum datum foret, pactis conuentis stare teneretur. postea subsidia Rotomagum missa et Franciscopolis ab Anglis occupata est; cumque a rege reposceretur, non nisi vi armata recipi potuit. nihilominus instabant Angli, vt ex pacto Caletum restitueretur. cum rex nouum et insolens hoc postulatum sibi videri primo respondisset; quippe qui post varios a pace successus tantum de pace inter Francos Anglosque sancienda et sincere colenda negotium superesse existimaret, rem totam ad consilium retulit, in quo auditi legati, qui pactorum praecipue verbis nitebantur: neque vero post pacem quidquam incidisse aiebant, quo nouationem in iis factam dici posset. nam priores Francos hostilem animum renudasse; quorum opibus freta Maria Scototum regina insignia Anglicana sumsisset; et interceptis plerisque litteris constare, Francos auxiliares qui eo tempore in Scotia militabant, non tam ad reginae caussam tuendam, quam ad ditionem Anglicam inuadendam missos. ad haec a Michaele Hospitalio cancellario grauiter responsum: si pactis standum sit, Anglos iure omni quod in Caleto sibi arrogabant, excidisse; quippe iis cautum esse, vt qui ab altero armis rem gerente damnum acceperit, si quid debeat, ad restitutionem eius compelli non possit. et frustra insignia Anglicana a Maria sumpta obiectari: nam nihil hoc ad regem pertinere. et si quam ob id iniuriam sibi factam caussantur Angli, habere in proximo Mariam cum qua de ea expostulare possint. missis autem in Scotiam auxiliaribus copiis nihil nisi ex officio et necessitate factum; quippe ad defendendum contra rebelles dotale regnum; et Anglos, cum se terra marique cum classe Francis opposuerunt, eosque ad Letham diuturna obsidione vexarunt, primos contra pacis leges bellum incepisse, a proinde ius omne quod ad Caleti restitutionem allegant facto proprio amisisse. de litteris interceptis quod dicitur, id potius in opinione quam in rei veritate versari; et accenso semel bello cuncta impune hostiliter tentari verum esse. tum de Dessij in Scotiam expeditione iniecto sermone, Io. Monlucius Valentiae episcopus a rege iussus dicere, quod is huic bello interfuisset, multa iniuriose ab Anglis contra Scotiae regnum, quod tunc ad regem Franciae pertinebat, iure pacis violato patrata, et rebellantibus Scotis ne ad obsequium redirent ab iisdem animos factos commemorauit. igitur Smithus his omissis ad pacta reuoluitur, et iis saluis a Caleti restitutione excusare se non posse regem contendit. nam quod de Rotomago et Franciscopoli contra obiicitur, ea huiusmodi esse, vt porius laudi quam crimini verti debuerint; nam viciniae et amicitiae iure quicquid in ea re factum est, factum esse, et rege in pupillari aetate constituto, fecisse ex officio reginam, ne quid videlicet turbatis in regno rebus de Franciscopoli quae Britanniae imminet peius accideret. quam tunc publicato scripto se regi seruaturam et in tempore restituturam professa est. heic Hospitalius sermonem repetit, et facta serenissimae Anglorum reginae verbis minime respondisse ait. nam pace facta, cum Franciscopolis ab ipsa repeteretur, non solum iustae regis petitioni non satisfecisse, sed Francos omnes qui in vrbe erant protinus exegisse et validissimum praesidium imposuisse; vt non tam de ea tuenda cogitare, quam de propagandis latius per Neustriam finibus consilium captum fuisse appareret. itaque non nisi extrema necessitate vrbem post artissimam obsidionem in fide acceptam, et contemplatione reginae, cui in re omni gratificari rex cupiat, Anglos humanissime ab Anna Momorantio E. M., qui exereitui regio praeerat, habitos fuisse. ex eo patere quam inique faciat regina cum Caletum a rege repetit, antiquum Francicae ditionis opidum, quod non tam vi belli, quam iure, pristinis possessoribus redditum est, vt Angli anatura toto orbe diuisi suis finibus contenti alieno abstineant, Franci ditione sua reciperata cum Anglis amicitiam colant. ad haec querelae additae quod regina transfugis ex Francia plerisque belli tempore receptum dedisset, nec reposcenti
per oratores suos regi, contra quam vtrinque pactis cautum est, eos reddi disset. his aliisque rationibus cumse a Caleti restitutione excusasset rex, Anglici legati de cetero amice dimissi. Inde Belgicos tumultus, Gallici exceperunt, quorum hinc inde caussae, quae proditae sunt, hae fere memorantur. Protestantes post longam suppliciorum exiliorum, infamiae, et fortunarum iacturae patientiam collectis vndique querimoniis animos resumpserant, et rebus vtique suis in commune consultabant. inprimis vero querebantur, edicta in ipsorum gratiam facta minime seruari. nam partim nouorum edictorum impetratione labefactari, partim iudicum ac praesidum prouinciarum malignitate corrumpi. ad haec maleficia in ipsos vbique patrata et plurimorum aedeis impunitas esse, et voces non vno loco audiri, non diu fore, vt Protestanteis, qui nunc adeo cornua efferant, libertate seu potius licentia, quam sibi arrogauerint, aut a rege extorserint, fruantur; vrbes vero, quas Protestantes tenuerint, moenibus nudari, et arcesin iis extrui etiam in regni meditullio quid aliud esse, quam vltionem, quae de singullis exigi non potest, de vniuersis sumi, et odiorum manifestum indicium dari? eo pertinere conscripta nuper VI OIO Heluetiorum, et delectus toto regno habitos: quae omnia, vt de consiliis contra se initis ambigere possint, minime patiantur. nam non contra Hispanos et Albanum ista fieri, cum quo optime iama tempore Baionensis colloquij conueniat. ipsos et peritos rerum omneis scire, nec aulicos quidem, si rogentur, negaturos. his addebantur et secreta per legatos cum Pontifice, qui medius inter reges odij aduersus Galliae et Belgij Protestanteis fomitem alebat, habita consilia, quae eo tendebant, vt eodem tempore Philippus in Belgio, rex in Gallia eos armis inuaderent. itaque semel atque iterum Protestantes ad Condaeum et Colinium maris praefectum ac fratrem Andelotum aggregati cum proceribus in Valeria arce primum, dein Castellione ad Loniam conuenerunt, et cum multa in vtramque partem disputata essent, tandem ex communi consensu decretum fuerat, omnia tentanda, priusquam ad extrema remedia, hoc est, ad arma deueniretur. et ita censuerat Colinius inuidiam et odium armorum veritus. sed mox auctis suspicionibus ex eo maxime, quod cum iam Albano Belgium ingresso rex Heluetios dimittere rogaretur, affectata mora nihilominus illi retinerentur, literae a quodam ex aulae proceribus, qui Protestantium caussae fauebat, venere, quibus Condaeus certior fiebat, in arcano decretum esse, vt in ipsum et Colinium manus iniicerentur, et Condaeus quidem sub custo dia seruaretur, Colinius vero de medio tolleretur, eodem que tempore II OIO Heluetiorum Lutetiam, totidem Aurelianum introducerentur, et II OIO reliqua Pictauium mitterentur, quo facto et edictum reuocaretur, et alia contraria in Protestantium perniciem promulgarentur. id quo faciliusa suspicacibus in geniis crederetur, faciebat quod Heluetij, quos Condaeus per suos dimitti quamprimum petebat, vlterius semper progrediebantur. itaque hoc nuncio incensis procerum animis, non iam ordine, et vt inter quietos, sententiae dictae, sed sublati clam res confusi; Quousque tandem patientiae nostrae illudi patiemur; an expectabimus, dum pedibus manibusque vinctis Lutetiam quasi in triumphum ducamur, et inde ad supplicium rapti proprio sanguine alienam immanitatem pascamus? quid vero amplius moramur iam habemus externum militem, hoc est, hostem in visceribus, qui recta ad nos tendit, cladis Drocensi proelio acceptae memor, et eam pariter iniuriasque aduersariorum, quas inculpate tuendo nos intulimus, vltum venit. an memoria excidit tot hominum millia diuersa peste per inimicorum insidias post pacificationem necata, de quibus cum questi sumus, nihil aliud praeter verba et friuola responsa, aut protelationes ac frustrationes retulimus? atqui si haec ex voluntate regis, cui obsequium debemus, fierent, fortasse parendum atque acquiescendum esset, sed quando omnibus constat, id aut inuito rege, aut inscio fieri ab iis, qui se nomine regio tegentes nobis ad aureis eius aditum obstruunt, quo omni ope destituti inimicorum odiis quasi ad praedam exponamur, minime nobis committendum arbitramur, vt veteres iniurias diutius ferendo nouas inuitemus. patres nostri huc illuc sparsi XL annorum et amplius spatio cum in occulto veram religionem professi delitescerent, omne iniuriarum et supliciorum genus summa patientia tulerunt. nunc cum summo
Dei beneficio non solum integrae familiae pagi et oppida, sed totae ciuitates regia auctoritate fretae palam veram Christi fidem profiteantur, in defectionis Christiano nomine indignae crimen incurramus necesse est, si dissimulatione et praepostera modestia iustam adeo caussam prodamus, et speciosi nobilitatis nominis, quod tanti in rebus aliis ad vanitatem vsque facimus, obliti, in Dei caussa nos deseramus, propriamque salutem dum negligimus, alienam tot animarum perditum eamus. quapropter vos ō proceres, quibus patrocinium rerum nostrarum commisimus, oratos volumus, vestra auctoritate ac virtute saluam religionis et singulorum simul caussam faciatis. his dictis incensi vltra modum omnium animi, sed nondum quid agendum certi in diuersa huc illuc rapiebantur; et periculum, quod impendebat, nemo non videbat, sed quomodo ei occurrendum esset, ambigebatur: nam si ad quetimonias confugiamus, ex iis plerique aiebant, hoc, nec aliud praeterea, consequemur, vt eos, quibuscum nobis necessario res erit, deinceps minus placatos habeamus; si contra arma sumamus, quibus calumniis, obtrectationibus, ac diris denique capita obligamus, cum malorum, quae ex bello sequentur, crimen in nobis reiicietur, et aggressionis publicae rei vbique ab omnibus exagitabimur? cum in derelictos liberos et vxores vltio, quae in nos armis tutos nihil potest, impune, et malorum opinione iure ac merito vertetur? itaque satius videtur, vt maiorum exemplo insontes potius iniuriam patiamur, quam sontibus inferamus, ne bonam caussam male tuendo, aequitatem, quae pro nobis hactenus militauit, amittamus. quae dum a praecipuis dicuntur, assentientibus ceteris, Andelotus summae inter proceres auctoritatis et alioqui perspectae inter eos probitatis interfatur. Et aequitate quidem manifesta ac prudentia, inquit, hanc vestram sententiam niti infitias non ierim. sed purgando prauo humori, quo Francia nostra tanquam corpus longa ac diuersa aegritudine corruptum a multo tempore laborat, valentioribus remediis opus est, et magnitudo rei magnos spiritus et summam constantiam postulat. nam quaero ex vobis, si exspectetis dum in externas prouincias relegemur, aut in custodia vinciamur, aut laribus pulsi per siluas ac solitaria loca deerremus, saeuientis in nos plebis furori expositi, a militaribus viris despecti, magnatum praeiudicio damnati, quid patientia nobis nostra, quid dissimulatio profuerit? quodnam tunc in innocentia nostra praesidium? ad quem querellas quantumvis iustas deferemus? quis nos aspectu, quis alloquio, quis denique audientia dignabitur? iam ergo tempus est, amici, vt totios magno religionis ac publicae tranquillitatis detrimento decepti, tandem decipi dediscamus, et arma, quibus nos aduersus grassatorum violentiam tueamur, iusta aeque ac necessaria induamus, parum solliciti, quid inimici ac maligni homines blatterent, quasi caussam exitiali bello primi praebeamus. nam illi ipsi sunt, qui contempta omni diuini et humani iuris religione pacta conuenta nobiscum toties violarunt, et regni quietem variis artibus ac modis huc vsque labefactarunt, immissis in viscera Franciae tot externorum militum millibus, et ita bello veluti nobis iam denunciato; quibus si, dum deliberantes sedemus, socordia nostra hoc etiam largiamur, vt nos primi sumptis armis opprimant, de religione simul et nostra omniumque bonorum vita ac fortunis actum erit. Andeloti orationem magna animorum secuta conuersio est, magnoque omnium assensu decernitur, vi ad vim contrariam repellendam, quae secum ineuitabile exitium traheret, vtendum esse. sed non mediocres difficultates in ratione belli administrandi occurrebant. nam alij sentiebant, moderate agendum initio, et ita consultum fore, si proceres citra violentiam Aurelianum occuparent, et inde misso ad regem libello supplici factum excusarent; nam priuatae securitatis caussa huc confugisse, non vt turbas excitent, sed vt se aduersus Heluetiorum auxiliareis copias sibi suspectas muniant, quae si dimittantur, vt iam saepius a rege petierunt, paratos se domum sine tumultu diuertere ostenderent. verum Aureliano a Protestantibus occupato, cum ab arce, quae a regiis tenebatur, et ex qua miles in vrbem introduci poterat, periculum esse, a dissentientibus obiiceretur, haec sententia minime locum habuit. alij, arces quotquot possent per omneis regni prouincias vrbes, oppida, occupandas censebant, iisque captis se ad defensionem parare. verum prudentiores contra disputabant, et primo bello. C amplius
vrbes cepisse, ac momento fere amisisse, quod exercitus et idoneae vires, quibus in tempore laborantibus succurreretur, non suppeterent. itaque tandem ex Colinij, qui iam fratri assentiebatur, sententia bellum aperte gerendum decernitur, in quo haec diligenter seruarentur, vt paucae, sed magni momenti vrbes caperentur, vt expeditus exercitus quamprimum conscriberetur; vt ipsi Heluetios, quorum ope aduersarij praecipue vtebantur, et quib. freti rerum potiri videbantur, inopinato aggressi ante omnia caederent, postremo, vt Carolum cardinalem Lotaringum tanquam belli incentorem et capitalem Protestantium hostem aula pellerent. sed rursus obiiciebatur Cardinalem semper regi assidere, et Heluetios assidue regis latus tegere, quos si hoc rerum statu aggrediantur, non Cardinalem et Heluetios, sed ipsum regem petere visuri sint. id illis proculdubio summam inuidiam apud omneis, apud regem vero, cuius potius beneuolentiam captare deberent, odium indelebile conciliaturum. ad haec ab Andeloto audentioris fere semper sententiae auctore replicabatur, ex euentu de Protestantium voluntatibus constiturum; sicut olim Carolus VII, cum adhuc Delfinus esset, arma non se contra patrem aut regem sumsisse ex belli exitu cunctis approbasset. nec vero cuiquam in mentem venire posse, confertos Gallos conspiratione facta in regis perniciem consensisse. nam singulorum coniurationes quasdam memorari, vniuersorum hactenus inauditas esse. quod si fortuna ceptis arrideat, belli perniciosi moras praecidi, eoque in ipsius initiis extincto, et publice tranquillitatis hosteis a gubernaculis remoueri, et a rege melius de re omni instructo edictorum confirmationem impetrari, et firmam pacem in regno constitui posse. in hanc sententiam postremo itum est, prouisisque in eam rem, quae necessaria videbantur, cuncti ad bellum se parant. et Lugdunum quidem, Tolosam et Augustam Tricassium praecipuas toto regno vrbes occupari placuerat, sed conata aduersus eas, seu ductorum culpa, seu fortunae vitio, frustra fuere, vt cetera fere omnia inter ipsos deliberata. contra alia pleraque praeter spem ipsis feliciter obuenere, vt ex eo manifeste appareat, homines quantumvis prudentia et vsu rerum praestanteis consultare, conari, moliri, sed plerunque irrito fine; Deum autem solum de hominum consiliis ac conatibus statuere, eosque provt sibi videtur, aut frustrari aut ad exitum perducere diem ad conueniendum edixerat Condaeus ad exitum VIIbris ad Rozaeum in Bria quo pleraque nobilitas ex vicinis locis ad eum venit: cum eo Colinius maris praefectus, Andelotus Colinij frater, et Franciscus Rupifulcaudius comes erant, qui ex Valeriana arce profecti transmisso ad Trillibardum portum Matrona, et per Latiniacum itinere facto Rozaeum nullo negotio occupant, confluentibus interim ad eos ex longinquioribus prouinciis plerisque ex nobilitate, singulis fere, vt magis fallerent. iamque CCCC circiter equites conuenerant, cum rumor rei quantumvis secretae ad reginam peruenit, quae cum rege Moncello relicto in Meldorum ciuitate erat, quoque eorum conatibus moram iniiceret, tantisper dum Heluetij, qui prope erant vt regi iungerentur, in tuto essent, Franciscum Momorantium E. T. ad Condaeum mittit, qui quid sibi vellet repentinus armatorum concursus, ab ipso sciscitaretur. iam incedenteis in armis foederatos ad Torciacum haut longe a Latiniaco nactus Momorantius eos prolato colloquio eo vsque detinuit, dum Heluetij, ad quos delendos Condaeus proficiscebatur, Meldorum ciuitatem incolumes peruenirent. quod eo ipso tempore ac momento, dum colloquerentur, accidit. colloquij summa haec fuit, vt de rei nouitate percontaretur socios et increparet Momorantius. nam si quid regem velint, cur non pacati potius, quam armatorum habitu ad eum veniant? vbi fides, vbi obsequium? quid dicturos aduersarios putent? quam vero Condaeum regij sanguinis principem subiturum inuidiam, qui cum tot proceribus armatis, quos exemplo suo corruptos trahit, regis interpellandi auctor fuerit? an vero regem, quem precibus mollire debuerint, manu armata cogere maluerint? proinde arma deponant, et supplices ad eum adeant, haec quasi amicus inter socios Momorantius. contra illi replicabant, speciosa fidei et obsequij nomina iampridem obsoleuisse, quippe quorum religionem illi ipsi, qui ea obiiciunt, toties violauerint, et ambitioni suae aduersanteis regi hosteis fecerint, vt licet inuiti ac coacti iusta arma ad iustae caussae
defensionem induere necesse habeant. ceterum de consilio ac voluntatum sin ceritate si fortuna arriserit, euentum decreturum esse, et ambitioni inde modum, inde bellis ciuilibus finem facturum. dum altercantur, allato nuncio Heluetios prope esse, et nusquam consistenteis semper incedere, inde Momorantius in aulam redit inde Condaeus cum suis susceptum iter persequitur, si forte auxiliareis copias intercipere posset, sed serius, iam ad regem iunctis Heluetiis. vbi vero Momorantius libello ab ipsis accepto reuersus est, et quid egerat, quid inter foederatos viderat, exposuit, in aedibus Annae Momorantij concilium cogitur, ibique consultantibus, quid facto opus esset, Annas dignitatis praerogatiua et rerum vsu, ad haec fide erga regem et caritate in patriam praecipuus censuit, regi Meldis manendum esse, loco per se firmo, et Heluetiorum auxiliarium praesidio, quibus copiae Gallicae in dies augescente numero accessurae essent, inexpuguabili. nec enim citra proelij periculum in viam regem se dare posse, de cuius alea quis sponsor idoneus esse possit? omni ope ac ratione bene consulto principi certaminis necessitatem vitandam esse, in quo vinci pudendum, vincere luctuosum sit. nec vero dignitati eius conuenire, vt fugienti similis discedat. adhuc res integras esse, et constare vtrisque amicitiae et obsequij officia; si semel acies ex aduerso consistant, etiamsi minime pugnetur, regem ex animo iniuriam nunquam depositurum; Protestanteis autem vltionem veritos ab eo, quem adeo grauiter offenderint, ab armis nunquam discessuros; quo quisque et regij nominis ac publicae quietis studiosior sit, tanto ciuile bellum sepultum, quam gestum malle debere. itaque dum spes adhuc reconciliationis sit, salua regia maiestate omnem offensis et iniuriae occasionem praecidendam esse, tutiusque videri, si rex in vrbe, in qua nunc sit, euentum horum motuum opperiatur. ita disserenti Momorantio regina initio assentiri visa, siue auctoritate viri permota, siue quod ita consultius ipsi quoque videretur: sed mox mutauit, siue insita leuitate, siue a Cardinale Lotaringo, sicuti tunc iactabatur, persuasa, qui turbas consiliis suis oportunas existimans, Guisij fratris filiis iam adultis potentiam suam ad factiones antiquas renouandas populo ostentare gestiebat. itaque quasi ex noua caussa eodem die allatis rumusculis quibusdam vocantur in concilium a regina proceres ad aedeis Nemorosij Guisianis addicti, ex arthritide tunc forte decumbentis; ibi quasi augescente in horas foederatorum numero, cum metus esset, ne rex in ignobili oppido, licet tot copiis septus, obsideretur, annitente contraria factione profectio Lutetiam in proximam noctem edicitur, fustra reclamante et fidem reginae obtestante Michaele Hospitalio, qui regem discrimini exponi, regni caussam prodi, pacis vias intercludi, et belli funestissimi necessitatem ab otij impatientibus hominibus imponi vociferabatur, et proinde subornatos ab iis falsos rumorum auctores capite plectendos censebat. qua ex re vir amplissimus, et cui respub. plurimum debebat, caecis in mutuam perniciem procerum et plebis animis tantam inuidiam in se concitauit, vc ei sustinendae impar proximo anno summi magistratus functione abdicare se, et aula sescedere postremo coactus sit. capto consilio Heluetij media nocte in armis esse iussi, vix trihorij spatio quieti dato, alacres consurgunt, et explicatis signis ad latus regis turmatim incedunt, cui ex nobilitate, sed fere inermi, IO CCCC equites aderant; iis IIII leucas progressis albescente iam die Condaeani, qui CCCC nec multum amplius equites erant, egregie instructi aciem ostendere ceperunt, quibus propinquantibus post leuia aliquot certamina. (nam totis virib. pugnare vtrisque siue periculosum, siue perniciosum erat,) Heluetij summam animi praesentiam et certandi voluntaem scuto etiam terrae impresso, quod proeliaturis facere sollemne est, cum consites prae se ferrent, Momorantius veritus ne incalescentibus animis res sensim ad iustum proelium vel inuita vtraque parte deueniret, regi ac reginae auctor fuit, vt diuerso itinere, cum delecta CC equitum manu ex aulica nobilitate, cuius praecipui duces erant Claudius Lotaringus Aumalius, Vetusvilla E. T., Malauicinerius, Fonseca Surgerius, Lutetiam recta tenderent, ipse cum Heluetiis ac reliqua nobilitate semper ordine incedens et frontem instante hoste per vices vertens Borgetum exiguo vtrinque danno dato aut accepto tenuit: rex interea incolumis cum regina et omni aulico comitatu ante vesperam in vrbem IIII Kal. VIIIbri peruenit; odio
ex fugae necessitate intus concepto, nec nisi cum Protestantium pernicie ac nominis Gallici infamia deposito, sicuti prudentissimi quique eorum prouiderant. diuersa parte Cardinalis Lotaringus rem ad belli necessitatem deductam gaudens retro Durocortorum Remorum magnis itineribus contendit, iuxta Theodorici-castrum a foederatorum copiis ex Campania descendentibus fere oppressus, vixque equi Hispani pernicitate periculo ereptus, amissa omni supellectile et impedimento. Foederati inde Claiam veniunt, vbi quinque dies commorati sunt, dum a Momorantio, cui supplicem libellum regi porrigendum dederant, responsum veniret. interea cum animo prouiderent, non facile conuenturum aut querimoniis ipsorum satisfactum iri in Aquitaniam mittunt, qui per Pictones, Engolismensem agrum copias, quae eodem fere tempore per totum regnum arma sumpserant, ad foederatos accurrere iuberent. missi item in Delfinatum, Aruernos, et Septimaniam, qui delectus vrgerent. haec in futurum prouisa, in praesens consilio capto de Lutetia ita arcte cingenda, vt praeclusis aditibus comeatu omni prohiberetur. itaque inprimis missi, qui Montem-Rigoli, vbi Igonna Matronae coniungitur, cum praesidio occuparent, qua parte comeatus ex Campania et Burgundia in vrbem copiosus importatur. et eadem nocte molatrinas omneis subuentaneas inter Templariorum et S. Honorati portas incendunt, maiore terrore quam damno inde Parisiensibus incusso, qui tantum rerum insolentia vltra modum commoti sunt. nec mediocriter rex ipse exasperatus est, ad iniuriam suam pertinere existimans, quod primaria regni vrbs ac regia ipsa veluti ferro flammaque peteretur. Lutetia in Parisiensi agro sita, solo omnium rerum abundantissimo, medio fere fluuio Sequana secatur, qui in Heduis ortus per Tricasseis acceptis Alba iuxta Pontem, et prope Moretum Lonia Melodunum et Corbolium alluit, et ad Confluentem infra Carentonij pontem Matronam excipit, vrbis nutriculam vulgo appellatam ob copiosum, qui eo fluuio subuehitur, comeatum; inde infra vrbem sinuoso adeo flexu labitur, vt Possiacum, quo ab vrbe itinere terrestri leucae VI putantur, nauigantibus plus XXVI numerentur; dicas flumen inuitum abscedere, ita anfractuoso ac leni cursu cunctos vicinae regionis angulos peruagatur, vt annona vrbem populosissimam iuuet: inde ad Confluentem S. Honorinae Esiam excipit, alteram Lutetiae nutricem, qui fluuius in Tiracensi agro ortus, iuxta Faram Veromanduorum ac Nouiodunum decurrens, Vela ex Remis, et Axona ex Suessionib. labente auctus Compendium alluit, et commoda subuectione comeatum ex abundantissimis illis prouinciis in vrbem importat. Sequana autem adeo miti alueo labitur, vt aduerso flumine nauigabilis et nauigiorum grandioribus nauibus haut multo inferiorum capax sit, quo sit, vt ex Rotomago et aliis fluminibus, quae in Sequanam infra Rotomagum exonerantur, subuectio abundans et commodissima sit. quibus commoditatibus effectum, vt vrbs initio modica in eam magnitudinem, qua cum maximis toto orbe certat, excreuerit, quam si aditibus praeclusis obstruxeris, dubio procul est, quin tanquam incisis venis validum ac robustum illud corpus statim concidat et examinetur. id consilij etsi audax ex tempore ceperunt Protestantes, rati improuisa aggressione vrbem nondum iis, quibus opus habebat, instructam, et ab omni re imparatam breui in summas angustias, antequam regiae copiae aduenissent, redigi, et inuitis quietis publicae hostibus pacem aequis condicionibus impetrari posse. nec interea a Regina cessabatur, quo res componi possent; missique ab ea ad foederatos Hospitalius, Vetusvilla, et Ioannes Moruillerius summa auctoritate ac moderatione viri. ij regi ac cunctis nouum ac insolens videri aiunt quod homines nulla iniuria lacessiti inopinato arma sumpserint, pessimo exemplo, quippe fide et obsequio, quod regi debent, labefactatis; id externos principes, nisi prius denuntiatione facta, minime ausuros. multominus illos id moliri debuisse, quod citra perduellionis crimen facturi non fuerint. ad haec Condaeus nunquam sibi aut cuiquam suorum in mentem venisse respondet, vt contra regem aut patriam arma sumerent, sed proximo periculo atque adeo ineuitabili alioqui exitio coactos, cum aliter non possent, priuatae saluti consulere, arma ad iustam defensionem parasse. proinde orare iustissimas suorum querimonias rex placide intelligere dignetur, quas libello supplici conceptas ad
regem deferendas delegatis porrexit. iis rem excusabant foederati, et inimicorum ambitione obstructis ad querellas toties repetitas regis auribus factum dicebant, vt tutelae suae caussa, et necessitate potius quam sponte ad extrema consilia descenderint. tum multa in Guisianos debacchantur, eorum inquietas mentes et ambitiosa consilia acerbis verbis exagitantes, vt qui de principatu Andegauensi et Prouincia quasi iure hereditario ad se pertinentibus iniquas spes olim conceperint, a quibus postquam se excidisse viderunt, ad res nouas in regno moliendas et publicam pacem turbandam animum adiecisse, et variis suspicionibus regis animum ac reginae impleuisse, confictis etiam astu Cardinalis Lotaringi calumniis, quasi Protestantes in regem ac regnum coniurauerint, cum nihil contra illis obiici possit, nisi quod nefariis eorum conatibus restiterunt, et contra iniustam vim, non in se, sed contra regiam maiestatem districtam, iusta arma opposuerint. peruicisse tamen illos, vt rex peruersis consiliis plus iusto tribuens externas vireis licet alio praetextu conscripserit, et armandi se necessitatem innocentibus hominibus, et qui nihil praeter fidem leges, et obsequium principi debitum spirent, ipsis imposuerint. petere igitur, vt primum de calumniis falso sibi improperatis rex amplius inquirere velit, et in auctores earum conuictos pro rei magnitudine animaduertat, talionis poena in eos constituta, qui perduellionis ipsi rei, quippe cum externis principibus consilia occulta in regni perniciem agitantes, crimine perduellionis homines fide erga principem, caritate in patriam praecipuos onerant. non latere Protestanteis, quid Cardinalis Marchesij nuper, quid postea Moncelli reginae persuadere conatus sit; nimirum vt in Condaeum, Colinium maris praefectum, Andelotum, et alios viros primarios manus iniici iuberet, et vltimo Baionae colloquio cum Albano habito decretum bellum animose capesseret; iccirco in armis venisse, cum aliam expediendae salutis rationem non haberent; quae tamen securitate data et pace aequis condicionibus constituta deponere mox parati sint. cum libello discedentibus legatis Condaeus interim Fanum Dionysij IIII ab vrbe lapide venit cum foederatis VI Non. VIIIbr. haut longe a Sequana dissitum oppidum, ea mente, vt intercluso illac transitu primum de comeatu prohibendo consilium persequeretur. cum in itinere esset, Ioannem Eberardum Sansulpitium obuium habuit, a rege cum literis fiduciariis missum, qui regis nomine securum eum ac socios esse, et de gratia sua bene sperare iuberet, breui regem ad eos missurum, et daturum operam, vt amplius illis caueatur. postridie Hospitalius cum Sebastiano Albaspineo Lemouicum episcopo, et Sansulpitio ipso ad Condaeum venit, et post multa verba super praesentium temporum calamitate vltro citroque habita, regis eam voluntatem esse affirmauit, vt purgatis vtrinque suspicionibus, quae tumultibus his caussam dederant, aequabilem toto regno pacem constituat, eoque consilio diploma, quo obliuio praeteritorum sanciebatur, promulgandum decreuisse: quo recitato coram foederatis, cum Condaeus minime illo sibi ac sociis satisfieri respondisset, et Hospitalius, si quid praeterea haberent, quod a rege petant, vt ederent, rogaret, illi postremo scripto se responsuros receperunt. ita vtrinque discessum. postridie Lignerolius missus, qui scriptum ad regem perferendum ab illis acciperet. capita illius erant: vt rex ad tollendas a Protestantibus conceptas suspiciones, fidemque publice faciendam, nullam in ipsius animo alienatae voluntatis nubeculam residere, externas copias quamprimum a se dimitteret: Condaeum et proceres, qui cum eo sunt, armis depositis ad se accedere iuberet supplicum querimonias benigne auditurus: in ealumniarum fabricatores seuere animaduerteret: edictorum in Protestantium gratiam factorum per interpretationes, et super iis factas declarationes eneruatorum auctoritatem restitueret, et ita pacem regno ac suorum conscientiis daret; cuius gratiae tam felix successus futurus esset, quam eius, quam Carolus V Caesar victor, cum cunctos Protestantium duces in potestate haberet, ad pacandam Germaniam Imperij ordinibus fecit: dignitates, honores, magistratus aequabili iure nullo religionis discrimine inter suos, qui modo iis digni reperirentur, diuideret: populum tributis, quae Italorum et aliorum plus iusto in aula auctoritate pollentium suggestione et commodo, magno nobilitatis detrimento imposita fuerant, leuaret,
et vt tranquillitati publicae optimis remediis consulatur, vniuersi regni comitia more maiorum libera primo quoque die haberet. scripto a Lignerollio allato, vltra modum exasperata est regina immodicae profusionis femina, cui explendae noua cotidie vectigalia inuenta vix sufficiebant. cum vero Italorum mentionem factam ad suam iniuriam pertinere arbitraretur, sicque comitiorum indictionem acciperet quasi Protestantes Imperij ipsius pereaesi ad libertatem proclamarent, et se in ordinem cogere molirentur, expromendi odij iampridem concepti occasionem nasta in virileis iras exarsit, et aulam omnem, quae ex ipsius nutu pendebat, in Protestanteis facile concitauit; eoque magis, quod eodem tempore ad regem perlatum est, socios Monterigoli ad Igonnam et aliis locis a se occupatis programmata Condaei nomine affigi iussisse, quibus illi sumpta arma caussabantur, vt tributis, vectigalibus, et angariis nuper Italorum artibus, qui hirudinum instar Gallicae plebis sanguinem in dies exsugunt, in reipub. perniciem ac nullum praeterea regis vsum inuentis, et quae postremo in nobilitatis caput redundabant, populus leuaretur, libertas pristina restitueretur, pax iuxta regia edicta contra seditiosorum conatum assereretur. itaque non iam colloquiis actum, sed nullo responso remisso fecialis nomine regis Dionysij fauum ire iubetur Non. VIIIbr. cum mandatis a Claudio Albaspineo et Florimondo Roberteto ab epistolis subscriptis, quorum haec summa erat; quandoquidem nemini, praeter quam regi, in suo regno conuentus habere, militem conscribere, pecuniam imperare, programmata publicare licitum est, eaque iura regis peculiaria, nec cum vllo cuiuscumque dignitatis et conditionis sit, communia sunt, cui proinde omnes parere, et praecipue, qui sanguinis propinquitate aut munerum necessitate cum ipso coniuncti sunt, tenentur; ea de caussa regem certiorem factum, plerosque in armis ad fanum Dionysij iniussu suo conuenisse, quorum praecipui duces perhibentur Condaeus princeps, Colinij fratres Odetus Cardinalis Castellionaeus, Gaspar maris praefectus, et Franciscus Andelotus, Franciscus Rupifulcaudius comes, Franciscus Hangestus Genlius, Georgius Claromontius Ambosianus, Franciscus Saulius comes, Franciscus Barbansonus Canius, Iacobus Bucardus; Baiancurius Buchauanius, A. Dallius Piquinius, Iacobus Brolliardus Lisius, Valdraeus Moius, Ioannes Raguerius Esternaeus, Gabriel Mongomerius comes, Ioannes Ferrerius Carnutum vicedominus, vni ex fecialibus suis mandasse, cunctis imperet, quando iniussu suo in armis conuenerint, cuiuscunque dignitatis ac condicionis sint, vt se statim positis armis coram rege sistant, ei obedientiam tanquam legitimo principi suo et a Deo supra ipsos constituto, quam iuxta Dei praeceptum debent, praestituri: sin minus, extemplo declarent, se conuentus insolenteis, et arma sumpta magno populi incommodo, sed maiore maiestatis ac dignitatis regiae detrimento, approbare, vt ea declaratione ab iis facta, ipse pro rei merito decernat. ea denunciatione aliquantum turbati sunt proceres; et maior pars eorum censuit, postulata mitiganda esse; nam rem non carituram inuidia apud externos principes si emanaret; praecipuam in Germanorum auxiliaribus copiis bello semel accenso spem repositam esse, si resciscant Imperij principes in hoc bello non solum de religione, sed de regia auctoritate agi, ac ciuili regni administratione, multum de ardore illo pristino remissuros. iam vero sibi constare Lansacum, qui ad eos, vt delectus impediat, a rege destinatus sit, hoc praecipuum in mandatis habere, vt ostendat, non caussam religionis, sed regiae auctoritatis nunc agi, periculumque huius belli et exemplum non ad regem tantum, sed omneis vniuersi orbis principes pcetinere. itaque mutari postulata placuit, conscriptoque supplici libello quam demisse a rege possunt, petunt, vt religionis ac conscientiarum plenam libertatem passim nullo locorum aut personarum discrimine, sublatis nouorum edictorum interpretationib. et aliisa regni curiis additis, gratiam faciat, et ad extremum excusant quod de populi leuamento, et indicendo ordinum regni conuentu addiderint: nam se id bono animo fecisse, non vt quidquam auctoritati regiae, cui se obsequi semper paratos fuisse aiunt, ac nunc denuo profitentur, detraherent, aut ia eam priuata licentia inuaderent, sed vt regem, pro fide, quam ei debent, sincere monerent, et humillime obsecrarent, benignitatis ingenitae lumina
aliquando in miseram et afflictam plebem coniiceret, ac publicae calamitati pro prudentia sua prospiceret. orare et obtestari quam humiliter regem, vt officium a bona ac propensa voluntate profectum in bonam partem interpretetur, nec falsis inimicorum criminationibus exacerbatus, quidquam inclementius propterea de iis cogitet aut statuat. hoc libello ad regem allato magna animorum in aula mutatio secuta est, nec, reuocatis ad religionis caussam postulatis, rem ad concordiam reduci posse prudentissimi quique desperabant. reclamabat initio regina, quae Guisij morte familiae illius antea sibi suspectae potentia labefactata et adulationibus Cardinalis Lotaringi corrupta Momorantios et Colinios tunc pace coniunctos et ob id sibi inuisos per bella separare et infringere satagebat. peruicit tamen Annae auctoritas, rursusque colloquium tentari placuit, idque Annas Momorantius ab inuita regina extorsit, et cum Francisco filio, et Arturo Cossaeo Gonnorio, qui nuper in locum Bordillonij demortui equitum tribunus creatus fuerat, Armano Gontaldo Birono, et Cl. Albaspineo ab epistolis ad Capellam vsque processit, medio inter vrbem ac Dionysi fanum itinere; quo mox Condaeus cum Coliniis ftatribus, vicedomino Carnutum, Saulio comite, et Canio venit. ibi cum ante omnia Protestantes sibi in religionis caussa caueri peterent, eiusque libertatem per vniuersum regnum sine vllo locorum ac personarum discrimine vrgerent, Annas, etsi alioqui quietis publicae valde studiosus, nunquam regem assensurum palam affirmauit: nec vero edicta in eorum gratiam facta perpetua esse, et vltimum inprimis Aureliani tantum ad tempus factum, nec consilium regis esse, duas religiones in regno tolerare, sed potius antiquam omni ratione constituere, et malle ipsum cum suis bellum gerere, quam in odium ac suspicionem vicinorum principum ob eam caussam incurrere. Ita vtrinque re infecta discessum est.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXX.
DIREMPTO colloquio spes quoque omnis concordiae adempta est, et vtrimque versa. omnis in bellum cogitatio tum N. Becus Burrius ex Caletensi pago in Neustria VIII signa ad Protestanteis adduxit, Parisius, Helias, Pratus, Nucerius ordinum ductores aliquot peditum cohortes conscripsere Andeloti peditatus Gallici praefecti mandatu: Masconius item in Mediomatricibus ex Diuioduri praesidiariis CXX delectos seduxit, quibus se CCC in Campania adiunxere; qui omnes salui Fanum Dionysij peruenerunt. nec multo post Claudius Antonius Viennensis Clarauantius, Amburius, Saniaumalius praesidij Metensis tribunus Iacobo Monberone Ausancio inscio VIII signa, et IIII equitum turmas, quibus Duillius F. Descepaei tribuni equitum gener praeerat, Monrerigolum ad exercitum adduxerunt. diuersa parte Carnutum vicedominus, Mongomerius comes, Franciscus Lanouius nobis deinceps saepius commemorandus, Nicolaus Campanus Susij comes, Carolus Bellomanerius Lauardinus, alij copias tam pedestreis quam equestreis in Andibus, Armorica, citeriori Neustria, Perticensi agro, Carnuribus, et Belsia conscribebant, qui mox ad Thorium in Belsia vniuersi ineunte VIIIbri conuenerunt, numero OIO equites et III OIO peditum. Ianuilla mox deditionem imperanti Carnutum vicedomino patuit. inde ita diuisus exercitus, vt primam aciem Mongomerius, postremam ipse Vicedominus ducerent. Stampae dedere se iussae cum recusarent, mox admotis scalis a legione, quam Sanloannius Mongomerij frater ducebat, captae sunt, arce etiatn dedita, cui praesidium a victore impositum, vt circumpositam regionem comeatu, si quae alia, abundantem in officio contineret. Stampis Dordingam itum, cui praeerat Ioannes Hospitalius Choesij comes, qui mox Vicedomino deditionem fecit, ab eoque ad Condaeum deductus operam suam deinceps Protestantibus adddixit. cum vero viderent foederati pontes transitus ac portus vrbi circumpositos a regiis occupatos esse, tumultuaria pugna ad Clodoaldi fanum excitata cum regiis onflixere: interea nauigiis ad id paratis Sequanam copias traducunt IX Kal. IXbr., copiis, quae municipium seruabant, loco relicto in turrem ponti impofitam confugientibus, quibus Guicurius praeerat, et turre tempestiue fossa munita. transmissae copiae Fanum Audoeni incolumes veniunt, vbi eas Colinius maris praefectus operiebatur, coniunctaeque omnes II OIO equitum, IIII OIO peditum efficiebant, nouo ad eas cottidie confluente
milite. heic rursus inter foederatos de summa rerum consultatum fuit, et ante omnia ne quid inexpertum relinqueretur, placuit pacis rationes tentari, misso Telignio, qui cum regina ageret. distributus interim exercitus, et pars cum Condaeo ad Dionysij fanum mansit, Carnutum et Ambianorum vicedominis, Fr. Barbansono Canio, Francisco comite Saulio, Nicolao Campano Susiae comite, et aliis ducibus; pars cum Colinio maris praefecto, Andeloto fratre Claromontio Ambosiano, Rentio, aliis, ad Audoeni fanum processit, qui est Sequanae impositus ad dextram tendentibus ad vrbem pagus. Fr. Hangestus Ienlius, N. Becus Varda, alij ad laeuam Auberuillerium pagum pro hospitio habuerunt, qui duo pagi tanquam cornua medio Dionysij fano, vbi veluti acies erat, porrigebant. diuersa parte citerius missus Mongomerius comes qui Borgetum pagum in via, qua Siluanectum et Claromontium itur, occuparet. ita obstructis ab ea parte cunctis ad vrbem per terram aditib. Charentonium ducere iubetur Claromontius, qui pagus ad Matronam pontem turri munitam habet supra Confluentem. qui turri praeerat, vix expectato hoste statim deditionem fecit, ob id postea Lutetiae capite plexus. turre aperta, locus a Claromontio desertus, quia Latiniaco superiore occupato, quod itidem Matronae impositum est, flumen omni comeatu interclusum esset. eodem tempore Andelotus cum IO equitibus et delecta peditum manu Possiacum, quod Sequanae infra vrbem pontem impositum habet, proficiscitur, illuc misso Mongomerio qui Pontem Esiae occuparet, vt ita Esiae et Sequanae pontibus in potestatem redactis, et omni comeatu intercluso, vrbem ad extremas angustias redigerent; consilio fere irrito ac detrimentoso. nam Mongomerius Pontem Esiae profectus, locum maiore praesidio, quam vt breui tempore capere posset, munitum offendit, a Philippo Strozzio Petri equitum tribuni ad Theodonis villam occisi F., qui cum legione Picardica, cui praeerat, illac transiens partem in oppido reliquerat, et inde cum reliquo milite, diuerso, quam quo a foederatis putabatur, itinere Lutetiam incolumis peruenit. Andelotus autem, dum Possiaci haeret interim intercluso a nostris transitu ad suos in tempore reuerti, et praelio mox commisso interesse non potuit. iamque copiae numerosae vndique ad regem confluxerant, et Gallici peditatus praefectura, quam solus Andelotus obtinebat, diuisa, partem rex ipsi Strozzio, partem, Timoleonti Cossaeo Brissaci equitum tribuni F. summae virtutis iuueni attribuerat. ordinariae item equitum cataphractorum turmae iam magno numero conuenerant, in quo praecipuum regni robur consistit. praeter regium patrimonium et alia regni amplissima vectigalia Carolus VII bellis ciuilibus diu iactatus princeps, cum prouideret magnam potentiam haut diu sine motibus stare posse summa prudentia tributum peculiare ad alendum militer excogitauit, quod in L OIO peditum stipendium fatis esset, et c aliud, quod ordinariis equitum cataphractorum turmis destinatum est. et ita diu apud nos inter grauissima bella, quae reges nostri cum finitimis ab eo tempore gessere, diu militaris disciplina viguit, regibus honorifica nec populo grauis, donec per bella ciuilia, et eorum, qui in gratia apud reges nostros praeter meritum floruerunt, auaritiam exhausto aerario, antiqua illa vectigalia cum ceteris confusa sunt; quo factum, vt disciplina sensim labefactari. mores corrumpi, egere milites, plebs nouis subinde imperatis vectigalibu grauari, et discurrente ad rapinas stipendij penuria milite vexari ceperit. interea Tanaquilius Buchetus Pigraferius Protestantium copias per Aquitaniam cogebat, iisque ad Confluentiam in Engolismensiagro diem dixerat, quibus excipiendis ac deducendis destinatus Franciscus Rupifulcaudij comes cum Arturo Valdraeo Moio; missus et Lanouius, vir aequitate animi et rei militaris scientia cum paucis comparandus, qui Aurelianum, vbi plerique ex ciuibus Condaei partibus addicti erant, in potestatem arte potius quam vi, ad quam admouendam longiore tempore opus erat, redigeret. quod ille felicitate maiore an sollertia executus sit, incertum: nam cum paucis eo profectus ope ciuium idem secum sentientium sine cuiusquam iniuria vrbe potitus est, confugientibus aduersariis in Baneriam portam, quae arcis instar vrbi imposita erat et cum praesidio a Cabano tenebatur, ad quam mox Lanouius dux impiger vim admouet, et postquam Cabanus crebra tormentorum
displosione in oppositas vrbis domos aliquanto tempore fulminauit, vallo a Lanouio propius producto, omni spe auxilij adempta tandem deditionem fecit. ita Aurelianum plene a Lanouio in potestatem redactum, quod postea venienti ex Aquitania militi et ad Condaeum properanti commodum iuxta ac tutum perfugium fuit. diuersa parte Becus Burrius a Condaeo mittitur, vt Argentolium occuparet, municipium ad Sequanam infra Dionysij fanum situm, debilibus admodum muris cinctum, ac paene nulla fossa munitum. dispositis noctu insidiis, dum sub diei crepusculum stationes mutantur, Burrius cum suis vim facit, et locum haut magno negotio capit ac diripit. haut longe hinc abest Busenuallia Schuartiorum arx trans Sequanam, cuius inquilinus, nam dominus in vrbe erat, capto Argentolio mox Condaeum adit, vt securitatis literas ab eo acciperet; quas non solum perbenigne concessit humanissimus princeps, sed cum loci commoditate illectus de eo occupando occasionem sibi oblatam minime praetermittendam existimaret, insuper ex nobilibus suis quosdam inquilino auxiliareis dedit, parum literas esse dictitans, nisi essent, qui earum auctoritatem tuerentur. ij arce lustrata cum eam opportunam excursionibus iudicarent, non iam tueri locum contenti, sed accepto a Condaeo L armatorum praesidio viam excursione quae ex Andibus, Caenomanis, Perticensi agro, Carnutibus, et Neustria ipsa ducit, vnde copiosus comeatus Lutetiam in dies comportatur, infestam reddiderunt. nam ex Neustria viam, qua per Nuellium itur, et vbi transmittitur a viatoribus Sequana, pontonibus ac ceteris nauigiis, Fanum Audoeni abductis, intercluserunt, qui et Busenuallia arce capta vlterius progressi, Sanporcianum Caelestinorum Parisiensium arcem haut longe a Versaliis occuparunt. Trapas inde tendentibus superabat pabulatoribus Lutetiam ex Carnutibus et Neustria venientibus transitus per Dampetram Capreolij principatūs, qui cardinalis Lotaringi est, voluptuariam arcem, quam et illi incustoditam occupant, et continuis excursionibus cinctam vrbem comeatu vndique prohibent. iamque plebs annonae penuria fremere, et nisi rex adesset, ad apertam seditionem spectare: tum ob adfinitatem cum Condaeo et Coliniorum cognationem inuidia laborare Momorantius, et clam aemulorum astu, conuicia in eum a vulgo iactari. itaque ea castella, quibus occupatis veluti arcta obsidione cingebatur vrbs, ante omnia recipi placuit. quod rursus antequam fieret, decretum inter duces, vt prius pontones, quos ex locis circumpositis ad Audoeni fanum foederati construxerant, corrumperent, vt intercluso transitu auxilia a Condaeo summitti non possent. id ea ratione factum. ingens nauigium, et qualia in eo flumine crebra visuntur, instruunt, asseribus trium pollicum crassitudine contectum, vt miles, qui intus erat, a maiorum scloppetorum ictibus tutus esset; in illud L delecti armati impositi, hisque additi fabri lignarij cum dolabris ac terebris magno numero, qui prid. Non. IXbr. per noctis silentium secundo flumine deuecti cum ad locum venissent, raras excubias et semisomneis nacti, exiguo certamine pontones in alteram ripam subductos in potestatem redigunt, moxque exscensione facta per fabros terebris ac dolabris pontones multis locis perforari, et corrumpi atque ita demergi curant; quo facto incolumes ad suos vi remorum se recipiunt, adempro Protestantibus pontonum vsu. mox regij de auxiliis Condaei securi copias vrbe emittunt, et Busenualliam arcem ducunt, cui Brechanuillius in locum Amanzaei Andeloti legati, qui arci antea praefuerat, nuper suffectus praeerat. copiarum praecipui duces erant Helionorus Aurelianus Longauillae dux, Gul. Momorantius Thoreus, Timoleon Cossaeus Brissaci comes, Ioannes Blossetus Torcius, qui OIO IO equites egregie instructos, III OIO peditum ducebant, numerum expeditione suscepta maiorem, sed si forte Andelotus, qui Possiaci erat, superueniret, parem. his omnibus rursus Claudius Lotaringus Aumaliae dux cum summo imperio praeficitur; qui vbi ad locum venit, iusso Brechanuillio deditionem facere, ac recusante, tormenta admoueri iubet, sed post C circiter ictuum displosionem cum nulla spes auxilij superesset, loci praefectus suis auctor suit, vt se honestis condicionibus dederent. igitur ex eorum consensu vitam et res saluas pactus locum Aumalio tradit, incolumisque inde cum suis Audoeni fanum deducitur.
statim receptum Sanporcianum, et Dampetra et ita libera ad comeatum via aperta. non tamen plebs obmurmurare desiit, annonae commoditate restituta parum actum dictitans, nisi hostis, qui cottidie ad vrbis portus excurrebat, omnino pelleretur, quae voces rursus in Momorantij inuidiam ob eas, quas diximus, causas incidebant, qui innata prudentia nihilominus cum rumores initio reip. saluti non anteponeret, tandem seu occasione inuitatus, seu obtrectatorum impatientia victus, cum copiis iam in iustum exercitum excrescentib. aliquid tentandum censuit. iam enim Petrus Lomanius Terrida et Ludouicus Lasticus Hierosolimitanus eques et Aruernorum Prior copias ex Aquitania et Septimania paullo prius ad regem adduxerant, et regij ad Capellam medio inter vrbem et Dionysij fanum itinere stationes promouerant; Condaeani contra haut longe hinc ad locum, cui Indicto nomen, contrarias stationes opposuerant, ita vt inter tam vicinos cottidie frequentibus et leuibus proeliis certaretur. tandem Momorantius per Andelori ab exercitu absentiam occasioni insistendum ratus copias educere statuit, non vt de summa rerum cum Condaeanis decertaret, quod minime ausuros illos putabat, sed vt eos saltem Audoeni fano et Auberuilleria cum damno pelleret, et postremo Condaeum ipsum Dionysij fanum deserere cogeret. quod antequam faceret, IO delectos equites pridie eius diei, quam pugna commissa est, emittit, qui ad vsque hostium castra progressi, eos toto eo die ac nocte insequenti leuibus proeliis fatigatos in armis esse coegerunt, occiso etiam Dampetra Andeloti alae signifero; ab iis edoctus Momorantius de numero hostium, postridie petito a rege comeatu et ingenti spe prosperi successus facta, omnem exercitum educit; et cum portam egrederetur, ad circumstanteis conuersus, Haec me, inquit, dies ab inimicorum obtrectationibus et plebis inuidia absoluet. nam aut viuum triumphantem videbit, aut post illatam hostibus luctuosam cladem decora morte interemptum lugebit. nec verbis augurium defuit. diuersa parte inter foederatos consultatum, quid facto opus esset: et alii quidem Audoeni fanum et Auberuilleriam deserenda, quae sine periculo retineri non posse apparebat, censebant, et ad Dionysii fanum contrahendas copias, ibique consistendum tantisper, dum copiae disiectae coniungerentur. alii peticulum quidem non diffitebantur, sed relictis iis locis famam ac decus, quae initio bellorum magnum momentum habent, amitti caussabantur. itaque consultius videri dicebant. si se in armis quasi pugnaturi ostenderent, et sensim recedentes se ad ad suos reciperent. contra disserebat Condaeus et non solum ad decus ac famam pertinere demonstrabat, si Audoeni fanum et Auberuilleriam desererent, sed periculum subesse demonstrabat, ne eo successu elati hostes vniuersos ad Dionysij fanum contractos obsiderent, et qui nuper pro oppugnatoribus se gerebant, in arctissimam oppugnationem coniicerentur; quod vt obsessis animos adempturum, sic regiis proculdubio ad maiora audenda facturum sit. quid vero Germani auxiliares, qui iam in armis sunt, et cottidie venturi expectentur, ea re intellecta consilij capturi sint, reputandum prudentiae eorum relinquere, qui sciant adflictorum et male fortunatorum condicionem ab omnibus fere negligi; et contra, quo fortuna propendeat, eodem fauorem hominum inclinare. iam vero, si media sententia obtineat, non minus periculi ex ea sequi: nam si se semel in armis ostendant, et in hostium conspectu recipiant, manifesto exitio obiici; quippe experimento inter harum rerum peritos constare, vbi contrariae acies constiterint, vtra prior recedat, eam alteri victoriam tradere. itaque cum loca insessa deseri probrosum ac damnosum, in hostium conspectu recipere se perniciosum sit, reliquum esse, vt certandi necessitate imposita de pugnae ratione consulatur, de cuius euentu minime desperandum sit. nam quanto numero inferiores ipsi sunt, tanto hosteis minore cura rem gesturos, et cum minime aduersarios ad certamen descensuros credant, accidere posse, vt si pugna strenue capessatur, inopinato casu territi praeter spem fundantur; quod si minus succedat, videndum, vt cum leuissimo aut etiam nullo damno pugna conseratur. id autem vt confieri possit, multa spem facere: nam primo dies hibernos brumosos ac breueis esse, et copias tam numerosas per vrbem huc illuc sparsas non nisi sero egressuras:
neque enim vt in castris, vbi disciplina seruatur, sic ex vrbe luxu diffluente ad pugnam prodiri, neque rem tormentariam tam cito expediri posse. tum vero prudentem et ingrauescentem aetate ducem, cum aduersarios, quod minime retur, praeter spem ad pugnam paratos cernet, omnia circumspecturum, vt quantum in ipso erit, nihil temere faciat, minimumque sortis aleae relinquat. itaque non nisi inclinata iam die vtrosque ad manus venturos; nec dubium esse, quin quod fere accidit, et tunc eueuiat, vt paucorum virtus et in capessenda pugna alacritas initio cum potentioribus proelium aequet, donec maiore numero vincente obortae repente tenebrae insequenteis sistant, et recedentibus tutum receptum praebeant, eademque obscuritate victoriam illorum et horum cladem inuoluant. sic famam retineri in praefens etiam apud exteras gentes, damnosae obsidionis periculum euitari, et ineluctabili exitio non minus consulto quam decore in tempore praeuerti posse. haec Condaei sententia vicit, in eamque consentientibus proceribus cuncti se ad pugnam parant. in eius exercitu omnino erant OIO IO nec amplius equites sub XVIII vexillis ex nobilitate fere armis tumultuariis in tali casu instructi, OIO CC pedites vndique sine signis conscripti. in regio XXC signa, quae XVI OIO peditum efficiebant, ex veteranis legionibus, Heluetiis et nouis delectibus, III OIO equitum cataphractorum ex regni ordinibus egregie armis et comitatu suo instructi. planicies magna inter vrbem et Dionysij fanum interiacet, quam media via silicata inter Audoeni fanum, quod ad Sequanae ripam est, et Auberuilleriam ad dextram diuidit. Momorantius educto peditatu Capellam praesidio imposito firmat, et vltra progressus Villetam versus per planiciem longa serie exercitum porrigit, ad dextram Heluetiorum agmen collocat, ad latus eorum rursus apposito idoneo Gallorum scloppetariorum numero, qui XIIII machinas contra Auberuilleriam directas seruarent: ipse ad laeuum Heluetiorum latus cum suo equitum delectorum agmine consedit, praemisso equitum magno numero, qui se tegeret, quib. Franciscus Momorantius maior natu filius praeerat. ad laeuam Momorantij equitum agmina stabant, in quib. erant turmae Iacobi Sabaudi Nemorosij, Helionori Aureliani Longauillae ducum, Francisci Regij Chauignii, Gul. Momorantij Thorei, Ludouici Sangelasii Lansaci, et aliorum, quos scloppetariorum delectae cohortes tegebant. infra eos et Capellam versus Parisiensis peditum legio erat, armis deauratis ac relucentibus ad spectaculum egregie instructa. latus Heluetiorum dextrum tegebant Strozii et Brissaci legiones, et supra eos equitum turmae Auberuilleriam versus quibus Arturus Cossaeus equitum tribunus, et Armanus Guntaldus Bironus castrorum praefectus, Eustochius Confluentius Auxii vicecomes, Hardoinus Villerius, alii, praeerant. paullo infra Villetam Claudius Loraringus Aumaliae dux, et Henricus Momorantius Damuilla constiterant duob. equitum agminib. tecti, qui Heluetiis et peditatui Gallico laboranti praesto essent. Condaeus ex aduerso aciem, quam hactenus tripartito in hospitiis habuerat, in tria agmina diuidit, quorum primum, cui Colinius maris praefectus praeerat cum Georgio Claromontio Ambosiano, eius filiis, Rentio, et aliis supra Audoeni fanum consederat, cum VI equitum vexillis et CCCC scloppetariis equitibus duce Dominico Valfenerio, vt et locum tueretur, et ex aduerso eorum staret, qui Momorantium tegebant. pone sequebantur et alterum cornu efficiebant Franciscus Hangestus Ienlius, et Carolus Bellomanerius Lauardinus cum Beco Varda, Bressaldo, Besancuriano, VI equitum vexillis, et CCCC circiter peditibus, qui impressionem facienti praesto essent, et Auberuilleriam versus, quo regios omnem impetum versuros apparebat, tendebant ex aduerso Bironiorum, aduersus quos quo se tuerentur fossam transuersam ab Auberuilleria ad molatrinam subuentaneam, quae inter pagum illum et Villetam sita paullum ad dextram porrigitur, duxerant; quam et molatrinam item delectis scloppetariis muniuerant. Condaeus mediam aciem tenebat, in qua erant Odetus Colinius Cardinalis, Poxius Sechellius Henrici Condaei filij Anguiani ducis legatus, Franciscus Barbansonus Canius, Ioannes Ferrerius Carnutum, et Ant. Dallius Piquinius Ambianorum Vicedomini, Piquinij item filius Saulij et Susij comites, Raguerius Sternaeus Buchauanius cum VI equitum vexillis et CCCC scloppetariis, Robertus
Stuartus cum Scotis suis, qui ante Dionysij fanum et Indicti sacellum porrigebantur. ita instructis vtrinque aciebus initium a tormentis regiis factum; nam nulla habebant Protestantes, et post trium aut quatuor displosionum vices, quibus non ita magnum damnum hostibus inflictum fuit, post leuia item aliquot procurrentium certamina cum Ianlius metueret, ne mox toto impetu regij in se verterentur, accepto a Condaeo imperio in aduersos vim facere parat, iam Vardensi vlterius prouecto, qui tormentorum infestationem non ferens vltro excurrerat, vt pestem a suis auerteret. itaque Ianlius eum insecutus cum semel atque iterum in regios incurrisset, et crescente regiorum numero post acre ac sanguinolentum certamen ope scloppetariorum, qui in fossa transuersa dispositi erant, magnum etiam damnum regiis se recipiens intulit, et secundum eum et Vardensem Colinius monito prius Condaeo procurrit, et vti periculo Ianlianos numero inferiores eriperet, in aduersos impetum facit tanta vi, vt obuij ordines euersi, suos, qui retro erant, atque adeo Parisiensem legionem in fugam verterint. Colinium mox insecutus Condaeus tanta festinatione pugnam capessit, vt scloppetarij, quos ad latus habebat, eum assequi in tempore non potuerint. ante parentem Momorantius locatus, vti diximus, pugnabat, quem dum ad Colinium tendit Condaeus et in Annae Momorantij agmen impetum facere molitur, euitare conatus frustra fuit; siquidem ille tanta virtute venientem distinuit, vt agmen suum diuidere, et parte secum assumpta, partem relinquere coactus sit. heic vero longe diuersa facies erat, cum victor filius foederatos obuios late sternere, parens vero, in quem Condaeus cum Cardinali Castellionaeo, Carnutum vicedomino, et aliis ducibus impressionem faciebat, iam a Colinio impulsus diffugientibus vndique suis miserabiliter desereretur; ita vt regii eodem tempore victi victoresque apparerent. tandem cum nullum non solum primarii ducis, sed militis etiam in illa aetate emeritus senex munus non impleuisset, belli vim in corpus proprium recepit, et in facie accepto vulnere, cum a Roberto Stuarto, vt se dederet, rogaretur, ipse valida adhuc manu vndique circumuentus capulum ensis in maxillam eius intorsit, tanta vi, vt ei treis dentes excusserit: quo facto impatientia doloris exacerbatus siue Stuartus ipse, siue alius e turba, scloppeti ictum a tergo in eum direxit, qui in loricam infirmam nec scloppetorum ictibus ferendis parem facile penetrauit, et letali plaga eum constrauit. interea Cossaeus Aumalium et Damuillam. vt gradum geminarent, monet, qui suis ea parte laborantibus certamen restituerunt. Chauignius in Claromontium inuectus eo grauiter vulnerato turmam ipsius fudit. tandem post acre trium horae quadrantium certamen, regiis ad Momorantium vulneratum, et initio a suis desertum accurrentibus, et foederatis ad Condaeum equo lanceae trunco suffosso deficientem se aggregantibus, nocte superueniente diremptum proelium est, in quo minor scloppetariorum, qui leuibus tantum e longinquo pugnis dimicarunt, sed longe maximus equitum vsus fuit, et virtus enituit. Condaeus equo recenti conscenso cum suis Dionysii fanum restitutis ordinibus se recepit, Francisco Momorantio, cuius eo die virtus praecipua fuit, cum paucis eum inse quente. regii relato Momorantio seminece VI vulneribus confosso Lutetiam se contulerunt, desiderato Cauniae comite, et Hieronymo Turino cum praecipuis ducibus et XI aliis ex nobilitate, CCC item peditibus. maior clades foederatorum fuit, quippe amissis in ea pugna plus L ex praecipua nobilitate, et in iis Francisco Saulio comite et Santandreano ipsius fratre, Nicolao Campano Susii comite, A. Dallio Piquinio Ambianorum vicedomino et eius filio; de quorum successione cum postea lis mota esset, et quaereretur vter prior decessisset, Senatus, ne ordo naturae turbaretur, ex iuris regula secundum eos pronunciauit, qui hereditatem ad filium peruenisse et per eius mortems deferri contendebant. periit et in ea pugna Garenius, et Franciscus Barbansonus Canius tormenti ictu discerptus; nam nec cadauer eius quantumuis diligenter indagatum vllo pacto reperiri potuit: captum eum quidam et extra pugnam occisum credidere. Colinius ipse extremum periculum adiit ab equo Turco duri oris incitato habenis incisis cum fugientibus regiis aliquanto tempore, licet frustra obniteretur, abreptus,
neque tamen agnitus: statimque rumor percrebuit, quasi captus et in vrbem abductus clandestina custodia asseruaretur eapropter pervestigatae curiosa indaginae reginae iussu Vrsinorum aedes, quod Christophorus Vrsinus Capella aliqua cum Coliniis ac Momorantiis adfinitate coniunctus, ob idque suspectus, celare eum argueretur. vtrisque, cum nondum omnino debellatum esset, recedentibus, in ambiguo relictum est, ab vtra parte victoria stetisset. verum Franciscus Lanouius aequissimus rerum aestimator secundum regios sententiam tulit, quippe qui campo potiti sint, et cadauera in potestate totam noctem habuerint, vt numero, tormentis, sarissophororum ordinibus et situ castrorum superiores, ita plenam victoriam proculdubio reportaturi, nisi nox illis eam inuidisset. id in IIII Eid. IXbr. incidit. postridie Momorantius optime meritam de Franciae regno animam Deo reddidit paullum minor octogenario, vir praeter natalium splendorem omnibus honorum gradibus decursis clarissimus, militari scientia, prudentia, rerum gerendarum vsu, ad haec praecipua in patriam et Gallicum nomen caritate cum paucis comparandus, qui cum inuidia aemulorum artibus apud plebem concitata diu luctatus, postremo eam superauit, et omen verbis propriis, de quibus supra diximus, decoro iuxta ac memorabili exitu fecit. octo proeliis interfuit, ex iisque quattuor cum summo imperio praefuit, summa semper fortitudinis laude, sed aduersa plerunque fortuna, quae nec eum gloriae hoc proelio partae superesse voluit. eius mortem inter prospera reginam, quae ad plenam potentiam adspiraret, duxisse creditum fuit, quippe amoto moderatore aulae, in qua principem locum ille tot annos tenuerat, et quasi beneficiorum obtrectatore: ea tamen laetitia simulato luctu publico pressa, iustis viro tot adoreis macto in vrbe fere regali pompa persolutis; nam in funere deducta ipsius effigies, qui honos solis regibus ac regum filiis habetur: interea quasi in funere publico ab armis temperatum est, et dum de nouo duce creando deliberatur, intermissa victoriae persecutio. Condaeus, quo die pugnatum est, ad Andelotum miserat, qui eius reditum vrgeret. is ergo nocte insequenti per pontones a regiis ad Audoeni fanum demersos, sed postea Messonerij ordinum ductoris industria extractos, et obturatis musco stuppa ac pice foraminibus sartos, transmisso flumine fanum Dionysij cum suis venit, ibique consilio habito, placuit, quo plenam regiis victoriae laudem eriperent, et famae tam in regno quam apud auxiliareis Germanos consulerent; vt Andelotus ipse cum recentibus, quos adduxerat, mane exiret, et se in armis, quasi aduersarios denuo ad certamen prouocans ostentaret. quod et ille non segniter fecit, ad suburbia vsque progressus, et incensis aliquot molatrinis subuentaneis quales pleraeque eo loci erant, et inter eas quaedam fuit non ex materia, vt aliae fere, sed ex solido lapide constructa, quam fossa et vallo pro tempore non incommode regij muniuerant. eam Guerrerius strenuus ordinum ductor cum delectis tuendam susceperat. cum vero Andelotus, sibi cuncta cedere cernens, molatrinam vnam resistere doleret, vim admoueri iubet, idque negotii Valfenerio, qui hesterno die volones duxerat, homini impigro dat, qui cum Bellouidio et aliis, postquam diu vtrimque certatum est, postremo a Guerrerio repulsi ad tubarum sonitum se receperunt, magna ex eo in re nullius alioqui momenti ad Guerrerium redundante gloria; inde postmodo molatrina illa Guerreriana appellata est, et ipse ad maiores honores prouectus, tandem legionis dux etiam creatus est. interea in vrbe cessabatur ob summi imperatoris casum; quo mortuo haut diu quaerendum fuit, qui in eius locum substitueretur. nam abolita aut omissa ad tempus magistri equitum, qui princeps apud nos magistratus est, dignitate, quam suspectis adeo temporibus nulli attribui posse tutum videbatur, summum armorum imperium rex in Henricum Andium ducem fratrem, regina parente, quae illum nimium quam diligebat, instigante, ttanstulit, tunc vix puberem, vt penes eum nomen, penes duces ac proceres, quos ei attribuerat, potentia esset. at foederati proelij alea ex necessitate cum damno tentata cum se numero inferiores cernerent, et metuerent, ne confluentibus cottidie ad Andinum nouis copiis, ipsi aut in oppido, in quo erant, obsiderentur, aut quo minus cum suis se coniungerent, impedirentur, locum quarto post die
deserunt, et versus Monte-Rigolum ad Igonnam iter ingrediuntur, eo consilio vt obuiam auxiliaribus Germanis, qui duce Ioanne Casimiro Palatini VIIviri F. iam in Lotaringia erant, proficiscerentur: monitis interim sociis, qui passim toto regno ad signa conueniebant, vt loco et die condictis conuenirent. in Pictonibus, Engolismensi agro, Santonibus passim delectus habebantur a Protestantibus qui in his prouinciis plurimum pollebant; iamque Rupellae imminebant, quae vrbs Santonum in agro pingui ad mare sita, portus commoditate et maritima negotiatione diues, ad haec priuilegiis et immunitatibus magnis a principibus donata, in hanc, quam videmus, opulentiam ac potentiam per haec bella ciuilia, quae fere alias aut afflixerunt, aut omnino desolarunt, excreuit. ea Bretiniaca pacificatione post Ioannis regis captiuitatem anno OIO CCC LX cum Pictonib., Lemouicibus, Santonibus, Engolismensi agro in Anglorum potestatem concessit. quam aegre id Rupellani fecerint, indicium fuit, quod anno duodecimo post rebellarunt, et Anglis eiectis rursus in regis verba iurarunt, antiquis immunitatibus ac priuilegiis confirmatis ac nouis additis. ab eo tempore in fide regum nostrorum vrbs mansit; aliquandiu tamen cum cetera Aquitania Carolo Ludouici XI fratri paruit. a C viris administratur, qui Pares et Scabini vulgo vocantur. ex iis quotannis post ferias Paschaleis Maior eligitur, qui summus secundum regium praefectum et eius legatum magistratus est, maximaque potestate in vrbe pollet, ideoque statutis antiquis cauetur, ne plus anno magistratum gerat. moris autem est, vt ex omni numero tres deligantur, quorum nomina ad praefectum regium, is hereditario iure tunc erat Vidus Chabotus Iarnacus Santonum regulus, cuius et ob splendorem generis et propriam virtutem celebre nomen, aut ad regem ipsum deferuntur, qui quem vultex iis sumit, et inaugurandum in annum insequentem mandat. cum vero Amator Blandinus Assessor regius eo magistratu fungeretur, monuerat regem, si vrbem saluam vellet, videret, ne Trucahres, qui eum ambiebat, foederatis addictus, et ob studiorum cum Santerminio, qui Condaeo militabat, consensionem merito suspectus admitteretur. Trucharis tamen sollertia et Iarnacij ipsius apud regem et aliorum procerum commendatione effectum est, vt ille a Cviris cum duobus aliis ex omni ciuium numero electus sit, et a Blandino, vti iussus erat, decedente inauguratus, qui paullo post clam communicatis cum Condaeo consiliis et Santerminij interuentu, qui illuc Aureliano Condaei iussu profectus est, vrbem, in qua plerique Protestantes erant, in Santerminij se pro Condaei legato gerentis potestarem tradidit, IIII Eid. Febr. anni insequentis, sacramento ab oppidanis sollemni more praestito vitam, fortunas, opes, in religionis caussa constanter impensuros: ab eoque tempore Rupella in Condaei ac Protestantium potestate, etiam sine vllo praesidio et arce, mansit, iisque vnicum ac tutissimum semper postea perfugium fuit. dum Condaeus cum copiis in itinere esset, Monte-Rigolum tendens Franciscam Aurelianam vxorem Longauillae ducis sororem obuiam habuit, quae et secum Carlotam Lauallam Colinij item coniugem adduxerat; cumque eas Aurelianum remisisset, Monte-Rigolum venit, vbi Rantium eum VII peditum signis reliquit, vt locum transitu opportunum tueretur. inde in Lotaringiam tendit, vt auxiliareis Germanos acciperet, quo etiam missus a rege Aumalius fuerat, vt III OIO equitum in Germania a Io. Vilelmo Saxone et Carolo Badensi marchione regis nomine conscriptorum adduceret. missus et Lud. Sangelasius Lansacus ad Fridericum Palatinum VIIvitum, qui foederis antiqui eum admoneret, rogaretque, vt Io. Casimirum filium a suppetiis Condaeo ferendis dehortaretur. nam non heic agi religionis caussam; libertatem suam Protestantibus constare, nec eorum conscientiis vim afferri; vitam, bona, honores, et integra omnia manere; aliud nimirum agi, et maiestatem principis falso religionis obtentu peti, quam inconcussam seruari nullius magis interest, quam ipsorum Germaniae principum, qui religionem ex animo colunt, ne simili exemplo ipsi aliquando a suis opprimantur. haec summa mandatorum erat plane iis consentanea, quae iam Bernardo Bocatello Redonum episcopo data fuerant, qui Vilelmo Hessorum principi, et per eum Augusto Saxoni et Ioachimo Brandeburgico VIIviris idem facile persuaserat, ab
iisque delectus Vilelmo Saxone et Badensi marchione ducibus impetrauerat. haec Lansaci legatio aliquandiu Palatinum VIIvirum anxium tenuit, vix vt Castellerio Portae et Geruasio Barberio Francurio Condaei nomine auxilia vrgentibus fidem haberet. itaque filium tantisper remoratus est, dum de re tota certior fieret. ea de caussa Venceslaum Sulegrium a consiliis cum Lansaco in aulam mittit, accepta fide, vt eum ad se incolumem Lansacus ipse reduceret. sed cum is in aula et postea in reditu in foederatorum castris longe alia, quam quae a regiis oratoribus iactabatur, didicisset, ad Palatinum redit, eique re vti habebat, exposita, auctor fuit, vt promissa auxilia non amplius moraretur, sed Ioanni Casimiro F. liberam abeundi facultatem faceret. ac ne id in malam partem Saxo et Brandeburgicus VIIviri aut Hessus ipse interpretarentur, negotium ad eos adeundi sibi sumpsit, vt veritatis fidem plenam, quippe qui in rem praesentem venisset, illis faceret. captus in itinere dum Sulegrium in foederatorum castra in reditu, vti a Palatino iussus fuerat, diuertentem comitatur Lansacus: sed commodum accidit, vt is, qui eius literas, commentarios ac documenta portabat, alia via incedens elapsus sit, et ita nihilarcanorum ipsius a Condaeo, ad quem mox ductus est, resciri potuerit. ipse postea dimissus nullo redemptionis pretio persoluto, quod contra fidem publicam factum diceret, vt dum Sulegrium ad Condaeum deduceret, caperetur. ex Aquitania inter haec copiae conuenerant, equestres in XIIII turmas distributae ducibus Pigrefferio Sancirio, Parthenaeo Subiza Anguillario, Roaldo Landereo, Pluuialto, Sammartino Corilensi, pedestres in III legiones distinctae, in quarum vna quaque IX signa erant ducibus Pardallanio, Armano Claromontio Pilaeo, et Campagnaco, qui monasticam vitam olim professus votum eierauerat. ij assumptis Confluentiae in Lemouicibus aliquot machinis campestribus, puluere item, et aliisarmis comparatis Auratum aggrediuntur, quod Campagnacus vi cepit; inde in Pictones descendunt, et Lusinianum munitissimam arcem, dedente Vigeano loci praefecto, in potestatem sine certamine redigunt, spe ibi concepta Augustoritum prouinciae caput per Protestantes, qui in eo erant, intercipi posse, eaque de caussa frustra aliquot dies commorati Vido Dallonio Ludae comite qui superuenerat cum aliis exprimaria prouinciae nobilicate, conata eorum eludente. inde se viae accingunt, et nusquam intermisso itinere Aurelianum proficiscuntur, vbi assumptis duobus maioribus tormentis, ac colubrina, puluere, ac necessario omni instrumento Pontem ad Igonnam situm oppidum ducunt, quod Sanmartinus et Sanlupus cum III signis tenebant. cum iis erant et nauicularij oppidani, cuiusmodi cumplures eo tractu sunt homines pugnaces, qui cum iussi dedere se recusarent, admota tormenta et verberatio in colle vitibus consito, qui oppido imminet, directa, ictibusque paucis displosis ingens ruina facta, moenibus recentibus et infirmis, ad quam statim cum nulla aut exigua fossa subesset, impetus factus a Campagnaco, quem mox Monferrandus Langoranus et Pilius subsecuti sunt. captum oppidum et obuij quique trucidati: qui in templum vicinum confugerant, scloppetorum quoque ictibus confossi sunt cuncti. multi qui pontem fugientes petierant, dum nauigia conferti ingrediuntur, eandem fortunam experti sunt: qui euaserunt, Senonum ciuitatem perfugium habuere; alij qui in arcem se receperant, vitam pacti dimittuntur incolumes. Ponte capto Colinius, qui primam aciem ducebat, eo mox ad socios aduolauit, coniunctisque copiis Senonum ciuitatem petit, non tam spe potiundae vrbis, quam vt regios obsidionem veritos distineret, et suis interim Sequanam transmittendi spatium idoneum concederet. nec consilium frustra fuit. nam Henricus Lotaringus Guisius tunc iuuenis, sed qui expeditione Pannonica iam magnam de se spem concitauerat, copias omneis, quae Augustae Tricassium erant, ad se contrahit, vt obsidionem sustineret. sed mox inde Colinius Braium ad Sequanam deflexit, debile muris oppidum, nec alia re magis quam ponte firmum, quod exiguo admodum praesidio a Roberto Combaldo tenebatur, qui Nemorosio duci militabat, et ex eo regibus in familiaritatem venit, ad honores non modicos euectus. ibi secure resa Protestantibus acta, dum ad partem magis validam tormenta admouentur, ex qua ruina edita, per fossam profundam
et aqua ex flumine regurgitante plenam in summum enitendum erat madido militi et per lubrica vestigia lapsanti, ita vt ex superiore loco a praesidiariis facile deturbaretur. Ianlius id negotij sibi sumpserat; deiectaque turre et muro subiecto, qui Nogentum tendentibus obuersatur, Corboso Mongomerij frater cum suis impetum facere iubetur. verum neque idonea ruina erat, et incommodum, quod dixi, oppugnantibus summe exitiosum fuit. nam vulneratus ac repulsus ex suis CXX circiter desiderauit. quo casu iritati foederati, cum maiore vi expugnationem tentaturi crederentur, Combaldus omni auxilij spe destitutus honestis condicionibus locum dedidit, persolutis ab oppidanis IIOIO aureorum, quae in obsidionis sumptus et sauciorum curam impensa sunt. Ianlij equitum turma praesidio imposita. inde Nogentum ad Sequanam ductum, quod IIII leucis hinc abest, moxque Andeloto venienti patuit, depensis II OIO aureorum; loco impositi Moninius et Paietus ambo praetorianorum cohortium duces. quibus locis firmatis Condaeus Rantium, quem Monterigoli reliquerat, reuocat, et pontibus abscissis ad se contendere iubet; ipse per Braium cum principe exercitus parte; Colinius, qui primam aciem ducebat, per Nogentum Sequanam transmisit: et Nogentum quidem desertum; Braij relictum aliquot delectorum praesidium est, quousque exercitus vlterius processisset. inde ad laeuam flexo itinere foederati Spernaeum ad Matronam tendunt, vbi treis dies commorati, dum Braij relicti milites ad exercitum salui rediissent, de pacis, de qua mentio iniecta fuerat, rationibus deliberare ceperunt. id astu a regina factum plerique credidere, vt Protestantes magnis itineribus in Lotaringiam tendenteis moraretur, et dux Andium, qui cum exercitu iam incedebat, eos adsecutus de summa rerum proelio decernere cogeret. missus ad eos Combaldus a regina ob id fuerat, consilioque inter foederatos habito, plerisque placebat pacis rationes iniri debere, iam belli, cuius principia minime votis respondissent, pertaesis, et caritate patriae ad futura mala exhorrescentibus. sed reclamabant, Io. Ferrerius Carnutum vicedominus, qui non ad pacem spectare aduersatios aiebat, sed hoc agere vt Protestantium consilia retardarent, et eos postremo ab amicitia suorum et externorum separarent, ac tandem. iniquo certamine secum depugnare cogerent: proinde abiicienda pacis consilia, vt intempestiua, donec se cum Germanis auxiliaribus coniunxerint, et regni copiis acceptis de summa rerum certari, aut aequis et honestis condicionibus transigi possit. haec Vicedomini sententia fuit. inuidiam tamen veritus Condaeus, si se a pacis rationibus alienum praeberet, et se quietis cupidum ostendit, et Combaldum spe rei conficiendae oneratum remittit, quem mox subsecutus Monterigolum regreditur, quo venturos a rege delegatos affirmauerat Combaldus; sed cum illi non comparerent, Condaeus statim ad suos reuertitur. ibi rursus inter duces consultatum quando nulla spes concordiae affulgeret, quid agendum esset: et Colinius manendum nihilominus censebat. nam si abirent, non eum abitum; sed fugam aut meticulosum receptum interpretaturos omneis: id ad existimationem pertinere, neque metuendum esse, si maneant, vt minus propterea Casimirus se viae dedat, cum audierit ipsos in vestigio consistere, paratos, si hostis adueniat, confligere. igitur ex primaria nobilitate delectos ad eum mittendos, qui rationem consilij sui explicent et excusent, quod non obuiam ei processerint: nam remansisse ipsos, vt aditus et loca ad transmittendos fluuios idonea seruarent: tantum veniret, et paratam venienti pecuniam sibi promissam persuaderet. contra disserebat Vicedominus, non posse dici fugere eos, qui ad accipiendas suorum copias properantes festinatione vterentur; in bellis honesta consilia haberi, quae vtilia, quaeque necessatia essent: nec dubium esse, quin si Casimiro cum auxiliaribus venienti obuiam non procedatur, quin et de contemptu queri, et Guisio et Aumalio annitentibus aut propositum mutare, aut transitu prohiberi possit, et si nihil horum interueniat, minime repraesentata in tempore, quae promissa est, pecunia, homines stipendio potius quam caritate stimulatos retro pedem relaturos: ita spem tam prompti ac necessarij auxilij omnino euanesceres; qua amissa, quid superesse, in quo praesidium aut fiduciam collocare possint? et haec sententia praeualuit. sed in ratione expediendi huius consilij rurfus variabatur. nam quo expeditius recedere possent, plerisque e re videbatur, solum
equitatum assumendum, et peditatum Nogenti, Braij et Ponte ad Sequanam per praesidia distribuendum: nam ita simul et celeritati, quae praecipue requirebatur, et peditatus saluti, quem itinere tam molesto hoc maxime tempore non fatigari intererat, consuli. verum Colinius contra disserebat, et peditatum per praesidia relictum manifesto exitio obiici aiebat, quippe locis tam infirmis, et quae ad primum hostium aduentum aut deditioni, aut, si recusarent, internecioni certae destinarentur. itaque cum in Lotaringiam proficiscendum sit, eo cum toto exercitu proficisci debere, sed modicis itineribus, qualiter in iusto exercitu fieri solet. ita vniuersorum saluti prospici, et quod petatur, confieri ex eoque consilio aliud simul commodum oriri, vt nimirum regij cum Protestanteis ita incedere videant, eos assequendi spe facile subsequantur, et Aureliani feminis pleni, ac multo praeterea milite firmati obsidionem, quam animo agitent, omittant: aduenturas interea ex Septimania et Aquitania, quae expectantur, copias, quibus et vrbs firmari et exercitus augeri possit. alij ducendum quidem peditatum, sed quam celerrime possit incedendum censebant, ne mora longiore interposita Casimirus aut se spretum, aut suis ob non persoluta stipendia impositam discedendi necessitatem caussari posset. et ita decretum a consilio fuit, edictumque, vt certa die omnes se ad viam pararent, eo ordine, vt Condaeus cum acie incederet, Colinius, qui primum cornu ducebat, subsequeretur; datumque negotium Andeloto, vt assumptis ex omni numero delectis scloppetariis, quib equi dati sunt, hinc inde excurreret, A. Valdraeo Moio cum leui armatura in vltimo agmine iusso consistere. In Allobrogibus, Prouincia, et Septimania mandatu Condaei delectus habebantur, rei demandata cura Iac. Cursolio Acierio, qui per Matiscones, Boios, Aruernos, Viuarienseis itinere facto cunctos, vt condicta die ad signa conuenirent, hortatus fuerat. Renatus Sabaudus Tendae comitis F. Sipetra vulgo dictus in Prouincia copias cogebat iuxta Cistertionem, quem locum Paullus Richiendus Mouentius ipsius iussu occupauerat. Ludouicus Podiensis Monbrunius in Allobrogibus militem conscribebat. iamque Allobroges ac Prouinciales conuenerant, eo consilio, vt quam magnis itineribus possent, inde ad Condaeum se conferrent. sed exorati ab Acierio, qui Nemauso et Monpelio ab oppidanis occupatis, arces in potestatem redigere constituerat, eo Sipetra, Mouentius, Senas, Barius, Cerestus, alij cum II OIO peditum ducunt, quibus Monbrunius se coniunxit, adiunctis secum IO CC. Allobrogibus venientibus mox Nemausiensis arx patuit. plus negotij fuit in Monpeliana expugnanda, quae in B. Petri aede iuxta Carmelitarum aedificata fuerat. ea CCC praesidio tenebatur, qui spe praesentis auxilij a Gulielmo Iousa Henrici Momorantij Danuillae prouinciae praesidis legato summittendi confirmati acriter resistebant. sed cum Protestantes intus fossam duxissent, qua et inde a defensioribus, inde ab auxiliaribus tuti erant, Ioüsa cum delectis copiis superueniens frustra fuit, tandemque obsessi post longa et saepius repetita leuia proelia deditionem facere coacti sunt. ita Monpelio omnino capto Sipetra cum suis retro Cistertionem redit, quod Bertrandum Simienem Gordium et Laurentium Maugironum illis locis in armis esse intellexisset. dum haec fierent, Vicecomites Burniquetus, Monclarius, Paulinus; Caumontius, Serinianus, Rapinus, Montacutus in Rutenis, Cadurcis, et ad Pirenaeum in Fuxensi principatu Albigensi et Laureacensi agro militem conscribebant, et cum ad VII OIO armatorum conuenissent recta ad Frontonis fanum ducunt, quod a regiis tenebatur, et late vicinam regionem infestabat. cum tormenta non suppeterent, suffossi muri accurrentibus vndique rusticis iniurias vlturis, factoque impetu munimentum captum, in eoque magna praesidiariorum strages edita, priuatis odiis militarem licentiam accendentibus. inde se copiae victrices cum Acierio coniungunt, qui vicissim exoratus ab Allobrogibus, vt mutuam operam ipsis nauaret, ad Marcellini fanum, quod iam a Gordio et Maugirono obsidebatur, cum omni exercitu tendit, facto per Spiritus fanum itinere, vbi Rhodanum transmittere instituerat. sed cum milites aliquot Auenione profecti pontis turrem occupassent, et nauigiis duobus armatis infestum amnem transeuntibus facerent, foederati ibi tantisper subsistere coacti sunt, dum munitione Auenionenseis deturbassent, qui initio arcem pontis immisso puluere
corrumpere moliti, vbi non procedere conatum senserunt, nauigiis conscensis locum deserunt, et ad vrbem se recipiunt. foederati interim Marcelli fanum, quod haut longe hinc abest, aggrediuntur, primoque appulsu cum Senatis filius interfectus fuisset a praesidiariis, vltione ardentes oppugnatores vim adhibent, et oppido capto CC in eo repertos milites trucidant. inde ad suos reuersiin Delfinatum transeunt, vt fani Marcellini obsidione Gordium et Maugironum auerterent, qui aduentu eorum cognito mox discessere, et se quod numero inferiores scirent, Gratianopolim contulere. In Boiis, Aruernis, Forensi, Matisconensi ac Belliiocensi agro Poncenacus et Verbelaeus Condaei nomine III OIO peditum, IO equites conscripser ant, eisque ad Pacauderiam mense VIIIbri vt conuenirent, edixerant. quae copiae vbi venere, variatum in consilio sententiis fuit, ad Condaeum recta contendere, an se cum Prouinciae et Septimaniae aut etiam Aquitaniae copiis aduentantibus coniungere deberent. tandem expectari placuit, dum illis aduentantibus se adiungerent, quo tutius coniunctae incederent. ne tamen interea nimia mora dilaberentur, in Matisconenseis, Dumbares, ac loca circumposita duci placuit. eo consilio Cluniacum itur, quod se pretio persoluto mox redemit, dimissis Protestantibus captiuis, qui mox se foederatis adiunxere. dein contra Ioannis fanum versus impetus, quod a Charongerello tenebatur. resistentib. op pidanis vis facta, et succedente moenibus hoste, portis accensis, scalae pluribus locis admotae, tandemque captum oppidum, nec citra sanguinem direptum. quo facto cum rursus Pacauderiam Poncenacus rediisset, consilio aduocato deliberatum fuit, quo ducendum esset, et Poncenaco instante, vt retro in Allobroges tenderent, et se cum Acierij exercitu coniungerent, haec sententia vt tutior vicit. sed Louesius, qui Matifconem occupauerat, et inde crebris excursionibus vicina loca infestabat non sine priuato emolumento suo, adduci non potuit, vt socios sequeretur, quantumuis de ineuitabili exitio aduentantibus Niuernij copiis praemonente eum Poncenaco. nec eius verbis euentus defuit. verum ipse ante aduersam fortunam passus, exitium, quod Louesio impendere prouidebat, euitare minime potuit. nam cum per Segusianos incederet, eo ordine, vt Verbelaeus cum CCC equitibus et IO C scloppetariis primam aciem duceret, ipse cum IO CC peditibus, et C equitibus subsequeretur, Montareus in Boiorum praefectura Nemorosij legatus et Camerae marchio Aquitanicas copias, quae illac ducibus Terrida, Valeta, Monsalesio ad regem tendentes iter habebant, rogant, et obtestantur, ne pulcerrimam rei bene gerendae occasionem e manibus eripi sibi patiantur: haut longe hinc Poncena cum et Verbelaeum fugientibus quam pugnaturis magis simileis incedere; si eos adsequantur, primo conspectu regiorum territos sine vllo certamine dissipatum iri: et inde terrorem ad longinquiores prouincias peruasurum, moramque, quominus coire et coniunctim auxilio suis laborantibus succurrere possint, allaturum. persuasi illi retro pedem referunt, et numero potiores ad Champolium iuxta Segusianorum forum Poncenacum assecuti, nam longius processerat Verbelaeus, nequicquam se ad defensionem parantem fundunt, Villenocio ordinum ductore occiso, et CCC circiter scloppetariis, signis item fere omnibus captis: reliqui pedites cum se maceria inclusissent, postremo vitam pacti, et fide data non militaturos, dimissi sunt. Poncenacus vix elapsus, se cum Verbelaeo suis ferius auxilio veniente coniunxit. tum mutata incedendi ratio, et paruis agminibus dispertiti, ne ab insequentibus interciperentur, in viam se dant: quod vt prudens consilium, ita ex euentu damnosum fuit; plerisque inde capta occasione dilabentibus, ita vt ex toto illo numero vix CXX equites superfuerint, a quib. fide accepta, a signis non discessuros Poncenacus et Verbelaeus Amandi fanum in Aruernis, et inde per Viuariensem agrum deuiis itineribus postremo Valentiam Cauarum peruenere. iamque Niuernius accepta a Pontifice pecunia cum copiis, quas ex Subalpina prouincia adducebat, montib. superatis Gratianopolim venerat; qui mox Pocenaci augurio fidem fecit. in eius exercitu erant VI signa Italorum ducibus Alexandro Purpurato, Camillo Artilleria, Io. Petro Nauarra, Droco Riano, et M. Antonio Rosso, quibus accesserunt II Gallorum praetorianae, quarum vni praeerat Gnuxius, II item Gallorum ductore Bellagardio,
et III aliae veteranae ducibus Corbone, Tillareto, et Insulano seniore. praeterea ipsius Niuernij, Caroli Biragi, et Iulij Centurionis alae. iis se adiunxere legiones Francisci Bellomontij Adretij, de quo superiore bello crebra mentio, et qui Protestantib. relictis ad regiorum partes se applicuerat; Maugironi item et aliorum, ac postremo VI OIO Heluetiorum nuper conscripta, quae omnes copiae simul XIIII OIO bellatorum efficiebant. cum his Niuernius, postquam Lugdunum venit, acceptis aliquot machinis, Matisconem, a cuius praesidiariis Lugduno multum incommodabatur, expugnare decreuit. ad Louesium se contulerat Claieta iunior, et plerique ex nobilitate, qui praefecti virtute confisi ibi consistere, quam ad Condaeum, sicuti iubebatur, contendere malebant. Matisco Arari impositus, quem et ponte, vnde in Segusianos transmittitur, frenat, a meridie et oriente amne clauditur, ab altera parte in occidentem et VIItrionem porrigitur, collibus vitiferis interiectis, in quibus Heluetij consederant. Niuernius ad eam inter fluuium et turrem porcariam verberationem instituerat; sed maior impetus interiecto amne factus a Sanlaurentiano suburbio, quod Camberius insederat. CI. Saulius Ventosius prouinciae praesidis legatus hospitium ad partem, quae S. Antonij portam respicit, sibi delegerat. tandem post Sebusianam portam, dirutam, puluere tormentario deficiente, Louesius prid. Non. Xbr., vbi aliquot dierum obsidionem sustinuit, inuitis plerisque ex nobilitate vrbem Niuernio dedidit, qui inde in Campaniam descendit, copiasque Andino tradidit. haut multo post certior factus Henricam Cliuensem vxorem ex puerperio grauiter aegrotare, dum officiosius quam cautius rapto delectorum LX agmine ad eam tendit, iuxta Donzium suae ditionis oppidum, in praesidiarios Antranij, quibus Bellomontius Condaei nomine praeerat, incidit: ibi cum Burgoinum, qui praecursores ducebat, fudisset, superueniente Bellomontio cum LX circiter equitibus restitutum certamen, tandemque hostis in fugam versus, sed grauiter in genu vulnerato Niuernio ipso; quo ex vulnere, quandiu vixit, debilitatus, nunquam iniuriam a fuae ditionis hominibus acceptam ex animo deposuit. verum id mense Februario insequenti accidit. dum haec in locis remotioribus geruntur, Andinus comeantibus hinc inde de pace nunciis hocagebat, vt foederatos ea spe remoraretur, et interim eos adsecutus ad vniuersum certamen adigeret. sed casus incidit, qui damnosus quidem foederatis, sed maioris cladis vitandae caussa extitit. id autem inter inducias, quae tempore colloquij triduanae pactae fuerant, accidisse scripsit Fr. Lanouius. Bosius, Blossetus, ac Clerius haut longe a Catalauno hospitium sibi delegerant in Sarraniae pago, dumque cui arx seruanda, quibusve pagus custodiendus obueniret, inter se altercarentur, infrequentibus ob id stationibus, superuenit Brissacus cum peditatu, assumptis praeterea delectis equitibus, et aditibus duobus quibus arx adibatur, insessis; heic Bosius cum metatore hospitiorum fortiter se opposuit, sed perforata ictu scloppeti manu, et vndiquese dilapsis sociis cinctum ac desertum sentiens, per scalam posticam euasit. captus Clerius cum aliis Bosius: vulneratus et Blossetus cum XV nec amplius equitibus pudore prohibiti, non iam ad suos, cui enim vsui post tantam cladem acceptam? sed Autissiodorum, cui Bordius non satis bene affectus oppidanis praecrat, profecti sunt; quod aduentu suo firmatum ad proximam vsque pacificationem tenuerunt. heic errorissui casu moniti foederati mox se in viam dederunt, et Catalauno ac Matrona ad dextram relictis Michaelis fanum infraVirodunum peruenerunt, ibique Mosam transmiserunt, et ita periculum vniuersae cladis, quod diuturniore mora exercitu regio adueniente, proculdubio adiissent, leui hoc infortunio luerunt. nam interea Andinus, cui praecipui belli consiliarij attributi fuerant Nemorosij et Longauillae duces, Arturus Cossaeus E. T., Gaspar Saulius Tauanius, Sebastianus Lucemburgus Martigius, Franciscus Carnaualetus iuuentae Henrici moderator, Lossius, iam magnis itineribus aduentabat, cum hoste, si eum adsequi posset, de summa rerum confligere paratus; sed siue praecipitata Brissaci pugnandi auiditate, siue gloriae, quam aliis communicatam nolebat, vanitate effectum est, vt consilium de hoste intercipiendo exitum non habuerit. eo tempore in Andini castra venit Ioannes Arembergij comes praecipui nominis dux
ab Albano summissus cum OIO IO equitibus et delecto comitatu; eaque accessione non mediocriter auctus regius exercitus; nec tamen intermissum de pace ceptum negotium, vltro citroque semper comeante Telignio iuuene prudentia et ingenio supra aetatem admirabili, quem postea ob egregias virtutes Colinius in generum sibi asciuit, missusque Combaldus fuerat XIII Kal. Ianuar. cum scripto, quo de capitibus propositis et controuersiis vt commodius conueniretur, rex assentiebatur, vt Condaeus per Cardinalem Castellionaeum, Rupifulcaudium comitem et Buchauanium agere posset, eisque vt ad se venirent, data fide cauerat. secundum haec Castellionaeus cardinalis cum aliquot ex nobilitate, nam postea placuit vt Rupifulcaudius et Buchauanius in exercitu manerent, Ambarum, et inde Catalaunum venit: quo postridie regina quoque cum Borbonio, Lotaringo et Guisio cardinalibus venit. ibi cum Castellionaeus Condaei nomine foederatos condiciones a rege oblatas accipere paratos diceret, tantumque petere, vt quaedam in iis obscura et ambigua amplius declararentur, eaque in re diligentia adhiberetur; nam per bellum portalicentiae, caedibus et rapinis aperta, vniuscuiusque diei moram regno amplius C aureorum OIO constare: ceterum id semihorae spatio explicari posse. regina respondit, rem tanti momenti esse, vt de ea rex iam maior cognoscere et ex consilij sui sententia statuere debeat, nec aliter, quam coram ipso et per ipsum expediri posse. proinde iubet, vt ipse ad Vicenarum castrum se sistat, securitate promissa, iussoque Ioanne Blosseto Torcio velleris aurei equite eum cum XX regij corporis stipatoribus tuto deducere. vbi ad locum condictum venit Castellionaeus cum Iacobo Broliarto Lizio sibi proxima cognatione coniuncto, Franc. Raffinus Poto Aginnatum praefectus ei nomine regis iniungit, ne cum Parisiensium quoquam verba continuaret. Regina interea Lutetiam diuerso itinere venerat, Lotaringo et Guisio Cardinalibus Remos Catalauno contendentibus. triduo post Ioannes Moruillerius et Ludouicus Sangelasius Lansacus ad Castellionaeum missi, qui cum eo agerent. ille initio repugnare, et nisi rege praesente acturum se palam pernegare, ita enim reginam Catalauni voluisse. Moruillerius contra vrgere, vt ageretur, spe facta, vt in regis praesentia cetera transigerentur, sed negotium interea inchoandum et explicandum. itaque primo conuenit, vt Aurelianense edictum multis ac variis modis labefactatum ante omnia integrum restitueretur, et condiciones in eo appositae nondum impletae executioni mandarentur; quae in eo detracta aut mutata essent, in praesens et in futurum reuocarentur. conuentum item ad maiorem securitatem, vt edictum in omnibus regni curiis postulante cognitore regio promulgaretur, locumque haberet, donec ab vniuersali, sancto, libero, ac legitimo Concilio de re tota decerneretur: quibus actis restabat, vt de interpretatione quorundam illius edicti capitum ageretur, quam coram rege fieri debere sibi persuaserat Castellionaeus. postridie rursus ad eum missi Christophorus Thuanus Senatūs princeps, eique adiunctus Renatus Balietus eiusdem Curiae praeses, homo bonus et Coliniis non ingratus, quos cognatione contingebat. id vero ille eo pertinere arbitratus, vt mutatis subinde personis res negotio in longum extracto nullum finem sortiretur, agere recusauit, et ita triduum inutiliter exiit. tandem regina ad Paullinorum eremitarum fanum, quod propius ab vrbe abest, Castellioneo venire iusso processit cum Cardinali Borbonio. heic cum de pace agi non satis esse diceret, nisi rationes aperirentur, quib. effici posset, ne bellum sopitum semel amplius deinceps recrudesceret, super eaque re consilium ipsius Castellionaei exquireret; ille nihil cunctatus, Quando, inquit, nihil metu, exiliis, multis, suppliciis hactenus profectum est contra Protestanteis, quos contra damno ac morte ipsa creuisse, ac vireis nouas sumpsisse constat, bellique omneis pertaesos quieta consilia amplecti tandem oportuit, non alia eius stabiliendae tutior ratio videtur, quam si pax constituatur, quae aequabili iure cunctos nullo religionis discrimine contineat, rexque pro insita bonitate honores, beneficia, magistratus ita inter omneis distribuat, vt id arbitrio quidem suo, sed iure facere videatur. vt autem omnem diffidentiae suspicionem amoueat, externa auxilia et nouos delectus toto regno dimittendos esse, quorum metu Protestantes hoc vltimo motu, cum se aliter vitam ac fortunas tueri non possent, ad arma confugere coacti
sunt. ita firmam pacem, nec aliter, constitui posse, neminemque deinceps, vel ex nobilitate, aut alio ordine, domo pedem elaturum, si et conscientiis libertas, et vitae, fortunis, ac dignitati securitas constet. id vel ex eo patere, quod innumeri harum rerum penuria ad Condaeum, quem vix ex nomine norunt, nullis alioqui beneficiis ab eo affecti, neque quidquam ab illo sperantes cottidie confluunt, domum quisque suam reuersuri, vbi regis beneficio id se citra discrimen habere compererint, quod ab armis cum periculo mutuari coguntur. ea verba cum scripto excepisset Florimondus Robertetus regi ab epistolis, regina de iis cum rege se acturam pollicita discedit. postridie Moruillerius ad Castellionaeum remissus XIII Kal. Febr. cum regis responso scriptis mandato, cuius summa haec erat, rationes a foederatis propositas ad veram ac sinceram pacem firmandam non satis certas videri; quippe cum ex fide eorum pendeant, qui eam iam violauerint sumptis armis et externis auxiliis auctoritate priuata in regnum immissis, contra quam edicto Aurelianensi cautam sit: proinde mirari regem, cur acceptis a Combaldo capitibus, cum sibi satisfactum iis abunde dicerent, non statim Germanos auxiliareis dimiserint, cum illis praesertim capitibus ita cautum esset. deinde scrupulum haerere regi Meldensis motus occasione, nec adduci posse, vt factum aliter interpretaretur, quam coniurationem in se suamque personam a foederatis initam; his de rebus regem velle ac iubere, vt ante omnia sibi satisfiat. ad haec Castellionaeus scripto respondit, quod postea publicatum fuit: Condaeum ac foederatos necessitate adductos suae tutelae caussa arma sumpsisse, quod nisi fecissent, futurum vt aduersariis permissa impune in ipsos grassandi licentia, regnum pessum iret. proinde non posse dimittere copias auxiliareis, quas eadem necessitate compulsi contra tot externas ab inimicis in Italia, Heluetia, Belgio conscriptas parauerint, nisi aut animas ponere, aut regnum deserere optarent. nec tamen recusare, si res in pristinum statum restituantur, quin et arma deponant, dimissis pariter Italis, Heluetiis, et nuper ab Hispano summissis ad se delendos copiis. quod ad Meldensem motum spectat, protestabatur et Condaei et foederatorum nomine, nunquam de coniuratione in regem aut suos cogitasse, et malle se millies mori, quam vt quidquam tale in animum inducerent: eo se consilio Meldos venisse, vt quam demisse possent, regem supplices orarent, reuocaret sententiam instigantibus inimicis in ipsos et omneis, qui de religione emendanda protestantur, latam, et executioni proximam; contra quos solos, inimicos nimirum suos, arma sumpserint, non autem contra regiam maiestatem, idque se armis aduersus contrarium asserenteis tueri paratos ostendebant. quapropter rogare regem, Condaeum ac socios in suam gratiam reciperet, illos pro optimis, obsequentissimis ac fidissimis subditis haberet, concessa plena ac pura conscientiis libertate, religionis libera functione, vitae, bonorum ac dignitatum securitate. nam paratos eos extrema potius subire, et quidquid tandem de se Deo decernere placuerit, exspectare, quam vt in inimicorum suorum, hoc est, regis ac regni hostium manus veniant, et ex eorum arbitrio ac voluntate pendeant. ita pacis negotium omnino euanuit, et omissum interim hostem insequendi consilium, non sine aliqua Andini consiliariorum inuidia, occulte Protestantibus, sicuti ab aemulis iactabatur, fauentium. in iisque praecipue designabantur Arturus Cossaeus E. T., et F. Carnaualetus vir fide, modestia, et morum incorruptorum laude cum paucis comparandus, quem alij, qui postea in eius locum successerunt, quo facilius iuuenis principis ingenio abuterentur, amotum cupientes iam tum calumniis impetebant. vbi vero foederati in Lotaringiam venere, qui Io. Casimirum cum auxiliaribus copiis aduenisse sibi persuaserant, postquam nusquam comparere viderunt, diuersi fremere, vt quisque irae aut desperationi proximus, varie affici: tum non occulta in duces murmura exaudiri, quae tamen inde Condaei, vt erat natura laeta et humanis ac festiuis sermonibus, inde grauibus Colinij increpationibus momento repressa sunt, nec amplius, quam quinque dies ab exercitūs aduentu exierunt, cum Casimirum prope esse affertur. mox versa in gaudium tristitia, pugnandi alacritate desperationi succedente. quae tamen statim rursus mutauit. nam Condaei procuratores fidem obligauerant, statim atque Germani ad foederatos venissent, C aureorum
OIO militi numeratum iri, cum tamen Condaeo ac sociis vix pecunia ad cottidianos rei domesticae sumptus suppeteret. in has angustias igitur redacti Condaeus ac Colinius, quicquid auctoritate, oratione, arte apud socios potuerunt, id omnino in hoc expediunt, vt quisque de suo in rem tam necessariam et ex qua salus publica pendebat, conferret. ipsi exemplo suo proceres supellectile argentea, gemmis, ac monilibus vltro prolatis ad idem faciendum excitarunt. maius negotium fuit in iis, qui praedae assueti, rapere quam donare mallebant; qui tamen pudore victi, et pastorum adhortationibus incitati, in collationem postremo consenserunt, exemploque grassante milites ac lixae etiam certatim siue aemulatione siue lasciuia et liberalissime et largissime, supra quam credi potest, pecuniam contulerunt, ita vt ex hac crogatione circiter XXX OIO aureorum corrasa sint, qua summa, quantumvis tenui, placati sunt pro tempore Germani, animum potius in tali necessitate, quam rem aestimantes, annitente praecipue Io, Casimiro, qui ex ponte-Mussitano, vbi Mosellam transmisit, mox ad Regem literas dedit, et se non priuati emolumenti ergo, sed ob eorum defensionem, qui secum eandem in religione doctrinam amplectantur, in Franciam venire testabatur, retro pedem referre cum suis paratus, si per regis benignitatem de conscientiarum libertate, de publica religionis professione, vitae, fortunarum ac dignitatum securitate idonee ipsis caueatur. cum Casimiro venerant Barbij comites fratres duo, comes Hotius, Ioannes Bleichardus Lanschadius ipsius Casimiri legatus, Volfangus Falkeurodius castrorum praefectus, Christophorus Volfendorfius equitatūs praetorij dux, Theodoricus Vosenbuchius VI alarum legatus, Volfangus Barbij comes, Christophorus Malspergius, Theodoricus Schonbergus singuli OIO IO equitum duces. peditatui praecrat Ioannes Sebaldus Siglingerus. in exercitu autem erant omnino VI OIO IO equites, III OIO peditum, IIII mediocria tormenta cum bellico apparatu. Condaeus accceptis nouis copiis recta Lutetiam ducere statuit, belli arcem, vt regios armorum pertaesos maturius ad pacem amplectendam cogeret. sed vt in exercitu, qui modica impedimenta secum trahebat, et stipendio carebat, et omni apparatu fere, qui ad annonam comportandam vsui est, destituebatur, ad haec infestis passim vrbib. et opidis et aduersa tempestate, multae difficultates occurrebant, quae sollertia ducum et ipsa necessitate postremo superatae sunt. nam a Colinio belli prudentissimo duce prouisum, vt carri a priuatis in publicum vsum ad portandam annonam commodarentur, per singula equitum, quae XL erant, vexilla singuli seu furnarij seu pistores essent, et equi onerarij duo: pistores autem cottidie, simul ac ad hospitiumventum erat, panem coquebant, qui mox inter peditum cohortes distribuebatur; ex opidis obuiis, quae comeatu tunc abundabant, vbi ea in eorum potestatem veniebant, annona seponebatur; aliae vrbes, quae nullo praesidio tenebantur, vt se a praedae et incendij periculo eximerent, sponte annonam subministrabant, quae curae huic praepositis in exercitūs vsum dabatur: his accedebant et praedae, quibus necessitates priuatae militum supplebantur. sic enim censebat Colinius, et vulgari dicterio subinde inculcabat, in formando huiusmodi monstro, sic exercitum in bellis ciuilibus vocabat, a ventre incipiendum esse. nec minus in incedendo et hospitiorum metatione difficultatis suberat. nam et laxius hospitia assignabantur contra militarem disciplinam, vt vnde viueret, militi suppeteret, et tecto ab iniuria temporis hieme aspera defenderetur. peditatus bifariam per hospitia distribuebatur, pars in primo cornu, pars in secunda acie collocabatur, equitatus per circumpositos pagos distribuebatur, vt si quid inopinati accideret, cuncti ad primorum ducum hospitia conuenirent, et si impetus ad cuiusquam hospitium fieret, praesto essent. inter equitum turmas crebri equites scloppetarij admisti erant. hospitia vero fossa et tumultuariis operibus sedulo muniebant, vt si ab hoste obsiderentur, tantisper se defendere possent, donec a suis auxilia accurrerent. vt vero in hospitiis, sic per turmas diuersi incedebant, condicta omnibus copiis hora loco commodo, quo hospitia assignabantur. in primo cornu, quod hostem a fronte habebat, leuis armatura collocata erat, quae IO C equitibus delectis constabat, ac totidem scloppetariis equitibus cum parcissimo comitatu. ita incedentes inter Ionuillam et Caumontium praesidiariis egredientibus
crebro lacessiti in Lingonibus Matronam transmittunt, et inde per Heduos iter facientes ad Sequanae fontes peruenerunt. ibi Itali, quos Ludouicus Gonzaga Niuerniorum dux ducebat, et per loca vicina disposuerat, vt tranimissuris illac Protestantibus impedimentum et moram afferret, hoc commento vsi sunt: murices et clauos acutos in flumen clam mittunt, quibus transeuntium equis vulneratis ipsi lapsantibus equitibus superincumbentes eos nullo negotio caederent ac delerent. sed minime astus processit. nam primi, qui vadum tentaturi aquam ingressi sunt, cum periculo suo dolum deprehendissent, antequam ceteri transirent, rastris flumen purgari curauerunt; quo facto facile numero superiores amnem transmiserunt, frustra se opponentibus Italis; ad quos insequendos Condaeus, qui ad Ancium Francum erat, Theodoricum Schombergum cum legione sua misit, isque cum iis congressus plerisque caesis reliquos in fugam vertit, duobus vexillis inde ad Condaeum relatis, et ob rem bene gestam torque CC aureorum pondere a principe donatus fuit. inde Autissiodorum versus iter capiunt, cui Bordius praeerat, sed cum is ob multa licenteracta oppidanis summe inuisus esset, inde exorato ab ipsis Condaeo amotus, et in locum eius Guerchius suffectus est. peruicere tamen Bordij apud principem suasiones, vt Creuantium, quod est ad Igonnam oppidum per se diues, et quod multis receptaculum praebebat, duceretur: nam inde magnam praedam ad necessarios exercitus sumptus contrahi posse. dum obsidio vrgetur, gnauiter se defendentibus oppidanis, de vexillifero alae equitum Condaei ad Irancium occiso affertur, quod est municipium infra Creuantium alae illi pro hospitio assignatum. eo mox Becus Burrius cum legione sua missus, qui de rusticorum temeritate poenas sumeret; sed resistentibus illis, et post admissum facinus ad extrema se comparantibus maiore vi opus fuit. ita omissa Creuantij obsidio et tormenta inde deducta, quibus ad Irancium admotis et ruina facta impetus a Burrianis factus est, quos delecti ab Armano Claromontio Pilio adducti Vascones subsecuti sunt. locus captus et incendio ac ferro vastatus tam acri vltionis sensu, vt cruor passim per vicos inundaret, ambiguumque relinqueret, maiorne municipum temeritas, an obsidentium immanitas esset. haut longe hinc Igonna et Cura superatis, Blenaeum et Castellionem ac Montargirium itum, vbi rursus Loniam amnem exercitus transmisit: iamque laxius porrectae copiae in Belsiam descendere, vnde Condaeus Aurelianum petiturus erat, vt copias, quae ex Septimania Allobrogibus et Aquitania illuc conuenerant, ac tormenta simul et bellicum apparatum acciperet. de quibus antequam vlterius progrediar singillatim quaedam dicenda veniunt. in Pictonibus cum regij in agro excurrere inciperent, Cacoderius foederatorum nomine se opposuerat, et duos ex nobilitate duces, qui Vidi Callonij Ludensis comitis mandatu copias conscribebant interceptos occiderat. ad Mareolium iam IO equites conuenerant, locum situ et arce munitum, Loio amni impositum, vt inde ad Condaeum se conferrent, quod vbi Ludensis praeses prouinciae cognouit, principiis obuiam eundum ratus, antequam copiae in maiorem numerum excrescerent, eo cum VI equitum vexillis et peditum legione statim proficisci statuit, dispositis per frequentiores pagos muro cinctos, quos vulgo burgos vocant, ducibus, qui aditus seruarent, et cuncta infesta Protestantibus facerent, suamque equitum turmam cum leui armatura praemittit, ducibus Marcussio legato, et Freselerio alae signifero. ipse, vbi Herminiae fanum venit, quod a Mareolio haut amplius II leucis abest, turmam equitum emittit ductore Albergementio notho ex Voluirensi siue Rufecensi familia, qui armatos dedere se et positis armis domum discedere iuberet, intereaque locum et tempus obseruaret, si quid in hosteis moliri posset. Cacoderius per praefecti absentiam copiis praeerat, qui non expectato, dum ille de re tota certior fieret, cum iudicaret locum tot hominum minime capacem esse, facile suis persuasit, vt periculo certo praeuertentes de re ceptu cogitarent. itaque nocte insequenti in viam se dant, et summa celeritate Talmundum petunt, locum paludib. cinctum, ac mari proximum, ideoque accessu difficilem. sed mox fatiscentibus corporis viribus animus quoque eos destituit, nec dum ex fuga seu receptu collecto spiritu abiectis armis quisque, quo visum fuit dilabuntur; pars magna Rupellam migrauit, quae nuper in
Protestantium potestatem venerat. in ea Fabius Santerminius summum armorum imperium Condaei nomine tenebat, compluresque ad eum vndique confluebant, securitatem et locum quieti ac commercio opportunum quaerentes. tunc et cepta vrbs muniri, et loca vicina a Protestantib. occupata siue intercepta, vt Retensis insula et Maranensis peninsula et aliae maritimae arces et oppida, quod illis facile factu fuit, cunctis ad eorum religionem illis in locis inclinantibus. quo facto cum prouiderent, tot animis vix suffecturam vrbis annonam, nisi habetent, vnde circumpositam regionem contra Ludensis excursiones tueri possent, III equitum vexilla conscribunt, et scloppetariorum aliquot cohortes, Maranensis arcis firmandae caussa, quae veluti in Pictonum inferiorum faucibus sita est; tum vt inde inferius Lussonum versus et Gemmae fanum omni ad victum re toto eo tractu abundantissima loca descenderent. Lussonum olim, vt et Malleacum, ditissima coenobia episcopali dignitate a Ioanne XXII Philippi Valesij temporibus decorata, cum tunc muro et fossa optime munita essent, Anglorum bellis moenibus nudata sunt, nihilque praeter templum, quod structura cum sumptuosissimis totius prouinciae certabat, in ea ciuitate firmum aut munitum superabat: in illud confugerat plebs, et aliquot regij milites duce Cantoclaro sacrifico, qui aggredienteis Protestanteis aliquanto tempore morati, quosdam etiam ex illis interfecerunt. qua re iritati Bocellus et Siluagius prae cipui Protestantium duces maiore vi inuecti templum et circumpositas porticus per rumpunt, obuiis quibusque iugulatis. Cantoclarus, qui ictu tormenti amputata laeua manu, altera tam certos ictus librabat, vt quoscunque oculis collimaret, eos praesenti peste conficeret, tandem captus, et accedente ad vltimum ludibrio strangulatus et ignominiose post mortem habitus est. ita capto ac direpto Lussono Bellus ordinum ductor Rufus cognomine cum XX delectis Gemmae fanum progreditur: dumque praedae quam suorum salutis magis sollicitus licentiose grassatur, a Saugrio et aliis a Ludensi summissis, qui ad Popellineriam a stationariis minime conspecti processerant, interceptus, lasciuiam pauore subito excipiente statim se dedidit, et iam data fide Rupellanis auxilio superuenientibus errorem emendare non potuit. inde Protestantes praedis abactis ad sua se recipiunt, Maranensi arci praeposito Siluagio. Ludensis eodem die ad Herminiae fanum se contulit, copiasque per vicina praesidia Fontenaij, Niortij, Mareolij, Lussoni, et ad Herminiae fanum distribuit, quae belli gerendi occasione nullum non genus saeuitiae ac libidinis in rusticam plebem soluta militari disciplina exercebant. In Aquitania B. Monlucius prouinciae praeses statim post Meldensem tumultum celeritate summa vsus Lactoratum Nouempopulaniae primariam ciuitatem et Armeniaci principatūs caput occupauerat, Astaraco Fontralio, qui arcem tenebat, et propter religionem suspectus erat, inde eiecto, et in eius locum Cassiano suffecto: mox eadem celeritate proceres euocatos adhortatur, vt in tali tempore regi reginaeque laborantibus adessent, et periclitanti patrix operam fidelem impenderent. erant omnino IIII vexilla cata phractorum equitum ductoribus, Hectore Pardaillano Gondrinio, Io. Nogareto Valeta, Masseo, Bazordano, VIII equitum scloppetariorum turmae, XL peditum signa, quibus praepositi Santaurentius et Fabianus eques Hierosolimitanus ipsius Monlucij filius. a recepto Lactorato vix XXIX dies exierant, cum non solum omnes copiae vndique periculo regis inuitatae conuenerunt; sed in itinere Ratiastum vsque Lemouicum processerunt, quo et eos prosecutus est Monlucius parens, obsecrans et obtestans, vt nulla mora interposita ad regem contenderent; vniuersis cum summo imperio delectus a Monlucio Lomanius Terrida qui praeesset, vt aetate senior dux, eique suffectus Gondrinius, fremente Iacobo Valaquerio Monsalesio, homine magni sed ambitiosi animi, qui cornu primum ducere iussus, vix placari potuit. tam gnauae ac diligentis operae haut aequam gratiam tulit Monlucius, Henrico Fuxio Candala ante oculos ipsius Burdigalae et Burdigalensis praefecturae summo cum imperio Annae Momorantij soceri commendatione praeposito, et ita Aquitaniae prouincia, cuius vniuersae Monlucius praeses erat, nobilissima sui parte deminuta. is vero Aginnum Nitiobrigum concessit multum querens, et crebris apud reginam literis de iniuria sibi facta expostulans, donec a rege literae venerunt post Momorantij
mortem, cum gratia semel Candalae facta honeste reuocari non posset, quibus ei in solatium delibatae potentiae belli in Santonibus gerendi et Rupellae obsidendae cura committebatur. is igitur ne nihil ageret, quanquam et pecunia in id destinata non repraesentaretur, quippe Tolosa, Burdigala, et aliis locis remotis petenda, nec tormenta, quae Condiuicino Namnetum summitti debebant, adueherentur, Macarij fanum venit, vbi cum Gabriele Caumontio Lausunio nobilitate primario viro collocutus et vicinam nobilitatem adhortatus, ne tali tempore, sibi deesset, Madaillanum alae Lausunij signiferum cum equitatu praemittit, eique a diungit scloppetariorum equitum turmam, ductore Verduzano Vasatensium praefecto; cui rursus attributae Nabrunij, Theodiae et Mauganzij cohortes; interim data cura, ne quid hostis a tergo moliretur, Rogerio Sanlario Bellagardio, vt per suam absentiam in Conuenis, Bigerronibus ac limite, et Benearni pago propinquo excubaret; Nigropellicio, vt Virodunensem ac Ripensem iurisdictiones tueretur; Valetae Cornussono seniori, vt Rutenis praeesset: missis item IIII peditum cohortibus in Cadurcos, qui Vicecomitum, si quid mouerent, conata impedirent. Madaillano imperatum fuerat, vt quanta posset celeritate Mediolanum Santonum nusquam intermisso itinere contenderet; et siquidem Maranenses adhuc ad Seuerini fanum essent, sumpto cibo mox eos aggrederetur, ac si vincerent, omneis ad vnum trucidaret. nam sic fore, vt ceteri fere rustici metu territi arma ponerent, diffugientiumque pauor ad Rupellanos vsque peruenitet. nec segniter imperata fecit Madaillanus. nam Marennenseis loco praedicto nactus nullo negotio cecidit, III signis captis; ac sexto post die Monlucius Marennas venit cum Iacobi Scarsij Meruillae ala equitum et parte Iarnacij alae: nam ceteri fere Protestantium caussae addicti ad Condaeum transfugerant. ibi Antonium Pontium Santonum regulum et harum insularum dominum obuiam habuit. peditatui praeerat Lebero Monlucij cognatus, praefecti castrorum munere fungebatur Verduzius. mox et Ioannis fanum venit Ludensis, et de ratione belli gerendi cum Monlucio egit, dum interim Pontius Oleronem et Aluertensem patrimonialeis insulas Monlucij aduentu territas in potestatem redegit. superabat Retensis insula in qua iuxta templum et in litore crebras munitiones oppidani excitauerant; delecti ad eius expugnationem ex omnibus copiis IO scloppetarij, quibus et Lebero praeerat, et omnes ordinum ductores qui Broagio soluerunt aduersa tempestate, cum qua die noctuque luctati, tandem cum exscensionem vento et a iaculatoribus in litore dispositis repulsi facere non possent, Lebero imposito in nauigio, quem cum onerariis aduexerat, milite, insulam circumire institit, et a tergo, qua rupibus praealtis clauditur, pedem in terram ponit, continuoque ad munitionem maiorem prope templum, quae vnius horae itinere illinc aberat, contendit, eamque diuersis partib. improuiso adortus capit, et cunctos in ea repertos iuxta Monlucij mandatum nulli vitae gratia facta iugulat. quo facto territi insulani ceteras munitiones deserunt, et nauigia obuia nacti, tumultuarie inde Rupellam abeunt. haec summa rerum a Monlucio in Santonibus gestarum fuit, plura gesturo, nisi eum pecunia praecipuus belli neruus defecisset, aut pax interim facta reuocasset. dum haec in Aquitania geruntur, Poncenacus, qui se cum Verbelaeo et Champolianae cladis reliquiis ad Acierium deuiis itineribus receperat, cum instaret, vt sine mora cuncti coniunctim in viam se darent, et ad Condaeum contenderent, Acierius a popularibus exoratus, eos deserere noluit, cum prouincias eas praesidio nudatas non relinqui maxime Condaei interesse diceret. is igitur antequam ex Allobrogib. discederet, ne quid regij se absente in Prouincia molirentur, Andreae fano, quod est oppidum haut longe a Vienna, Pipetum cum praesidio CCC scloppetariorum imposuerat, quod ea parte mox excursuros hosteis prouideret. nec opinione falsus est. nam mox Adretius cum II OIO peditum vndique collectis et aliquot leuis armaturae equitibus eo aduolauit, et tormentis admotis, cum locus continuata pulsatione vehementi verberatus esset, ruina ingenti edita, Pipetus omni auxiliorum spe destitutus, extremum consilium capit; quippe qui Adretij ingenium nosset, et quae in regios proximis bellis admisisset, eadem in Protestanteis ausurum coniectaret. itaque cum suis et aliquot oppidanis nocte intempesta erumpit, et facta multisque
ex Adretianis interfectis cum exiguo damno manus saeui victoris euasit, et ad proxima praesidia se recepit. interim Vicecomites et Mouentius ac Rapinus cum Poncenaco petita ab Acierio venia copias ad Condaeum deducendas susceperunt, quae cum initio VI OIO bellatorum fere peditum efficerent, ad extremum dilabentibus Vasconibus, praecipue iis, qui latrociniis in Pyrenaeo assueti praedas quam iustum bellum mallebant, ad IIII OIO redacta sunt. ij transmisso ad Ramberti fanum Ligeri per Forensem agrum Ganapum in Aruernorum limite deueniunt: cumque vlterius progressi essent, et Poncenacus ad Vicanum-pontem Elaueri impositum venisset, ac locum praesidio firmasset, in planicie subiecta iuxta Rundanam siluam haut procul a Cognaco pago regiae copiae apparuere maximam partem equestres, quibus Santeranus Aruernorum praefectus, Sancaumontius, Gordius, Vrfeus, Aniciensis episcopus, Altofolius, Bressius, et alij e primaria nobilitate praeerant, quod vbi videre Vicecomites, mox copias in aciem educunt, et pontem Vicanum rescindi imperant, vt omnino retro abeundi spe abiecta, ex desperatione animos militi facerent, et in virtute sola spem salutis ponerent, eoque maturius id sibi faciendum existimarunt, ne mora vires languescerent, et comeatus, si se arctius vallo includi paterentur, eos deficeret. tum vero copias tripertito instruunt, eo ordine, vt acies ducibus Monclario et Mouentio pagum teneret; ad laeuam Fuxenses starent: Poncenacus ad latus paullo vlterius cum equitatu collocatus fuerat, Burniqueto cum reliquo equitatu ad dextram consistere iusso. regij peditatu inferiores equitatu praeualebant: itaque in duo agmina distributi IO CCC fere equites, peditatus in tergo statuitur; tum CC scloppetarij equites cum aliquot cataphractis praemittuntur, qui Protestanteis ad certamen elicerent, quos assumptis ex sua legione XX delectis et aliquot ex Fuxensi principatu volonibus Mouentius carrecto humili tectus excepit, tanta animi praesentia, vt occisis primo assultu praecipuis, reliqui retro pedem ferre coacti sint. cognitum errorem regij ex impedito loco vlterius in planiciem descendentes emendare conati sunt; sed nec Protestantes cunctari, seu successu, seu virium fiducia elati; et Poncenacus quidem recedentibus instare, et semper licet iniquiore pediti campo cum suis progredi, donec loco paludoso, qui medius interiacebat, occupato consisteret. ibi relictis C circiter scloppetariis, qui aditum seruarent, et recedenteis reciperent ac tutarentur, vlterius progrediuntur foederati et aciem instruunt, cuius ante frontem I volones statunnt, ad latera equitatu disposito, qui peditatum medium tegeret. in eos Santeranus misso Altofolio et Bressio cum delectis cataphractis equitibus egregie armatis et IIII peditum signis impressionem facit. dum acriter vtrinque pugnatur, Burniquetus accelerato gradu, in eos, qui iam a volonibus soluti erant, magna vi inuehitur, in eoque certamine Altofolius letaliter vulneratus fuit. diuersa parte Bressius contra Poncenacum et Ioletum Aruernum pugnabat, nec feliciore sorte congressus post acre certamen occisus est, desideratis C ex suis, et peditatu huc illuc dissipato. captus Foresius Bullio, qui quod impudenter de Protestantib. mulieribus, quascunque in potestate habuisset, a se stupratis gloriaretur, contumeliose habitus ac tandem interfectus est. sed quominus Protestantes de ea victoria plene laetarentur, res incidit, quae gaudium mox in luctum vertit. nam dum obscura nocte victores ad suos Cognacum redeunt, vbi impedimenta cum idoneo praesidio reliquerant, insignibus, ea erant fasciae albae, ob tenebras minime agnitis, tumultuaria pugna inter ignaros excitatur, in qua scloppetorum infeliciter displosorum eiaculatione ictus Saduretus Forensium praefectus iuridicus, qui paullo post ex vulnere decessit, et Poncenacus ipse interfectus est, eiusque corpus in Changianam arcem haut longe hinc delatum ac sepultum fuit. sed cum postea Sancaumontius et Vrfeus recedentes illac iter haberent, cadauer ab insolenti milite effossum, ac ludibrio diu expositum postremo immaniter discerptum est, Sluso vix ictibus et increpationibus iniuriam prohibente. eadem nocte, qua pugnatum fuit, regij vasis acclamatis discedunt, libero transitu foederatis permisso, et deserente eos cum fortuna pariter popularium fauore Rigomagi, Claromontij, Monferrandi et Aquarum-sparsaru ingressu contumeliose prohibiti sunt. itaque coacti per pagos diuertere singuli plerisque locis carpti, ac maiorem
partem aut interfecti autspoliati sunt, vt se ex eo receptu plus damni quam ex clade Cognacensi accepisse profiterentur. foederati inde collectis copiis nemine impediente in Bituriges Cubos descendunt, vbi acceptae a Francisca Aureliana Condaei vxore literae, quibus vt festinarent, hortabatur; in propinquo Sarram Martinengum comitem, Plessium Richelium, et alios esse; vrbem vero solo foeminarum imbellium praesidio teneri; haut multo ante stationum infrequentia ad Baneriam portam paene interceptam vrbem fuisse, periculo vix Hannonis virtute et Bessi ordinum ductoris, qui inibi occisus est, peste, discusso: iis lectis summa diligentia Aurelianum contendunt, a Condaei et aliorum procerum vxoribus summa laetitia ac gratulatione excepti. Martinengus vero cum suis Bogentiacum, et inde Bloesas concessit. foederati viribus refectis aliquid audendum rati, paullo post copias educunt, et cum V OIO peditum et CCCC equitibus, II muralibus tormentis ac totidem colubrinis Bogentiacum, quod statim venientibus patuit, et inde Bloesas ducunt, quo se Richelius cum Innocentio Triperio Monterudio Aureliani nuper praefecto et IO CCC bellatoribus incluserat. primo impetu a Vasconibus et Prouincialibus capta Carnotensis portae suburbia, moxque iuxta eam ruina XVIII passuum edita, Richelius vrbem dedere iubetur; quo recusante, missi sub noctem, qui eam propius contemplarentur; sed animaduerso, facilem quidem extrorsum accessum, sed introrsum descendentibus difficultatem subesse, plusque periculi quam in capienda ruina post captam relinqui, translata tormenta ad eam portam, quae in Turones despicit, ibique edita, spatiosiore, quam antea, ruina, Richelius colloquium poscit, et post longas altercationes re vltro citroque disceptata, tandem conuenit, vt vrbs tradita a praeda immunis esset, praesidiarij vita salva cum armis et impedimentis dimitterentur. multi tamen spoliati, quantumuis annitentibus ducibus, vt promissa seruarentur; sed soluta per bella ciuilia disciplina, nec integra imperij auctoritate penes duces remanente, difficile fuit lasciuientem militem coercere. captis Bloesis et imposito Hannone cum III signis peditum foederati Richardi montem petunt, quod est oppidum ad Carim iuxta Cenoncellas; ad quod dum vim facere cogitant, a Condaeo, qui in Belsiam Autricum Carnutum obsessurus descenderat, reuocati protinus discedunt, vt cum eo se coniungerent. vrbs illa Belsiae primaria a planicie spatiosa excipitur, et praecipiti descensu in vallem subiectam porrigitur, ac Dura fluuio interluitur, qui Curtauilla labens infra vrbem ad Cerisiacum Blasiam excipit, et inde per Drocum et Alnetum voluptuariam Valentinae regia magnificentia exstructam arcem, tandem ad Pontem arcūs paullo supra Rotomagum in Sequanam influit. fluuio molatrinae vrbis vsui impositae sunt, qui in id ab antiquo alueo, qui paullo longius fluebat, deriuatus fuit ab oppidanis. antequam Condaeusaduentaret, Burdelius cum X Vasconum ac Petrocoriorum signis missus ad vrbem a rege fuerat, verum oppidani militum licentiae assuetorum insolentiam veriti admittere eum recusauerant, et cum contumelia repulerant. Fontanus Guidonius vrbi praeerat, in cuius locum suffectus est Antonius Lignerius eques torquatus et L equitum cataphractorum praefectus bello spectatus dux, qui ad vrbem venit cum II equitum alis, quas Carnius et Rantius ducebant, V praeterea peditum signis, quae fama obsidionis crebrescente admissa sunt, quinque circiter dies, priusquam hostiles copiae propinquarent. mox et admissus cum suis Burdelius iam mitigatis oppidanorum animis ac proprio periculo territis, fide ab ipso interposita, nibil ob praeterita neque ipsum neque milites eius oppidanis succensuros, et moderate cum iis versaturos. tandem VII Kal. Mart. ac sequenti die Condaeus cum toto exercitu XX leucas non intermisso itinere, quo magis falleret, emensus aduenit, et vrbem obsidione cinxit: leuibus pugnis ibi primo certatum erumpentibus praesidiariis, vique occupatis suburbiis iuxta portam Gulielmam et Maratensem Gallicae copiae hospitium habuerunt. Pilius cum suis in suburbiis, quae ad portam S. Ioannis ac Drocensem pertinent, consedit. Mouentius ac Vicecomites cum Allobrogibus, Prouincialibus, ac Vasconibus suburbia Sparensem portam ac S. Michaelis spectantia tenuerunt: Germanis ad Iosaphati coenobium hospitium attributum fuit; ab ea parte in septo puellarum sacrarum disposita IIII tormenta. quae porrecta verberatione
Drocensem portam et circumpositum murum pulsarent. equitatus per vicinos pagos, vti commodum visum est, distribuitur. nec cessabat interim Lignetius qui aduocatos in concilium oppidanos graui oratione adhortatus, ne regi, neu sibi tam necessario tempore deessent, sed concordiam ac fidem tuerentur, et qui animis valerent, militia, alij labore; qui neutro possent, opibus suis publicae necessitati inseruirent. tum vrbem cum suis lustrat, et loca infirma intus ducta fossa firmat, excitata etiam tumultuario opere ad Drocensem portam munitione. molatrinae item VI trusatiles in vrbe eius iussu fabricatae, quae auerso forte fluuio, vt euenit, aliarum vicem supplerent. mox distributae inter duces regiones, et summae secundum Lignerium praepositus Rantius. foederati vicinas fossae domos adhuc integras occupauerant, ex quibus ipsi tecti in intectos infesta iaculatione fulminabant. quod vt impediret Lignerius velum praetendi iusserat, ne sui comeantes ab hoste cerni possent. in Drocensem dein portam directa verberatio, qua pontis sublicii catenae confractae, nec aliud operae pretium factum est, crebro erumpentib. praesidiariis, et quod a Protestantibus opinione citius cincta vrbe exequi non potuerant, vicina aedificia, quae obsessis incommodabant, iniecto igne perdentibus. itaque Franciscanorum coenobium et Ioannis fanum, quae extra vrbem erant, incensa. cum prima pulsatio non procederet, transferuntur inde machinae, et infra turrem et Gulielmiam portam murum pulsant, propugnaculisque deiectis ruinam XVI circiter passuum faciunt. sed cum ea munimento ante Drocensem portam erecto defenderetur, et intus ab ea parte vallum praealtum excitatum esset, ante omnia munimentum occupari placuit. itaque missus eo Bordetus cum XL delectis partim peditibus, partim fossoribus, qui suffossione illud diruere dum moliretur, ictu scloppeti interfectus est. munimentum tamen captum et milite firmatum, quod obsessis permoleste accidit: sed damnum hoc mox siue astu siue virtute Foliati strenui ordinum ductoris pensatum est. is cum LX circiter delectis insignia Protestantium gestantibus per Drocensem portam egressus secundum exteriorem fossae oram erupit, et ad munitionem non animaduerso a defensoribus dolo peruenit, improuisoque ignaros adortus locum recepit, et constanter postea seruauit. tum versi foederatorum ad vim faciendam animi, et Andeloti iussu missus Normanus nobilis ordinum ductor, qui ruinam propius specularetur. is cum eam diligenter lustrasset, ob id catena aurea ab Andeloto donatus, non citra periculum militem posse eniti renunciauit. itaque eam redintegrata pulsatione magis complanari placuit; eodemque tempore Lignerius ad omneis casus intentus, tumulum inter Drocensem portam et Dominicanorum aedem excitat, eique machinam imponit a Protestantibus olim tempore pugnae Drocensis defossam ac postea captam, indeque Hugonotam dictam, quae porrectis ictibus oppugnanteis a ruinae accessu prohiberet. milites ad macellum fere in pomerio vrbis situm locat; qui interdiu noctuque ibi stationes agerent, iussis oppidanis ad victum necessaria excubantibus comportare. foederati interim obstructo Durae in vrbem ostio abiectis palis ac pluteis transuersis, et deriuato in antiquum alueum fluuio molatrinas aquatileis inutileis reddiderunt, quod si maturius fecissent, dubio procul obsessos in summas angustias coniecissent. nam rebus neutiquam ad sustinendam obsidionem in vrbe antea prouisis, et introducto IIII OIO praesidiariorum numero difficile erat tot hominibus pascendis vt molatrinarum adempto vsu victus in multos dies sufficeret. interim crebrae ab obsessis eruptiones fiebant, modo per S. Michaelis et modo per S. Ioannis portas, captis etiam II Vicecomitum signis, quae mox in maiori vrbis templo suspensa sunt. nec cessabat Condaeus, qui cognito Io. Nogaretum Valetam leuis armaturae sub Nemorosio legatum cum XVIII equitum Gallorum et delectis Italorum alis iam Vdencum venisse, vtobsessis laborantib. praesto esset, remotiora hospitia habentes inuade ret, pabulatores prohiberet, comeatum interciperet, Colinium maris praefectum eo mittit, attributis A. Valdraeo Moio et aliis ducibus cum VIII equitum Gallorum et VI Germanorum alis, quae III Ci? IO efficiebant, qui Vdencum vi ingressus Italos aliquot obuios habuit, cum iam Valeta vasis conclamatis impedimenta ad discessum vrgeret. plerique occisi, alij capti, IIII vexilla capta, impedimenta et equi in
foederatorum potestatem venere, qui mox inde nusquam intermisso itinere cum praeda opima in castra ad suos reuersi sunt. Valeta ex tumultu collectis IO equitibus crebro ad insequentium incursiones frontem obvertens nusquam solutis ordinibus periculo summa cum sua laude se eripuit, et ad Andinum, qui medio Sequana, neque vsquam transmisso, castra habebat, se recepit. dum in eo sunt, pacis negotium repetitum est, et Cardinalis Castellionaeus ad Longemellum pagum cum Armanno Gontaldo Birono castrorum praefecto et Henrico Memmio Malassisio libellorum supplicum magistro conueniunt, vbi res vltro citroque satis diu agitata est: et Condaeus insita bonitate, siue quod se periculo, cuius metu antea arma sumpserat, defunctum existimaret, ad pacem inclinabat. Colinius autem vir profunda prudentia longe aliter afficiebatur, quippe qui prouidere se diceret, id agere regios, vt quos armatos et coniunctos vincere non poterant, eos armis depositis et traditis oppidis, quae receptui habebant, omni potentia exutos diuiderent, et singulos carperent, iniuriamque nuper tumultu Meldensi acceptam, cuius morsum semper in dies acriorem sentiebant, ad extremum vlciscerentur; in praesentia vero Autricum Carnutum quo capto arx veluti Lutetiae ceruicibus imponebatur, ineuitabili expugnationis proxime periculo eximerent. id etsi minime ignorabat, tamen, quod pacem recusari inuidiosum neque honestum ducebat, eam quoque se amplecti simulabat. ceterum re vera vterque vi et necessitate vrgebatur, iam dilapsis plerisque Santonum et Pictonum copiis non petita a Condaeo venia, et plerisque se idem facturos minitantibus, ita vt metus esset, ne exemplo grassante cuncti agmine facto a signis discederent: adhaec haut occulta murmura exaudiebantur, armis sumptis id hactenus quaesitum, vt pax habeatur; quam cum peti seu dari a regiis videant, quid aliud superesse, nisi vt funestissimo ac damnosissimo bello finis imponatur? deesse militi stipendium ac plerumque comeatum; nobilitatem procula domo summis nec tolerandis incommoditatibus conflictari; expositas inimicorum ludibrio familias, quarum desiderium ferre, aut periculum diutius negligere non possint: proinde orare proceres, se respicerent, neque praepostera prudentia aut potius animi obstinatione extremam sociorum patientiam tentarent. antequam tamen ad extrema descenderetur, cuncta tentata, an dilabentibus nobilibus aliquot copiae retineri possent, quibus non quidem vis inferretur, sed se aduersus intutam pacem venditanteis tuerentur; et aderant quidem Germani auxiliares, quos si per loca opportuna distribuerent, quid aliud esse, quam paulatim seipsos cottidie vorare? in castris vero contineri haut diu posse extra dubium erat, fere infestis oppidis, nec suppetente aliunde annona. itaque tandem in pacem, qui minus volebant, vi coacti consenserunt, eaque conuenta et publicata in castris X Kal. April., et ita soluta obsidio Autrici, in qua ex obsessis desiderati CCL, et in his praecipui Burdelius, et Caumonius Lignerij legatus in Dominicanorum aede sepulti, et Ardeleus X Vasconicorum signorum dux forma et virtute conspicuus, qui dum ad ruinam excubat, ictu scloppeti transuerso per caput accepto magno omnium desiderio occubuit. eius corpus postea cum Lignerius virtutis ergo honorifice in aede maiore sepultura decorare vellet, sacri collegij sodales intercesserunt, et ritu antiquo ac maiorum religione cautum affirmarunt, ne in solo puro ac Virgini dicato quisquam sepeliretur: nec vero id pati templi structuram, quod fornicibus suspensum et subtus cauum esset, vt in eo terra defodiendis cadaueribus tuto excauari non posset. regia tamen auctoritate decretum, vt in templo tumulus supra solum erigeretur, in eoque Ardelei cadauer conderetur: gratiae viri optime de vrbe meriti id tributum, assentientibus in speciem sodalibus, qui tamen mox, vtloci religionem tuerentur, clam noctu demortui cadauer in templum vicinum transtulerunt. ex foederatis CCC circiter partim Germani, partim Galli perierunt. edicto, quod VI Kal. April. in Senatu promulgatum fuit, superius edictum ante quinquennium factum confirmabatur, decernebaturque vt exceptionib. inetrpretationib. ac declarationib. omnino sublatis ac reuocatis plenum ac integrum maneret, et tumultuum nuper excitatorum memoria aboleretur, addita clausula, quousque aspirante Dei clementia omnes populi ditioni regiae subditi ad eandem religionis vnitatem adducerentur. secundum haec dimissi Germani auxiliares, qui cum
Io. Casimiro eodem, quo venerant, itinere in Lotaringiam et inde in Germaniam abierunt. Casimirus Heidelbergam ad patrem profectus est, vbi Gulielmus Nassauuius Arausionis princeps Belgio pridem relicto auxilia contra Albani conatus pro religionis defensione, vt aiebat, petiturus eum opperiebatur. mox et restitutae vrbes hoc bello captae, Augusta Suessionum, Autissiodorum, Aurelianum, Bloesae, Charitaeum oppidum; nec alia securitatis ratione sibi vt caueretur, obtinere potuerunt, quam si regis ac reginae, quos tam grauiter offenderant, recenti adhuc iniuriae sensu, fidem sequerentur, indignantibus plerisque, qui pacem eam minime insidiis carituram praesagiebant: quod euentus mox comprobauit. missus ad Tolosanum Senatum fuerat a rege cum mandatis Rapinus vnus ex Condaei nobilibus domesticis homo bellis superioribus in Septimania gestis clarus, ob idque Tolosanis inuisus, vt edicti promulgationem vrgeret, qui mox captus, et quasi ex alia caussa capitis damnatus ac securi percussus est: quod indigne admodum tulit Condaeus, deque iniuria apud regem grauiter expostulauit: rex ipse in speciem id ad animum reuocare visus est. nec vero quae a Tolosano Senatu afferebantur facti excusationes satis apud aequos iudices validae erant; sed ea tempora haut multo post inciderunt, quae difficultate ac molestia amplius purgandi se apud regem ac Condaeum Tolosanos liberarunt; impraesentiarum vix post quaternas iussiones a Senatu impetrari potuit, vt edictum promulgaretur, quod tandem factum, modo et condicionibus secreto Curiae commentario comprehensis. Heic paullisper a tristi rerum nostrarum commemoratione interquiescere opportunum rati, externa attexemus. In Scotia rege inaugurato, et per reginae captiuitatem Iacobi Morauij fratris nothi Proregis potestate constituta ac varie procerum affectis animis reliquum erat, vt aequabili iure quies ea ratione parta retineretur. eapropter Prorex ineunte vere, vt res superiorum temporum tumultib. quassatas stabiliret, statuit conuentibus iuridicis habendis vniuersum regnum obire, cuius tranquillitatem, cum plerique licentiae assueti reformidabant, tum alij liberata regina honores et praemia sibi spondebant; aliis denique turbatarum rerum species tanquam iucundissimum et vtile spectaculum ante oculos obuersabatur. in iis erant Gulielmus Metellanus et Iacobus Balfurius, qui incolumi Botuelio, quem summopere oderant, reginae, quamuis caedis regiae non ignari putarentur, semper ab eo tempore aduersati fuerant, nunc eo amoto ad reginam liberandam animum adiecerant, facilius ab ea communis criminis impunitatem sperantes, quam apud eos, qui regis pueri partes tuebantur. Hamiltoniorum idem studium erat, qui regina restituta regem puerum, cuius vmbra reginam regno exuisset, posse tolli putabant, et eo sublato propius vno gradu ad regni spem admouebantur, quo facto haut magni laboris ac periculi fore prouidebant, eam quoque tollere cunctis ob tot crimina inuisam et post interpellatam tyrannidem crudelitati naturae magis obsecuturam. ad eos se adiunxerunt Georgius Gordonius Huntilaei comes, et Argathelius, nec non et Gulielmus Morauius Tiliburdinus. contra Prorex animum constantia firmabat, et tot coniurationum adersus se initarum non inscius sic se solabatur, vt diceret, cum vita sibi aliquando finienda esset, honestius non posse eam deponere, quam in tranquillitate publica procuranda. igitur conuentu Glascuam indicto, dum ordines conueniunt, regina arce in Leuino lacu sita, in qua custodiebatur, educitur, corruptis custodibus a Georgio Duglassio Morauij Proregis vterino fratre, amoeni ingenij adolescente, et qui per aetatem blandiciis facile captus, quamuis ex suspicione inde Proregis mandatu amotus, res omneis ad furam necessarias parauerat. cum vero prandentibus renunciatum esset, reginam nauicula conscensa elapsam esse, frustra in arce tumultuatum est; scaphis enim omnibus in siccum extractis ita foramina, in quae remi immittuntur, fuerant obturata, vt fugientem insequendi facultas adempta sit. illa mox ab equitibus in vlteriore ripa expectantibus accepta, ac per consciorum domos deducta, postridie, qui erat V Non. Maij, Hamiltonium venit, VIII milliaribus a Glascua. quo facto, magna animorum ad nouum casum renudatorum mutatio secuta est, plerisque a Prorege et regis pueri partibus deficientibus; inter quos Robertus Bodius extitit, antiqua familia, sed in tenui re re natus, qui magnam constantiae et industriae opinionem de se cum antea
concitasset, mira leuitate se ad reginam liberatam mox contulit, abducto secum Gilepsico Cambello Argatheliae comite, datisque ad Mortonium literis factum excusauit, affirmans, se fortasse non minus partibus regis profuturum quam si apud eos mansisset. interea in concilio apud Proregem acriter disputatum, illic manendum, an, vbi rex esset, Sterlinum migrandum esset. et ita multi sentiebant, quod Hamiltonio tam vicino et inter crebras defectiones Glascuae manere, minus tutum videretur. sed contra Morauius disserebat, omnia fere ab initiis pendere; discessum fugae proximum non cariturum infamia: suspicionem metūs tum maxime vitandam, ne et hostibus animos augerent, et suis imminuerent. esse in propinquo potenteis familias, quarum opibus tantisper se sustentare possint, donec longinquiora auxilia conuenirent. quae sententia vicit, comeante vltro citroque oratore Gallo, vt res ad concordiam reduceret. iamque amplius VI OIO et IO in armis regina habebat, cum vix IIII OIO plena apud Proregem essent, et in dies numerus horum minuebatur, cum illorum cresceret, qui praeter Glascuam ducere et regina in arce Britannoduni relicta bellum suo arbitratu gerere vel ducere decreuerant. nec segniter Prorex suos educit, cognitoque reginam per vlteriorem fluminis ripam iter facere, pedites suos per pontem, equites per vada aestu maris recedente transmissos Lausidum vicum ad Cartham flumen in radicibus collis situm petere iubet. eum collem Prorex summa festinatione occupat, Argathelio propter morbum repentinum tardius incedente, quanquam breuiore via eodem properaret. vbi igitur agmen reginae vidit regios locum, quem petebant, insedisse, altero colle ex aduerso se leniter adtollente, occupato, copias in duas acies diuidit, quarum in prima praecipuum robur locauit, vt si oppositam aciem impulisset, ceteros fuga consternatos sine certamine funderet. Prorex et suos in duas acies distribuerat; in dextra erant Iacobus Duglassius Mortonius, Robertus Semplius, Alexander Humius, et Patricius Lindesius cum suis quisque clientibus. sinistram ducebant Ioannes Marriae, Alexander Glencarniae, Vilelmus Tarchiae comites; scloppetarij vicum subiectum et hortulos iuxta viam publicam tenebant. pulsi initio a regiis reginae tormentarij, et vicissim regius equitatus dimidio inferior loco cessit. illi suo proelio defuncti, vt etiam peditum ordines turbarent, cum in collem aciem erigere conarentur, a sagittariis regiis et parte equitum, qui se ad suos ex fuga contraxerant, reiecti, retro abierunt; interea sinistro cornu per viam publicam, qua cliuus in vallem miti iugo descendebat, progrediente quanquam ipsi a scloppetariis infestarentur, tamen ex angustiis egressi aciem explicant; atque ibi duae phalanges denso sarissarum vtrinque obiecto vallo ad horae circiter dimidiae spatium, neutra parte inclinante obnixae tanta pertinacia certauere, vt quibus hastae praelongae fractae erant, pugiones, lapides, lancearum fragmina, et quidquid ad manum erat, in aduersa hostium ora iacerent. et in extremis quidem Proregis exercitūs ordinib. multi metu incertum an alia de caussa fugiebant, et nisi densitas ordinum interiecta, quominus fugae sensus ad primos perueniret, obstitisset, proculdubio alios secum in fugam vertissent. sed secunda acie proelium restituente, et se cum prima coniungente eorum impetum, qui ex aduerso erant, non tulere, sed retro velut ruina impulsi fugam fecere. a caede tamen temperatum iubente Prorege, siue id humanitate factum, siue quod metueret, ne insequendo ordines soluerentur, et si qui ex aduersariis adhuc integros ordines seruarent, in palanteis ac solutos inuecti partam victoriam victori eriperent. caesi circiter CCC, plures capti. regina, quae haut longe spectatrix aderat, abiecta omni spe in Angliam tendit. ita maior numerus, dum minorem contemnit, superatus est, egregio militaribus viris exemplo, vt hostem reuereri discant, ne fortunae fauorem per nimiam securitatem atque adeo insolentiam corruptum amittant. id actum III Eid. Maij. postridie Prorex in Glottianam vallem progressus Hamiltonium et Drefanum arces recipit omnium rerum vacuas. mox indicti Edimburgum a Prorege conuentus; ad quos impediendos Argathelius cum IO C fere propinquis ac clientibus Glascuam, et Huntilaeus cum OIO peditibus Perthum vsque processit, sparso etiam rumore, Sebastianum Lucemburgicum Martigium cum auxiliaribus Gallis, vt olim, propediem in Scotiam traiecturum. eodem tempore Elisabetha Anglorum regina instantibus
aduersariis ad Proregem dat literas, quibus petebat, vt conuentus differrentur, nec iudicium de aduersariis praecipitaretur, donec de re tota certior fieret. se enim reginae et vicinae et sanguine proximae grauissimam sibi iniuriam factam querentis, periculum honeste non posse negligere. nihilominus conuentus habiti, in quibus Gul. Metellani aduersae parti haut dubie fauentis sententia tenuit, vt pauci ad ceterorum terrorem damnarentur; spes tamen clementiae aliis, si resipiscerent, ostentaretur, frementibus plerisque, qui ea re pertinaciam et potentiam aemulorum auctum iri prouidebant. inde Prorex in Annandiam, Nithiam, et inferiorem Gallouidiam profectus cum omnia in potestatem redigeret, proceribus multatis aut in gratiam receptis, rursus Elisabethae literis reuocatur, praeter iniuriam reginae cognatae factam, nomen regium contumelia affici, ac vilescere sacrosanctae maiestatis auctoritatem, si seditiosorum hominum libidini exponeretur, querentis; huius atrocissimi facinoris ad omneis principes pertinere exemplum, cui, ne latius contagio reges pellendi proserperet, mature obuiam eundum esset. proinde petebat, vt Prorex idoneos homines ad se mitteret, qui rei, vt gesta erat, rationem exponerent, et ad ea, quae in ipsum seu crimina seu conuicia iacerentur, responderent. id etsi molestum ei erat, ac parum decorum videretur, apud exteros reges rationem rerum in Scotia gestarum ac iudicatarum reddere, tamen cum vereretur, ne Cardinali Lotaringo in Gallia praepotente et vireis Gallicas reginae ostentante plerique ad eius partes deficerent, et si quidem Elisabetham offenderet, nullas sibi vireis superesse prouideret, quibus tot difficultatib. resisti posset, tandem condicionem quamuis iniquam accepit. igitur ad eam decreta amplissima legatio, et cum ambigeretur, qui mittendi essent, primorib. se excusantibus, ipse se iturum professus est, assumptis comitib. Gulielmo Metellano sibi quidem suspecto, sed quem domi hoc incerto rerum statu relinqui tutum minime existimabat, Iacobo Duglassio, Patricio Lindesio e procerum numero; e sacro ordine Orcadum episcopo, et Fermelindoni Abbate; ex iudicum collegio Iacobo Margillio et Henrico Balnauio, et Georgio Buchanano harum rerum praecipuo scriptore. cum his in viam se dat, et IIII Non, VIIIbr. Eboracum conuentui destinatam vrbem ingreditur. quo eodem die ac paene hora Thomas Hauartus Norfolciae dux eodem venit, cum Sussexiae comite et Rodolfo Sadlerio equite. Norfolcius iam tum, vxore sub id tempus defuncta, cum regina Scotorum de matrimonio, sed clam, agebat, Sussexio huius consilij participe. ibi et auditi reginae Scotorum legati auxilia ab Anglis petentes, quae principem suam inuitis perduellibus in regnum reducerent. Prorex autem cum quidquam nisi iure et a vetustis gentis institutis factum negaret, et decreta ordinum regni vrgeret, Angli cognitores datis illis Scotorum decretis domi factis et tunc prolatis minime sibi satisfieri aiebant, nisi et caussae ederentur, quae proceres ad tam seuere contra reginam pronunciandum impulissent. Prorex contra defugere, ne reginam et sororem accusare, ac flagitia eius apud exteros non grauate audituros evulgare cogeretur; ad extremum id negare se facturum, nisi Elisabetha repromitteret, si quidem perspicue ostenderetur, regem vxoris consilio interemptum, se pueri regis caussam eo in tutelam veluti suscepto defensuram. sed cum Angli eam se potestatem minime habere responderent, sed se ad reginam scripturos reciperent, paullo post venere ab Elisabetha literae, quibus petebat, vt Scoti regiae partis vnum aut plures ad se mitterent. igitur a Prorege missus Gulielmus Metellanus, cui quod suspectus esset, et consilia cum Norfolcio communicaret, non tam adiutor quam explorator attributus Margillius I. C., qui vbi Londinum venere cum per eos negotium satis commode non explicaretur, placuit, vt prorex ipse praesens adesset, et de rebus controuersis coram disceptaret. is ergo venit exiguo comitatu, et in colloquium ab Elisabetha admissus cum eadem, qua Eboraci, conditione, nec aliter, se accusationem contra reginam orsurum ostenderet, accidit, vt interea in Scotia res turbarent, opera praecipue Iacobi Balfurij, sparsis rumoribus, quasi Prorex, vt Scotorum regnum Anglis subiiceret, arces munitissimas eis tradere, et regem ipsum obsidem dare promisisset. his angustiis Prorex circumsessus, cum et domum sibi sine mora redeundum esset, vt bellum ciuile in ipso ortu extingueret, et si ab Elisabetha cum offensione discederet, id rebus, quas sustinebat,
incommodaturum videret, nec alterutrum vitare posset, nisi accusationem apud Elisabetham institueret; tandem in concilio eius protestatur, se non sua sponte, sed inimicorum importunitate coactum, vt suam reginam et eandem sororem apud exteros reges immanissimi sceleris accusaret. id autem non eum criminandi libidine, sed sui purgandi necessitate, vt faceret impulsum, inuitumque facturum, vt ea detegeret, quae sempiterna obliuione sepulta cuperer; quibus dictis, et mox rerum, vti gaetae erant, explicato ordine proferuntur eorum, qui sceleris in regem admissi erant conscij, testimonia ante mortem expressa; ordinum decreta, quibus plerique etiam ex iis, qui tunc reginam sequebantur, et apud Elisabetham Proregem criminabantur, quasi ipse caedi regiae participasset, subscripserant, ac tandem arcula illa argentea, de qua superius diximus, allata est, quam a Francisco priore marito acceptam regina Botuelio donauerat, in qua erant literae manu reginae Gallico sermone scriptae ad Botuelium, cum carminibus aliquot Gallicis feminea elegantia factis. additum ab iis qui res istas scripsere, prolatos matrimonij tres contractus, primum ante regis caedem ipsius reginae manu scriptum, quo, veluti syngrapha, Botuelio spondebat, se ei, vbi primum sui iuris foret, nupturam: alterum ante diuortium cum priore Botuelij vxore, Gordonij Huntilaei manu conscriptum: tertium sub tempus nuptiarum palam factum. his etsi indiciis Elisabetha fidem adiiciebat, tamen animo fluctuabat, cum inde aemulatio ac mutuum odium, tum criminis magnitudo, inde fortunae prioris non sine aliqua commiseratione recordatio, et quod plus poterat, regij nominis amplitudo, et formido, ne pellendorum regum libido ab eo exemplo in alia regna transiret, in mentem recurreret. igitur instantibus nostris oratoribus, qui reginae regno exutae partes tuebantur, nam Hispanorum regis orator, etsi operam pollicitus ab ea caussa abstinuit, Elisabetha euentum rerum opperiens medio et ambiguo responso sententiam temperauit, et pronunciationem in aliud tempus distulit, copiamque Proregi abeundi fecit. sed cum ille contra vrgeret, vt si accusatores sui quidquam haberent, id ante discessum proferrent, nec absentem calumniandi tempus captarent, accersiti reginae Scotorum procuratores, et si quid contra eum et comites ipsius haberent, edere iubentur. quod cum sine expresso reginae suae mandato se facturos negarent, tandem post multas tergiuersationes pudore victi singuli confessi sunt, se nihil priuatim scire, cur Morauius aut eius socij regiae caedis conscij viderentur. ita dimissum concilium; cumque in eo Prorex esset, vt domum cum suis rediret, id quominus facere posset, aduentus Iacobi Hamiltonij Castri Eraldi ducis quondam Proregis in caussa fuit. is rerum suarum pertaesus relicta patria in Galliam secesserat. tunc vero a Lotaringis persuasus cum de conuentu Londinensi intellexisset, aliqua summa exigua donatus in Angliam venit, vt quaestionem de regni administratione Morauio moueret. igitur caussa coram Elisabetha agitata fuit magna contentione, cum Hamiltonius diceret, omnium paene gentium moribus ac legibus, et potissimum instituto patrio locum hunc sibi, vt genere proximo et heredi deberi, idque annalium Scotorum adductis in medium exemplis confirmaret, a qua dignitate cum non legitimis suffragiis, sed a rebellibus per vim ac summam iniuriam, et quod indignius ferat, per legitimi sanguinis contemptum, notho in eius locum assumpto, exclusus sit, petere, vt is honos sibi restituatur; sic enim breui fore, vt omnes motus domestici conquiescant, et regina sine vi autarmorum tumultu pristinae dignitati restituatur. contra regis legati disputabant, et Hamiltonium rem non modo legibus et veterum institutis repugnantem, sed etiam iniquissimam postulare, allatisque in contrarium exemplis, regni gubernaculum, non genere proximis, sed magis idoneis, et a conuentu publico delectis delatum semper fuisse ostendebant. iniustam vero eam esse periculo proposito demonstrabant. nam quid minus iustum esse, quam aetatem innoxiam atque infirmam eius fidei credere, qui pupilli sibi commissi mortem semper aut expectet aut optet? qui auaritiae facibus ad crudelitatem inflammatus de pueri praeceptam regni spem remorantis successione perpetuo cogitet? quod externis etiam exemplis cum comprobassent, subiecerunt, id in eo multo magis metuendum, cuius familia huius regis proaui caede non contenta auo etiam materno, quoad vixit, insidiata est. paternum vero
eum occidere non posset, inopem regno extrusit, patrem velut victimam mactandum produxit, matrem regnumque eius, cum ipsi potiri non possent, peregrinis vendidit. haec ad Gallici nominis inuidiam addita erant, eoque Elisabethae auribus plausibiliora; quae statim his auditis per concilium Hamiltonio denunciat, eum rem iniustam petere, neque vllum a se sperandum auxilium: se autem a regis legatis rogatam, ne ipsum, in cuius praesentia qui seditionem in Scotia meditabantur fiduciam ponebant, prius dimitteret, quam illi veniam abeundi accepissent, quod aequum peterent, promisisse; proinde prohibere, ne ante id tempus discedere festinaret. illud Elisabethae responsum, tanquam declarationem egregiae erga se voluntatis accipiens Prorex, quo magis eam a reginae Scotiae partib. alienatam in suas partes pertraheret, literas, quibus illa se minus ab Angla digne, ac secus quam promisisset, habitam conquerebatur, et auxiliorum aliunde suis spem faciebat, interceptas ad ipsam detulit. iis Elisabetha cum se fidei non seruatae argui videret, et inesse alia, quae suspicionem houarum rerum darent, eo sibi diligentius in posterum cauendum censuit, ne dum alienas respicit, ipsa rerum suarum incolumitatem neglexisse videretur. Prorex vero, potita ab ea venia, cum suis in Scotiam exeunte anno rediit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXXI.
DVM haec in Britannia geruntur, in proximo Belgio initio anni XIIII Kal. Febr. publico programmate Albani iussu citantur Gulielmus Nassauuius Arausiensis princeps, et Antoniut Lalanius Hocstrati comes: ille quod summis beneficiis et honoribus a Carolo V Caesare ornatus in collegium equitum velleris aurei cooptatus, consiliarius statūs creatus, et praefectura Burgundiae comitatūs, Hollandiae, Zelandiae, et Vltraiectensis ditionis donatus indignam gratiam Philippo filio principi suo retulerit, decoris sui sacramenti, ac fidei immemor summa ingratitudine in regem coniurauerit, eo consilio, vt illas regiones in potestatem redigeret, in Brabantiam excursiones fecerit, populareis metu Inquisitionis Hispanicae iniecto ad defetionem sollicitauerit, Bruxellis et Bredae clandestina conciliabula habuerit; quod eiusdem consilio Brederodius perduellium signifer Vianam muniuerit; Antuerpiam missus, vt motus sedaret, plebem ad seditionem in sectariorum gratiam commouerit. Hocstratanus, quod eadem ingratitudine decoris ac fidei suae oblitus, quamuis tot honoribus a rege suo ornatus, perniciosis Arausiensis consiliis participauerit, perduellium conatus adiuuerit, inuita et ignara Parmensi edictum in seditiosorum fauorem Mechliniae publicari iusserit, Teneramondae cum coniuratis capita contulerit. id instigatu Bosij fisci patroni actum. citati Ludouicus Nassouius, Culenburgicus, Bergensis, Brederodius, alij. ad citationem postea Arausiensis et Hocstratanus prolixo scripto responderunt Dillemburgi VII Kal. Maii. et dilutis accusationum singulis capitibus et malorum ac tumultum caussa in Inquisitionem Hispanicam reiecta, id multis rationibus Hispanorum astu ac tyrannide agi demonstrant, vt patriae libertate religionis praetextu labefactata, priuilegia, immunitates ac iura antiqua harum regionum aboleantur, et Belgaein miserabilem seruitutem abducantur. tum multis verbis in nouorum episcoporum creationem, Concilij Tridentini promulgationem, et Cardinalis Granuellani ambitionem inuehuntur, et postremo nihil a se nisi libertatis seruandae et quietis publicae constituendae caussa factum contendunt. Albanus interim Louanium mittit, qui Philippum Gulielmum Nassouium comitem Buranum Arausiensis F. literis in ea academia operam dantem Antuerpiam adduceret, quem postea in Hispaniam misit, vbi longo tempore in libera custodia asseruatus est. mox Bredanam arcem, quae Arausiensis ditionis est, valido Hispanorum praesidio firmat. Sub id tempus de Carolo Hispanorum principe in carcerem a patre
coniecto affertur. de eo varij sermones sparsi; in id consentientes, quod iuuenis acer, vehemens ac supra modum ambitiosus et imperij cupidus suspicionem nouarum rerum de se apud patrem suspicacem excitasset. voces certe eius quasi Belgarum vicem miserantis et seditionem excusantis ab emissariis exceptae et ad patrem perlatae fuerant, quas sic pater accipiebat, quasi filius fugam et profectionem secretam in Belgium meditaretur; odia praeterea manifesta notauerat, contra Albanum, Rodericum Gomesium Siluam, et Ioannem Austrium nothum, qui principem gratiae locum in aula tenebant. induxerat et in animum insidias sibi a filio paratas, idque pluribus indiciis sibi persuaserat. nam et scloppetulos binos summa arte fabricatos caligis, quae amplissimae de more gentis in vsu sunt, eum gestare solitum resciuerat ex Ludouico Foxio Parisiensi Scurialis Palatij ac monasterij a se regia magnificentia exstructi architecto, machinae item, qua aqua ex Tago in superiorem Toleti partem attollitur, inuentione nobili, qui et a Carolo rogatus fuerat, vt sibi librum eo pondere fabricaret, cuius ictu hominem exanimare posset. et ille quidem ita librum XII tabellis e lapide cyaneo constantem VI pollicum longitudine, IIII latitudine, chalibeis laminis et desuper aureis contectum compegerat, qui XIIII libras et amplius pendebat. quod et statim patri renunciauit. id vero, vt mihi retulit ipse Foxius, qui postea apud nos in Baionae portu excauando, et Phari in Garumnae aestuario exstructione, quam Corduennam turrem vulgo vocant, industriam suam approbauit, ideo Carolus voluerat, quod in Hispaniae annalibus alicubi legisset, quendam episcopum, qui carcere attinebatur, laterem magnitudine breuiarij precum corio contegendum curasse, cuius ictu custodem appositum sibi interfecisset, et ita vinculis se exemisset. cum vero solus sine vllo famulitio somnum capere solitus esset, machinam et sibi per Foxium fabricari curauerat, qua per trochleas in lecto iacens ianuam cubiculi aperire et reserare pollet. sic vero somnum inquieti animi princeps capiebat, vt sub puluillo duos gladios strictos et totidem scloppetos ad displodendum paracos haberet; item in arca duos maiores scloppetos puluere et glandibus onerstos; quae arma eum merito patri suspectum reddaebant; sed hactenus dolorem dissimulatione texerat. tandem pridie Natalis Christi Carolus cum fidele colloquium cum sacerdote haberet, confessus est habere se in animo quendam hominem occidere: quo audito cum sacerdos delictorum gratiam impertiri recusaret, et ille contra instaret, si fidelium mensae non patticiparet, vt sibi saltem ad publicam offensionem vitandam, panis non consecratus coram populo traderetur, sacerdos pertinaciter et hoc recusauit, remque protinus ad patrem, vti iussus erat, detulit; qui statim respondit, eum se hominem esse, quem filius peteret: ceterum sibi consulturum. auditae et ex iuuene crebrae voces, cum ex conclaui Elisabethae reginae, cum qua familiareis sermones habebat, egrederetur, quasi sibi a patre ereptam vxorem indignantc. quod propterea dicebat, quod vltima inter reges pacificatione cum initio inter delegatos res agitaretur, antequam Maria, Anglorum regina Philippi coniux decessisset, de Elisabetha Carolo Hispaniarum principi Philippi F. elocanda actum fuerat; sed mortua sub id tempus Maria condiciones mutauere, et Philippus Elisabetham, quam filio vxorem destinabat, sibi sumpsit. his indiciis, nuntiis, testimoniis in dies magis confirmatus, imperiosus ac suspicax pater, re prius cum S. Inquisitionis, vti vocant, officio, communicata, qua inconsulta ille siue superstitione, siue religionis simulatione, nihil magni momenti tota fere vita gessit, filij conatus anteuertere, et eum in potestatem redigere statuit. quod cum interdiu et vi aperta fieri periculosum et iniuriosum simul visum esset, quippe cum ferox iuuenis homineis sui simileis circa se haberet, et scloppetos paratos occultare crederetur, id noctu tentari placuit, re ita composita. Foxius is, quem dixi, machinarum fabricator, trochleas, quib. ostium cubiculi principis obseratur, sufflaminare iussus, id tanta arte perfecit, vt cum ille e lecto pessulum de more obdidisset, ita clausum ostium putaret, vt sine vi ac fragore aperiri non posset. sed adhuc hic metus suberat, ne ingressu patris excitatus princeps scloppetis et gladiis strictis, quos subpuluillo habebat, et quibus scite admodum supra conditionem suam vti didicerat, rem gereret. itaque comes Lermae
profunda iam nocte primus summo silentio conclaue ingredi rabetur, et scloppetos ac gladios sub puluillo latenteis clam subducere; quo facto, arcam, in qua quatuor maiores scloppetos semper paratos asseruabat, insidet. tum pater sequitur, quem Rodericus Gomesius Silua, Feriae dux, Commendator maior, et Didacus Cordubensis praecedebant. nusquam altiore somno miser princeps obdormiuit, ita vt ad irrumpentium strepitum minime excitatus, pulsante eum cubito Silua vix ex pergefieri potuerit. tandem depulso somno, vbi se captum, se patrem adesse cognouit, se mortuum inclamans, etiam astanteis, vt se interficerent lamentabili eiulatione rogauit. cui Philippus, Atqui non vt te occidam, inquit, huc veni, sed vt paterna castigatione ad meliorem frugem reducam; statimque eum graui oratione increpitum surgere iubet, amotoque omni assueto famulitio custodes ei apponit, qui vestem lugubrem misero circumponunt, addito nigro pileo, et aulaeis ac lecto principali magnificentia strato mox detractis, ex omni regia supellectile curule grabatum cum culcita reliquum fecerunt. ita ille omni ope destitutus, ex desperatione in furorem vertitur; et cum a paucis custodiretur, accenso tunc luculento igne ob asperam hiemem in prunas se cernuum misit, vnde vix ambusta veste, et tunica linea interiore, nec illaeso omnino corpore, a custodibus retrahi potuit. cum haec non successisset, alia sibi mortem via conciscere aggreditur. biduo sine potu exacto, tertio die tanta se frigida ingurgitauit, vt parum abfuerit, quin medius rumperetur; rursus fame per aliquot dierum inediam collecta, pastillis carne coctu difficili fartis tam copiose ventrem saburrauit, vt paene suffocatus sit. haec, vt ex ore ipsius Foxij accepi; addit Petrus Iustinianus Patritius Venetus, adamante in os iniecto Carolum strangulare sese conatum, sed a custodibus mature succurrentibus impeditum fuisse. igitur pater vbi vidit, sic ingenium filij esse vt nec ratione aut castigatione vlla sanari posset, re rursus cum S. Inquisitionis officio communicata, aequum iudicauit, priusquam ille sibi ipsi detestando patricidio manus afferret, ei tanquam reo damnato vim a legitimo magistratu afferri; quod vt regij nominis maiestati consuleretur clam factum, propinato in iusculo veneno; quo sumpto, paucis post horis viribus linquentibus defecit, cum XXIII annum attigisset. ante mortem filij Philippus ad Pontificem literas dederat propria manu scriptas XII Kal. Febr. quibus de suo erga ipsum obsequio multa praefatus, eum de filio in carcerem ob iustas caussas coniecto certiorem faciebat, et nihil quod in aequo ac prudente patre ac principe merito desiderari posset, omissurum se in hoc negotio confirmabat. Vtili mense mortuum eum, alij VIIIbri scripserunt; maturius credo, et ita ex Ludouico Foxio accepi, sed aliquot menseis famam rei suppressam, quae post partam ad Gemingam ab Albano victoriam, de qua postea dicemus, tandem euulgata sit. dein mensibus aliquot elapsis Elisabetha vxor cum praegnans esset, et XXIII annum ageret, priuignum secuta est, non sine suspicione veneni; rumore euulgato, virum, familiarem nimium ipsius cum filio consuetudinem secus quam oportuit interpretatum esse. hoc insolitae seueritatis, et vt multi addebant, immanitatis paternae exemplo, tum late de se terrorem cunctis suae ditionis populis iniecit Philippus; tum maxime Belgis, quippe apertae seditionis sibi consciis, nullamque veniae spem in eo collocantibus, qui proprio filio non pepercisset; quo nomine magnopere laudatus est a Pio V. itaque ad extrema consilia proceres et obnoxij populi ex necessitate descendere, et eo magis, quod ab eodem S. Inquisitionis officio de caussa sua pari, qua in principem, seueritate pronunciatum inaudiuerant. nec vanus erat rumor. nam XIIII Kal. Mart. Madriti Inquisitores super ea re a Philippo sententiam rogati responderunt ac statuerunt, omneis et singulos Belgij populos, et omneis harum regionum ordines, exceptis tantum iis, qui in probationibus distincte notabantur, apostatas sectarios ac perduelles esse: nec eos solum qui aperte a Deo et S. Ecclesia et regis obedientia defecissent; sed etiam eos, qui se Catholicos sirnulantes officio suo in reprimendis sectariorum ac seditiosorum conatibus, quod initio facillimum fuisset, praepostera prudentia defuissent. praeterea nobileis etiam illos, qui subditorum nomine libellos supplices, et expostulationes aduersus S.
Inquisitionem porrexissent, et publicassent, eaque re subdole apostatas sectarios ac perduelleis ad seditionem instigassent, cunctos diuinae et humanae maiestatis laesae crimen incurrisse. secundum haec Philippus III Kal. Mart. mandata ad Albanum mittit, quibus iubebatur iuxta Inquisitorium decretum, vt quaestiones de defectoribus, sectariis, ac perduellibus rigore et ordine praescripto haberentur. itaque in sanguinario illo, sicuti vulgo vocabatur, consilio propositi articuli, iuxta quos delegati iudices, ne in posterum in sententiis dicendis fluctuarent aut variarent, de poenis statuere iubebantur. ij cum omneis etiam innocentissimos amplecterentur, nec esset, qui a tam generalis decreti sanctione se eximere posset, immane quam proceres et ditissimi quique, qui se peti arbitrabantur, animo commoti sunt, cum viderent etiam in rusticos et agresteis eandem seueritatem desaeuire edictis furialibus, per vrbem multis, exiliis, ac suppliciis grassari contra praesenteis, absentium bona proscribi ac publicari. qua re iritati quidam facta manu in sacerdotes ac monachos rabie inaudita per Flandriam occidentalem saeuiebant, et vbicumque repertos spoliabant, natibus auribusque ad ludibrium truncatis. interea Margarita Parmensis, quae in prouincia salua dignitate manere amplius non posset, translata in hominem superbum, et qui acta sua apud Philippum perpetuo criminabatur, omni suprema potestate, petita a fratre venia in Italiam secedere decreuit. iam ante extremo anno superiore publicato scripto testata fuerat, se, quoniam in publico ordinum conuentu, in quo ante nouennium harum regionum gubernacula Gandaui susceperat, propter turbas ea deponere non posset, ideo per literas iis valedicere, orans et obtestans, vt in maiorum religione, principis obedientia constanter perseuerarent, et operam suam ac sollicitudinem in publica administratione positam boni consulerent, qua effectum esset, vt ante exitum Aprilis nuper elapsi prouinciae cunctae et vrbes ad obedientiam regi debitam re dactae essent, praesidiis locis idoneis dispositis, ita vt nihil aliud superesset, nisi vt in sonteis anima duerteretur, et rebus prout regi commodum optimumque visum esset, publica quies constitueretur. quod in inuidiam Albani additum, vt ostenderet etiam ante eius aduentum publicae tranquillitati ab ipsa mature prospectum fuisse. serius tamen e Belgio discessit, dum literas ex Hispania a fratre expectat; quibus tandem acceptis omni beneuolentiae significatione plenis, quales esse solent, cum alicui post abrogatam dignitatem gratiae aguntur, IIII Eid. April. Bruxellis discedit, prosequente eam ad breue spatium Albano, et per Namurcensem agrum, Hannoniam et Lucemburgicum principatum itinere facto, inde per Germaniam in Italiam ad Octauium maritum contendit, iucundissima ac laudatissima nominis sui memoria apud Belgas relicta. interea Arausiensis in Germania delectus habebat, tribus partibus in Belgium Maio ineunte impetum facturus, per limitem Geldrensem et Frisiam, per Mosae-traiectum et limitem nostrum, ad id auxiliaribus Germanis, qui Condaeo militauerant, et pace apud nos facta in domum reuertebantur, vsurus. delectus et in Eburonibus a foederatis habebantur; et cum iam pax apud nos facta esset, Albanus cognito per Hispanum oratorem, qui Lutetiae erat, Germanos, qui Condaeo militauerant, in Belgium descendere decreuisse, Hispanas et Italicas copias ad limitem versus Eburones procedere iubet, nec non et Hiergium Barlemontii comitis F. mittit, cum II Belgarum OIO, insuper mandato dato, vt Itali nuper dimissi, qui sub rege stipendia fecerant, Philippi auspiciis conducerentur. eodem tempore coniuratio inita ad Albanum aut intercipien dum aut occidendum detecta est, cuius princeps erat Risoirus, qui X signa Bruxellis praesidio imposita trucidanda susceperat. ad Groenondalense item monasterium in nemore Sinio religionis caussa profecturo Albano structae insidiae ab eodem Risoiro et fracre eius Carloio ex Noota familia, qui die condicta IO C amplius equites circa se in arinis haut procul ab Ohaimi fano habebant. Bruxellis vero IO circiter delecti pedites; et Carloius quidem monastico cilicio indutus in coenobio latebat, Albani metu, vti iactabat. sed re a Likio detecta et ad Albanum delata, vix tamen ille ex itinere, cui iam se accin xerat, reuocari potuit. captus tandem vnus ex coniuratis tormentis subiectus, et compositum rei ordinem confessus, irrito sociorum conatu diro supplicio affectus est
cum vero intellexisset Albanus vltra Mosam iam numerosas a foederatis copias conscribi, occupandum ratus, antequam illae conuenissent, Sanctium Lodonium cum V signis legionis suae, quibus praeerat Franciscus Valdesius, Didacus Caruaialis, Antonius Moxica, et Fr. Varga Namurcum praemittit, dato negotio Ferdinando priori notho filio, vt Lopesium Acuneam cum equitatu, qui in Neruiis erat. subsequi iuberet. iussus et Sanctius Auila stipatorum Albani praefectus cum Lodonio se coniungere, et cum iis Nicolaus Basta Epirotarum equitum dux, et Petrus Montanus scloppetariorum equitum item dux, qui a via suscepta deflectentes, sic mandante Albano, Traiectum versus iter habuerunt; vbi refecto ex viae labore milite, et assumptis quatuor Germanorum signis ex legione Hebresteinij comitis Ruremondam versus ducunt inter Ruram et Mosam in limite Geldrensi et Cliuensi firmum situ oppidum, quod foederati paullo ante frustra tentauerant, astu primum, dein et vi aperta. sed propinquante Lodonio, illi direpto suburbio et imaginibus templi destructis retro pedem tulerunt, ponte ligneo Rurae imposito incenso, et per Vasemburgum itinere facto, Herclenum in Cliuensi principatu, sed Geldrensis dirionis arcem tendunt; quos cum equitatu Auilla inter Herclenum et Dallemum adsecutus, monet Lodonium, vt cum peditatu propere subsequatur. heic foederati consistere coacti aciem instruunt, et cum Auilae impetum aegre sustinerent, retro cedente peditatu, non sine graui iactura Dallemum se receperunt, II signa amissa eo die, VII seruata, quae oppido vicino se muniuerant, propugnaculo et fossa occupatis, ibique impedimentis in ponte dispositis: sed cum mox superuenisset Lodonius cum peditatu impetu facto propugnaculum capitur, et in eo reperti fere omnes trucidantur. in conflictu VII signa capta. occisi ex foederatis amplius OIO; ex Hispanis non plusquam XX, vt ipsi scribunt; grauiter vulneratus Franciscus Varga, qui egregiam operam in eo proelio nauauit. id actum VII Kalend. Majas. capti, Bruxellas mox ducti et supplicio affecti. ita Ruremondae in potestatem redigendae spe deturbatis foederatis Lodonius oppidum cum V signis ingreditur, ductis secum aliquot captiuis, quos laqueo mox suspendi iussit inde peste grassante digredi coactus, Veneli et Grauiae militem distribuit, et circumpositis locis alia V quae nuper Tornaco et Viluorda venerant, signa imponit, et paullo post cum totis X signis Mosae Traiectum petir. cum vero allatum esset, in Geldria nouas copias rursus ad Bruxemeram arcem coire, Albanus mox comitem Megensem prouinciae praesidem cum delectis aliquot eo ducere iubet, attributo ei Andrca Salazario Panhormitanae arcis in Sicilia praefecto. iussus et Consaluus Bracamontius cum VIII signis legionis suae, quae Boscum ducis tenebant, et reliquis, quae Aldenardae erant, cum Megensi se coniungere. datum et negotium a Ferdinando Priore Caesari Daualo Piscariae marchionis fratri equitum ductori, vt cum III equitum turmis, Roderici Lopesij Dauali, Curtij Martinengi et sua Grauiam peteret, ibique cum Megensi vireis sociaret. quo cum venisset Megensis, reperit foederatos Buxemera relicta Grauiam in Geldriae et Cliuensis principatūs confinio ad Mosam nauigiis dispositis petrisse, et oppidum cum duabus arcibus occupasse. itaquc mox mandat Bracamontio, vt cum suis Mosa et Vahali, quod est Rheni brachium, transmissis ad se ad Grauiam obsidendam contendat, et ab ea parte, quae Brabantiam respicit, hospitium sibi sumat. Arua et Neomago adducta tormenta; ipse Megensis cum equitatu aduersa in parte consedit. verum superueniente Caesare Daualo territi praesidiarij, huc illue relicta Grauiadiuersi turmatim abeunt. oppido iussu Albani impositum signum ex legione Bracamontij; reliqua per vicin loca distribuuntur. Caesar Aualus cum equitatu Buscum ducis remissus est. conuenerant et in limite haut omnino occulto Condaei mandatu Cocauilla, Valens et Amandus e Neustria vicina strenui duces, qui collecto in Atrebatibus, Flandria, et ex propinqua Anglia milite, excursiones in Arausiensis gratiam per Belgium faciebant; quibus iritatus Albanus, per Philippi oratorem apud regem expostulat: rex vero confestim ad Condaeum scribit iam pace facta, scitaturque, an Cocauilla, qui ipsi nuper militauerat, haec suo iussu faciat. quod cum negaret Condaeus, nec sua referre, quid ille ageret, rex statim
Arturo Cossaeo E. T. negotium dat, vt assumptis Picardiae praesidiis errones latrocinia publica exercenteis persequatur. is ergo Cocauillam ad Valerij fanum in Somonae aestuario adsequutus, intra oppidum cum IO C peditibus et CC equitibus compellit, et locum corona cingit: mox admotis tormentis quassato muro dum Cocauilla et Amandus ruinam munire satagunt, diuersa parte Cossaeani a nonnullis certa lege iptromittuntur; Cocauilla in domum vicinam se recipit, vbi cum Amando et Valente captus est, haut magna suorum caede facta; Belgae omnes caesi; Galli a Cossaeo seruati. captiui duces Lutetiam Parisiorum sub custodia missi, et tanquam emansores securi percussi sunt. dum haec agerentur, multa Albano aduersa ac molesta acciderunt. nam VII vir Palatinus cognito, commercij liberi specie magnam monetae vetitae summam ab institorib. Italis per Germaniam secundo Rheno exportari, Manhemij, qui locus est vectigali exigendo destinatus, nauigium per suo XII Kal. Mart. inhibet, et omneis merces in illud impositas, pecuniam item Heidelbergam transferri curat, vbi et eius descriptio facta est, quae vt Hispani publicauere, CL ducatorum OIO numerum efficiebat. ea de re querimonia mox ab Albano Philippi nomine facta; sed cum Ioannes et Ioannes Antonius Grimaldi eam sibi restitui peterent, et Christophorus Centurio Luciani fratris nomine, et Augustini Spinulae ac Thomae Flisci omnes Genuenses cum commendatitiis literis Emanuelis Sabaudiae ducis eadem reposcerent, Palatinus contra Imperij decretum anno huius seculi LIX de moneta non exportanda promulgatum vrgebat, et poenam defraudati vectigalis commissam arguebat, dimissis cum rei, vti gesta erat, testimonio publico mercatoribus ac nautis. tandem post longas contentiones Genuenses necessitate coacti, interuentu Albani, preces et interdum precibus minas addentis, cum VII vito sic transegerunt, vt se culpa minime caruisse ostenderent. sed longe grauior fuit in Frisia accepta clades. nam Ludouicus Nassouius collectis ad VII OIO militum et equitibus aliquot in Frisiam descenderat, sumptis, vt aiebat, armis pro patriae ac conscientiarum libertate, quod et inscriptione vexillorum significabat, in quib. erat, AVT RECVPERARE AVTMORI, et eam prouinciam peruagatus Vedam, Arenbergi comitis arcem, quae aditum praebet ex Orientali Frisia in Groeningensem agrum inuadentibus, corona cinxerat, et Delfico pago haut longe hinc loco portu commodo infra Amasi fluuij ostium muniendo diligenter incumbebat, occupato etiam Damo, quod Groeninga et pago illo aequali spatio fere distat. quo cognito Albanus Arenbergio Frisiae praesidi nuper e Gallia, quo superiore anno cum auxiliarib. copiis profectus fuerat, reuerso negotium dat, vt cum V legionis suae signis eo duceret, et Nassouium dissipatum tota prouincia pelleret. itidem Bracamontio mandat, vt cum X Sardoae legionis cui praeerat signis, et Megensi, vt cum IIII Germanorum signis, et III leuis armaturae alis, quae ad Buscum ducis erant, se cum Arenbergio coniungeret. cum iis ille et VI minorib. tormentis Groeninga ad Nassouium, antequam numerosiores copias collegisset, insequendum exit, et Damum versus iter tendit, quo foederati conuenerant. ibi praemisso Hispano peditatu leuibus proeliis initio certatum, deteriore Nassouiorum condicione, qui tandem locum, quod omni ex parte moenibus nudatum, nec satis temporis ad illum, licet positu firmum, muniendum suppeteret, deserunt, et tribus ab oppido leucis castra ponunt, in Praemonstratensis ordinis coenobio, quod a situ Helligersium vocatur in Gemingensi territorio, quia paludib. circumfusis inaccessibile cum esset, opus fuerit terra arida e longinquo petita tumulum excitare, in quo foenobium illud tanquam in solido fundaretur. in eo tumulo locus porrigitur, in quo foederati consederant; eo illos quasi fugienteis insecutus Arenbergius eodem, quo ad Damum velitaria pugna certatum fuerat, die, suie certae victoriae spe, siue priuata iniuria stimulatus, quod Vedam arcem suam nuper occupatam ac misere direptam doleret, quamprimum cum iis confligere statuit, non expectato Megensi, qui maximis quantum poterat itineribus ad eum vontendebat. itaque X Kal. Iun. et postridie quam feliciter cum hoste pugnauerat, Herligersium versus ducit, vbi Nassouius castra muniuerat; qui Arenbergij aduentu cognito statim aciem instruit, et ante lucum, cui palus vliginosa suberat,
agmen quadratum statim instruit, et ad laeuam in dorso cliui, qui tumulum claudit, alterum, quod III OIO circiter scloppetariorum constabat: ad dextram equitatus constiterat, dispositis ante aciem in imo colle volonibus: ita insessis aditibus, restabat iter angustum iuxta lucum per collem inter paludes porrectum, quo ad coenobium adibatur. postquam eo venit Arenbergius, tormenta mox aduehi imperat, iussis gradum accelerare Hispanis, vt cum volonibus, congrederentur. sed intercedebat collis, quo defensi foederati tormentorum displosione minus infestabantur. itaque promota tormenta; et dum transferuntur, cum hostis sensim pedem referre videretur, Arenbergius eum fugam meditari ratus, cum CCC Curtij Martinesij equitibus, neque enim absente adhuc Megensi plures circa se habebat, ardentius progreditur, et in paludes imprudenter praecipitat. totum illud solum terra leui et friabili constat, qua excauata et in particulas secta pro ligno in domibus ad alendum ignem vulgo populares vtuntur; quibus vero locis excauatur, aqua restagnat; sed succrescente herba solidum extrorsum solum apparet, vt qui illac iter faciunt, nisi locorum gnaros duces habeant, prius in lutosas voragines inextricabili lapsu impingunt, quam periculum agnoscere queant; quo magis mirum plerisque visum est, cur Arenbergius, qui naturam locorum perspectam haberet, tam pernicioso errore se suosque perditum ierit. cui tamen caussam dedisse constans fama est, importuna murmura et maleuolos Hispanorum rumores, qui cum Arenbergium initio cunctabundum viderant, quasi tergiuersantem et tempus Nassouiis euadendi largientem palam increpabant; qua re effectum sit, vt vir generosus, qui fidem suam in dubium reuocari non patienter ferret, spreto periculo imprudenter in foederatos cum certa pernicie inueheretur. dum igitur solutis ordinibus Hispani vim faciunt, et hoste contempto, quod semper contemptoribus exitiosum fuit, cum priore agmine confligunt, in paludes praecipitauere, quibus sarissophori plerique absorpti dum se extricare moliuntur, posterius foederatorum agmen retro per collem dispositum flexuoso itinere in latus regiorum incumbit; quorum tamen impetum diu summa virtute sustinuit Arenbergius contra hostilem equitatum fortiter pugnans, occiso sua manu, vt scripsere Hispani, Adolpho Nassouio Arausiensis fratre iuniore, quanquam alij glande tormentaria ictum cecidisse memorant, sed suffosso equo cum mox alio inscenso rursus certamen restitueret, a circumfuso hoste obrutus, tandem post obstinatum certamen, et ipse ab Antonio Soetio Honteinio, dum fratrem Hierosolimitanum equitem ante oculos occisum vltum it, interfectus est. perierunt cum eo ex Hispanis magni nominis Aluarus Osorius, Ioannes Peresius a Soto, et Petrus Caprarius. VII item ordinum ductores; desiderati amplius IO Hispani; amissa et VI tormenta cum omni apparatu bellico, et impedimenta; Germani quod illis solemne est, cum se vndique circumsessos viderent, vltro armis deditis deditionem fecere, fide data, Philippo intra sex menseis non militaturos. eodem hoc ipso loco ante XXXII annos ex occasione a Georgio Schenkio feliciter pugnatum fuisse ex annalium fide constat. cum enim is Damum obsideret, de auxiliorum aduentu certior factus per duas oppidi mulieres, quae ipsius forma captae de periculo eius sollicitae erant, hoc astu vsus est; tentoria et reliquum castrorum apparatum ante oppidum reliquit, et excitatis passim ignibus, quasi adhuc in castris esset, sine strepitu, qui quidem ab obsessis sentiri posset, se ad Herlingersum recepit, vbi insessis aditibus, inter quos auxiliaribus incedendum erat, venienteis inopinato aggressus in paludes impulit, et egregiam de hoste victoriam reportauit, quo facto ad obsidionem reuersus est: quod vbi obsessi cognouere, omni spe auxilij destituti deditionem fecere, et ita Damum in Caroli V, cuius auspiciis Schenkius contra Carolum Geldriae ducem militabat, peruenit, quod mox eius iussu moenibus nudatum fuit. cum vero Nassouius dissipatos ac fugienteis regios insequeretur, in Andream Salazarium a Megensi mox subsequente praemissum incidit, qui et impetum ipsius sustinuit, et stragis reliquias collegit. Arenbergij corpus in monasterio proximo, Adolfi Vedae conditum est, hic exitus fuit pugnae inter Vinschotum et Herligersium commissae
IX Kal. Iun. in campis fallacibus, a Tacito ita appellatis, qui Amiso et Lipia interluuntur, tam victori quam victis detrimentosae, quippe tot proceribus, vt eius cladem expiaret, ab Albano summo supplicio affectis, sicuti mox dicemus. superueniente Megensi regij recreati ad Martinengum se colligunt, et ad Studeburgum castra ponunt, haut longe ab hostibus: et cum vereretur Megensis, ne ad eum casum res Groeningae turbarent, in vrbem, quae tantum IIII signis Ioanne Bacello ductore tenebatur, IIII alia signa Arenbergicae legionis et totidem Germanorum introducit. parta victoria Nassouius copias Groeningae admouet, et coenobium haut inde procul capit ac praesidio firmat, vbi dum crebris irruptionib. pugnatur, Carolus Brimeus Megensis comes scloppeto in collo ictus paullo post ex vulnere decessit, cuius mortem mox sui vlti sunt recepto coenobio et CC iu eo praesidiariis trucidatis. nec Curtius Martinengus paullum a periculo abfuit, equo ipsius eodem die suffosso. diuersa parte Albanus, vbi de casu cognouit, Hispanos fere omneis Namurcum confestim misit, et II OIO peditum ac IO equitibus Traiectum superius, Maximiliano comite Bossumio Batauorum praeside ad alia loca tuenda eodem tempore ablegato. mox edictum promulgatur, quo iubebantur quicunque religionis caussa solum vertissent, in Belgium redire; ni parerent, bonorum publicatione et perpetuo exilio multabantur; cui edicto cum nemo grauioris metu poenae obtemperaret, et passim de nouis motibus aut adferretur, aut suspicio iniiceretur, sparsis etiam libellis, et pecunia plerisque locis ad sollicitandos popularium animos distributa, Albanus quod iampridem animo destinauerat, conceptum contra proceres et nobilitatem Belgij, quam motibus caussam dedisse aiebat, odium postremo effundere statuit, productosque captiuos perduellionis damnatos summo supplicio Bruxellis Kal. Iunij affecit, in iis erant Gibertus et Theodoricus Batenburgici fratres superiore anno in sinus marini inter Batauiam et Frisiam transitu, capti, Petrus Andelotus, Philippus Vinglenus, Maximilianus CoKus, Philippus Triestus Gandauensis, Ioannes Blaius, Bartolomaeus Valleus, Hermanus Galama, Arturus Batso, Suirdius Beima Frisij, Iacobus Pentanus, Firminus Peletarius, Constantinus Bruxellensis, Ioannes Rumallius, Ludouicus Carlerius Cameracensis, Petrus et Philippus Valerlezij Altzij fratres. postridie et ad supplicium publice producti, Ioannes Montinius Villerius et Dueus ex primaria nobilitate Dalemi itidem capti, Quintinus Benedictus Eugenij praefectus, et Cornelius Niemus famosus inter eos concionator. mox et aduecti curru Gandauo, vbi carcere attinebantur, Amurathes Egmondanus et Philippus Momorantius Hornanus comites, deducentib. eos X Hispanorum vexillis et equitatu, et Bruxellis ex aduerso publicae plateae rursus in custodiam missi. tum sententia mortis ab Albano tanquam supremo concilij criminalis iudice, hos enim titulos sibi sumebat, in eos lata. Egmondano crimini datum, sicuti sententia illa continetur, quod contra fidem obsequij periuriose ac seditiose se turbis immiscuisset; quod detestando foederi Arausiensis ac sociorum pro libertate Belgij contra Inquisitionem Hispanicam, hoc est, contra regiam maiestatem initio subscripsisset; quod nobilitatis patrocinium suscepisset, et ad seditiones ac Protestantium effrenatam rabiem in Flandriae sibi commissae administratione in religionis Catholicae perniciem praepostera dissimulatione vsus esset. eadem fere Hornano improperata. vtrique praeter infestum Albani in omneis externos, ac praecipue in Ecmondanum dignitate ac meritis nulli, ac ne ipsi quidem Albano cedentem odium maturasse exitium putatur, quod cum Albanus post cladem in Frisia acceptam necesse haberet, quam primum cum omnibus copiis. vt damnum illud sarciret, illuc proficisci, iure metueret, ne a tergo relictis primariis illis nobilitatis ducib. licet captiuis aliqui motus per suam absentiam exorirentur. itaque vt se metu eo liberaret, et simul terrore per ipsorum supplicium cunctis iniecto expeditior et terribilior in hostem vaderet, sententiam executioni demandari iussit. qua coram Egmondano pronunciata, ille non putare se respondit, anteacta vita de regia maiestate tam male meritum esse, vt tam seuera castigatione puniretur; orare nihilominus, vt si quid deliquerit, quidquid id est, sua morte ac bonorum amissione eluatur, nec vlterius
ad familiae illustrissimae decus dehonestandum in vxoris ac filiorum perniciem poena porrigatur: ceterum se paratum, quando ita Deo ac regi videatur, mortem patienter ferre. tum calamum poscit, et ad Philippum dat literas Gallica lingua scriptas, quibus se sibi conscium testabatur, nulla re fidem aduersus ipsum violasse, aut quidquam in religionis Catholicae perniciem molitum esse, nihilque fecisse, quod non ad ipsius obsequium, publicam vtilitatem, et praesentis rerum statūs necessitatem pertinere existimauerit: proinde orare, vt si quid in eo peccauerit, sibi ignoscat, et coniugis, innocentium liberorum ac domestici famulitij pro innata clementia rationem habere dignetur. literas has complicatas et obsignatas Hiprensi episcopo, qui aderat, tradit, ex animo rogans vt eas ad regem mittendas curaret; quod episcopus se facturum recepit. inde precib. fundendis intentus, colloquium arcanum cum Hiprensi episcopo petit, acceptaque ab eo delictorum venia, ad quierem se composuit. Hornanus initio cum se Deo sua peccata confessum diceret, et Hiprensis colloquium recusaret, ad extremum veniam itidem eodem, quo Egmondanus modo petere coactus est; et inter has curas nocte exacta, postridie, qui in peruigilium Pentecostes illius anni et in Non. Iunij incidebat, Egmondanus gratiae loco petiit, ne diutius executio differretur; nam periculum esse, ne ex desperatione mens emota praesentis mortis vehementiore cogitatione diuexaretur. itaque sub meridiem in forum, vbi pegma ad id paratum et pannis lugubribus instracum erat, deducitur, comitantibus eum Iuliano Romero castrorum praefecto, Francisco Salina, et Hiprensi episcopo, et disposito per omneis aditus milite, siue ad pompam, siue ne quis motus suboriretur. post eum morte affectum, et panno mox iniecto velatum Hornanus adducitur, qui delicta sua multiplicia coram Deo confessus, fausta omnia astantibus precatur, vtque secum pro se ad Deum preces fundere velint, rogat; principem vero se offendisse, eo, quo inquirebatur, modo saepius postulatus, fateri recusauit; tandem exuto pallio supra puluillum procubuit, et commendata in Dei manus anima a carnifice capite truncatus est. vtriusque capita ad spectaculum pilis ferreis suffixa duabus horis prostiterunt. corpora a mimstris loculo plumbeo condita, in proximo Clarae fano deposita primum, postea Egmondani cadauer Sottegemi oppido suo in Flandria, Hornani Campiniae in Brabantia sepultum est. hic exitus Egmondani fuit, cum XLVI annum ageret, viri splendore natalium et virtute militari sua aetate cum paucis coraparandi, Sanquintino et Grauelingensi proeliis, quorum ei decus summa omnium consensione tribuebatur, de Philippo optime meriti: nulla tamen tot praeclare feliciterque gestorum tunc ratio habita est, praeualente sectarij veneni; cui propagando inseruiisse arguebatur, aduersus merita odio, aut etiam ipsius Albani potestate sibi commissa abutentis, et irreconciliabili ex aemulatione contracta maleuolentia. hic Sabinam Baioaram vxorem, et ex ea III filios, VIII filias moriens, quod illum maxime angebat, in summa egestate reliquit. Hornanus sine prole decessit. mox et Viluordae extremo supplicio affecti Antonius Stratius consul Antuerpianus, et Ioannes Casenbrotus BaKersetus Egmondano ab epistolis, de quibus supra diximus. qua re magnus populis illis terror ad praesens inietus, sed qui temporis tractu in inuidiam et Hispani nominis odium vertit, quo postremo ex desperatione ad defectionem compulsi Belgae sunt, et iam XXX totos annos mutua laniena, tandem etiam eierato Philippi et Austriacae domūs hereditario imperio misere conficiuntur. paullo ante V Kalend. Iun. concilij sanguinarij decreto Florentis Pallantis Culenburgij comitis aedes Bruxellis, in quibus Albanus, antequam Parmensis e prouincia decessisset, hospitium habuerat, solo aequatae sunt, area silicibus constrata, et erecta in ea columna marmorea cum inscriptione quadratis epistyliis quatuor linguis incisa, cuius summa erat, domum a fundamentis dirutam ob execrandam repetitae coniurationis memoriam aduersus religionem Catholicam Romanam, regiam maiestatem, et ipsas prouincias. dum haec fierent, Albanus, vbi de clade in Frisia accepta cognouit, statim Arembergij loco Chapinum Vitellium summum castrorum praefectum Groeningam mittit, et cum eo VI Germanorum cohortes ex Megensis legione, et quatuor ex legione Ioannis Beuchi, equites item
OIO IO Germanos ductore Erico Brunsuico, qui in Transiselana regione Deuentrij conuenire iussi erant. mandatum et peditibus, qui in Atrebatibus et Pleumosiis ab Hiergio conscribebantur, et VI alis duce Gaspare Roblesio Billio, vt cum Brunsuico se coniungerent. interea Nassouius victoria elatus copias ad Groeningam promouerat, et tertio ab vrbe lapide castra vallo et fossa muniuerat, occupatis circum locis, et coenobio inprimis virginum sacrarum praesidia imposuerat, ita vt cum a tergo Emdenam et Monasteriensem episcopatum ac Vestphaliam haberet, vnde copiosus comeatus ad eum importabatur, et insessis ante aditibus arcta obsidione vrbem obsessurus videretur: nam sic natura illius soli est, vt restagnante ob eas, quas dixi, caussas aqua, si vias arte munitas deseras, in paludosos vortices inextricabili errore et plerunque cum certa pernicie incidas. igitur Vitellius vbi ad vrbem venit, re cum Megensi communicata, vrbis aditus complanari, vt hostis veniens e longinquo conspici posset, et commodius equitatui confligendi, vtpote aperto campo, facultas esset. ibi pugnatum aliquoties tam vicinis regiis ac foederatis, et iniqua fere illorum condicione; quippe cum oppidani egressi essent, vt locum inter vrbem et coenobium situ firmum occuparent, pugna conserta, ex foederatis desiderati sunt amplius CL, ex regiis vix X. et; haec ad aduentum vsque Albani inter eos continuata. is vero cum in Frisiam proficisci statuisset, XVII figna ex legione Neapolitana Gandauo, vbi in praesidio erant, accersit, relictis in arce II vexillis, X item ex Lorabardica legione Traiecto Mosae, ac toridem ex legione Sicula, quae Bruxellis erat, et ea Buscum ducis tendere iubet. tum negotium dat Cressonerio Grauelingae praefecto, vt Mechlinia XVII tormenta aduehenda curaret. Santalgondano item Noercarmio, vt leuis armaturae praefecturam sumeret, et OIO equites in Sequanis conscriberet. Croio item Rutij comiti, et Blondo, vt delectus peditum in Atrebatibus, et Hannonia haberent, Valencianis imposito idoneo praesidio. inde ipse Boscum ducis procedit, quo cunctos regis consiliarios conuenire iubet, vt ibi in commune consulerent, fama sparsa, de auxiliis in Frisiam summittendis actum iri. nam quominus ipse in Frisiam proficisceretur, multa impedimento esse ab omnibus credi volebat. itaque Bruxellis VII Kal. Vtil. profectus, Mechliniam eodem die venit, ac postridie Antuerpiam, vbi arci imposito Gabriele Serbellono cum II signis Germanorum ex legione Alberici Lodronij et VI aliis ex eadem legione ad vrbis custodiam destinatis. inde Boscum ducis cum toto exercitu tendit. ibi intellecto Berquemum oppidum, quo capto comeatus ex Atuaticis in Frisiam importandus impediebatur, a Bredembergensi comite Arausiensis sororio occupatum esse, eo statim Sanctium Lodonium cum legione sua, quae Tenelij et Grauiae hospitabatur, ducere iubet. is vero assumpta Nicolai Bastae Epirotae equitum ala, et L itidem cataphractis equitibus ac V machinis bellicis vbi Berquemo propinquauit, cum paucis progreditur, vt locum lustraret; verum praesidiarij firmitati oppidi diffisi nocte insequenti locum deserunt, relictis IX tormentis, ac dum palantes aufugiunt, a regiis intercepti magna ex parte caesi sunt. praemissus inde Deuentriam Franciscus Ibarra, qui annonae prospiceret, conquisitis vndique nauigiis, quibus eodem tempore peditatus Isalam, Mosam, Vahalim et Rheni brachium superius transmittere tutoposset: quod summa felicitate et celeritate factum, quantumvis imbrium frequentia aquae vltra modum excreuissent. tandem VI Eid. Vtil. Deuentriam incolumis venit Albanus, vbi obuium habuit Ioannem Bernardum CCC Germanorum equitum ductorem. inde negotium dat Ioanni Baptistae Montano, et Aurelio Panhormitano, Georgio item Macucae, vt Italorum et Epirotarum quisque alam ex iis, qui nuper in Gallia dimissi erant, conscriberent; Lopesio Acunae item, vt Hispanorum equitum leuis armaturae alam conscriberet. postridie Albanus cum suis et ala scloppetariorum equitum, cui Monterus praeerat, Deuentria Hammense oppidum tendit, ac die sequenti Couerdiam, pugna memorabili locum insignem, qua, anno post natum in terris Christum OIO CC XXVII, V Kal. VItil. Otho episcopus Vltraiectinus, quem alij Bernardum nominant, a Rudolfo Frisio cum IO ex praecipuis sui exercitūs inter paludem et arcem interceptus ac caesus est
captique Gerardus Geldriae princeps et Gisebertus Arnestelius Batauus secundum episcopum primas in exercitu tenentes. Couordia Rooldum II ab vrbe milliaribus Albanus postridie venit, vbi obuium habuit Chapinum Vitellium cum Brunsuicano equicatu, et intellecto, hostem propediem expectare auxiliareis Germanos equites numero IO C et OIO IO pedites in Francia, Belgio et Lotaringia nuper conscriptos duce Hocstratano comite, et in eo esse, vt ad munimentum a regiis constructum, quod III signis Buchianae legionis tenebatur, impetum faceret, nihilominus iter prosequitur; et summo mane profectus, collocatis in prima acie CCC scloppetariis maioribus, ducibus Montedoca, Didaco Bracamontio, et Laurentio Perea, cum aliquot carris comeatu necessario onustis, a Megensit, cum equitatu et peditatu in itinere exceptus, Groeningam incolumis peruenit, et vrbem mediam transgressus ad portam, flumentanam diuertit, vbi ex Ferdinandi Prioris filij, Vitellij Noercarmij, et Lodonij consilio cum prius hostilium castrorum situm diligenter explorari iussisset, Caesarem Aualum et Curtium Martinengum cum leui armatura et scloppetariis equitibus praemittit, qui complanatis aditibus sensim iuxta hostem hospitium munirent. iam Nassouius coenobium et alia loca ante insessa deseruerat, et se castris continebat, ita munitis, vt ab vna parte fluuio clauderetur, ab altera ductam praealtam fossam haberet. fluuium etiam pontibus duobus strauerat, et trans fluuium domos duas muniuerat, ac perforatas milite firmauerat, fascibus comportatis, vt si casus ferret, igne iniecto statim incenderentur, ne regiis vsui esse possent. ad laeuam, Casam-rubram itidem muniuerant, haut longe a castrorum vallo, ad quam occupandam Albani iussu missus Gaspar Robles cum CC scloppetarijs Gantecio et Germinio ducibus, qui post obstinatum certamen loco potiti Albanum monent, hostem de recessu cogitare, et consultum videri, vt ab ea parte vt pote minus firma in eum impetum faciat, quippe cum sola fossa intercederet, nec necesse esset ad hostem vadentibus fluuium aut riuulum vllum transmittere. itaque missi ad eum CC scloppetarij ex Sardoa legione ductore Francisco Bellomontio, antea monito, vt subito atque hostem vallum deserere videret, ea parte impetum faceret. prouisa interim nauigia, quibus si hostis in castris diutius maneret, transmisso fluuio ab alia parte regij eum postridie adorirentur. iis a tergo subsidiaria statuerat VI Germanorum signa, et XVI Gallorum duce Georgio Lalanio Villae regulo, Hocstratani, qui ab Arausiensi stabat, fratre. iamque dies media fere exierat, cum per exploratores certior factus Albanus hostem ad discessum se parare, statim Alfonso Vlloae negotium dat, vt cum delectis CCCC scloppetariis Hispanis ductoribus Didaco Henrice, Inico Mediuilla, Ferdinando Agnasco, Andrea Salazario Panhormitanae in Sicilia, et Ioanne Spachro Plombinensis arcis in Etruria praefectis, in vallum impetum faciant. mandatum et Nicolao Bastae, et Montero, vt si hostis eo die minime discederet, cum equitatu ad dexteram, vbi aditum complanari curauerat Vitellius, eum aggrederentur, non tam spe vllius operae pretij faciendi, adeo difficili equitibus ob locorum naturam accessu, quam vt hostem discessurum tandiu remoraretur, dum illucescente die eum ab omni parte cinctum ad proelium cogeret. sed cum iam Nassouius in procinctu esset, etiam praemissa impedimentorum parte, regij tanta vi impressionem faciunt, vt fossa superata hostem intra castra interiora compellerent, transcensis, quos dixi, pontibus, tamen propter incendium a fugientibus immissum non ita commode insequente milite. CCC ex Nassouianis caesi; capta III tormenta campestria et I signum, strenue pugnantibus Didaco Henrice et Alfonso Varga, Agnasco praeterea et Mediuilla: tantusque ardor omni ex parte irrumpentium fuit, vt ex leui armatura plerique ex equis descenderent, vt fluuium oppositum natatu superarent, equorum caudam vna manu, altera hastam tenentes. ad vesperam continuata caedes; post quam Albanus cum receptui cani iussisset, Groeningam reuertitur, impositoque ad vrbis praesidium Io. Buchio cum IIII Germanorum signis, et relicto Brunsuicano equitatu, quod eius nullus esset illis locis vsus, Chapinum Vitellium cum II peditum OIO mittit, qui hosteis fugienteis persequeretur, eique equitum Germanorum alam atttribuit duce Ioanne Bernardo. ipse cum II leuis armaturae alis subsequitur, et cognito
Nassouium Damo II peditum signa eduxisse, vt eos secum coniungeret, et Suteburgum cum toto exercitu tendere, vbi Megensis postridie quam Arembergius caesus est, hospitium habuerat, eo Caesarem Aualum cum IO scloppetariis ex Vitellianis et sua equitum ala proficisci iubet. Albanus interea Vedam Arembergij arcem venit, et inde Reidemum Monasteriensis territorij pagum, vbi ponte ligneo Amasus fluuius iungitur, recta tendit, ac pontem mox praesidio firmatum, in vlteriore ripa propugnaculo exstructo muniendum curat. eum a Nassouio summo errore non occupatum scripsit B. Mendoza, quippe quo occupato, et in vlteriorem ripam translatis castris, citra periculum auxilia Arausiensi fratre duce ex Germania aduentantia opperiri potuisset, medio inter se et regios Amiso, qui minime vado transiri poterat. dum Reidemi esset Albanus, ex speculatoribus cognoscit, Nassouium duobus abhinc milliaribus ad Gemingam, Emdensis comitatus pagum in aestuario Amisi situm, castra posuisse. itaque inde XII Kal. VItil. proficiscitur, eo consilio, vt cum hoste proelio decerneret, quod erat illi ineuitabile, quippe cum a fronte hostem, a tergo fluuium haberet. igitur summo mane itinere facto, brumoso primum coelo, sed mox solis radiis discussa nebula milliare et sesqui emensus equitatum subsistere loco idoneo iubet; tum Ferdinando Priori imperat, vt pontem seruaret, ne quis iniussus illac transiret, et abducto secum Noercarmio et Vitellio se in viam dat, praemisso Sanctio Auila, qui diuerso itinere de hostibus cognosceret. inde aliquantum itineris progressus Priori mandat, vt ad se Caesarem Aualum cum ala equitum, et CC scloppetarios ex legione Longobardica duce Didaco Caruaiale mitteret, quos rursus ibi subsistere et aditum seruare iubet: vlteriusque progressus, cum nihil certi de hoste cognoscere posset, aliis Iemingae haerere decreuisse, aliis vasa iam conclamare nunciantibus, Iulianum Romerum et Sanctium Lodonium singulos cum IO ex legionibus Hispanis et delectis ducibus Francisco Valdesio, Ferdinando Toletano, Lopesio Figeroa, Ioanne Osorio Vlloa, Marco Toletano, Ludouico Remoso, Antonio Toletano, Laurentio Perea, Ferdinando Sanedra, Roderico Sapata, Didaco Caruaiale, Ferdinando Mediuilla, Didaco Henrice, Petro Consaluo Mendoza, subsistere iussis Alfonso Vlloa et Consaluo Bracamontio. eos subsequebatur Caesar Aualus cum equitatu et Curtius Martinengus. ita vero instruxerat a tergo aciem, vt Hispani in fronte starent, et post eos Germani, et rursus post eos XV Belgarum signa ducibus Hiergio et Gaspare Roblesio; in vltimo agmine CCC equites cataphracti erant, quos rursus sequebatur Ioannes Bernardus cumsua equitum ala. ij vero omnes ita agminibus quadratis distincti, alteri alteros sequebantur, propter aggerum angustias, quibus campi viridantes, sed lutosis voraginibus inaccessi, subsunt, vt per eos latius acies porrigere se commode non posset. Sanctius Auila cum Salazario et Alfonso Varga, Bernardino Mendoza, et aliquot ex delecta nobilitate ad pontem canali in Amisi se exoneranti impositum procurrebant. nam hostes magno numero aduenerant, qui mox aggeres exscindere et aperire moliuntur, vt aquis in campos infusis corrupto solo ac confusis itineribus regia castra disturbarent. sed a regiis loco pulsi sunt, et impeditum opus; antequam tamen canales aperti obstruerentur, tanta iam se aqua campis superfuderat, vt miles plerisque locis proximioribus vmbilico tenus mergeretur, et si quidem ad opus summo mane accessissent, procul dubio Albanum retrocedere coegissent, sed serius rem aggressi, et mature repulsi, opus inchoatum potius quam perfectum reliquerunt; qui postremus Nassouij error priorem ad Reidemum admissum longe superauit, quem dum emendare conatur summissis IIII OIO scloppetariorum, qui regios ab occupato ponte remouerent, acriter, sed infeliciter pugnatum fuit. nam cum illi exiguo numero diu locum defendissent, superueniente demum peditatu animos duplicant, ac postremo Nassouianos, dum se crebris fossis impediti ad suos recipere frustra conantur, cum damno in fugam vertunt, amisso in eo proelio Gabriele Manrice Osorij comitis F. tum Iulianus Romerus et Sanctius Lodonius, qui in prima acie stabant, fessis succedentes hosti propinquant, et certamen restituunt; quos mox Rodericus Sapata et Didacus Caruaialis cum OIO CC scloppetariis subsequuntur. Nassouius
aciemante Gemingam pagum in duo maiora agmina distribuerat, fronte in hostem versa, et ad dextram equitatum collocauerat; nam laeuum latus Amiso tegebatur; rursus ante aciem tormenta direxerat. horum displosione cum aliquantum infestati regij, vlterius progressi ad manus cum hoste venissent, eorum paucitatem contemnentes Nassouiani, extra fossam in pratum subiectum signis explicatis descendunt; sed a Lopezio Figeroa repulsi in fugam vertuntur, et pauorem collectum in suos effundunt, ac proprium equitatum soluunt. mox Aualo cum equitatu incumbente, et Petro Consaluo Mendoza ac Mediuilla cum scloppetariis domos proximas inuadentibus, Albanus cum toto exercitu superuenit, qui iam solutos Nassouianos penitus profligauit; quorum eodem tempore ac fere loco longe diuersum fatum fuit: nam pars in domos igne concepto ardenteis dum confugiunt, vna conflagrarunt, pars in subiectum amnem praecipitati perierunt; et istorum quidem galeri supernatantes reciprocante mari per aduersum fluuium Groeningam delati pugnae commissae, antequam de ea cognosci posset, fidem fecerunt. a meridie ad vesperam continuata caedes, nec nocte intermissa, in diem vsque sequentem producta est, cadauerum, loricarum, galearum, et gladiorum atque armorum multitudine tanta viis oppletis, vt vltro citroque itare per vias non liceret. cumque Germani aliquot in insulam in aestuario fluminis positam confugissent, mane ab Albano missis Lopezio Figeroa, Hiergio et Roblesio ad vnum omnes caesi sunt. reliquias proelij Aualus et Martinengus persecuti sunt quattuor amplius milliaria Germanica, quod vix vnquam accidit. desiderati ex foederatis amplius VII CI; capta XX signa, reliqua in flumen demersa; XVI machinae bellicae in regiorum manus deuenerunt. amissa item omnia impedimenta, etiam Hocstratani, qui paullo ante e castris discesserat. captus et Henricus Sigenus Nassouij legatus. nusquam tantam victoriam tam exiguo sanguine suo victores redemerunt. nam non amplius quam VIII ex regiis ceciderunt. Nassouius et Iustus Schouemburgius post fortiter nauatam operam vix natatu in vlteriorem ripam fluminis egressi nauicula conscensa Emdam incolumes peruenerunt. caussam cladi dedisse proditum est, exortam inter milites seditionem ob stipendia promissa et non in tempore persoluta, qua effectum sit, vt et incuriose stationes obirent, nec ducum dicto audientes essent; et ad extremum hoste instante segnius pugnam capessiuerint. hic exitus proelij ad Gemingam XII Kal. VItil. commissi fuit, cuius nuncium mox Albanus ad Philippum per Andream Salazarium, ad Pontificem per Carillum Merlum perferendum curauit. eodem tempore ad Ioannem ab Hoia episcopum Monasteriensem literas dedit, quibus et victoriam partam nunciabat, et de Emdensi comite conquerebatur, quod is Naslouianis comeatum ac necessaria subministrasset; qua de caussa eum hostiliter inuadere meditabatur; ab eo tamen consilio rei difficultate deterritus et alio reuocatus abstinuit. inde biduum Gemingae commoratus Damum proficiscitur, in itinere incensis fere pagis a lixis et calonibus, vt herorum mortem in Arembergensi clade interfectorum vlciscerentur; qua re iritati rustici quosdam ex iis comprehensos ad Nassouium adduxerunt: Italis ac Belgis vitae gratia facta; Hispani poenae militari subiecti. quod rursus tam grauiter tulere Hispani legionis Sardoae, vt spretis ducum imperiis in domos obuias tota regione sparso incendio, nulli parcentes crudeliter desaeuierint. cuius facti infamiam vt Albanus elueret, postea legionem exauctorauit, Martino Diazio cum IO exceptis, qui facto non participauerant. Damum inde venit Albanus, et Delfici, qui locus portu commodus magnum ad comeatum comportandum momentum habet, relicto idoneo praesidio Groeningam redit; vnde rursus Alfonsum Vlloam mittit, qui Vlfensem Batemburgi comitis arcem situ et profunda fossa firmam in potestatem redigeret. is igitur cum XVII signis legionis suae et equitum alis Ioannis Velesij Geuarae et Aurelij Panhormitani, XII muralibus machinis ac II colubrinis eo profectus, admotis tormentis locum pulsat, biduumque continuata verberatione dum in eo esset, vt impetum faceret, praesidiarij noctu huc illuc dilapsi arcem deseruere, cui praesidio L militum imposito Vlloa mox inde Boscum-ducis reuersus est. Albanus rebus Groeningae ordinatis, et vrbi populosae nec satis fidae arce pro fraeno imposita, per Amsterodamum Vltraiectum proficiscitur,
vbi ad eum venit Fridericus filius cum bis mille ac quingentis peditibus Hispanis, et in plureis menseis copioso stipendio. is mox a patre vniuersi peditatūs dux creatur. lustrato ibi exercitu, VI OIO equitum, peditum XXX OIO recensita sunt. ad terrorem item popularibus incutiendum, Albani iussu anus octogenaria valde locuples Amsterodami securi percussa, quod concionatorem domo recepisset. eodem tempore in agro Iuliacensi circa Dalemum oppidum cum magna hominum nondum armis instructorum multitudo, quasi ad nomen militiae dandum confluxisset, duce Iusto Soetio Villersio, ab Hispanis oppressi sunt, et partim caesi, partim dissipaci misere perierunt. interea Arausiensis in Germania exercitum quam maximum poterat, cogebat, sollicitatis amicis, et missis ad Maximilianum Caesarem oratoribus, qui delectus per Imperium habitos necessitate excusarent, eumque, tanquam Austriacae familiae in Germania principem; orarent, vt Belgij, a quo maiores eius originem repetebant, commiseratione tangeretur: florentissimas olim prouincias, procerum et ordinum prudentia pacatas, aduentu Hispanorum miserabiliter diuexari; eos, telo Inquisitionis, quod potius in Mauros exeri oportuit, in proceres ac locupletes districto, nihil ad auaritiam et crudelitatem reliqui facere: ea de reconquestos saepius apud principem Belgas, missis etiam e numero procerum primariis viris, qui indignam meritis suis gratiam retulerint; quapropter miseros homines, cum viderent regis Hispanorum calumniis praeoccupati aureis precibus suis occlusas esse, desperatione adactos, quod vnum supererat, ad arma confugisse, ea mox deposituros, cum cessante intolerandae seruitutis metu a diro crudelitatis iugo, quo sub externo dominatu oppressi gemunt, soluentur. orare itaque quam demisse possunt Caesaream maiestatem, vt auctoritatem suam interponat, et cum Philippo patrueli agat, demonstretque, non aliam rationem pacandi Belgij videri, quam si praesidia externa remoueantur, Inquisitionis metus tollatur, priuilegia, libertates et immunitates restituantur, ac seruentur, et iure aequabili inter omneis constituto ex communi ordinum ac procerum consilio ac decreto publicae quieti prospiciatur. Arausiensis, deprecationes non susque deque habuit Caesar miti et prudenti ingenio princeps, sed eas non solum ad Belgium, quod maximam partem ad Imperium spectat, sed etiam ad ipsum Imperium pertinere ratus, cum vereretur, ne recenti adhuc belli Germanici ab Hispanis excitati memoria animi ob id commouerentur, quamprimum sibi cum Philippo agendum existimauit, et quo maius pondus hae rationes apud patruelem haberent, et ex dignitate personae altius in pectus eius descenderent, Carolo fratri pacis apprime studioso auctor fuit, vt cum aliis de caussis priuatas suas res spectantibus profectionem in Hispaniam adornaret, huius quoque negotij, quod non solum Belgij, sed Imperij quietem spectabat, curam susciperet. quod libentissime ille fecit; eoque magis, quod prouideret accenso semel in Belgio belli incendio, quod haut ita facile restinctu esset, vireis patruelis, quae melius contra Turcam infestum familiae Austriacae et ipsius Caroli propter viciniam hostium verterentur, distractum iri, et debiliores fore, quam vt in iis praesidij quidquam Germanicus limes ponere posset. is igitur per Italiam facto itinere Genuam venit, et inde soluens in Hispaniam perrexit, vbi ea de re enixe cum Philippo egit, sed tardius, quam vt iacta semel alea Hispanae copiae et Albanus ipse tuto et salua existimatione sua reuocari posset: nam ad famam pertinere existimabat, ne consilij nuper reclamantibus cunctis principib. foederatis initi tam cito poenitentia duci videretur. cum tamen se non mediocri apud Imperij ordines ob id inuidia premi intelligeret, scripto anno sequenti Germanica lingua exarato et publicato se purgauit, et perduellium crimine exag. gerato consilij sui rationes iure niti demonstrauit. iamque Arausiensis, ad quem Ludouicus frater se post cladem Gemingensem contulerat, copiosum exercitum contraxerat; siquidem in eius castris erant Germanorum peditum signa XLIV, quibus praeerant Nicolaus Atstadius nobilis Alsatus, et ob id a Ferdinando Austriaco proscriptus, Vitus Schouerus, Baltazar Volfius, Belgarum et Gallorum IIII OIO, equitum VII OIO, ducibus Friderico Rolshauseno Hessici equitatūs tribimo, ex peditione Gallica ante sexennium nobili, Theodorico Scombergio, Iusto Scouemburgio,
Alberto comite Nassouio, Bucchardo Barbij comite, Othone Malesbergio, Hermanno Riedselo et Adamo Veisio, castrensia VI tormenta, IIII murales machinae. ex Belgis praecipui aderant Hocstratanus comes, Batenburgus senior, nam fratres eius nuper supplicio affecerat Albanus, Varuxius Risorius, Carolus Hamesius Boxtelius, Lomeruallius, alij. vexillis inscriptum erat, PRO LEGE, GREGE, ET REGE. coactis iam omnib. copiis V Kal. VItil. scriptum vulgatur, quo Arausiensis belli ad Dei gloriam, regis commodum, Caesareae item majestatis et eius filiorum regis heredum vtilitatem, contra immanem Albani furentis tyrannidem suscepti rationes reddit, repetita ante actorum memoria, atque in re tam salutari omnium auxilia et fauorem exposcit. secundum haec ineunte VIIbri Romersdorfiae in Treuiris exercitum recenset, et transmisso Rheno ad Viti fanum suae ditionis pagum venit. inde petito a Cliuensi comeatu Ludouicus Arembergam caeso Hispanorum praesidio vi capit, Carpensem arcem et Eppenam inter Coloniam Agripinae et Duram, atque Hornesonam, Vilenam item Culemburgi comitis arcem in potestatem redigit. Aquisgrano grandem pecuniam imperat. tum in Rheno circiter XVIII nauigia Italicis mercibus onusta capit; quas institores grandi pecunia redemere. caesae et aliquot regiae cohortes prope castrum Noiteimium. ibi longo tempore haerente Arausiensi cum incertum esset, Lucemburgensem agrum an Belgium, an Galliam peteret, Albanus Sequanis metuens, quanquam ad eorum defensionem ex foedere Heluetij essent deuincti, Vergio Chamlitae comiti prouinciae praesidi pecuniam a mensariis grandi foenore acceptam mittit. tum Noercarmio comiti Rutio, et Christophoro Mondragonio Damvillerij praefecto mandat, vt conscriptis equitibus ac peditibus ei, si casus ferret, praesto essent. mox et Gasparem Roblesium cum legione sua ad eas partes ablegat, dato negotio, vt Antonius Berrius Didaci Caruaialis signifer cum L delectis Hispanis Limburgensi arci imponeretur. ipse, qua erat ingenij sagacitate, qui prouideret, non diu inter tot gentes in castris hostium sponte ac sine stipendio militanteis coalituram concordiam aut permansurum obsequium, ad defensionem se parat, et viribus colligendis tempus sumit, ita iudicans, cunctatione potius quam impetu contra potentiores viribus vtendum esse, et tamen ne suos desereret, cum Germanorum legionibus IIII ductoribus Alberico Lodronio, et Philippo Eberstenio ac reliquo exercitu Mosae Traiectum accessit, ibique transmisso fluuio castra muniuit, ponte ex nauigiis structo, ex quo excurrere, et loca, per quae hosti veniendum erat, vastare et comeatus commoditatem impedire posset. insuper murices ac clauos acutos per loca vadosa spargi curauerat, quibus pediti equitique transitum infestum redderet, aut omnino prohiberet. in castris Albani erant XVI OIO peditum, videlicet XL signa Hispanorum, XV Belgarum veteranorum ex vicinis praesidiis educta; VI duce Philippo Lanoio Bellouaco, V Carolo Arsillio Landresij, et V Iacobo Briaco Mariemburgi praefecto, X Hiergij, V Mondragonij, V Gasparis Roblesij qui Ruremundam tuendam in Geldria susceperat, XX Germanorum ducibus Alberico Lodronio, et comite Eberstenio. interea Arausiensis seditione militari appetitus, quod prouiderat Albanus, dum turbas componere satagit, periculum adiit, gladij, quo accinctus erat, capulo scloppeti ictu decusso, et Malesbergio aliisque, qui cum eo erant, a furente milite interfectis. sedaro vtcunque tumultu vasa conclamari imperat per Eburones facto itinere, et Leodio frustra tentato, quod intercipi posse putauerat, ad Mosam accessit, et sursum ac deorsum cum exercitu irrequieto tendens, cum diu incertum Albanum tenuisset, qua parte fluuium traiicere decreuisset, tandem Non. VIIIbribus haut longe a Stochemo iuxta Masecam vado Mosae inopinato propinquat, et statim praemissis aliquot equitibus vadum contari et purgari, dein maximum equorum numerum densato et per flumen in alteram vsque ripam continuato agmine consistere iubet; qua ratione fractus aquae impetus, et dum ceteri inferius transmittunt, decrescere cepit. ita citra periculum transmissus Mosa, non sine magna Albani, qui in loco superiore spectator stabat, admiratione, atque etiam trepidatione; quippe multorum opinio fuit, si recta Arausiensis in regios duxisset, facile dispersos et imparatos opprimi potuisse,
sicuti nostra memoria euenerat, cum Carolus V Albi ad Mulbergam superato Ioannem-Fridericum Saxonem VII virum debellauit. sed fatigatos et adhuc ab aqua madenteis suos colligere et castris munitis continere sat magnum pretium visum fuit. dum in eo sunt, rex ad Albanum dat literas, eique, vt mutuam gratiam referret, auxiliareis bis mille equites offert, quos ducibus Claudio Lotaringo Aumallio, et Arturo Cossaeo equitum tribuno summissurus esset, negotio dato, vt Gallicas Protestantium copias, quas in limite conuenire inaudiuerat, antequam coniunctae essent, penitus dissiparent ac delerent. gratiis actis Albanus condicionem accipit, et quo auxiliareis exciperet, atque ad se deduceret, Carolum Philippum Croium Haureci marchionem Arascoti ducis fratrem mittit. sed cum die condicta nostri in limite rion comparerent, ad Albanum reuertitur, qui ad locum iuxta Mosae Traiectum, vulgo ab indigenis Castrum Caesaris dictum, se muniuerat: vbi dum esset, tubicinem ab Arausiensi ad vrbem missum, siue ad terrorem, siue quod occulta cum oppidanis consilia ne miscerentur vir suspicax vereretur, statim laqueo suspendi iussit. interea dum Albanus se castris continet, aliquandiu velitaribus proeliis pugnatum fuit, vniuersi proelij aleam defugientibus regiis, quibus prouisa necessaria abunde erant; cum contra comeatus in paucos dies Arausiensi suppeteret, qui inde Tungros Leodicensis ditionis oppidum, et reflexo itinere Gertrudis fanum in Centronibus ducit, Albano semper insequente et postremum agmencarpente. ibi pugnatum acriter structis a regiis insidiis, qua in pugna Marci Toletani praecipua virtus fuit. inde comeatūs penuria Arausiensis per Brabantiam vagatus, Thenas vsque tribus a Louanio milliarib., quo se Hiergius ab Albano praemissus incluserat, excucurrit, Albanum insequentem assidue lacessens, si qua ratione eum ad proelio decertandm compellere posset. Albanus haut longe a Thenis castra muniuerat, vbi cum hostem traiicere amnem, cui Geetae nomen, velle intellexisset, Fridericum filium cum Chapino Vitellio, et IIII Hispanorum, et aliquot Gallorum et Belgarum signis et nonnullis equitum alis mittit, qui angustum iter hinc et inde siluis oppositis cinctum, inter quas hosti transeundum erat, insiderent. Montesdoca et Salinas cum IO scloppetariis in angustiis collocati; cumque eo die iam inclinante sole Arausiensis cum toto exercitu apparuisset, nihil actum est, quamuis instante Hocstratano, vt proelii alea tentaretur. res tamen dilata ob vicinam noctem, et vterque exercitus medio colliculo, pernox in statione fuit. postridie, incedente iam hoste, cum tamen incertum esset, quo tendere in animo haberet, Albanus summo mane aciem eo ordine instruit, vt leuis armatura praecederet, quam cum vniuerso peditatu Fridericus Toletanus subsequebatur; vltimum agmen claudebant equitum Germanorum turmae VI: mox leuis armatura acre certamen conserit, capto etiam signo et occupato colle, ex quo regij libere in hostem despiciebant: hinc cum IIII alae Germanicae iam praemisso reliquo exercitu prope essent, Capralis scloppetariorum equitum dux vrgebat, vt, licet nondum coniuncto peditatu, in vltimum agmen impetus fieret; nam interesse amnem illum Geetam quem iam prima acies transmisisset, eoque commodius videbatur, vt parte transmissa vltimos adoriretur. sed Albanus de locorum situ dubius assentiri noluit, et dum rusticum ad explorandum mittit, occasio rei gerendae paeneomissa est. iussi tamen Sanctius Auila et Consaluus Bracamontius singulicum IO C delectis angustias, quas memoraui, occupare, et Gaspari Roblesio cum Belgica legione negotium datur, vt in hostem impressionem faceret. hic rursus acriter pugnatum a regiis, qui, licet numero impares, tamen suorum qui praesto erant, fiducia contra numero potentiores tanta vi conflixere, vt cum illi omni spe auxilij, quippe cum sui iam in vlteriorem amnis ripam euasissent, destituerentur, a regiis postremo dissipati ac caesi sunt; periere ex hostib. plus II OIO ictib. glandium interfecti, ex regiis haut amplius XX, et L circiter vulnerati. Hocstratanus accepto in pede scloppeti ictu paucis post dieb. extremum diem clausit. Eberardus item Velensis Lommeruallius Belgici peditatūs dux captus, et Bruxellis iussu Albani securi percussus est. ibi ad eum venit Didacus Toletanus filius Nauarrae comes-stabuli. hac clade accepta Arausiensis Iodomiae cum auxiliarib. Gallis se coniungit: ij omnino erant
II OIO peditum, IO equitum, quibus praeerat Franciscus Hangestus Ianlius cum Ludouico Lanoio Moruillerio, Rantio, Valdraeo Moio, Anglurio Autricurio, Io. Raguerio Sternaeo, ac Poieto peditatūs praefecto. per agrum Lucemburgicum facto itinere Huberti fanum in Arduenna silua inter Dionantum et Carlomontium et Andagiense monasterium populati sunt, incenso etiam Huberti fano, quod cultu illis locis praecipuum est, Thenas vsque venerunt. quibus viribus non tam firmatus, quam annonae paenuria pressus Arausiensis, infestis passim vrbibus ea in regione frequentibus, occasionem vniuersis copiis cum Albano confligendi huc illuc cursitans et mutatis saepius castris aucupabatur. contra ille insequendo aequo semper loco castra muniebat, ita vt ad pugnam inuitus cogi non posset. Arausienses Iodomia Elissemum iuxta Tilemonem, quo se Hiergius rursus incluserat, veniunt, rursus Mosam transmissuri, si per tempestatem licuisset; sed hibernis pluuiis inflato fluuio cum vadum reperire non possent, ad laeuam iter flectunt. Albanus vero, qui Louanij erat, cum Mondragonij legione, Ioannis Baptistae Montii, Sansecundi et Nuuolarae comitum, Georgij Macucae alis, et scloppetariorum equitum Monteri turma hostes insequitur, et dum ad Mariae sanum tendit, vltimum agmen adsecutus IO ex iis cecidit, ac Bauaci hospitium eadem nocte habuit, misso Friderico filio, qui Hussium oppidum pontemque lapideum Mosae in Eburonibus impositum, ne hostibus pateret, praesidio firmaret. Arausiensis Leodicum suos miserat, qui transitum sine maleficio peterent, obsidibus oblatis. quod cum episcopus, is erat Gerardus Grosbekus Hispanorum partibus addictus, et sacrorum sodalium collegium negaret, displosis aliquot tormentorum ictibus ad dextram iter flectunt, et tandem in Hannoniam descendunt, vbi et patentiores campi et comeatūs copiosioris spes erat. cumque ad Quesnoeum venissent, et in agrum Cameracensem tenderent, tandem ex Albani exercitu, cum quo toties certamen tentauerant, X Germanorum signa, VIII Hispanorum, et III leuis armaturae turmas adsecuti fundunt, et cladem superiorem vrcunque vlciscuntur. vulnerati in eo certamine Sanctius Auila, Franciscus Toletanus, Rodericus Lopesius, Aualus occisus. inde Castrum Cameracense oppugnatum, quod Mollinius summa animi praesentia oppidanis trepidantibus tutatus est. heic extrema necessitate adactus Araussensis instigante Ianlio ac ducibus Gallicis, in Galliam, vbi iam bellum incruduerat, iter intendere staruit et quanquam rex ad limitem misisset Cossaeum cum II OIO pe ditum et equitum aliquot alis, vt eum ingressu prohiberet, ipse supra Quintini fanum Somona transinisso Augustam Suessionum venit, vbi obuium habuit Gasparem Schombergium a rege legatum, qui indicaret regem magnopere suum in Galliam cum tanto exercitu aduentum mirari, quippe cum eius caussam ignoret, neque pro vetere ac laudabili consuetudine bellum indictum denunciatumve sitl; transitum in Germaniam, quod petere cum audiat, regem nequaquam recusaturum, modo nihil hostiliter facturum se recipiat. ad haec Arausiensis prid. Non. Xbr. respondet, quid suae voluntatis esset, antea regi significasse, neque tam stolidum aut imprudentem esse, vt viribus impar contra eum quidquam hostiliter moliturus veniat: sed eorum, qui veram religionem profitentur, et quorum exitio plurimos in Gallia imminere sciat, periculum negligere non potuisse; proinde orare, vt rex pro insita clementia hominum nihil praeter Dei honorem, vitae securitatem, et regium obsequium spirantium commiseratione tangatur, et edicta in ipsorum gratiam facta secruari curet. Schombergius interim perspecto Arausiensis animo, et facta spe de stipendio militi numerando, si Gallia cum suis sine maleficio discederet, tribunos ac duces militum sibi notos, qua erat ingenii sagacitate, pertentat, et rerum nostrarum statu, egestate sociorum, ac rei gerendae difficultatibus propositis ad defectionem sollicitat; continuoque murmura in castris audiuntur, conquerentium de ducibus suis, qui se praeter fidem datam aduerso tempore regionibus infestis contra principem nulla iniuria obnoxium, nusquam repraesentata, quae promissa erat, pecunia perditum eant. cumque vrgeret Arausiensis, vt quam magnis itineribus possent, se cum Condaeo coniungerent; illi negare, et iam aperte se non ad bellum cum rege Galliae, sed cum Albano
gerendum auctoratos dicere: tot insuper mensium stipendia sibi deberi, nulla spe neque in praesens neque in futurum affulgente, quo nisi in certam perniciem abduci? in patriam potius, dum liceret, cum bona regis gratia nullo maleficio lacessiti reducerentur. ita seminato inter eos dissidio Schombergius ad regem redit. Arausiensis vero cum prouideret, fore, si vlterius pergeret, vt in maiores se difficultates indueret, ne videretur cogi, assensus est, et conuerso in Germaniam itinere Argentinam venit, ibique dimissis copiis et supellectile omni diuendita, vt duces, si non plene eis satisfaceret, saltem ea liberalitatis ostentatione in praesens pacatos, in posterum beneuolos haberet, Volfango Baioaro Bipontino duci profectionem in Galliam adornanti se applicuit. numeratum praesente pecunia trimestre stipendium equitatui, residuum intra XII annos persolutorum se promisit Arausiensis, Monfortensi ditione, Arausiensi principatu, ac ceteris bonis oppigneratis. Albanus vero pulsis Belgio foederatis iam securus copias in hiberna distribuit, et legionem quidem Sanctij Lodonij Vltraiecti, Gorcumi, et Bomeliae; legionem Iuliani Romeri Bruxellis et Mechliniae; legionem Alfonsi Vlloae Traiecti-Mosae; ad Buscum-ducis, Bertinium et Grauiam; Billij cohortes Groeningae; Mondragonij Deuentriae, et Alberici Lodronij copias Valentianis et Antuerpiae imposuit. In Germania nihil fere magnum publice hoc anno, pauca priuatim memoratu digna gesta sunt. fatis concessit XIII Kal. April., qui dies B. Cudberto sacer est, Albertus Brandeburgicus, qui ex Teutonici ordinis magistro a Sigismundo Poloniae rege auunculo, cum alia bellorum componendorum ratio iniri non posset, renunciata imperio fide Borussiae dux creatus est, anno huius seculi XXV, his condicionibus, vt Gedanum, Torona, Marieburgum et Elbiuga iuris Polonici essent, reliquam Borussiam tanquam beneficiarius coronae Polonicae retineret. is postea et vxorem duxit, et Augustanam confessionem amplexus Regiomontij scholam celebrem instituit, atque amplis vectigalibus locupletauit; verum cum ea propter Osiandrismum aliquandiu turbasset, tandem emendato errore pristinae quieti restituta est. dein aulicorum ministrorum culpa, quibus nimium iam affecta aetate senex tribuebat, vt in religione, sic et in ciuili administratione res quoque turbauere; quibus Sigismundi Augusti Poloniae regis auctoritate idoneo remedio prospectum est, praecipuis seditionis auctoribus supplicio partim affectis, partim multatis. tandem octogenario proximus Tapiaui decessit, cum L annis rebus Borussiacis praefuisset, rarae felicitatis domesticae exemplo, cum eodem die Anna Maria Brunsuica altera vxor, ex qua Albertum Fridericum imperij heredem sustulerat, supremum diem obiisset, vt qui coneorditer vixerant eodem momento ad Deum migrarent, ne alter superstes alterum lugere cogeretur. Alberto Friderico XV annorum pupillo a Polono tutores dati, qui postquam maior declaratus est, eadem, qua parens ipsius sollemni ceremonia coram Ioachimo VII viro, Alberto Friderico et Georgio Friderico Brandeburgicis, tanquam regni Polonici beneficiarus, in Borussiae principem Lublini in comitiis tradito vexillo et accepto a rege torque aureo inauguratus est. Borussium aliquot mensibus haut paullo aetate minor secutus est Henricus Brunsuicus III Eid. Iunias cum Volfebuteli in arce sua esset, qui bellis siue domesticis siue externis totam vitam exercuit, et expeditioni a Georgio Saxone contra Frisios susceptae interfuit; dein Erico Brunsuico agnato contra Hildesemiensem episcopum suppetias tulit; postea Rusticorum bello egregiam operam nauauit, et Carolo V in Mediolanensi principatu et Neapolitano regno contra Gallos bellum gerenti cum instructissimis copiis praesto fuit; vnde reuersus homo otij impatiens a Caesare sollicitatus Goslariae et Brunsuico ciuitatibus contra Smalcaldici foederis socios exitioso non solum sibi, sed et vniuersae Germaniae exitu bellum indixit, quod mox Germanicum bellum secutum est. nam captus a Philippo Hessorum principe, et Cassellas abductus, belli quidem illius, cuius incentor fuerat, spectator extitit; ex quo carcere postea insperato liberatus, rursus anno huius seculi L bellum Brunsuico ciuitati intulit; quo Caesaris iussu composito, rursus alij non minus exitioso inuoluitur, et Magdeburgensi obsidioni cum operam addixisset, inde Volradi Mansfeldij copiis ob non soluta stipendia tumultuantibus ad se
traductis cum Mindensi et Monasteriensi episcopis et Erico agnato bellum priuatum gessit, ac dein cum Mauritio Saxone VII viro contra Albertum Brandeburgicum foedus iniit, exitu toti familiae funesto. nam in proelio illo adeo memorabili VII Eid. Vtil. anno huius seculi LIII inter inimicos principes iuxta Siuerhusium commisso, cum CarolumVictorem, et Philippum Magnum magnaespei et indolis filios amisisset, Mauritio ipso mox extincto, ipse belli a ciuitatibus et episcopis contra furentem Albertum suscepti dux fuit, in quo cum illius vireis iam attritas tandem omnino profligasset, vlta filiorum morte, et ditione sua recepta, et pace Germaniae parta, ad ciuilem administrationem animum vertit, et tot bellorum cladibus illatas domesticas ruinas sarciuit; Volfebutelum arcem tota Germania munitissimam bellis illis aut incensam aut dirutam instaurauit, et rei familiaris, cuius negligentia magnum aes alienum contraxerat, curae se totum, quoad vixit, dedidit, cum saepius aut in acie, aut in memorabili quodam conflictu siue obsidione mori exoptasset et sperasset. moriens ex Maria Virtembergica Iulium filium reliquit, quem superstitibus Victore et Philippo sacris destinauerat. is vero maiorum religionem deserens, statim principatūs sui initio Augustanae confessioni subscripsit, et eam per ditionem suam promulgandam curauit, Iacobo Andreano Tubingensi et Martino Chemnitio ad id euocatis. auctor et fuit Ioanni Lorbeero Riterhusensis coenobij ad primum a Brunsuico lapidem praesuli, vt eandem confessionem reciperet; quod et ille abolito maiorum cultu fecit, et instituta schola, atque vxore ducta in ea administratione ad vitam perseuerauit. cuius exemplo et Eberardus Hollius Verdensis episcopus in tota ditione sua maiorum cultum antiquauit, et Augustanam confessionem recipiendam curauit. extremo anno demum Christophorus Virtembergicus naturae debitum persoluit Stugardiae anno aetatis LIII, linguarum peritus et literis excultus princeps ac literatorum fautor eximius, qui varia fortum iam sub patre Vlrico iactatus, aduersis et prosperis reb. eundem animum seruauit, hoc est, inuictum se praebuit, et antequam in principatum succederet, olim Francisco I bellis Subalpinis fortem operam nauauit, et industriam suam in re militari approbauit, XXXIII vexillorum ductor, cum vix vigesimum secundum annum ageret. de cetero confessionis Augustanae acerrimus propugnator, quam et theologorum suorum scriptis firmatam per legatos Tridenti tuendam susceperat. parta imperio pace, pacis quoque studia coluit, et post Eluaganam expeditionem, de qua suo loco diximus, se domi quietum continuit, sacrorum librorum lectione senectutem oblectans. huic filius Ludouicus, ceteris masculis, quos ex Anna Maria Brandeburgica magno numero susceperat, ante patrem fato functis, successit. bellum et hoc anno habuit Germania, sed quod in ortu suo mox extinctum est. huius origo fuit, quod archiepiscopi Treuirenses ciuitatem sibi nullo medio subiectam esse contenderent, et proinde in ea obsequij absoluti iuramentum, vectigalium impositionem, Senatūs constitutionem, custodiam clauium, executionem sententiarum, et caussarum criminalium diiudicationem sibi arrogarent, quae omnia oppidani consuetudine vel praescriptione per possessionem quasi temporis sibi competere caussabantur. tunc Iacobus Elsius Treuirorum praesul erat, qui iniuriam decessori suo ea in re factam vlturus clam machinas bellicas maiores ex arce sua Ermebrestenia in cellam Palatinam per Mosellam transuehi curat, moxque ope equitum Germanorum, quos Philippus Rheni comes regis nomine conscripserat, duce Antonio Elsio patrueli, in oppidanorum nihil tale metuentium greges et armenta impetum facit, iisque abactis Augustam Treuirorum intercluso omni comeatu corona cingit, et quantumuis interim mandatum de ea soluenda obsidione a Camera imperiali impetrassent oppidani, ea a IIII Eid. Iun. vsque ad V Eid. VItil. continuata fuit; quo die hora octaua pomeridiana post solis occasum, sed caelo sereno, Cyprianus Leouitius clarissimus Astrologus treis Lunas vidit, et per treis horae quadrantes notauit, quarum media vera Luna fuit vero et natiuo hoc est mutuato a Sole lumine fulgens, ceterae in gyrum ductae nonnihil rubicundae, et quasi sangunie suffusae partim albescente circulo, partim caeruleo et interiore cruento apparebant. cum vero Caesar et Rhenani VIIviri ex prodigio illo vbique diuulgato,
tum ex bello a Treuirensi excitato magnam Imperio malorum molem impendere praesagirent, mature per legatos, inter quos Hermanni Eppingeni Palatini VII viri oratoris praecipua industria et diligentia emicuit, cum praesule et oppidanis egerunt, et principum interuentu post multas hinc in de altercationes tandem inter eos transactum fuit, his condicionibus, vt praesul cautione data, nihil molestiae aut damni oppidanis inde creatum iri, cum armatis, qui legato Caesareo fidem obstringerent, in vrbem admitteretur, et ciues sic se erga cum gererent, vt ei diutius apud ipsos immorari necesse non esset. de iuribus inter partes controuersis lis ordine et secundum iuris receptam in Imperio formulam terminaretur. ita honorifice, quod ad praesulem, nec sine oppidanorum grauamine perniciosi belli initiis, tam vicino Belgio, quod pariter cum Gallia bellis ardebat, Caesaris ac ceterorum principum prudentia finis impositus est. longe grauiores motus eodem anno in Suetiae regno exorti, et cum magna imperij mutatione simul sopiti sunt. Ericus rex cum prauis consultoribus vsus huc vsque multa crudeliter, plura imprudenter patrasset omnium offensione in se conuersa, ad scelerum cumulum accedere voluit et matrimonii infamiam, quod cum Catharina humili loco nata concubina, ex qua duos liberos sustulerat, contractum IIII Non. Iunias sollemni ritu Holmiae in templo publice celebrauit, Catharinae etiam regali corona imposita. pompae interfuit Magnus Saxoniae dux, quanquam inuitus, cui postridie Sophia Erici soror desponsata est. ne interessent indignis genere suo nuptiis Ioannes Finlandiae, quem superiore anno custodia a fratre liberatum diximus, et Carolus Sudermaniae duces, aliquot ante diebus aula discesserant, vbi Vasteno occupato, cum Stenone auunculo et Turone ac permultis regni proceribus communicato consilio, nobilitatem ad defectionem sollicitant, missis ad singulos literis, quibus consilij sui rationes exponebant; quo cognito statim Ericus tumultuarias copias contra fratres misit, quae vbi primum in conspectum venere, ad ipsos transfugerunt, IIII Kal. VIIbr., et aliquot post diebus regina Gustaui vidua, quae ante III Non. Vtil. Magno Saxoni nupserat, mane sumpto Christianorum viatico cum suis sororibus, petito ab Erico comeatu, recreandi animi gratia per Melerum amnem nauigio quasi exspatiaturae, exeunt: cum que OIO ab vrbe passus processissent, Magnus Saxoniae dux, qui cum LX equitibus ad exploranda hostium itinera missus fuerat, ex compacto in altera fluminis ripa eas excipit, et cum iis ad Ioannem et Carolum fratres transit. moxque equites ante portam vrbis in excubiis collocati ad foederatos confugiunt. tandem accedentibus cum exercitu fratribus, vrbs XV Kal. VIIIbr. obsidione cingitur, praemisso tubicine, qui Georgium Petri F. Erico ab epstolis ac praecipuum libidinum et flagitiorum administrum dedi postularet. rex crebris transfugiis territus, et a domesticis non minus quam ab externo hoste sibi metuens, cum Georgij deditione fratres placatum iri speraret, per praesidiarios hominem cum matre scelerum conscia in fratrum castra ducendum imperat. vbi duabus rotis per exercitum circumductus praecisis auriculis et ad furcam adfixis, ipse etiam viuus horam in patibulo pendens gratum militi spectaculum praebuit, et inde depositus cruribus ac brachiis rota contusis postremo inquattuor partes dissectus est. dum in eo res sunt, Ioannes publicato scripto belli aduersus Ericum regem suscepti rationes exponit, et fratri praecipue inter alia crimini dat, quod regni initio, spretis senibus consiliariis, iuuenes et rerum imperitos gubernaculis admouerit, quorum consilio iritatis regibus ac ciuitatibus vicinis bellum non minore temeritate, quam perfidia suis damnosum excitarit: quod concepto in suos odio se quoque indicta caussa praeter exspectationem in Abonensi arce sua captum cum dilectissima coniuge totum quadriennium in custodiam arctissimam conie cerit: Sigismundo Augusto Poloniae regi Vitenstenium, Parnouiam et Karcesam arecs sine caussa ademptas praesidiis muniuerit; et quanquam interueniente Caesare, octonali bello suos ac vicinos iam vexauerit, ciuitatum maritimarum legatos annum de industria retentos tandem sine responso dimiserit; praedationibus ac latrociniis mare infestum non solum vicinis, sed etiam remotis, ac Philippo Hispanorum regi, fecerit: se vero, cum carceris quadriennalis taedio et bonorum priuatione vexare non satis haberet,
etiam de medio tollere immani paricidio statuerit, dato Georgio negotio, cum anno superiore miserabilis caedes Vpsaliae patrata est, vt se quoque cum filiolo trucidaret, et interfecti coniugem hereditario Christiani nominis hosti Russiae tyranno traderet, qui ea de caussa legatos suos cum non exiguo armatorum numero rei euentum opperituros in Sueciam miserit; quod omneis honestas atque vtileis cum Danis et Polonis pacis ineundae rationes repudiauerit; quod patrata Vpsaliae immani scelere procerum caede morsibus conscientiae exagitatus in Russiam regno relicto aufugere cogitauerit, et cum postea poenitentia ductus Georgium facti ducem et incentorem poenae dedere promisisset, in idque sumpto Christianorum viatico fidem obligasset, non solum fidem non seruauerit, sed nefarium hominem pristinae dignitati aliis consiliariis exclusis restituerit: quod inaudita leuitate et imprudentia filiam lictoris ex concubina contra omnem honestatem in vxorem duxerit, et ad regale fastigium euexerit, tentatis et repudiatis regum ac vicinorum principum adfinitatibus: quod proceres ac fidos regni ministros confictis criminibus petitos variis poenis inauditos affecerit, et bona eorum sibi et Georgio emissario suo addixerit: per Odolfum quendam latrunculatorem, perditissimae vitae hominem, et sanguini fundendo innutritum, CC amplius rusticos Gothicos vita exuerit; noua et insolita tormentorum genera excogitauerit, vt exquisita eorum carnificina miseros homines ad confessionem criminum, de quibus nunquam cogitauerant, adigeret: quod nouis et intolerandis vectigalibus omneis regni ordines, et Ecclesiasticos inprimis, onerauerit, scholarum et xenodochiorum immani rapacitate prouentibus exhaustis, et iuuentute regni, quae ecclesiae et reipub. inseruire potuisset, seruili more in album barbarorum militum relata: postremo quod remp. male gesserit, regiam dignitatem sceleribus et impura vita foedauerit, seque ea indignum praebuerit. his de caussis et propriae salutis tuendae necessitate inductum se ac Carolum fratrem bellum fratri intulisse demonstrat, cuius is exitus fuit, vt Stocholmia tandem in extremas angustias redacta, cum nulla auxiliorum spes esset, ardentibus odio et indignatione ob nuptiarum nuper contractarum infamiam animis, III Kal. VIIIbr., qui dies B. Michaeli sacer est, dederetur. qua in deditione periculi potius, quam immanis naturae suae oblitus, cum Stenoni auunculo manum in foro porrexisset, ne quid intentatum relinqueret, subornato milite a tergo graue vulnus securi infligi iussit, ex quo post paucos dies decessit. post meridiem Carolus Sudermaniae dux et Magnus Saxo in vrbem venientes arcem deditione accipiunt, et II cohortium praesidio firmant. demum prid. Kal. VIIIbr. Ioannes Erici secundum ipsum grandior natu frater cum OIO IO CC equitibus et aliquot peditum signis vrbem triumphans ingreditur, et Erico fratre exauctorato, et cum Catharina coniuge in conclaue sub custodia coniecto, rex Suetiae magno procerum et omnium ordinum consensu et applausu renunciatur, egregio in posterum exemplo, ne principes, dum sibi quiduis licere putant, potentia in suae ditionis populos a Deo commissa ad libidines, crudelitatem, rapacitates proprio vel alieno ingenio instigati male vtantur, et vltorem Deum, qui impunita scelera non sinit, reuereantur. antequam Ioannes palam bellum fratri intulisset, Georgium Guldensternum et Thuronem Bielkium de pace legatos ad Daniae regem Roschildium miserat, vbi pax conuenta et publico instrumento mandata est, his inter cetera condicionibus, vt Dani Varberga a Suecis accepta, Suecis vicissim Elseburgum restituerent. bello demum spe citius feliciter confecto, Ioannem Stocholmia potitum, et rebus iam constitutis, condicionum poenituit; quod renouato inter Danos et Suecos bello anno sequenti occasionem praebuit; et Varneburgum quidem in rupibus maritimis Suetiae conterminis positum castellum Danici circiter Non. IXbr. ceperunt, sed Francisci Brokhauseni et Danielis Ranzouij in ea obsidione occisorum successus laetitiam minuit. inde progressi Dani cum pacta non praestarentur, ferro et flammis crudeliter per Suetiam grassati sunt. Durabat interim Polono cum Moscis bellum. Sigismundus igitur validissimo exercitu conscripto, in quo C OIO bellatorum erant, ad Rodoscouiciam XXIIII milliaribus vltra Viluam progressus, tamen re infecta dimissis magnam partem copiis Gronam rediit, stipendiario milite cum tormentis ad Vlam
Moscorum arcem obsidendam misso, duce Ioanne Cholechiesuicio Samogitiae praefecto, qui sub Carolo V olim meruerat; sed et haec oppugnatio frustra fuit. Vla deinceps nequicquam vi tentata, IIII Kal. VIIIbr. a Romano Sanguscouio inopinata irruptione capta et incensa est. praesidiariorum maior pars caesi, quidam Duna et Vla fluuiis, qui arcem praeterfluunt, hausti; pauci capti. reliquum anni Polonorum excursionibus infestum fuit. cumque Viteblienses praesidiarij multum damni Moscis intulissent, vicissim Mosci III Kal. VIIIbr. cum Tataris Naiacensis hordae VI OIO numero ducibus Seremieto, Basilio Buturlino, et Soborauio Palatinis, Vitebesca duobus locis incensa, clades acceptas vlti sunt. dum bellum in Suecia gereretur, in Saxonia paci inter Protestantes ineundae, de qua saepius antea actum fuerat, via tentata est. nam XIII Kal. IXbr. theologorum Augusti VIIviri, et Ioannis Vilelmi Saxonis tandem colloquium, cum de eius forma prius inter partes conuenisset, Aldemburgi inchoatur, quo dissidiis inter scholas, ecclesias, concionatores ac theologos compositis concordia inter eiusdem confessionis socios in posterum sarciretur. Sub id Erasmus e Limpurgensium comitum familia episcopus Argentinensis fato concessit III Kal. Xbr. vir pietate et eruditione praedicandus, qui puer Tubingae a Io. Scoflero in Mathematicis, in iuris scientia a Conrado Bruno et Io. Marquardo institutus, Lutetiae Parisiorum a Ioanne Sturmio, quo se tunc ille contulerat, operam dedit; eumque postea Argentinam euocatum scholae praefecit, dum vixit, pacis, quam et religiosissime coluit, studiosus, vt qui concordiam ecclesiae ex Patrum auctoritate, abiectis, quae praua consuetudine irrepserant, sarciendam censebat. huius viri mentio me admonet, vt aliorum virorum doctrina praecellentium, qui hoc eodem anno ad alteram vitam migrarunt, memoriam, quantum in me est, ab obliuione asseram. primus ex iis occurrit Ioannes Oporinus Basileensis, qui secundum Frobenios nulli sumptui parcens industria ac diligentia sua literariam rem multum promouit, editis summa characterum elegantia innumeris veterum ac recentium monumentis, ob idque de suo et postero seculo optime meritus, eoque magis, quod dum in vtilitatem publicam totis animi et corporis viribus incumbit, res priuatas, quas admodum confusas reliquit, ita contempsit, vt plus de gloria, quam de hereditate sua cogitasse videatur. obiit pridie Non. Vtil. sexagenario maior, et Academiae humeris elatus, in maiore natalis vrbis templo iuxta Desiderij Erasmi, Simonis Grynaei, Io. Oecolampadij, et Seb. Munsteri monumenta sepultus est. post cum commemorandus venit Onufrius Panuinus Veronensis eremita Augustinianus, vir ad omneis et Romanas et Ecclesiasticas antiquitates e tenebris eruendas natus, quod praeclara eius et adomnem aeternitatem victura monimenta testantur, qui Alexandrum Farnesium Cardinalem praecipuum patronum suum in Siciliam prosecutus, alienissimo et sibi et publicae vtilitati, cui in ecclesiastica historia concinnanda inseruiebat, tempore, Panhormi obiit XVIII Kal. April. cum annum tantum aetatis XXXIX attigisset. ante eum Franciscus Luisinus, qui patriam eandem, quam Robortellus, habuit, hoc est, Vtinam, in Foro Iulij, politiori literatura, et vitae integritate insignis, Parmensium principi a secretis epistolis, immatura morte, cum plura ab vberi eius ingenio sibi quisque polliceretur, ereptus est; quippe tantum natus annos XLV, decessit Nonis Martiis, in maiori Parmae templo honorifice a fratribus sepultus. his addam Petrum Montaureum Parisiensem Senatorij ordinis, magni et excellentissimi ingenij virum, et ia philosophiae ac mathematicis artibus, in quibus multa antiquorum illustrauit, non pauca ipse adinuenit, versatissimum, adhaec pangendis versibus magnam laudem promeritum, qui ob religionis caussam bellis ciuilibus varie iactatus, cum Sancerras ad Ligerim, tanquam in tutissimum et amicissimum sibi et studiis suis nidum confugisset, ex maerore contracto morbo, haut ita senex eodem hoc anno decessit, a Michaele Hospitalio amplissimo viro ac praecipuo amico versibus acerbae in seculi huius ingratitudinem querimoniae plenis deploratus. extremo anno III Kal. Ianuar. Rogerius Aschanius Curbiuiscae in agro Eboracensi natus arcta cum Hier. Osorio, Io. Sturmio, Io. Metello amicitia coniunctus, Elisabethae a Latinis epistolis Londini decessit,
anno aetatis LIII, ab Eduardo Granta laudatus, qui et epistolas eius elegantissime scripus publicauit. Hoc anno VIII Eid. Iun. Dominicus Gurgius ex Florida Americae occidentalis prouincia in Galliam rediit, de cuius expeditione antequam dico, alias in Indiam a tempore Durandi Villagnagnoni susceptas nauigationes recensere pretium visum est. Floridam quis primus inueneritinter scriptores ambigitur. nam Hispani, qui omneis Indiae prouincias a se inuentas omnibus persuasum volunt, exceptis, quas Columbus primus obseruauit, gloriam Ioanni Pontio Legionensi deferunt, qui eam Floridae nomine insigniuerit, quod in ipso Palmarum die, qui vernacula linga Hispanis, sicuti et nostris, Pascha floridum dicitur, huc appulisset. verum, quod et certius est, plerique affirmant iam ante Sebastianum Gabotum nauclerum Venetum astronomicarum rerum non imperitum Henrici VII Anglorum regis auspiciis aemulatione Columbi, cuius tum fama percrebescebat, inflammatum, anno post Christum in terris natum OIO CCCC XCVI primum in eam Indiarum prouinciam venisse. Pontius autem ille cum postea in Florida cum suis caesus esset, vix tandem propter indigenarum serocitatem et immanitatem vlli ad eam penetrare ausi sunt, vsque ad annum huius seculi XXXIV, quo Ferdinandus Sotus, homo immanitate an auaritia perniciosior incertum, ad Floridenseis cum classe IO militum maiorem partem veteranorum missus, cum totum quinquennium miseros prouincialeis nequidquam fodiendis metallis montes inde aureos sibi pollicitus fatigasset, tandem ex maerore rei aliter quam sperauerat, succedentis miserabiliter inter cruciatus maximos contabuit. missi deinde Iulianus Sumanus et Petrus Ahumada, qui Soti fato nequicquam absterriti, idem, sed frustra, tentarunt, anno huius seculi XLIIII. nec monachi ad eos a Carolo V, quando parum armis proficiebatur, ad euangelij promulgationem ablegati feliciori exitu rem gesserunt. nam Ludouicus Cancellus Dominicanus adiunctis sibi quatuor ex eodem ordine eam peregrinationem ingressus cum frustra popularium animos, quantum oratione et suauitate dicendi posset, demulcere conatus esset, illi, quibus tanquam surdis fabulae canebantur, contra homiminem ventos aurasque nequicquam vociferatione lacessentem concitati, postremo miserum cum duobus sociis comprehensum in conspectu ceterorum crudeliter discerpunt. huius prouinciae pars prominens siue anterior haut manicae absimilis est, cuius frons longo tractu in mare excurrit, et longitudine C, latitudine L Gallica milliaria patet; extremum autem promontorium XXV gradus a linea aequinoctiali distat, dein paullatim panditur, et versus aestiuum Solis occasum sese explicat. vadosa sunt circa eam cuspidem seu promontorium plerunque loca, et puluilli valde insidiosi, in quibus scopuli martyrum vulgo, et vlterius Testudinum insulae nuncupatae. ad eam regionem et nostri nauigarunt. nam Gaspar Colinius Castellionaeus maris praefectus, vt erat Gallici decoris studiosus, et religionis, quam profitebatur, propagandae cupidus, post Villagagnoni, a quo fidem sibi in occulto datam non seruatam querebatur, reditum de noua classe in Indias mittenda cogitare cepit, eique praefecit Io. Ribaldum Dieppensem strenuum ducem et rei maritimae apprime peritum, ac Protestantium partib., quod caput erat, addictum. is auctoritate regia cum II nauib. egregie re omni instructis et nobilitate delecta ac veterano milite onustis Februario mense anni huius seculi LXII cum soluisset, duorum mensium iter non vsitatum Hispanis emensus in Indiam loco importuoso praealtis siluis praecincto appulit, ad promontorium, quod Francicum ad perpetuam rei memoriam appellauit, XXX circiter ab aequatore gradibus. inde oram oram legens VII trionem versus amoenum flumen ingressus est, Delphinum, quod in eo natantes plerosque huiusmodi pisceis conspexisset, postea a se dictum, conscensis demum scaphis Maium amnem, a mense, quo illuc appulit sic appellatum, subit Ribaldus cum regulo loci ad littus accedente collocutus, et lustrato loco siluas miratus moris albis ac nigris fere consitas, ac crebros in iis bombices sericeo operi ficiendo sponte enatos vlterius progreditur, et proximum fluuium XIIII leucis a Maio distantem Sequanae nomine indigetauit; tum VI abhinc milliaribus alium ligerim, et alios subsequenteis Carantonum Garumnam; Girondam, Bellum,
et Grandem nominauit. istic subductis velis ancoras ad X orgyas iecerunt, et fretum S. Helenae ingressi nostri, quod alias Portum regalem dixerunt, ostium III leucas Gallicas latum bifurcata fronte in duo cornua intus recedere animaduerterunt, quorum dextrum ad VII trionem, laeuum ad occasum pertinebat; huic promontorio Lupi nomen fecerunt, quod in eo Indos lupi ceruarij catulum assanteis vidissent. haut inde longe in aestuario interiore loco amoenissimo insignia Francica lapidi eleganter insculpta, quae secum attulerant, erexerunt, terramque in eo cedris ac limonibus consitam insulam Cedrorum appellarunt. demum inter Portum regalem et aestuarium illud munitionem Carolinam de regis nomine dictam Io. Ribaldus ex aggere et materia forma triquetra ex consilio Salae harum rerum periti et Renati Laudonerij exstruit, in qua tormenta et comeatum secum apportatum deposuit, adhortatus milites, vt qua animi alacritate nominis Gallici studiosi in tam longinquas terras se secuti essent, eadem in munitione exstructa deinceps tuenda parti decoris memores haut dubia praemiorum spe obdurarent, et certa ac firma auxilia a rege, ad quem de felici nauigationis successu eum facturus certiorem proficisceretur, breui expectarent. tum illis Albertum vice sua praeficit, et postquam eum ac militem vicissim officij admonuit, cum Renato Laudonerio et aliis inde soluit, versusque VII trionem initio nauigatione instituta, cum frustra Iordanis ostium indagasset, reflexo orientem versus itinere, admodum felici cursu Dieppam tenuit XIII Kal. VItil. eodem anno ad nos in columis rediit: vbi cum omnia bellis conturbata reperisset, auxilia promissa haut proinde in tempore Gallis in Florida relictis summitt potuere. illi autem qui noctes diesque in opere assidui tandem munitionem ad eam altitudinem, qua desendi posset, euexerunt: dein contracta cum vicinis regulis, Andusta primum, dein cum Maione, Hoia, Tuppa, et Stalame, amicitia aliquanto tempore ab iis comeatu adiuti, mox taedio hospitum ilios capiente, ad Ouadem et Conuexim fratres opulentissimos tota ea regione, qui XXV a munitione leucis regnum habebant, remissi, ab iis munera, vniones, crystallum et argenti aliquot ramenta accepissent, ad haec milij, fabarum et farinae haut exiguam copiam, laeti ad sua redeunt, vbi incendio suborto maior domus in munitione arsit; mox tamen Andustae et Maccouii regulorum liberalitate et humanitate ea ruina sarta est. ita cum ab externo hoste tuti essent, domesticum malum eos inuasit, coniuratione militum in Albertum facta, quem postremo siue ob nimiam seueritatem, siue noua praefectura procul a domo insolescentem interfecerunt, in eiusque locum Nicolaum Barrensem elegerunt, moderati ingenij virum, qui sua prudentia et aequitate perfecit, vt disciplina restituta ad officium quisque sponte redierit; sed cum auxilia promissa non comparerent, et inopia iampridem afflictarentur, tandem decreuere communi consensu quamprimum possent, in Galliam vela facere, ad id parato nauigio, quo funibus ab Andusta donatis instructo et impositis tormentis et quod comeatus supererat, tandem cum bona regulorum vicinorum gratia reditūs proximi facta spe soluunt. vix tertiam itineris partem emensi fuerant, cum vento remittente XX amplius dies nullatenus procedentes consumpto iam omni viatico in tantam paenuriam deuenerunt, vt aqua marina et lotio quisque suo tantum potaretur, et calceis ac coriacea alia supellectile pro cibo vti cogerentur; quibus rursus absumptis extrema necessitate coacti inhumanum subsidium quaesitum fuit, et Lacherium iam morbo languidum, quem Albertus ob maleficia relegauerat, et solitario loco diu conclusum parce summisso viatico paene fame enecauerat, quod caussam seditioni praebuerat, occidunt, et in partes concisum inter se comedendum distribuunt; aequius esse censentes, vt vnius morte tot animas seruarent, quam si dum vni parcunt, vniuersorum iacturam facerent. ita ad aliquot dics refecti tandem ope Anglicae Liburnicae, quae eos in summam desperationem relapsos perhumaniter excepit, et viatico iuuit, in Angliam ad Elisabetham, quae de classe ad illas regiones mittenda cogitabat, deducti sunt. interea facta apud nos pace, cum nondum de Gallorum in Florida relictorum casu nuncius allatus esset, G. Colinius iam regi reconciliatus institit, vt classis in Floridam ad socios mitteretur. huic commendatione Colinij praefectus Renatus Laudonerius, qui superiore expeditione comes Ribaldi fuerat, Protestantium partibus addictus, homo rerum multarum gnarus, sed maritimae potius,
quam militaris rei vsu praeditus, attributo C OIO librarum in militem et nauigationis sumptus expendendarum stipendio. is Franciscopoli III nauibus recte instructis quarum vna CXX, altera C, tertia LX doliorum capax erat, cum fabrorum omnis generis numero idoneo soluit X Kal. Maias, anno LXIIII, et eodem fere, quo Villagagnonus itinere, per Fortunatas insulas, deinde per Antillas X Kal. Vtil. ad nouam Franciam appulit, iuxta Maii aestuarium. ibi cum in litore Saturionam loci regulum obuium habuisset Laudonerius, exscensione facta cum Otinio legato et Arlaco signifero hominemadit, et ad metam, in qua regis insignia ante biennium posita erant, cum rege accedit, quam in signum rarae erga regem reuerentiae et beneuoli in Gallos animi laureis corollis incinctam quasillis florum plenis ad metae pedem destitutis exornauerunt. huic filius erat Atoraeus nomine, forma eximia, qui matre vxore ducta, nam hoc apud illos licet, pulcerrimos ex ea liberos sustulerat; honestati hoc tributum in re tam a natura et pietate aliena, vt Saturiona pater ab eo tempore cum ea non consuesceret. longaeui heic maxime sunt homines. nam et abauum Saturiona inviuis habebat, qui ad quintam vsque generationem filios ac nepotes numerabat, ita vt CL annos explesse tunc temporis necesse esset. inde nostri cum maritimam oram VII ttrionem versus diu circuissent, nec commodum videretur in regali portu, sicuti superiore nauigatione factum fuerat, domicilium figere, tandem inferius in Maii aestuario vt commodiore loco, munitionem exstruunt, eique Carolinae nomen imponunt. mox Laudonerius, vt de vicinis regulis cognosceret, et sicubi auri argentique fodinae essent, et vndecumque spes parandarum opum, cuius rei caussa praecipue venerant, affulgeret, Ottignium legatum mittit, qui cum Thoma Vassorio, et Francisco Callio ad Olatae Vtinae vsque regnum penetrauit, cui IX reges tributum pendebant, vtrisque, Vtinae et in reditu Saturionae inter se infestissimis hostibus facta spe auxiliorum ad Laudonerium redit; nec multo post naues in Gallia remissae, quae V Kal. VItil. vela fecerunt. cumque Saturiona Laudonerium de auxiliis promissis, parata iam contra Timogoam expeditione, interpellaret, ille qui sciret, barbarum non posse differre profectionem, serius monitum se caussatus intra bimestre se suppetias missurum promisit et ita eius postulata elusit; qui mox vsitata inter suos ceremonia Sole adorato, vt sibi propitius esset, cum X aliis tributariis regulis in hostem duxit, et occisis aliquot ex hostibus, paucis captis mox inde ad sua reuersus est. Laudonerius vero, qui et Saturionam placatum habere vellet, et cum Vlina amicitiam contrahere, quo sibi ad loca opibus parandis, vt rebatur, opportuna aditum faceret, captiuos a victore poscit, quos et a recusante initio tandem vi extorquet, eosque cum muneribus et regis effigie ad Vtinam mittit, Saturionae interim iniecto sermone de pacis rationibus inter ipsum et Vtinam ineundis, a qua se minime alienum barbarus ille ostendebat. incidit in id tempus, vt totum triduum igne de caelo tacta vicina regio prorsus aresceret, et domus vbique arderent, aere ex eo adeo inflammato, vt fluuiorum aquae ebullirent, et pisces inde tanto numero exanimarentur, vt infecto caelo letifera lues nostros inuaderet. id vero Indi non a caelo, sed bombardarum nostrarum displosione factum arbitrati, tanto maiorem de nostris metum conceperunt, et maiore cultu eos prosecuti sunt. sed mox malum domesticum res turbauit. Rupellus quidam Petracorius, qui magicae artis peritiam fingebat, famam in occulto inter milites spargi curat de auri et argenti fodinis, ad quas aduerso flumine adire possent, quae et ditandis singulis militibus et ingenti in regis commodum summae efficiendae sufficerent. itaque illi coition facta per Callium centurionem eo se duci petunt, increpita praefecti sui segnitia, qui tempus, comeatum et pecuniam inutiliter consumeret, nec vllum operae pretium faceret. Laudonerius casu inopinato perculsus, tamen vtcunque eos placat, et aunonae, de qua conquerebantur, curam sibi fore spondet. inde se insidiis saepius petitum a suis in narratione sua memorat Laudonerius, quae cum non successissent, postremo milites incitati, seditionis ducibus Furnario homine auaro, Stephano Genuensi, Cracio ac Signorio quodam Vascone, Laudonerium ex morbo decumbentem in aedibus suis inuadunt, et cum cum Ottignio, Arlaco, nam Callius fuga sibi consuluit, captum in vincula coniiciunt. mox diplomate confecto, cui Laudonerius subscribere
coactus est, quo suis ob comeatūs penuriam potestatem faciebat in Hispaniam nouam proficiscendi, ad alimenta conquirenda naueis omni re instruunt, vni Michaele Vassorio, alteri Trincantio, praefectis, et VI Eid. Xbr. soluunt. ante eum casum missus Rupiferrerius ad Vtinam peruenerat, iam et restitutis captiuis nobis deuinctum, et de montibus Apalaticis, in quibus auri et argenti fodinae crebrae erant, multa didicerat, multosque menseis cum eo commoratus, postremo ad Laudonerium cum muneribus rediit. emensores vero cum se mox in ostij egressu separassent, vix tandem post multos dies rursus coniungere potuerunt, et Cubam praeteruecti, factis vbique praedis, postremo in actuariam opibus plenam, qua insulae portus, cui Hauanae nomen, praefectus Hispanis vehebatur, incidunt, eumque cum tribus liberis capiunt, pro quib. ac pro se magnam ille auri summam pactus, in eam rem literas ad vxorem dat, quas prius Gallis ostendit, et ab iis petit, vt quo citius res confici posset, vni ex filiis perferendae traderentur, imprudenter assentientibus illis, vnus ex filiis dimittitur, qui matrem cum literis adit, monetque ne quid eorum quae mandabantur, exequeretur; sic enim a patre in occulto iussus erat, sed per dispositos equos in oninem insulam missos auxilia maturaret. id tanta sedulitate a femina factum, vt diluculo ferocientes piratae a duabus magnis nauibus magna vi aenearum machinarum instructis, et ingenti rostrata cingerentur; ex quibus XXV in nauem speculatoriam se coniiciunt, ac reciso ancorae fune per medios hosteis pugnando euadunt. ceteri qui in actuaria cum praefecto Hispano remanserant, capti, et in continentem abducti, pars venditi, pars in Hispaniam ac Lusitaniam deportati sunt. hoc initium iniuriae a nostris temere Hispanis illatae factum, quam mox ipsi Hispani, dein et Laudonerius vltus est nam Furnarius et Stephanus Genuensis, qui aufugerant, a Trincantio nauclero moniti, vt deficiente comeatu ad suos redirent, quanquam vltorem Laudonerium metuerent, necessitate adacti, cum sperarent ab Indis sibi cognitis annonam se posse consequi, dein rursus altum petere, ac rusus clam iis, qui in munitione erant, fortunam periclitari staruissent, Maij ostium petunt, sed Callij astu ac diligentia, qui Laudonerij antea ab Indis de suorum in fluuium ingressu moniti iussu ad eos cum XXV scloppetariis venerat, intercepri sunt, seditionis ducibus militari supplicio affectis, nam furcae ignominiam pro iis deprecati sunt milites, ceteris parcitum. iamque angustia annonae maior in dies fieri cepit, et ad famam eius rei parcius Indi comeatum portantes ad nostros comeabant, ita vt cum subsidia e Gallia promissa non comparerent, de reditu in patriam ex communi consensu cogitari ceptum sit. itaque naues instauratae, quae non nisi proximo VI tili perfici poterant, cum tunc tantum Maius anni insequentis, qui fuit OIO IO LXV, iniisset. interea conquisita vndique annona, quae cum ita parce et care pararetur, postremo Galli necessitate adacti: eo Laudonerium adigunt, vt de Vtina, cum quo amicitiam ad multas res vtilem contraxerat, in potestate redigendo consilium inierit. quod et ille fecit, neque tamen propterea a suis comeatu subleuatus est; qui iam de nouo rege creando cogitabant, captum in viuis non amplius numerantes. ita consilium illud frustra fuit, maiore odio quam emolumento inde ad nostros redundante. in ea rerum omnium inopia superuenere IIII Anglicae naues, quibus Ioannes Hauekinius praeerat, a quo summa humanitate et spe maiore liberalitate Galli adiuti sunt, tradita etiam naui et iusto pretio vendita, quoniam ea, quae a nostris constructa fuerat, citra periculum in Franciam portari vix posse putabatur. rebus cunctis ad discessum comparatis iam vale regulis Indis dicto, et spe breuis reditūs confirmata cum in eo essent, vt vela facerent, VII naues in maris aestuario apparuere; ea erat Ioannis Ribaldi auxiliaria classis, qui cum superiore Maio Dieppa soluisset, inde in Vectim Anglicae ditionis insulam reiectus, non nisi XIX Kal. VIIbr. Floridam tenere potuit, et tunc demum III Kal. eiusdem mensis a Laudonerio magna gratulatione in speciem, sed in occulto successorem sibi mitti indignante, exceptus est. vixque septem dies ab aduentu intercesserant, cum VIII Hispanae naues in eodem illo fluuio conspectae sunt, quae nostras in ancoris stantes inde praecisis funibus altum tenere coegerunt. eas Hispanae insecutae cum adsequi non potuissent, in ostium fluuij Delfinum anobis nuncupati. quod VIII a Maij aestuario leucis distat, consessere, ibique exposito
milite ac machinis aliquot, castra ope Aethiopum seruorum quos magno numero adduxerant, munire incipiunt. id cum per Cosetum nauarchum cognouisset Ribaldus, consilium vocat in Laudonenj tunc ex febre decumbentis aedibus, et quid opus facto esset, ducum sententias rogat. aderant Grangaeus, Ottignius Sanmarianus, Vestius, Ionuilla praecipui duces, qui omnes praeeunte Laudonerio censuerunt, quanta diligentia posset, munitioni Carolinae firmandae incumbendum esse, nec, infesta turbinibus et typhonibus in illa ora tempestate, classem mari committendam. nam certum profectionis tempus, incertum reditūs esse, periclitari interea munitionem tam vicino hoste. Ribaldus contra disserebat, in hosteis quamprimum ducendum, antequam vireis colligerent, et munitionem in propinquo extruerent. initia bellorum fama constare; defecturos sensim vicinos regulos, qui odio Hispanorum huc vsque rebus Gallicis fauerunt, si eos audierint ad primum Hispanorum aduentum trepidanteis castris ac munitionibus se continere: quoque fidem sententiae suae faceret, literas a Castellionaeo promit, in haec verba: dum istas obsignarem de Petri Melandis in nouam Franciae oram profectione certo resciui, tui officij est videre, ne quid Hispani in nos moliantur, sicuti nos in illos nihil moliri aequum est. ita non auditis ceterorum ducum sententiis, imposito in naueis milite, et adductis secum ex Laudonerianis Ottignio et Arlaco ipsius signifero, VI Eid. VIIbr. conscendit, et biduum in aestuario commoratus, dum Grangaeus, qui expeditionem minime probabat, veniret, in altum vela dat; foeda et infesta tempestate, quae ad XII Kal. VIIIbr. tenuit, eodem die iactatus, demissis antemnis ventum declinare cogitur. naues nostrae plus quam L ab arce leucis ad scopulos illisae confractaeque sunt, saluis tamen viris, praeter Grangaeum vnum ex Colinij nobilibus, qui fracto nauis malo insidens, tandem aquis haustus est. Hispanae naues etiam elisae naufragio perierunt, et praetoria inprimis, cui Trinitati nomen, quam a cetera classe deerrantem Ribaldus insecutus fuerat. interea Hispani in terram egressi satis temporis habuere, dum in primam ac paene imbellem turbam in munitione relictam disiecta classe nostra per terram incedentes opprimerent. nam CCXL tantum capita in castello superabant, et robur militare Ribaldum secutum fuerat, et Laudonerius euentus securus nullam vim a terra metuebat. Hispani vero Ioanne Francisco Gallo ab ipsis pecunia corrupto viae duce incredibili celeritate stagna siluas et flumina transgressi duce Petro Melande XII Kal. VIIIbr. improuiso ad arcem aduolant, paullo ante solis ortum, pluuioso admodum caelo, cum Vineola, qui stationibus praeerat, solutis iam excubiis et vigilibus nocturno labore fessis ad quietem capiendam dimissis, e propinquo Hispanos per cliuum vexillis expansis se demittere conspicit. tum conclamatum ad arma. nostri vix se lecto molientes impetu diuersis partibus ad arcem facto intercipiuntur; hostes post exiguum certamen castello potiuntur, in pomerio mox statutis signis; inde promiscua caede in militem, mulieres, pueros, aegrotos ac senes grassantur. Galli contra, qui euadere primum furorem potuere in his angustiis minime se deseruere; Laudonerius adhuc ex morbo infirmus, retro per paludes cum paucis ad nauigia, quibus Iacobus Ribaldus praeerat, in fluminis ripa religata tendere; pars repentino casu oppressi vallum transilire; pars denique superato vallo in siluas et incollem vicinum, vnde laniena ceterorum conspici poterat, euadere, in quibus Nicolaus Chalusius fuit faber lignarius, et Iacobus Morgensis, qui has res descripsere. ibi ad gemitus et eiulatus tanquam ad signum cum miseri Galli conuenissent, in commune consultarum; et alij quidem censebant hostis misericordiam tentandam: nam praeclusum omne auxilium, omnem spem aliam ademptam, caelo, terra, mari, siluis, hominibus circum vndique infestis; ecquem scire, num forte Hispanus, si nos fidei eius committamus, supplicibus parciturus sit? et vt nos interficiat, breuem in morte dolorem fore qui et harum calamitatum finem afferet; praestare in manus hominum deuenire, quam ferarum vnguibus in siluis lacerari, aut miserrima fame contabescere. alij, et in iis Chalusius, de quo dixi, consilium illud improbabat, nam spem potius in Deum quam in homineis coniiciendam: notam esse in cunctos Hispanorum saeuitiam et superbiam, ac praecipue in eos, qui euangelio nomen dederint: plus in ferarum,
quam huiusmodi hominum misericordia fiduciae subesse. sex tamen ex iis malorum praesentium impatientia ad hostem supplices transeunt, qui mox in sociorum conspectu crudeliter mactati ceteros in proposito de quauis alia via expediendae salutis via tentanda confirmarunt. Laudonerius tota nocte inter iuncos et vluas aqua vix vmbilico exstans, delituit, vnde vix diluculo ad naueis a suis sustentatus ereptare potuit. ibi rara nautarum sedulitate et humanitate huc illuc per oram cum lembis et scaphis ad nostrorum eiulatus discursantium collectis stragis reliquiis et in naueis acceptis de reditu in patriam tandem cogitatum est, Hispanis frustra post immanem illam carnificinam, quasi de ea socij ignorarent, nostrorum animos misso tubicine sollicitantibus, vt certis conditionibus deditionem facerent, et summa impudentia fidem obstringentibus; quod cum impetrare a nostris non possent, conceptum in superstites furorem in cadauera caesorum effundunt, et mortuorum oculos exsculpentes ac pugionum mucronibus praefixos gestantes amaro cum risu et clamore, quo Gallis oculi dolerent, versus aquam in nostrorum conspectu torquent. Io. Ribaldus interim, qui maris rabiem effugerat, haut perinde hominum furorem vitare potuit. is ignarus adhuc arcis amissae mittendum esse censuerat, qui praesidiarios ad opem ferendam hortaretur. dein fame victi Galli, cum e longinquo cohortem Hispanorum versus arcem tendentem conspexissent, praecisa iam omni auxiliorum spe, nonnullos ad hostem legant, qui cum eo de vita ac deditione paciscantur. intercedebat flumen inter Hispanos ac nostros. Vallemondus qui cohorti hostili praeerat, legatos initio humaniter excipit, et praefatus eum Hispano victori sollemnem morem esse, vt supplici hosti ac praxipue Gallo clementer consuleret, neque se ab eo instituto discedere velle, aut quidquam grauius in eos statuere, quod postea in mutua vtriusque gentis odia et publicas clades erumperet, nostros fidenter ad se venire iubet, simulque scapham instruit, quam Ribaldus primus cum XXX ex suis conscendit, a Vallemondo primum transmisso flumine comiter exceptus. sed mox reliqui paullum ab eo seducti, manibus post tergum reuinciuntur et ita bini iugantur. id vbi Ribaldus et Ottignius videre, sinistri quid augurati, fidem Vallemondi appellare. ille contra adhuc dissimulans denuo fidem datam confirmare, ac testaui non aliam ob caussam indita Gallis vincula, quam vt tuto in castellum deduci possint. id vero ea mente faciebat, quod nondum statuisset, quos ex omni eo numero seruaturus esset. ij erant fabri, tormentarij, remiges ac naucleri. igitur cum iam castello propinquaret, qui his muneribus apti essent, sciscitatur, et XXX ex iis ab aliis secernit. tum cohorti castello obuiam ex compacto praegressae innuit, quae statim quasi signo dato in nostros, qui paullum seorsim ab agmine Vallemondi incedebant, citato gradu contendit, eosque inermeis immaniter ad vnum omneis trucidat, frustra Ribaldo et Ottignio Deum et datam fidem obtestantibus, qui mox neglectim ad eorum preces tergum obuertente Vallemundo crudeliter ictibus pugionum confodiuntur. plus IO C ea clade perierunt, quorum cadauera mox excicata ingenti pyra Melandes cremari iussit. barbam Ribaldi mento abrasam, et obsignatis literis inclusam tanquam trophaeum Hispalim ridicula prorsus ostentatione deferri, dein quadrifariam corpus sectum in arcis area ad perpetuam rei gestae memoriam erigi curauit. quae omnia nostri partim ipsi exaudiuerunt, partim ex nauta intellexerunt, qui in laniena casu mirabili fefellerat, tribus so ciis supra eum cadentibus, quorum sanguine conspersus pro mortuo habitus est. nam is noctu ex pauore excitatus cum ad se rediisset, atque memoria repetens se cultrum in lignea vagina habere, tantisper se versauit, donec cultellum educeret, et funes quib. vinctus erat, praecideret. solutus inde diu apud Indos latuit, rursusque, sed iam sedata Hispanorum ira, in eorum manus deuenit, a quibus cum Pompiero ad Hauanam capto ad mancipij seruitia destinatus, naue in qua vehebatur, postea a Gallis capta libertatem recuperauit, et quae ipse viderat, Morgensi narrauit. interea qui ex arce effugerant, ducibus Iacobo Ribaldo et Laudonerio ex infortunata Indiae ora VII Kal. VIIIbr. soluunt, et post mensem exactum in Cassiteridum insularum conspectum venere, ac demum IIII Eid. IXbr. in Sangeorgianum fretum prospero cursu ingressi in Angliam delati sunt, et ad Souesium Angliae portum appulerunt.
Laudonerius accepta a Maclouiensi institore pecunia terrestri itinere Bristoliam atque inde Londinum peruenit, vbi tunc regis nomine oratorem agebat Paullus Foxius, nunquam nisi cum honorifica praefatione mihi nominandus, a quo rursus pecuniam mutuo sumpsit, et Caletum transmisit. postea cum Lutetiae didicisset, regem Molinij in Boiis ad conuentus venisse, eo quoque tendit, et re cognita parum benigno vultu exceptus est. qui rem morosius pensitant, Ribaldi errorem in eo notant, quod cum XIX Kal. VIIbr. in Floridam appulisset, XV amplius dies in circumeunda prouinciae ora inutiliter consumpserit, quos copiis ac machinis in terram exponendis, loco muniendo, et Laudonerij in Galliam profectioni instruendae melius impendere potuisset, nec opus habuisset alieno tempore ad hostem ire; quod cum serius et contra omnium ducum sententiam fecerit, exitium sibi ac Gallis omnibus maturauerit. sed culpa potius in eos reiicienda est, qui nefanda perfidia ac proditione cum primarium locum in regis consistorio tenerent, tam certa indicia de rebus nostris ad Hispanos detulerunt, vt Melandem de Ribaldi expeditione ac tempore eius certo cognouisse et prope vestigiis eius inhaerentem in Floridam cursum tenuisse appareat. eam cladem ab Hispanorum crudelitate acceptam, alia a fortuna illata eodem anno in Petri Monlucij morte cumulauit. is Blasij famosi illius ducis F. bello ciuili primo clarus dux, Bertrandus primum appellatus, cum otij eum taederet, cum Fabiano fratre iuniori, Pompadoreo, ac delecta nobilitate post colloquium reginae matris cum Elisabetha filia Baionae habitum, III nauibus maioribus praeter remiges ac nautas OIO CC militibus ac bellico apparatu egregie instructis magna spe rei bene gerendae Burdigala soluerat. huius consilium erat, ad Guineam vela facere et Manicongi, Mozambicae, Quiloae, Melindae regna lustrare; atque ibi contracta cum aliquo ex Mauritaniae regulis amicitia ab eo vi vel promissis impetrare, vt sibi, eius permissu, liceret in sua ditione loco opportuno arcem construere, quo Galli negotiatores illuc tuto accedere, et deinceps regis patrocinio defensi, neque Lusitanorum beneficio, vt antea, mercimonium in Asia et Africa libere exercere possent. ea mente Lusitanos aliquot exules locorum et opportunitatum gnaros secum adduxerat, ac parenti religiose receperat, se effecturum, vt quae Hispani et Lusitani ex nauigationis libertate emolumenta percipiunt, ea quoque in Gallici nominis decus et sui principis beneficium redundarent; de cetero curaturum, ne quem prior iniuria afficeret; atsi quis se contumeliis lacesseret, iniuriam propulsurum, neque passurum, vt quisquam id impune faceret. ita instituta nauigatione, cum tempestate vehementi diu luctatus, tandem ad Fortunatas insulas defertur, et ad Maderam, quae primaria insula est, et LVI milliaribus triquetra forma patens magnitudine commoditate et et amoenitate ceteris antistat, aliquot in terram expositis, qui aquam sumerent, infesta mox tormentorum displosione ab oppidanis petitus est; qui iniuria non contenti, cum armis egressi nostros insequuntur. id vero ille, qui nihil hostile vereretur, regibus inter se amicis, cum impatienter ferret, statim exscensionem facit, et explorato loco, dum a fronte cum hostibus velitatur, iuniorem fratrem rapto agmine a tergo, sed longiore itinere ad oppidum tendere iubet: quo facto cum hostes inter fratres circumuenti et ab oppidanorum auxilio exclusi essent, ad vnum omnes trucidantur; nec mora, recta ad oppidum ducitur, quod mox admotis machinis post illam cladem territis, qui in eo remanserant, nullo negotio expugnatur ac diripitur. maius templum restabat, in quo se milites muniuerant, ad quod dum sit impetus, Monlucius graue vulnus in femore accepit, ex quo paullo post magno suorum desiderio et irrita tantae spei expeditione decessit, ad Franciscanorum in eadem insula honorifice sepultus. qua de re cum postea Lusitanus per oratores apud regem expostulasset, re in regis consilio agtiata, Colinius maris praefectus validis rationibus factum defendit, nihil iniuriose a nostris admissum dictitans, qui se Gallici nominis a Lusitanis in Villagagnoni regij legati expeditione olim variis nodis laesi tam generosos vindices praebuissent, ac tandem tenuit, vt Monlucianae expeditionis comites accusati, qui metu huc illuc post casum illum dilapsi omparere non audebant, prorsus absoluerentur. eas clades Gallis siue a fortuna,
siue ab Hispanis inflictas cum scissa factionibus aula rex aut contempsisset, aut odio Protestantium, quales fere cuncti illi erant, qui Ribaldo et Laudonerio ducibus in Floridam nauigauerant, atque adeo ipsius Colinij, cuius consilio suscepta expeditio erat, magna decoris Gallici iactura dissimulasset, inuentus est tamen homo priuatus, qui siue propriae, siue publicae iniuriae sensu stimulatus contumeliosam Hispanorum crudelitatem ac superbiam inultam diutius pati non potuit. is fuit Dominicus Gurgius Monte-Marsani in Nouempopulania natus, ingenio acer et manu promptus, qui bello Etrusco cum fortem operam nauasset, tandem ab Hispanis captus et indigne ad remum addictus, postea a Mathurino Scuto Romegasio Hierosolimitano equite libertati restitutus, tantum erga Hispanos odium conceperat, vt fidem iureiurando religiose obligauerit, se quandocumque occasio in manus daret, acceptam iniuriam insigni facinore vlturum. igitur ad priuatam publica accedente inflammatus, mutuo sumpta pecunia, et diuendita bonorum parte III mediocria nauigia instruit, et CC delectos milites ac circiter XXC remiges seu nautas in ea imponit, assumpto Casanoua, qui legati vicem functurus erat, et Francisco Burdigalensi, qui vni nauigio praeesset, cum iisque celato consilio, quasi in Brasiliam et Occidentale mare, quo iam aliquoties nauigauerat, proficiscens XI Kal. VIIbr. anni OIO IO LXVII soluit, molestaque ac varia tempestate diu iactatus, tandem ad Cubam appulit, et ad S. Antonij promontorium peruenit, ibique consilium suum sociis hactenus celatum aperit, et obtestatur, ne se in tali occasione, quae ad Gallici nominis decus pertineret, desererent. quod cum illi iureiurando interposito polliciti essent, summo ardore fretum Bahamae illo tempore periculosum non exspectato plenilunio feliciter transeunt, et ad Floridae conspectum veniunt, atque adeo Maij ostium. Hispani, populareis suos rati, displosione tormentorum cum nostros salutassent, Gurgius illos vicissim, vt in illo errore confirmaret, resalutauit; tum praeteruectus, alio se ire simulauit, donec a loci illius conspectu se substraxisset. dein XV ab illo aestuario leucis ad ostium Sequanae exscensionem fecit; vbi accurrentibus ad littus cum sagittis et arcubus magno numero indigenis, cum signa pacis sublatis vexillis dedisset, et misso tubicine venisse se a rege Francorum vltro amicitiam suam et patrocinium oppressis deferente nunciasset, post mutuas laetitiae et gratulationis vtrinque significationes, indigenae trepidantes discedunt. postridie Saturiona cum filiis ac regulis sibi subditis, et inter eos Molona et Almacanio ad litus venit, et positis armis, cum nostri quoque scloppetos posuissent, accincti tantum gladiis cum Gurgio obuiam processerunt, quem barbarus rex ad latus suum in solio ex lentisco fabricato et musco constrato considere iussit; tum purgato vepribus circumposito loco cuncti in orbem assedere. heic Saturiona per interpretem coram Gurgio de iniuriis, quas ab Hispanis et ipsi, et vxores ac liberi cottidie acciperent, conquestus, maxime post cladem Gallorum, paratos se ac suos dicit ad vlciscendam et priuatam et ipsorum iniuriam cum Gallis foedus icere. igitur foedere icto Gurgius acinaces, cultros, spicula, annulos, hastas, tintinabula et leuidensia istiusmodi munuscula regi offert, et vicissim ab eo catenulam argenteam, a regulis ceruinas pelleis egregie subactas accipit. petiere praeterea illi quisque sibi indusium, quo diebus sollemnibus vestiti incederent, et post mortem sepelirentur. tum per Petrum Breum, qui ex laniena seruatus apud Saturionam latuerat, exploratus hostium status; missi item periti, qui munitiones inspicerent; Olotocara Saturionae propinquo omnem operam et diligentiam adhibente, ne nostrorum contra Hispanos conatus frustra essent. dein inter eos dies condicitur, quo reguli cum suis more genti ad pugnam instructi conuenirent. dati obsides a Saturiona vnus ex filiis, et ex vxoribus, quam prae aliis diligebat, puella XVIII annorum. nusquam maior fides. et quod fidei pignus est, maiore cura seruatum silentium. praeter Carolinam a nostris inchoatam et ab Hispanis post Ribaldinam cladem instauratam. aliae duae munitiones hinc inde in ripis Maij inferius versus mare exstructae fuerant, et L militum praesidio ac praeterea tormentorum nostris ereptorum numero firmatae. in III illis munimentis CCCC omnino delecti Hispani erant. igitur cum cuncti ad Somonam conuenissent,
ex potione, quam cassinem vocant, ex quarundam herbarum succo confectam biberunt, quod illis sollemne est, cum ad periculosam quandam expeditionem proficiscuntur, quod eius beneficio et animos incendi, et famem ac sitim diutius tolerari posse credant. Gurgius quoque bibere simulauit. inde profecti duce illo, quem diximus, adeo bene animato Olotocara securim manu tenente, pluuioso caelo et impedito paludibus itinere ad Sarrauahiam amnem accedunt cum fame animose luctati; nam lembus, qui comeatum per deserta loca portabat, nondum aduenerat: inde alterum amnem, vbi mare recessit, alligatis ad galeas pixidibus vado transmittunt, ostreis grandioribus ab aestu eiectis vltra modum incedendo per aquam infestati; ac demum sexta post Paschatis sollemnia feria Aprili mense, in conspectum munitionis in Maij faucibus ab Hispanis ad dextram ripam structae veniunt. ibi post aliquot machinarum displosionem, cum Olotocara seruandorum ordinum ignarus primus in aggerem insiliisset, et tormentarium sarissa confodisset, insecuto cum suis Gurgio locus capitur, et mox Gurgio in aduersam ripam cum XXC scloppetariis nauigio tansmittente ad alteram munitionem fit impetus; et hac quoque facili negotio nostri potiuntur. elapsi fuga praesidiarij, ab Indis, qui iam vicinam siluam insederant, intercepti. vtrobique CXX Hispani interfecti, XXX exceptis, qui ad supplicium seruati sunt. inde paratis scalis ad Carolinam II inde leucis distantem itum, ducibus viae tribuno Hispano captiuo, per quem de situ ac firmitate munitionis, fossae altitudine, et numero militum certior factus Gurgius, cum tota nocte iter fecisset, mane in praesidiariorum conspectum venit et frequenti machinarum displosione petitus est; hinc inde Gurgij iussu per lucos circumpositos Indi collocati erant, ne exitus fugientibus pateret: ipse cum vim ad partem humiliorefossa vallatam facere decreuisset, is qui loco praeerat LX ex suis emittit, qui de nostrorum statu cognoscerent. sed Casanoua se medium cum XX delectis inter arcem et Hispanos interponente interclusi illi a Gurgio ad vnum omnes trucidantur. quo casu territus loci praefectus, cum suis in lucos vicinos dum aufugere tentat, ab Indis interceptus caeditur, multis ex suis, qui offensionem indigenarum metuebant, nostrorum misericordiam periclitari optantibus. ita capta Carolina omni re egregie instructa, et inprimis V maioribus colubrinis et IIII mediocribus, et XVIII puluere tormentario plenis doliis; quae omnia mox Gurgius iam de discessu re confecta cogitans in naueis imponi iussit: nam reliqua igne per imprudentiam iniecto consumpta sunt. captiui, cum prius eis Gurgius immanitatem et perfidiam, qua in foederatos Gallos ante triennium vsi fuerant, exprobrasset, ad vicinas arci arbores laqueo suspensi sunt, addito elogio, quo non cum iis tanquam Hispanis, sed tanquam proditoribus, latronibus ac percussoribus actum esse significabatur. siquidem Melandes nostris quoque crudeliter interfectis superscribi iusserat, non tanquam Francos sed tanquam Lutheranos habitos esse. quibus peractis Gurgius Indis persuadet, si libertatem suam saluam velint, arces Hispanorum diruendas esse: quod illi sedulo certatim accurrentibus agrestibus vnius diei spatio. fecerunt. inde praemisso Casanoua, qui per mare cum machinis ad nauigia in Sequanae aestuario relicta tenderet, Gurgius terrestri itinere cum XXC scloppetariis iter ad suos fecit, de vltione sumpta et asserta a seruitute Hispanorum Florida, quacunque incedebat, triumphans, ad spectaculum vndique per vias confluentibus Indis et pro tanto beneficio gratulantibus: inter quos vetula audita est, quae sibi mortem non iam molestam fore testata est, quando eiectis regione Hispanis Gallos rursus victores vidisset. ita rebus omnibus ad profectionem comparatis Gurgius petita a regulis venia, quos ad foedus cum rege seruandum sedulo hortatus est, facta etiam spe, vt intra XII Lunas, sic menses apud Floridenseis computantur, rex rursus nouas copias ad eos mitteret, non sine indigenarum lacrimis, a quorum amplexu vix auelli potuit, ac praecipue Olotocarae, qui strenuam adeo ac fidam operam nostris nauauerat, actis pro prospero successu Deo gratiis V Non. Maias Florida soluit, et rara felicitate XVII dierum spatio OIO C leucas emensus cum suis VIII Eid. Iunias incolumis Rupellam appulit, amisso tantum vnico nauigio VIII hominib. et aliquot ex nobilitate, qui in oppugnationibus castrorum occubuerunt. secuti eum fuerant vt
in itu, sic et in reditu Hispani, qui ad Baiae promontorium paullo supra Rupellam aparuerunt, sed serius, iam appulso Gurgio, qui a Rupellanis honorifice acceptus, mox Burdigalam petiit, et tormenta Hispanis erepta in publicis vrbis aedibus deposuit. inde per dispositos equos ad B. Monlucium Aquitaniae praesidem contendit; a quo ad regem remissus vbi Lutetiam venit praeter opinionem sibi pro praemio periculum paratum comperit. nam et Philippus pretium capiti eius dixerat; et cum per oratorem suum apud regem de Floridensi casu conquestus esset, nemine eum defendente, nam Colinius maris praefectus aula aberat, rex ipsum, quod iniussu suo expeditionem suscepisset, tanquam quietis publicae perturbatorem facessere iusserat, pollentibus tunc in aula Lotaringis, quorum opera regina praecipue vtebatur. itaque Gurgius fauori manifesto in partes Philippi propendenti cedere, et apud amicos ad tempus latere consultum duxit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXXII.
MAIO exeunte legati Caesarei, quos ad inducias anno quoque octauo renouandas Constantinopolim superiore anno ablegatos diximus, vna cum Ebraimo oratore Turcico aliis de caussis ad Caesarem misso, Viennam prid. Kal. Iun. redierunt. earum, quibus et Veneti, et Ioannes Vaiuoda comprehendebantur, cum aliae leges et condiciones erant, tum vti quisque sibi retineret quicquid vltimo bello cepisset. quod Maximiliani reb. plurimum profuit, quippe finib. Schuendij opera sic ampliatis, vt ad XL milliaria Germanica cis et trans Tibiscum late dominaretur: quo quidem in terrarum spatio multae sunt arces, multae munitiones insignes, partim ex hoste receptae, partim Schuendij diligentia aut exstructae aut inchoatae. idem et aerarij noui iis in locis instituendi auctor extitit, vnde non leue subsidium publicis reb. accessit, ac Germanis per loca munita distributis rem limitaneam matura prouidentia tam in Pannonia quam in Stiriae finibus constituit. quib. de caussis Selimus ad pacificationem cum Maximiliano tam prono animo inclinauerit, variae coniecturae fuere; sed potissima fuisse creditur, quod cum ad Arabiam, quae tunc temporis rebellauerat, ingentem classem omni re instructam destinasset, versis in Orientem armis pacata omnia a tergo habere vellet. nec multo post Caesar vt suorum desideriis, quod huc vsque recusauerat, aliquantum satisfaceret, proceribus et nobilitati Austriacae liberam doctrinae in Augustana confessione expositae praedicationem in ipsorum arcibus oppidis ac pagis indulsit hoc addito, si de ordine rituum, siue in templis agendorum cum vetustis Augustanae confessioni addictis ecclesiis exemplo congruente antea conueniant: quod instante Thoma Perrenoto Chantoneo Philippi rebus Belgicis ex eo exemplo metuentis oratore adiectum, beneficij concessi gratiam partim retardauit, partim omnino labefactauit. In Italia hoc anno plus trepidationis ab incursionibus Turcicis, quam damni datum fuit. Plombinensis regulus Florentinarum triremium dux Selimo bello Arabico districto consilium inierat de Hippona in ora Africae intercipienda, vnde et captiuorum magnum numerum nec modicam praedam sperabat. id vero se confecturum ope transfugae vltro citroque illuc comeantis in animum induxerat. cum ergo in Sardiniam profectus in Africae conspectum venisset, atque adeo ipsius Hipponae, suborta foeda tempestate triduum iactatus tandem Caralim, et inde Liburnum, vnde soluerat, regredi cogitur: vbi refecto ex iactatione et nausea milite cum intellexisset Caragialem famosum
piratam Caesarea Augusta profectum cum aliquot Liburnicis vicina litora infestare, rursus inde soluit, et iuxta Corsicam cum eo confligit acri certamine, deteriore ad extremum Turcorum condicione, quorum biremium vna capta in Plombinensis potestatem venit. sed multo sanguine ea victoria constitit, grauiter vulnerato inter alios Francisco Oricellario Hierosolimitano equite, et ipso Plombinensi per femora sagitta trafixo, vt cum classe, cadaueribus et sauciis plena rediens victo quam victori similior videretur. tunc et de dignitatis praerogatiua inter Ferrariensem et Florentinum duces, diu ante agitata caussa renouata est; cuius cognitionem cum ad se pertrahere vellet Pontifex, Ferrariensis contra tergiuersabatur, et quamuis citatus nunquam adduci potuit, vt procuratorem Romam mitteret, sed vt a Carsare et in aula Caesarea lis terminaretur, omni ratione contendebat. id ve ro cum honeste Cosmus recusare non posset, quo tamen id cum bona Pontificis gratia fieret, impetrauit, vt Pontifex de Maximiliano non vt Caesare, sed tanquam arbitro assentiretur, ea tamen lege, vt intra certum tempus de caussa cognosceret, et iuris ratione eam diiudicaret. ea de re missus a Florentino ad Caesarem Ludouicus Antenoreus, qui postea Cosmi commendatione episcopus Volaterranus creatus fuit. verum Maximilianus, qui et auctoritatem suam retinere, et inter Ferrariensem et Florentinum sororios iudex sedens neutri molestiam facessere vellet, acceptis Pontificis literis in iustam indignationem exarsit, quod et in sententia ferenda modus et condicio praescriberetur, nec sibi caussae ad se et imperatorium tribunal vere pertinentis libera cognitio permitteretur. itaque quod vnum poterat princeps prudentissimus et: aequissimus rem de die in diem ducebat, et si quidem sententia ferenda erat, dissidium hoc amice componi exoptabat; cum contra Cosmus antiqua Florentinae reip. praerogatiua nitens, quam adiecto Pisano et Senensi imperio auctam se duce decrescere ac minui pati non poterat, non aequitatis via componi, sed ex iure partium decidi debere contenderet. apud nos Ferrariensis commendatione Guisij ducis sororij, dum is res sub Francisco moderaretur, iampridem tenuerat, vt Florentino praeferretur: cum vero tunc regina bello rursus contra Condaeum renouato grandem pecuniam a Cosmo efflagitaret, ille occasionem nactus per Pandolfum Petruccium oratorem suum de recuperanda dignitate sibi praeter ius imminuta agit; nec ingentis animi femina abnuebat, et ad decus familiae, ex qua genus ducebat, id pertinere existimans, cum nihil non in Mediceorum gentilium gratiam facere se paratam ostenderet, tamen contra sententiam in aula non ita dudum a Francisco latam, Cardinali Lotaringo vindice, et tunc apud nos praepotente, principem locum Florentino petenti tribui non opportunum ducebat; satis esse inpraesentiarum dictitans, si controuersiam de praerogatiua Ferrariensi moueret; sic enim fore, vt ius sententia illi quaesitum in dubium reuocaretur, et paullatim ipse de possessione deiiceretur. quod et paullo post accidit. nam allato de Caroli Hispaniae principis morte nuncio, cum exequiae sollemni pompa Lutetiae in maiori templo fierent, Ferrariensem, qui infra Senatūs Veneti oratorem proxime sedebat, Petruccius Florentinorum, qui nimium quam multi tunc apud nos erant, longum comitatum secum trahens, et aliorum, qui in aula non pauci Guisianorum odio Ferrariensi incommodare satagebant, et reginae inprimis, quamuis id propalam dissimulabat, gratia subnixus interuenit, et medium inter Venetum et Ferrariensem sibi locum deposcit, et cum in eo essent, vt ad manus venirent, Andium dux, qui cum Alenconio fratre et Cardinali Borbonio et Lotaringis aderat, a Regina monitus occasione captata vtrique imperauit, vt saluo partium iure vitandae offensionis publicae caussa inde discederent. ita primum controuersa Ferrariensis possessione, tandem, sed aliquot post annis, regina obtinuit, vt secundum Florentinum interea magnum Etruriae ducem creatum a rege pronunciaretur. Iam apud nos res ad bellum spectabant, et ne sceleratis partium consiliis color deesset. rationes vtrinque speciosae afferebantur. qui circa reginam erant, repetita tumultus Meldensis adhuc recenti memoria Protestantibus nihil satis esse dicebant, qui cum pro maleficij praemio vltimae pacificationis beneficium a regis benignitate tulerint, nunc illud aut in suum commodum ampliare, aut in regis perniciem labefactare
non desinant: nam vrbes, quae ex conuentione regi restitui deberent, adhuc ab iis retineri, Montalbanum videlicet, Sancerras, ac plerasque arces et oppida in Septimania, Cadurcis, Rutenis, Viuariensi pago, et Allobrogibus, vt Castrum, Albium et Millialdum, Vezelias in Heduis, et Rupellam in Santonibus, quae non solum Iarnacij vrbis praefecti praesidium admittere recuset, sed munitiones inchoatas istuc temporis festinatis operibus continuet, regios ministros vltimo bello pulsos nunc quoque excludat, naueis priuata auctoritate construat, collationes pecuniae a rege imperatas soluere detrectet. id suspicionem de noui belli apparatibus merito regi iniicere, qui et non nisi aegre ferre possit plerosque iniussu suo regno excedere, vt Arausiensi in Belgio militent contra Albanum Philippi foederati regis legatum: Cocauillae item factum obiiciebatur, quem non nisi Condaei iussu ac man dato, quamuis id pernegaret, tantam armatorum multitudinem coegere potuisse sibi persuadebant; addebant et secreta cum Arausiensi et Germanis principibus Protestantium partibus addictis pacta et foedera, et comeanteis vltro citroque legationum specie nuncios. contra Protestantes se pro religione, conscientiarum libertate arma sumpsisse excusabant, quae ipsis edicto permissa, facto denegetur. nam plerisque locis conueniendi licentiam ambitiosis et emendicatis a publicae quietis hostibus rescriptis impediri. Santerano siquidem Aruernorum praesidi nuper literis significatum, eam regis voluntatem esse, vt reginae parentis, fratrum ac Monpenserij arces oppida ac ditiones illa legis necessitate non tenerentur, nimirum id actum vltima pacificatione, non vt quies publica constitueretur, sed vt ipsi non solum Gallicis, sed externis opibus tunc potentes, per eam armis exuti facilius opprimerentur; eo consilio Heluetiis, quos dimitti placuerat, adhuc stipendia procedere, et Italorum auxiliariorum alas aliquot. Gallicas vero copias non dimissas, sed per praesidia distributas, quae messe facta mox ad signa conueniant. pulsos vrbibus non recipi, nec bonis, vnde armorum licentia deiecti erant, restitui: nec vero parum moueri, quod audiant, regem missis oratoribus a Pontifice petere, vt sibi L aureorum OIO annui reditūs ex bonis ecclesiasticis alienare liceat. nam quorsum hoc a Pontifice peti, aut sperari, nisi in belli Protestantibus inferendi sumptus? eodem pertinere legationes in Germania missas, vt Principes Protestantibus et Condaeo ob religionis caussam amici ab eo eiusque caussa alienentur. concilij vero Tridentini promulgationem, quam regni Curiae hactenus reiecerunt, et nunc seditiosi ac factiosi vrgeant, non aliter interpretari Protestanteis posse, quam vt ipsi sectarij veluti ab vniuersis ordinibus pronuncientur, et in eos tanquam perduelleis bellum publice decernatur: in Lotaringia item, Baionae et in Picardiae limite colloquiis habitis, idem actum esse. tum inquisitionis Hispanicae in Belgio introductae exemplum ad terrorem ingerunt, et a regina Scotorum ius, quod in Angliae regno sibi vindicabat, Philippo cessum, quod tunc iactabatur: sodalitates item per vrbes inter oppidanos priuata auctoritate religionis praetextu, re vero ad occultas coitiones contra se institutas. scire praeterea se aiebant, Cardinalem Lotaringum auctorem regi fuisse, vt omneis proceres ac Condaeum ipsum in potestatem quauis ratione redigeret, et de iis postea arbitrio suo statueret. id vero ab Albano monitum fecisse, cuius dicterium Hispanum ferebatur, pluris vnius salmonis caput esse, quam quinquaginta ranarum, de quo iam diximus. ob id nuper Goam praecipuum tribunum cum legione sua, et IIII vexillis Brissaci legionis, et XIIII equitum cataphractorum alis in Heduos missum, vt Condaeum et Gasparem Colinium interciperet. quod de Cocauilla et Arausiensi addatur, id inimicorum malignitatem manifesto prodere, qui cum propria ipsorum crimina vlla nesciant aliena inuidia innocenteis onerant. his se rationibus quisque tuebatur. cum vero Rupellani nulla ratione Iarnacium admittere vellent, Franciscus Vetusuilla E. T. cum plenis mandatis mittitur, vt vrbi prospiceret, regios bonis ac dignitatibus restitueret, turris, ad quam catena portum claudens religatur, custodiam, cui iubebatur, committeret, et imposito idoneo praesidio auctoritatem regiam stabiliret. praemissis dum Vetusuilla ad profectionem se accingeret, qui animos oppidanorum tentarent, ipse. Durtalij in arce sua amoenissima in Andibus haesit, et postea Pictauium vsque processit,
Rupellani interim se excusabant, et immunitates suas caussari, quas illi maximas principum beneficio habent, condicionis a rege propositae necessitatem deprecabantur, nunciisque hinc inde comeantibus eo res extracta est, vt sumptis interim armis negotium illud omnino euanuerit. interea de iniuriis varris, et vi ac fraude edicto facta querimoniae vndique allatae: Condaeum ad Picardiam praefecturam suam adire non permitti, et Senarpontium ipsius legatum odio religionis magistratu motum esse. Lugduni cum libertas Protestantibus conueniendi negata esset, et locus extra vrbem eis ex edicto assignari deberet, dum de eo disputatur, conueniendi omnino facultate toto illo tractu exclusos esse. Lutetiae vero concionatores tanta asperitate et vehementia in eos deronare, vt vnum id agi appareat, non vt doctrina ipsorum reiiciatur, sed vt miseri homines odio ac furori populi propediem mactandi obiiciantur. et notari nouorum theologorum, qui se Iesuitas appellant, de iis ratas sententias; nempe pacem cum sectariis nec fieri debere nec coire posse; fide iis data neminem obligari; rem piam ac salutarem esse, in impuros homineis manus violentas iniicere; Christianos omneis aduersus pestem eam armari debere; ac praeter decrerum synodi Constantiensis de fide haereticis non seruanda, addi exempla ex sacris libris deprompta, de iis qui a Leuitis et Mosis mandatu occisi essent; de iis praeterea, qui vitulum aureum adorassent; ac denique de Iehu, qui re alia simulara sacerdotes Bahali inclusos interfecerit. his accedere factiosorum vbique voces ac minas passim iactantium, trium mensium vsuram, nec amplius, ad viuendum Protestantib. superesse, dum messis ac vindemiae tempus praeterierit, quib. transactis fore, vt ad internecionem deleantur. nec vero regem consilia ea, etiam si velit, impedire posse; et si velitalium se regem facturos, ipso in monasterium detruso. inde a verbis ad cae des deuentum, laxatis ad omnem audaciam frenis. nam et Samarobrigae populosissima Picardiae vrbe paullo post edictum promulgatum excitata seditione C amplius a plebe necatos. Autissiodoro, quod Protestantes vltimo bello tenuerant, restituto, qui interea pulsi fuerant, domum reuersos in suspectos coitione facta ad CL varia peste saeuiisse, cadaueribus caesorum in cloacas et vicinum flumen iuhumaniter raptatis. Rotomagiitem, Auarici Biturigum, Isselloduni, Antranij, Augustobonae Tricassium, ad Leonardi fanum, Aureliai, ac denique Bloesis Protestantium coetus, dum ad conciones conuenirent, iniuriose disturbatos, quibusdam ex iis occisis. Lignij in Ambaris, cum plebs concitata quendam persequeretur, illum in Praetoris vrbani domum confugisse, ibique cum tutum persugium fore confideret, irrum pentibus seditiosis cum armis resistente praetore captum et occisum esse. Claromontij in Aruernis, quod in festo, quo Dominicum corpus pompa sollemni circumuectatur, quidam in via minus se reuerenter gessisset, et aedeis suas vt moris est, eo die non velasset, plebem impetum fecisse, aedibusq depraedatis ho minem productum in foro conuecta e domo ipsius lignea strue inauditum combussisse, conniuente ad ea magistratu. sed maxime omnium Condaei et sociorum animos perculit Renati Sabaudi Cipierij Claudij Tendae comitis F. caedes, qui Protestantibus haut dubie fauere credebatur, non inscio, vt iactabatur, fratre, patrata. is Nicaea rediens, quo Ducis Sabaudiae consanguinei sui visendi ac salutandi gratia profectus fuerat, cum Foro Iulij propinquaret, monetur a suis insidias ad nemus latere: itaque concitato gradu ad vrbem, perfugium ibi tutissimum ratus, contendit cum comitatu suo, qui ad XXXV erant: ingredientem eum CCC, qui in insidiis latebant insecuti pariter intra vrbem accipiuntur, ductore Gaspare Villanouano Arcij regulo, qui mox tintinnabulis pulsatis plebem concitat, et ita ad aedeis, in quibus se incluserat Cipierius, cum confusa multitudine vadit. intercedebant consules de Cipierij salute solliciti, quorum interuentu vix tandem ab Arcio impetratum est, vt multitudo discederet, et Cipicrius cum suis arma traderet; quo facto et dilapsa ad praesens turba Arcius, qui fidei datae satisfecisse arbitrabatur, paullo post cum suis redit, et aedeis denuo oppugnat, expugnatisque inermem Cipierij comitatum mactat. sed cum inter occisorum cadauera Cipierij corpus non compareret, illum enim consules interea alio clam abduxerant, Arcius, curae sibi illius salutem esse simulans, ab iis enixe petit, si cum saluum velint, vt sibi dedatur; nam illi vitam
saluam fore; alioqui, si non tradatur, denunciare illi a plebe concitata ineuitabile exitium proculdubio impendere. illi, qui Arcium serio loqui crederent, et metuerent ne sibi Cipierius vi eriperetur, aut inter ipsorum manus interficeretur, illum Arcio exhibent, isque statim a circumfusa multitudine innumeris pugionum ictibus confoditur, dehonestato etiam post mortem repetitis vulneribus cadauere. id non sine occulto aulicorum mandato factum multorum opinio fuit, ex eo confirmata, quod eodem tempore Lutetiae iuxta Luparum vnus e Cipierij ministris, qui negotia heri sui in aula procurabat, interfectus sit, nulla certa, quae tunc sciri potuerit, caussa, nisi vt literae et occulta mandata, quae ad herum suum habebat, ei eriperentur. Amanzaeus quoque haut multo post, quem rarae animi dotes cum summa modestia coniunctae non parum commendabant, ad aedium suarum fores a percussoribus incognitis filiolam manu tenens crudeliter interfectus fuit. ita subducto omni numero, qui inter Protestantes rationes exactius putabant, intra III mensium spatium plus X animarum OIO dolis intercepta recensebant, rem, vt puto, in maius augentes, cum proximum bellum totis VI mensibus VIX IO assumpsisset. Condaeus Nuceti tunc erat in Heduis Franciscae Aurelianae vxoris arce, ad quam astu prius tentatam nunc vi expugnandam Gasparem Saulium Tauanium Aumalij prouinciae praesidis legatum copias vndique comparare cum intellexisset, ad amicos toto regno sparsos literas dat, et quo in periculo versetur, ostendit, hortaturque, vt sibi prospiciant, et cum opus erit, praesto in armis sint. dum in eo sunt, venere a rege literae, quibus grandis pecuniae, quae ad CCC aureorum OIO excurrebat, in Germanorum, qui Condaeo nuper militauerant stipendia a rege repraesentata solutio imperabatur; eius obligationis sponsores accesserant Condaeus et primarij ex nobilitate Protestantium partibus addicti. literis vero illis rex significabat, non intelligere se, vt pecunia illa ab vniuersis Protestantibus, sed ab iis tantum, qui arma ipsius Condsei auspiciis gessissent, exigeretur, idque repetitis literis vrgebatur, vt cum tanto molestior solutio esset, eo ad illam obligati alieniores a partibus Condaei essent, et ceteri periculo eorum saperent, et segniores ad signa deinceps conuenirent. ea re cum grauem sibi iniuriam dolo et artibus aduersariorum fieri crederet Condaeus, crebro per literas apud regem expostulabat, et vt regni per bella ciuilia dissoluti misericordia tangeretur, orabat. in eandem sententiam Colinius ad Margaritam Sabaudiae ducis vxorem, quod eam gratia et auctoritate plurimum apud reginam valere existimaret, dat literas, et vt interuentu suo partes ad concordiam adducat, et bellum ciuile auertat, hortatur; cumque tunc miles quidam comprehensus a Coquereto Vernerij vexillifero, vti postea factus est, missus ad fossae Nuceti altitudinem explorandam, quo incautus ipse Condaeus cum tota familia opprimeretur, Condaeus Carolum Telignium in aulam legauit, qui iniuriam sibi literis illis, quas dixi, factam deprecaretur, et de Coquereto, de caedibus, clandestinis consiliis, insidiis, coitionibus, concionatorum per templa bacchantium licentia, seditiosorum minis publica quaerimonia instituta regem rogaret, vt facta de pace edicta, religiose a praefectis prouinciarum ac magistratibus seruari mandaret. quibus querellis etsi rex puer mouebatur, et reginam saepius obtestabatur, videret, ne bellum rursus erumperet, sed edicta vbique seruari imperaret, alioqui fore vt publicares funditus euertatur; illa tamen quae putaret verba haec illi ab Hospitalio Cancellario viro optimo dictata, vt res erat Rupellanorum contra rebellionem referebat, cuius exemplo metuendum esset, ne ceterae vrbes libertatis dulcedine illectae in eandem licentiam effunderentur; et quia Hospitalium a turbulentis consiliis alienum sciebat, eumque apud regem plurimum posse, eius existimationem apud ipsum regem labefactare cepit occultis delationibus, quasi Protestantium partibus in occulto faueret: quorum doctrinam quominus publice profiteatur, tantum magistratūs amplissimi, quem sustineat, ratione prohiberi. sed cum vxorem filiam, generum, nepotes, actotam familiam ei religioni addictam habeat, cui dubium relinqui, quin eam in arcano colat? accidit et tunc res, quae calumniatoribus magnam eum apud regem traducendi occasionem praebuit. nam cum allatum esset a Pontifice diploma, quo distrahendi ex sacro patrimonio ad L OIO
aureorum annui reditūs regi facultas fiebat, caussa addita, vt bello sectariis illato illi aut plane delerentur, aut ad ecclesiae Romanae obedientiam reducerentur: variae dictae sunt in regis consistorio sententiae; et quia edicta ante facta illo diplomate suggillabantur, et expressiores de haereticis exterminandis caussae adiungebantur, nonnullis regiis consiliariis, Hospitalio illius sententiae auctore, diplomatis publicatio minus opportuna visa est, quod ita appareret bellum iam a longo tempore apparatum, foederisque illius sacri, quod tam studiose hactenus celassent, haec perspicua indicatio esset. itaque placuit, vt nouum diploma a Pontifice impetraretur; interea istius vsus esset ad praesentem necessitatem. id non paruam Hospitalio inuidiam pro tempore conflauit. itaque cum sensim regina vndique arrepta occasione patriae amantissimi viri consilia regi suspecta reddidisset, rexque ab eo tempore eum perfrigido vultu nec aperto, vt antea, exciperet, ille quo erat generoso animo ac repulsae impatiens, statim de secessu cogitare cepit; cumque Vineani domum a se exstructam in agro Stampensi concessisset, regina misso Petro Brularto, qui erat ipsi a secretis epistolis, regis nomine eum ad otium hortatur, ac sigilla regia reposcit, quae mox Io. Moruillerio, dum rex de iis statueret, commissa sunt. ita exturbato a clauo reipub. Hospitalio, regina iam libere ac nemine contradi cente ad turbarum consilia inclinauit, atque vt omnibus rebus iam ad bellum contra Protestanteis gerendum paratis magis ac magis vireis eorum et concordiam infringeret, iurisiurandi formulam, in quam omnes se sacramento adigerent, ad prouinciarum praesides mitrit. ea huiusmodi erat, vt testarentur coram Deo ac ipsius nomine iurarent, se regem Carolum IX pro suo summo ac naturali principe agnoscere, et paratos esse, ei omnem honorem, obsequium ac summissionem exhibere, nec vnquam arma, nisi expresso ipsius mandato, sumpturos, iisve, qui aduersus ipsum ea sumpserint, consilio aut pecunia aliave re fauituros, nec pecuniarum collationes iniussu ipsius cuiuscunque occasionis obtentu facturos; nullis se secretis consiliis aut foederi obligaturos, aut in ea consensuros; sed si quid eorum ad ipsorum notitiam peruenerit, de iis regem aut ipsius praefectos bona fide monituros: orare interim quam demisse possint regiam maiestatem, vt naturali sua bonitate ac clementia vtatur, seque pro suis fidelibus et obsequentissimis subditis et in tutela sua habeat, vicissim preces ad Deum indesinenter pro ipsius, matris ac fratrum salute et securitate facturos. omni autem suppliciorum ac poenarum rigori se vltro subiicere, si culpa sua quid turbarum in hac vrbe nomine vrbis expresso contigerit, ad cuius defensionemvitam fortunasque omneis impensuri sint, ac veram item cum Catholicis ac sinceram amicitiam colituri. haec in necem suam fieri et ad dedecus Protestantium pertinere existimans Condaeus, partim excusatione, partim interpretatione emolliit, sed cum in dies de machinationibus contra se ac suos certior fieret, monito G. Colinio, qui sibi metuens Castellione Tanlaeum haut longe a Nuceto Andeloti fratris arcem cum familia se contulerat, quo inimicorum conatibus praeuerteret, de discessu cogitare cepit. nam et vexillationes XIIII equitum et totidem peditum ad Rupellae obsidionem, sicuti ferebatur, destinatae in Burgundiam tunc temporis reuocatae sunt: et Telignij ex aula reditus, quanquam cum literis venisset omni honesto amicorum verborum condimento ornatis, tristia cuncta praesagiebat. itaque Condaeus adhuc animi pendens Iacobam Rohanam Rotelini marchionissam socrum orat, vt regem suo nomine adeat, eumque obtestetur, vt promissionum suarum et iureiurando et edicto publico firmatarum iura violari non sinat, neque patiatur, vt publicae quietis hostes ipsius nomine et auctoritate ad perniciosa consilia sua exequenda abutantur. vix Rohana discesserat, cum repetitis nunciis monetur Condaeus, sibi mature consulat; ni faciat, fore vt dilationis nequicquam eum poeniteat. aduentare vndique copias, nonnullas etiam iam loca Nuceti vicina insedisse, neque nunc nisi summo cum periculo praesidiariorum manus euadere posse. itaque Condaeus re cum Colinio communicata, vbi nullam disceptandi consultandive moram relictam vidit, commendato Dei prouidentiae rerum exitu de discessu mature capessendo consilium capit. discessurus ad regem datliteras X Kal. VIIbr., quibus omnem turbarum caussam in Carolum Cardinalem Lotaringum reiiciebat,
cuius inquieto ingenio fiat, vt homines innocentes relictis laribus ad vitandum periculum cogantur cum vxorib. et infantibus inter vlnas complicatis vagari, et de domo in domum discurrere. literis addidit et libellum supplicem valde prolixum, qui et postea publicatus est. in eo praefatus minime dubitare se de sincera et egregia regis in Protestanteis voluntate et ad edicta seruanda fide, querimonias antiquas repetit, et inprimis occulta consilia Baionae cum Albano inita vrget ad Protestanteis eodem tempore in Gallia et Belgio delendos, Heluetiorum item delectum auctore ipso Albano habitum, quamuis id ex occasione aduentus Hispanorum fieri simularetur. arcana denique Moncelli et Marcesij colloquia in Lotaringi ipsius aedibus habita, in quibus de Condaei et Colinij, si ad Vicennarum arcem accessissent, intercipiendorum ratione actum est. dein et Prosperi Santacrucij Gardinalis legationem regerit, et sermones acerbos a regina et Anna Momorantio E. M. Cantiliae cum Colinio ipso habitos. facta deinde pace quid secutum? verba data, nec vlla in vrbe edictum executioni demandatum. nam Lugduni, Anicij, Auarici, Diuione, ac Belnae nullam eius habitam rationem. Tolosae vero Rapinum, qui bellum acriter in Septimania Condaei nomine gesserat, cum ipsius mandatu post edictum conditum fide publica ac regiis literis venisset, vt Senatui regium mandatum de promulgando edicto significaret, protinus comprehensum, et lata in ipsum sententia ad mortem Eid. April. vltimis damnatum esse: secutas dein innumeris locis, non solum priuatorum, sed vniuersorum caedeis, Samarobrigae Autissiodori, Auarici, et Bloesis, de quibus per Lotaringorum violentiam inquiri minime potuerit: Cipierij vero indignam necem auctore aut conscio Ludouico Cardinali Guisio grassatoribus illis propalam patrocinante, patratam fuisse; dein conditum edictum, vt omnes qui religionem reformatam profiterentur, intra certum tempus dignitatibus ac muneribus publicis se abdicarent, neque quisquam posthac ad ea admitteretur. ita praefecturam maris Gaspari Colinio et peditatus Gallici praefecturam Andeloto ipsius fratri ademptam; consimiliter Baiencurium Buchauanium Laodunensi, Ludouicum Lanoium Moruillerium Bononiensi, Senarpontium Picardiae praefectura motos. tum vt vndique miseri homines quasi indagine clauderentur, media in pace praeter morem custodias militareis in portubus, pontibus, et aditibus ceteris dispositas: sodalitates item religionis praetextu plerisque locis ac praesertim Diuione institutas, vbi Ioanncs Begatus Senator libelli contra edictum pacificationis facti auctor cum Raimondo Fioto Malaregio, et duobus Tauanij filiis nihil non fecerit, vt subiectis plebis animis odiorum facibus publicam quietem sollicitaret. idem factitatum in Caenomanis incentoribus Toarcaeo, Vassaeo, et Surchio. dein antiqua Lotaringorum consilia seu commenta memorantur, quibus sc ex vetere regum Francorum stirpe ortos iactitantes etiam ius in Andegauensi et Prouinciae principatu vindicant, eoque nomine cum nihil non audeant, si qui sunt, qui ipsorum ambitiosis conatibus se opponant, eos calumniis impetunt, et nouo nee vsitato nomine Politicos vocant, et sectariis perniciosiores ac periculosiores esse aiunt, eoque cunctos, qui maiorum religionem amplectuntur, sed a turbis et factionibus et proinde a Lotaringorum partibus alieni sunt, hoc est, inter proceres Carolum Cardinalem Borbonium, Michaelem Hospitalium Cancellarium, Momorantios, equitum tribunos inuoluunt. tunc primum Politici nomen in odium tractum in monumentis rerum nostrarum video, in quod postea concionatores grassante licentia supra modum debacchati sunt, optimates pacis, qua religio et publica securitas continentur, studiosos eo notantes. postremo additum in libello, Maximilianum Caesarem ad regem scripsisse, omnia bella ac dissensiones, quae inter Christianos hodie vagantur, a Lotaringo et Granuellano Cardinalibus proficisci. proinde testatur Condaeus suo procerum ac nobilium Protestantium nomine, commune hoc omnium consilium esse, quo malis regno impendentibus in tempore occurratur, vnum se Car dinalem Lotaringum, quem contemptim et iniuriose presbyterum impurum, tigridem et tytannum appellant, ac succenturiatos ministros petere, eosque tanquam periuros, grassatores, fideique publicae violatores, pacis ac quietis patriae hosteis armis persequi. decreuisse
missis his ad regem litteris Condaeus ac sparsa fama se inibi regis responsum exspectaturum, Nuceto proficiscitur miserabili comitatu, quippe cum vxore grauida ac liberis omnibus, quorum tres adhuc in cunis erant. ductabat et familiam Colinius nubili filia, puerulis infantibus, et inter eos nonnullis, qui adhuc nutricum vlnis gestabantur, constantem. cum eo etat et Andeloti fratris vxor cum bimulo filio. his omnibus agmen CL armatorum circumdederat, cum quo magnis itineribus incedebat, vt insidianteis falleret, qui cum vix persuaderi sibi paterentur, Condaeum tam exiguo comitatu se in viam daturum, segnius ipsum insecuti sunt. ita ad Ligerim accedit, qui etsi a Roana ad Oceanum nauigabilis sit, tamen quia fere arenosus, vado quoque plerisque locis transitur. igitur contato vado iuxta Sancerras transmittit Condaeus, relicto Bosio in vltimo agmine, qui mox cum CC equitibus vndique ad eum confluentibus Bonium insedit, vt illac nobuitati ad Condaeum accurrenti transitum firmaret: sed cum infrequentes stationes a praesidiariis fierent, Sarra Martinengus et Cabanus superuenientes astu locum intercipiunt, et equos ac reliqua impedimenta in potestatem redigunt, praesidiariis vita concesso spatio in arcem confugiendi: qua mox dedita, ipsi omni re exuti salua vita dimissi sunt. vix vadum transierat Condaeus, cum copiae a Rupellana obsidione in Burgundiam reuocatae ad Godonis fanum in Ligeris ripa apparuerunt, et postridie fluuius subita aquarum inundatione adeo intumuit, vt vix tuto nauigiis transiri posset, vt raro Dei beneficio Condaeus ac socij seruatos se agnoscerent. ad eum postea se aggregauere Blossetus, Bocaldus, et Ioannes Hangestus Iuoeus cum non exigua nobilitate; cum iis per Pictones in Engolismensem agrum itum est, missis ad F. Despaeum equitum tribunum, qui Pictauium vsque venerat, nunciis, qui Condaeum, vt securitati suae consuleret, Vertolium ad Franciscum Rupifulcaudium comitem conrendere, ibique responsum regis opperiri decreuisse significaret. Iamque Bl. Monlucius Aquitaniae praeses et cum eo Guitinerius et Fr. Scarsius Pecrocoriorum et Lemouicum praefecti in armis erant, vt Condaei ac ceterorum Protestantium conatus impedirent, qui tamen Io. Parthenaeo Subisio, Anguillario, Pigreferio, Sancirio, et Pluuialto ductoribus magno numero ad Condaeum confluxere, cum quibus ille XIII Kal. VIIIbr. Rupellam venit magna oppidanorum gratulatione exceptus. ibi deposita familia, ac cetera omni militari sarcina et eorum fidei commendata, verba apud ipsos fecit, et deplorata miserabili regis captiuitate, qui sub prauis consiliariis edicta de pace facta etsi maxime cuperet, tueri non posset pro regis auctoritate et regni incolumitate, cum alia salutis expediendae et libertatis conscientiarum tuendae ratio non sit, extrema necessitate adactum arma sumpsisse declarat, petitque vt sibi in tam iusta caussa praesto sint. in eam sententiam concepta est iurisiurandi formula, in quam omnes praeeunte ipso Condaeo fidem dederunt, expresso etiam Cardinalis Lotaringi nomine, quem vnum et suae factionis homines petere se palam profitebantur. et quia licentia grassante et simultatibus priuatis erumpentibus multa auare et crudeliter, multa libidinose patrabantur, perscriptae a ducibus disciplinae militaris leges, quae singulis septimanis, ne quis ignorationis caussam praetexeret, in castris publico praeconio recitabantur, quasi in tam impio bello, quale ciuile est, pietas, fides, aut disciplina seruari posset, quae camen aliquandiu inter eos viguit; sed mox solutis moribus et non numerato militi stipendio, conniuentibus ad praedas ducibus in perniciosam licentiam corrupta etiam tandem nobilitate euasit. Rupellam et mox venit Ioanna Labretana Nauarrae regina cum Henrico Benearni principe et Catharina filiis, magnis copiis secum adductis; si quidem Armanus Claromontius Pilius XXIII in Petrocoriis, Cadurcis et Aruernis conscripta, Montamarius Vicecomes Fonteralij frater X, Sammegrinius IX pedicum signa sub sub III legionibus habebant. leui armaturae praeetat Astaracus Fontralius Armeniaci principatūs praefectus. Neracio pet Bergeracum iter fecerunt, et inde ad Mussidanum Bricomotium obuiam habuerunt. tum relictis ad laeuam Alba terra, et Barbezio Arciacum petunt, quo Condaeus ad Cognacum aliquandiu commoratus, quod initio oppidani portas aperire recusasent, obuiam vsque processit. Nauarra inde datis ad regem, reginam, Andinum et Cardinalem
Borbonium literis per Bertrandum Salignacum eos de consilio suo certiores facit, et in communi religionis caussa, ratione eius, quod regi debet, obsequij et sanguinis necessitate, qua cum Condaeo coniuncta sit, ipsi in cali occasione deesse non potuisse demonstrat, reiecta semper in Guisianae factionis sanguinolenta consilia et Cardinalis Lotaringi praecipue ambitionem turbarum caussa, a cuius amicitia Andinum inprimis dehortatur, et ne nefandae illius in regia stirpe exscindenda voluntatis se ministrum praebeat, multis verbis obtestatur. Cardinalem vero Borbonium periculi proprij monitum acri obiurgatione increpat. nam quousque inquit, Cardinalis Lotaringi eris suffraganeus? an insidias capiti tuo ab eo structas iam oblitus es? atqui pro tempore sollicitudo ea tibi aliquando somnum excussit; sed nunc scilicet euolauit cogitatio illa, postquam fallacibus illius verbis, de coniuratione nunquam cogitasse, deierantis plus fidei tribuere, quam tuorum periculo permoueri in animum induxisti. paullo ante haut incertis indiciis compertum iactabatur, cum regina periculose aegrotaret, percussores in Borbonij Cardinalis, Francisci Momorantij, et Hospitalij perniciem subornatos esse, quod metus esset, ne, si regina moreretur, superstitibus illis rex turbulentis factiosorum consiliis minus se facilem praeberet. diuersa parte Castellionaeus Cardinalis, qui se peti sciebat, ad tumultus subiti famam e Brelaea arce voluptuaria sua in Bellouacis, vbi commorabatur, propere maiore supellectilis parte relicta fugam capessit, et cum ad Condaeum et fratres venire non posset, tanta locorum intercapedine, in Neustriam tandem naue conscensa vix manum insequentium euasit, et in Angliam incolumis peruenit. Andelotus tunc in Armorica erat, qui acceptis a Condaeo et Colinio fratre literis ex ea prouincia, in qua amplissimas possessiones ex Claudiae vxoris defunctae patrimonio habebat, nam alteram tunc duxerat, ex vicina Neustria, Caenomanis, Andibus numerosas copias coegerat. eae Bollofortium in valle fecundissima conuenerant, quo Ioannes Ferrerius Carnutum vicedominus, et Antonius Rupifulcaudius Caldomontius Barbesij frater cum suis venerant. mox et Carolus Bellomanerius Lauardinus cum IIII equitum vexillis, et II scloppetariorum signis, Gabriel Mongomerius comes cum III equitum, V peditum signis, qui ad Mathurini fanum in Ligeris aggere hospitium sumpsere; et Fr. Lanouius, qui IIII equitum vexillationes, et IO pedites ducebat Martini fanum et Roseriam occupare iussi vt vadum tentarent, quibus se adiunxere Monteianus, Brossaeus, Sangrauius, Cogne, us, Franciscus Angenius Corileus, Rabodangius, Seius, Bressalius, alij. Andelotus ipse Mathurini fanum sibi hospitium sumpserat, quod et cohortibus Minqueterij et Brossaei firmauerat, ad Dagueneriae defensionem destinatis, Monteiano et Bressalio cum alis suis equitum et II peditum signis, qui ab Andegauo venientes transitum prohiberent. ita fluuio a meridie, ab occasu Dagueneria, ab ortu Martini fano defensis castris, restabat vallis infra aggerem versus VIItrionem, quae densis consita arboribus hosti inaccessa putabatur; nec longe inde Bellofortij Carnutum vicedominus cum suis subsederat, qui ab ea parte, si quid accideret, praesto esset. dum vadum a Minqueterio tentatur, et Andelotus ad prandium sumendum se pararet, superuenit Boscouiridis castrorum praefectus, qui hostem aduentare nunciat. Monpenserius cum Francisco Regio Chauignio Salmuriam venerat, et Sebastiano Lucemburgio Martigio mandauerat, vt cum iis, quas secum habebat, copiis quamprimum ad se contenderet, quo coniunctis viribus Protestanteis adhuc dispersos, antequam simul conuenirent, disturbarent, et Ligeris transitu prohiberent. verum is cum iam in itinere esset, a Namnetensibus reuocatus, qui Andeloto adeo sibi vicino metuebant, multum temporis inutiliter contriuit, auctis interea Protestanrium copiis; demum Andegauum reuersus et a Monpenserio per literas crebro interpellatus, postridie, antequam de hostium rebus certo cognouisset, in viam se dat cum IX equitum vexillationibus et scloppetariis equitibus ex praetorianis fere diu ante delectis, cum pleraque item prouinciae nobilitate et X peditum signis, et Loto supra Sorgara transmisso aggerum fauces occupat. vnde XX cataphractos equites mittit, qui praecurrerent, et scloppetariis ex equis descendere iussis, rursus iis CC alios ex omni numero delectos adiungit, quos ipse cum ala sua eequitum
pone sequebatur. in vltimo agmine peditatus locatus erat, cui praeerat Io. Leomontius Pigallarius. ita incedens Dagueneriam venit, quam vacuam praesidio ei destinato nactus Capellam vsque progreditur, vbi Boscouiridem obuium habuit. ibi aliquandiu certatum, et Planus stipatorum Martigij praefectus primo congressu interfectus est. sed rudis et nouus miles, quales fere in Protestantium castris erant, superueniente pediratu mox loco cessit, amissis circiter XX ex suis et III ordinum ductoribus: captus et ibi Minqueterius; ex quo cum Martigius cognouisset Andelotum, quod minime putabat, iam prope esse, vix primo fidem habuit, et poenituit audacis consilij, cuius periculum cum virtute sibi discutiendum existimaret, territis Protestantibus instare statuit, praemisso Lurchio cum XXV cataphractis equitibus, qui in Mathurini fanum vicinum vim faceret. in eo res erat, cum Boscouiridis ad Andelotum venit, qui casu inopinato turbatus vix satis temporis habuit, quo in equum cum XII circiter e primaria nobilitate conscenderet, et locum certamini aptum deligertt: vbi semel atque iterum repetitam Lurchij impressionem cum sustinuisset, postremo ad manus cum ipso Lurchio non sine periculo venit: sed Boscouiridis Lurchium iam deditionem imperantem scloppeti ictu transfodit, qui periculum, quod ab Andeloto virtute propulsauerat, circumstante milite minime vitare potuit: nam et ipse mox interfectus est. Andelotus interim sensim in valle ad suos, qui iam vndique conueniebant, se recipit. Martigius vero, cui satis erat, viam suis aperuisse, et Andelotum tanti nominis ducem hospitio exuisse, cum metueret, ne si longiorem moram certando traheret, interea superuenientibus hostibus transitu ad Monpenserium intercluderetur, suos reuocat, et iter institutum persequitur, et ad Martini fanum ac Roseriam tendit, eodem quo venerat, ordine. heic cum Lanouij copias in valle aggeri subiecta dispositas conspexisset, sensit se vndique ab hoste circumfusum, nec aliam expediendae salutis viam superesse, quam si temeritatem consilij audacia superaret. itaque Pigallario, qui Andeloto extremum agmen cogente auxilia summitti petebat, monito, vt sibi consuleret, nihil turbato vultu, nec spatio ad capiendum consilium sumpto, suos fere veteranos per aggerem citato gradu incedenteis signa inferre iubet, qui summa virtute hostileis copias tironibus fere constanteis dissipauerunt, signo etiam iis erepto et perrupto agmine victores Salmuriam recta tendentes Richelium in itinere, qui obuiam processerat, offenderunt. Martigij consilium iuuit casus ab Andeloti errore profectus, qui temere rusticis fide habita Martigium retro cessisse, et Andegauum repetiisse sibi persuaserat, et ideo persequi eum non institerat: quod si fecisset, proculdubio eum inter se et Lanouium interclusum male multabat. huius successus fama late sparsa et in maius hominum studiis aucta, ita vt de Andeloto et eius copiis actum putaretur: quod cum per literas regi etiam significatum esset, eo impensius Andelotus sibi enitendum existimauit, vt eleuata Martigij gloria, quem potius fortunam quam virtutem adiuuisse dicebat, quid agendum esset, in commune cum ducibus consultaret: et cum VIIbri iam fere medio exacto de vado reperiendo desperaret, ante omnia deliberatur, quo tendi placeret. in Armoricam retro cedendum esse plerisque videbatur, et Sartae, Ledi, ac Meduanae aditus occupari debere, quo omnes coniunctae copiae, quas non diuidi maxime intererat, commode traduci possent. alij, quando vado transiri non posset fluuius, pontes Seios vi capiendos censebant, quod paucorum dierum opus mox confici posse affirmabant. sed tam vicino hoste et post recentem cladem obsidionem vel infirmissimi loci tentari minime tutum visum est. Lanouio autem priuatim Andelotum roganti, si vadum reperiri non posset, quid opus facto videretur; ille, vt erat impauidi animi, statim, nec petito deliberandispatio, respondit, Quid vero potius agamus, quam aut extrema consilia sequentes tanquam strenui bellatores moriamur, aut rursus tanquam strenui bellatores nos ex hostium manibus eripiamus? quippesic sentio e re esse, vt VII aut VIII abhinc leucis nos coniunctim recipiamus et patentioribus campislocum castris deligamus, rumore artifieiose ad Monpenserij et Martigij aureis perlato, quasi solutis ordinibus dissipati huc illuc receptui exitum ac perfugium quaeramus; quod facile illis persuadebitur. nos vero interim nostros ad pugnam fortiter capessendam
hortabimur: quod si illi recedenteis adorientur, vt eos verisimile est statim, quanquam praedae potius quam certaminis caussa, aduolaturos, tum demum exceptos totis animis ac virib. enixi sternemus; quo facto nemo erit toto regno, qui nos intra mensem aggredi audeat, liberumque victoribus erit, aut in Germaniam ad auxiliareis accipiendos transire, aut ad fluuiorum fontes ascendere, vt inde nos cum sociis coniungamus. aliis alia suadentibus Mongomerius, qui transitum vrgebat, superuenit, et vadum commodum reperisse se asseuerauit, quod mox sine mora exploratum, praemisso Garda veterano ordinum ductore cum scloppetariis, quanquam plerique iam milltiae pertaesi domum redire mallent, tamen periculo territi, si se diuiderent, summa alacritate ac celeritate cum omnibus impedimentis et bellico apparatu transmiserunt, Monpenserio neque in vlteriore ripa occurrente, neque in citeriore vltimum agmen, cui praeerat Lanouius, carpente. quod vbi in aula cognitum est, misso etiam Pigallario, qui factum excusaret, multum de gloria regiorum vltimo successu parta detractum est, qui cum vniuersas Andeloti copias perrumpere aut disturbare potuissent, eum tamen Ligeris, quod facilius erat, transitu non prohibuissent. rex initio belli summa armorum cura Andino fratri attributa, rescriptum per prouincias transmittendum curauerat, quo omneis Protestanteis peraeque atque alios suae ditionis populos in suam tutelam recipiebat, modo se domi pacatos continerent, facultate eis facta, de iniuriis expostulandi, ad quas vti ex aequo et bono remedia expedirentur, praesidibus enixe ac speciose mandabatur. sed cum regina ac Lotaringus Cardinalis viderent nobilitatem ac ceteros, qui arma ferre consuessent, nihil illo rescripto permoueri, et cum verba sibi dari crederent, et id agi, vt diuisi facilius opprimerentur, in dies ad Condaei mandata tanto studio cum armis vndique confluere, exeunte VIIbri aliud edictum longe seuerius conditum: eo laudata superiorum regum, fratris, parentis, aui clementia et in religionem studio ac pietate, regni sui auspiciis ad sedandas turbas edictum mense Ianuario a se factum dicit in Protestantium gratiam, sed temporarium illud, et donec ad maiorem aetatem peruenisset, quod mox grauissimum bellum secutum sit; rursus id inter pretatione mollitum pace post biennium facta confirmasse, quod Protestantes specioso religionis nomine et regia bonitate abutentes, rursus bello prius illato quam denunciato violauerint, nihilominus se crimen illis condonasse, et pacis studio rursus pacem aequis condicionibus cum illis fecisse, quam cum neutiquam maiore fide obseruent, sed contra illius leges Rupellam, Montalbanum, Castrum et alias vrbes, quas restituere tenebantur, vi et praesidio retineant, ad extrema remedia tandem confugisse, et nunc perpetuo et irreuocabili edicto omnibus, cuiulcunque condicionis sint, per vniuersum regnum alius, praeter quam Cacholicae ac Romanae religionis, quam maiores sui coluerint, et nunc ipse colac, vsum, statuta capitis fortunarumque poena, interdicere; ac decernere, vt omnes illius religionis ministri intra XV dies ab edicti illius promulgatione omnibus regni finibus excedant: clausula tamen addita, nolle regem, vt homines qui religionem quam vocant reformatam hactenus professi sint, in conscientiis suis vexentur, aut illis eo nomine molestia fiat, dummodo ne alterius religionis praeter quam Catholicae Romanae professionem deinceps amplectantur. tertium huic mox additum edictum, quo iubebatur, omnes religionem reformatam profitentes dignitate, magistratibus ac muneribus publicis se abdicare. quae omnia. edicta saeuissimi belli praeludia, incensis Protestantium odio animis, summo studio in Senatu recitata sunt, quasi post longas perniciosissimi belli vexationes per illa iucundissimae tranquillitatis spes affulgeret. addituma Senatu ad promulgationem, vt qui ad magistratus ac munera publica deinceps admitterentur, quod nunquam antea factum fuerat, iurarent, in religione Catholica Apostolica Romana se victuros ac morituros, et si quidem ab ea deficerent, passuros se, vt dignitate omni ac magistratu tanquam indigni priuarentur. quod iuramentum in dedecus et necem Procestantium conceptum, quamuis subsequentibus edictis illi dignitatum capaces declarati sint, tamen reuocari non potuit, vixque tandem XXX post annis post magnas contentiones publicae quietis bono in vsu esse desiit. haec acta Hospitalio iam domum
relegato, qui cum sana consilia regis ingenio factiosorum artibus praeoccupato, et regina ad alterss partes inclinante nihil proficere cerneret, reipub. de cuius salute desperabat, pertaesus, ad quietem se contulerat. postea experimento compertum, edicta illa in perniciem Protestantium condita, longe alium effectum habuisse, quam putauerant ipsi auctores; quippe qui viderent ex cunctis regni prouinciis Protestanteis nec spe nec metu retardatos, quo magis aut promissis lactabantur, aut poenarum seueritate vexabantur, eo maiore alacritate et incredibili celeritate, vxoribus liberis et latibus relictis ad Condaei mandata, a quo eos separatos cupiebant, in dies conuenire. Andelotus Ligeri transmisso recta Thoarsium ducit, praecipuam Tremolliorum arcem, quae illi patuit, Ioanna Momorantia Annae M. E. filia et arcta cum ipso cognatione coniuncta, quae Ludouico Tremolio nupserat, eum perbenigne excipiente. inde Columbarius missus, qui astu Claudium Guferium Rodamnae ducem et regni hipparchum in Oironanis suis aedib. regia magnificentia exstructis cepit, et Rupellam sub custodia misit, imperato grandi redemptionis pretio; cuius solutionem cum ille semper differret, data tandem Condaeo fide, dimissus est: verum mortuo eo cum nemini se obligatum, ac proinde omnino liberatum diceret, re diu agitata, Columbarium tandem spe praedae hiantem delusit. inde Parthenaeum ducit Andelotus, captoque oppido, cum Malo loci praefectus arcem obstinate defenderet, ea capta temeritatis poenas luit, gula laqueo fracta, quod debili et impare loco iustum exercitus impetum sustinere ausus esset. mox coniunctis cum G. Colinio fratre copiis, ambo Niortium petunt, munitum oppidum, et nundinis toto regno maxime famosum, ad Suram amnem situm, qui inde nauigabilis per Alnetensem agrum decurrens supra Maranum in mare exoneratur, alius ab eo, qui ex Gastiniensis regionis stagnis ortus siluam vicinam permeat, et Pomeraei ponte iunctus per Mortanium et Clissonem labens ad Condivicinum Namnetum Ligeri mergitur. Niortio imposuerat Marcussium Vidus Dallonius Ludij comes Pictonum praefectus, eique legionem peditum attribuerat cum delecta prouinciae nobilitate, quibus auxiliis ille subnixus, cum deditionem facere iuberetur, recusauit, et se ad defensionem comparauit. igitur Rupella adducta tria tormenta, quibus admotis, tandem ille res et vitam saluam pactus, vrbem foederatis tradit. Melaeum eodem tempore capitur, quod a Ludouico ordinum ductore cum XL militum praesidio tenebatur, deditionem initio facere recusante, nisi prius tormenta in conspectum adducerentur; quo facto cum ille se arbitrio victoris permisisset, promiscua caede grassatum est, nequicquam discurrente et fidem furentis militis obstante Colinio, qui violari ius belli, publicam fidem labefactari, et caedibus mutuis ac priuatis vltionibus portam aperiri eo exemplo contestabatur. missus et secundum haec cum parte copiarum Pluuialtus Fontenaeum in potestatem redegit, Altacombio cum VII ex oppidanis in arcem compulso, quam ille aliquot diebus tenuit: sed admotis scalis, et igne portis subiecto tandem se dedidit, vitam sibi ac suis saluam pactus. verum neque iis neque ipsi fides seruata est: nam Rupellam abductus et ibi morte affectus est. mox et Maxentij fanum in potestatem citra certamen venit, et pecunia ab oppidanis in belli sumptus exacta. Lusinianum, quo ducere iussus erat Pluuialtus, F. Despaei E. T., qui Pictauij erat, et Ioannis Haij Pictauiensis praetoris diligentia seruatum est, summissis in tempore praesidiariis, et ceteris rebus ad obsidionem sustinendam necessariis. interea mandatum Iacobo Gobioni Matignonio inferioris Neustriae, Io. Grognetio Vassaeo Coenomanorum, Claudio Castreo Turonum et Biturigum praefectis, vt se cum Monpenserio coniungerent. missus et Timoleon Cossaeus Brissaci comes cum peditatu, et cum aliquot equitum cataphractorum turmis Henricus Lotaringus Guisiae dux iuuenis supra aetatem decoris cupidus, qui Pannonica expeditione nobilis et nominis paterni fauore subleuatus iam tum magnam de se spem excitauerat. foederati iam Pictonibus potiti in Engolismensem agrum descendunt, quo iam Mongomerium comitem cum VIII equitum vexillis praemiserant, et metropolim regionis, antequam auxiliis a Monlucio summissis firmaretur, corona cingere statuunt. vrbs est ad Carantonam sita in montis supercilio vndique praerupto, nisi ab ea parte, qua in Lemouices itur, qua et triplici
muro et fossa praealta munita est. ei praeerat cum CCCC peditibus Nicolaus Andegauensis Meseriae marchio, et cum eo erant Viuonus Castanetus, Argentius, et Rufecus nothus, et alij ex primaria prouinciae nobilitate. primo ad septum infra arcem pulsatio facta, vnde post ruinam editam impetu facto Mongomerius cum damno repulsus est, Petrobuferio Genissaco etiam desiderato. igitur rei difficultate perspecta, cum diuturnam fore obsidionem appareret, et de exitu eius duces dubitarent, deliberatum in concilio fuit, an expediret ab obsidione discedere, et copiis, quae ex Septimania et Vasconia ad eos veniebant, obuiam procedere. dum in eo sunt, moniti a quodam ex oppidanis, praesidiarios animo linqui, et si rursus impetus fiat, deditionem facturos, ad Clarae fanum machinas in altum sublatas transferunt, et verberationem ab ea parte inchoant. haut vana monita fuere. nam mox Argentius a marchione in castra hostium saepius quasi de condicionibus acturus missus cum vrbe arete cincta nullum a rege aut regiis praefectis nuncium haberet, tandem spe omni auxiliorum abiecta serio de condicionibus agere cepit, et deditionem his legibus fecit, vt proceres liberi cum armis et impedimentis, nobiles cum equis, milites cum gladio dimitterentur: quod et optima fide seruatum est. Pluuialtus, qui aliquot nobilium equos seposuerat, non sine graui Colinij offensione et obiurgatione eos restituere cogitur; vixque a Condaeo exorari potuit Colinius, vt manus a Pluuialto abstineret. ita vrbs propter situs robur credita inexpugnabilis, et hactenus nunquam vi capta deditione in manus Protestantium venit, cui Hospitalius Sanmemmius a Condaeo cum praesidio impositus est. Rufecus nothus ob priuata odia rixa ex compacto excitata occisus. quam caedem postea Protestantes multorum etiam innocentium sanguine luerunt. inde ad Pontium in Santonib. versa vis, quod ab Antonio Pontio antiquae nobilitatis regulo tenebatur, cui accesserunt Viuoni Castaneti copiae, quas ille Ioannis fano cui praecrat, quodque statim post eius discessum Condaeo patuit, Engolismam proficiscens eduxerat; et cum eas oppidani admittere nollent, Pontium miserat. primo appulsu occupatis suburbiis ad portam Santonicam verberatio dirigitur; sed mox alio translatis machinis Armanus Claromontius Pilius cum legione sua in ruinam insilit, et capto oppido compulsum in arcem Pontium cum praesidiariis postremo ad deditionem compellit. ipse Pontius sub custodia Rupellam missus est, Boeno cum praesidio in arec relicto. Mediolanum Santonum et Ioannis fanum iam a Protestantibus tenebantur, et Talliaburgum Tremolliorum arx Carantono imposita a Romego Bordelij in Autrici Carnutum obsidione interfecti fratre antea capta, cum eam non minis aut vllis condicionibus intermedio pacis tempore vt restitueret, adduci potuisset, adhuc in foederatorum potestate erat. Blauia quo que munitissima et magni momenti arx in aestuario Garumnae posita tunc astu intercepta est, et ei cum valido praesidio Pardallanius impositus, ita vt Protestantes in Santonibus, Engolismensi agro, et Pictonibus late rerum potirentur, et ex tanto periculo, in quo nuper versati fuerant, in summam prosperitatem emersisse sibi viderentur, Themistoclis dicto saepe vsurpato, quo se ille sociosque in exilio suo solabatur, cum diceret, periisse se, nisi periisset. nonnihil tamen ab illis nimia mora peccatum est, Mouentij copiis sub id tempus deletis, quod eorum felices successus aliquantum conturbauit. qua de re nunc dicendi tempus est, altius repetito initio. Condaeus, antequam Nuceto proficisceretur, datis ad ecclesias, quas vocant, in Allobrogibus, Prouincia, Septimania, et Vasconia literis, auxilia quam maxima possent ad se summitti petierat, periculi magnitudine exposita, idque saepius misso Veraco repetitis postea nunciis vrserat. ij vero minime Condaei periculum contempsere, sed incredibili alacritate nec sine ducum aemulatione auxilia festinata sunt, domibus, vxoribus, liberis a tergo relictis; in quibus auxiliis conscribendis cum non parua difficultas fuisset, longe maius negotium fuit in eo, vt singuli ex singulis partibus in vnum conuenirent. iis iunctis qui cum summo imperio praeesset, delectus est Iacobus Crussolius Acierius. in Allobrogibus III equitum vexillationes, VII peditum legiones conscriptae, ductoribus Ludouico Podio Monbrunio, Ancono, Sanromanio, Virio, Blacono Mirabello, Cellario, Orosio. LXXV oranino signa erant. Paullus Richiendus Mouentius
ex Prouincia ducebat X signa peditum, et II equitum vexilla, quib. praeerant Valauirius, et Pasquerius. scriptae item in Septimania IIII legiones XXXV signis constantes quib. praeerat Baudineus Acierij frater. ipsius praeterea Acierij Bulliargij, Ambrij equitis, Spondillani IIII alae equitum. II legiones in Viuariensi agro et Rutenis Petro Gurdio et Panato vicecomite ductoribus XVIII signis constantes, et Cleuis armaturae equites, quibus praeerat Thorasius. quae omnes copiae XXIII OIO bellalatorum efficiebant. ad famam rei Bertrandus Simiena Gordius Delfinatūs praeses Montelium Adaemari venerat, vt Rhodani transitum copiis hinc inde conuenientibus impediret, nauigiis quibusdam instructis, quae huc illuc discurrentes hosteis ad loca condicta venienteis disturbarent. huic malo vt remedium afferretur, ex ducum consilio placuit, vt loca duo situ opportuna aut occuparentur, aut munirentur, ad quae conuenirent copiae, et inde pontonibus in vlteriorem ripam traiicerent. itaque paullo infra Viennam in agro Viuariensi Changius Peraldum occupat, quo mox Lugdunensis praefectus tormenta admouere a Gordio iussus est; sed instante Changio Sanromanus praesto cum suis fuit, et antequam tormenta aduenirent, incolumis cum suis transmisit. paullo inferius Bessum, Besso cognomini amni impositum oppidulum, itidem occupauerant Pontius et Olerius, quo ex loco copiae Valentia, Vapinco et Dia venientes citra periculum traiecerunt. serius venit Mouentius, a Senate et quodam Merindoliano pastore retardatus, qui plerisque scrupulum iniecerat, quasi non religionis, sed priuatae simultatis caussa bellum gereretur. tandem tertiis castris ad Rhodani ripam accessit; et cum nauigiis per fluuium discurrentibus conserto leui praelio mox tumultuario opere munitionem forma triangulari exstruendam curat, OIO bellatorum capacem, et VII exiguis propugnaculis distinctam, quae a milite noctem ac diem laborem continuante, dum altera manu pugnat, altera operi incumbit, ad eam altitudinem perducta est, vt defendi posset. illac traiecere Prouincialis legio, Mirabellus, et post eum ordine Blaconus, Anconus, Monbrunius, et Orosius citra periculum. nam Gordius, qui Cresto, Diae et Loriolo a tergo timeret, intra Prouinciam recesserat. exspectabatur et Cocheus qui IO CC circiter scloppetarios in montanis conscripserat; sed siue ille in tempore non monitus, siue ex alia caussa, cum non compareret, Celarius, qui locum seruabat, diem et noctem commoratus relicta munitione, quae ex eo Mouentiana dicta est, in vlteriorem ripam transit. interea Virius et Changius, qui primi ad Peraldum transmiserant, Nonnaeum a nobis primo bello ciuili saepius commemoratum in Viuariensi agro occupant, et ibi ex Segusianis et vicinis locis aduenienteis excipiunt. inde Albenacum, et per Cebennas facto itinere Alesiam ventum est, vbi Sanromanius copias, quas ex inferiore Delfinatu adduxerat, abdicato a se imperio Virio tradidit: quo loco cum vniuersi, vti condictum erat, conuenissent, inde simul omnes quintis castris Milliacum in Rutenis tendunt, quo Antonius Plexius Gremianus Acierij iussu profectus erat, sicuti conuenerat, vt oppidanos foederatis conciliaret. ibi transmisso per pontem Tarni ad Acierium venere Arpaionus, Thorasius, Pancatus, et Montacutus, habitoque concilio cum Vicecomites Cadurcis aegre discessuri viderentur, et Monclarius habere se a Condaeo literas diceret, quibus significabat, sibi in animo esse, quamprimum ad eos proficisci, ad Cadenacum Olgam transeunt. praemissus Morellus castrorum praefectus Solliacum, vt vadum exploraret, qui Gramatij, quo Monlucius, Monsalesius et Scarsius venerant, a Galeoto Turrio Limelij vicecomite captus, et ad Monlucium ductus eum de numero hostium et proximo Acierij aduentu certiorem fecit; cum vero Monlucius falsa esse, quae de numero illorum hactenus per Ioeusam et alios intellexerat, per Morellum comperisset, neque cum VIOIO tironum et gregibus feminarum, puerorum et lixarum sibi rem fore prouideret, tamen re cum Hectore Pardallanio Gondrinio, Lomanio Terrida, Io. Nogaretio Valeta, Armanno Guntaldo Birono castrorum praefecto, Sancolombo, Turrio Limelio, Massaeo, et ipsis, quos dixi, Scarsio et Monsalesio communicata, eos in Duranij transitu, loco, si fors ferret, ipsis iniquo aggrediendos censuit, Monsalesio repugnante, qui regis mandata vrgebat, vt nulla mora interposita, et posthabita omni
occasione Aquitanicae copiae ad Monpenserium adducerentur, imperantis; cumque initio belli duces non obtemperassent, postremo postquam aliae literae a rege venźre, a Monsalesio suggestae, qui decus deducendi auxiliaris exercitus ambiebat, Monlucius, vt ipse in commentariis scribit, manus dedit, et multum fremens peditatu Fabiano filio equiti Hierosolimitano commisso retro Gordonium concessit. interim foederati semper vlterius procedunt, vadum transmittendo Duranio quaerentes; quem recedentibus regiis sine certamine prid. Eid. VIIIbr. traiecere, de Solliacum incolumes peruenere; ac Solliaco Benacum, et inde Sancaterium in Petrocoriis, vbi Insulam fluuium transmiserunt. iam Monpenserius Vesunam Petrocoriorum venerat ad Insulam sitam, cum priui exercitum, quem ducebat, ad Castrum Eraldi in Pictonibus conuenire iussum lustrasset. primum agmen ducebat Martigius cum Guisio et Brissaco; ipse Monpenserius cum acie sequebatur, oram Vigennae legens; in itinere aliquot Protestantium turmae Pluuialto duce, quae Confluentiae sumpto hospitio minus diligentes custodias agebant, a Brissaco noctu interceptae et caesae sunt, Engarauacio iuuene fortissimo e suis desiderato. vbi Vesunam venit Monpenserius, exercitu per loca vicina disposito, missis qui de hostium rebus cognoscerent, comperit duabus abhinc leucis Acierium cum acie ad Sancaterium venisse, et circa se peditum legiones distribuisse, binas in singulis hospitiis. renunciatum et Brissaco, Mouentium elati animi virum, quod illi minus bene cum Baudineo Acierij fratre et vniuersi peditatūs praefecto conueniret, seorsim ab aliis et longius ad Mensignacum vicum cum Petrogurdio diuertisse. ea ratio eius intercipiendi optima visa est, si ad Sancaterium recta duceretur, et ibi excitato certamine Acierius tandiu distineretur, dum equitatus Mensignacum ad Mouentium et Petrogurdium delendos missus rem conficeret, mediis regiis, ne auxilio eos Acierius alio certamine occupatus iuuare posset. huic expeditioni destinatus Brissacus, qui noctu cum OIO CC cataphractis equitibus et totidem delectis peditibus profectus iam albescente die Mensignaco propinquauit, vbi ardore pugnandi prouectus paene rei gerendae occasionem amisit. nam Petrogurdius re cognita statim ad arma conclamat, et se in vico fossa muniuit, multum fremente Mouentio, qui ad certamen iam initio egredi volebat. interea Monpenserius ad Sancaterium, vti conuenerat, acre certamen excitauerat, vbi Acierius eius quod agebatur non ignarus, dum regios fortissime sustinet, misso interea Orosio Mouentium monet, vt se in hospitio totum diem contineat, neque rem certamini committat, sic enim fore, vt regiorum conatus euanescant: nam pugna fatigatos mox sub vesperam discessuros, se vero nocte proxima ad eum venturum, aut idonea auxilia summissurum. sano Acierij consilio Mouentius Petrogurdio illud probante vix tandem acquieuit, et ad aliquod tempus copias suas continuit, donec Brissacus, qui hosteis, quandiu se vico continerent, expugnari non posse cerneret, quod praecipitatione peccauerat, astu sarcire statuit, et sub meridiem quasi discessurus receptui cani iubet; flexoque derepente ad dextram itinere, suos post collem obiectum collocat. Mouentius homo fiduciae supra modum plenus, aut quod regios abiisse crederet, protinus vasis conclamatis signa explicari iubet, et Riberacum petere statuit, nequicquam inclamante Petrogurdio, qui dum advesperaceret, exspectandum censebat. in prima fronte stabat Mouentius, vltimum agmen Petrogurdius ducebat. ita incedentes dum siluam petunt, qua defensi secure postea iter facturi videbantur, iam longius a vico progressi in regios imprudentes praecipitant, quorum primum impetum Mouentius fortiter et cum damno irruentium excepit, a Petrogurdio summissis ex vltimo agmine delectis in tempore confirmatus; sed scindente se equitatu et per latus in postremum agmen iam nudatum incumbente, Mouentiani solutis ordinibus cedere, et nequicquam egregie se ducibus defendentibus post multam caedem in vicum proximum et siluam vicinam dilabi. Mouentius in ea pugna interfectus temeritatis suae poenas luit, et Petrogurdium saniora suadentem pari secum exitio inuoluit; desideratis amplius OIO ex Protestantibus, et XVII signis amissis. re feliciter confecta Brissacus paucis amissis ad Monpenserium, a quo magna gratulatione exceptus est, sub vesperam rediit. a pugna
Monpenserius Vesunae triduum reficiendo militi impendit. Acierius postridie ad Ruberacum accessit, quo ad eum ex Mouentianis conuenere OIO circiter milites. ibi consultatum inter duces, quid agendum esset, et humanior quorundam sententia erat, vt ibi subsisterent, dum stragis reliquiae rusticorum saeuitiae expositae colligerentur; sed tutior ea tenuit, quae quamprimumAlbaterram tendendum suadebat, vt ibi se cum Condaeo coniungerent. eo ad Acierium venit Coudaeus Kal. IXbr., et recedente Monpenserio Protestantes coniuncti eum iam vice versa insecuti tam prope, vt ipsius quasi vestigiis insistere viderentur; et cum Montem Morillonium Monpenserius sextis castris venisset, in eo biduum commoratus Valetam cum leui armatura mittit, qui Castellionaeum leuibus proeliis distineret; ipse interim Castrum Eraldi venit. Cblinius vero Caluiniacum ad Vigennam situm oppidum obsidet, quo capto et arx a Passato vitam saluam pacto mox deditur, ea que statim incensa, ne regiis vsui esset, inde disceditur. iam Andinus aduenerat cum copioso exercitu, in quo erant XII peditum et IIII equitum OIO praeter Hwluetios, qui magnum tormentorum numerum secum trahebant; huic cum se inde coniunxisset Monpenserius inde Buciardus Pontio pedestreis copias in castra Protestantium adduxisset, Condaeus cum toco exercitu suo; in quo erant XVIII OIO peditum, III OIO equitum, Andino occurrere statuit; acciditque, vt eodem tempore primae vtrinque acies itinere Lusinianum versus instituto praemissis castrorum praefectis eundem locum pro hospitio sumere vellent; cumque praecursores regij primi Pamprolium V infra Pictauium leucis venissent, mox Protestantes superuenere. ibi leuibus proeliis vtrinque certatum, donec Colinio et Andeloto accedentibus, Martigius, qui sub Monpenserio primam aciem ducebat, loco cessit, et in planicie subiecta aciem instruxit, per siluam vicinam dispositis scloppetariis, qui in latus hosteis ferirent, quos vt loco pellerent Protestantes CCCC volones ex Mongomeriana legione sumunt et tertia post meridiem hora in eos emittunt: ibi rursus acriter certatum cum maiore regiorum damno, ex quibus L circiter desiderati sunt, et plerique sauciati; tandem nox certamen diremit. pulcerrimam rei bene gerendae occasionem tunc regiis ereptam scribit Lanouius, qui rati totum hostilis exercitus robur initio Pamprolium venisse, temeritate equitum scloppetariorum ductoris conserta pugna, cum dubitarent Andelotus et Colinius quid agendum esset, et ille eo loco cedendum, hic in vestigio manendum censeret, non totis viribus in Protestantes impressionem fecissent. Martigius nocte iam obscura cum iniquitate loci se premi videret, de receptu cogitare cepit; quod vt tutius faceret, et hostem falleret, tympana omnia Heluetiorum more pulsari, quasi Heluetij, qui in acie Iasenolij cum Andino remanserant, adessent, et per sepes ac sparsas huc illuc arbores funes accendi, et igneis huc illuc excitari iussit: quo facto in viam se summo silentio dedit, et ad Andinum sine vllo alio quam impedimentorum damno se recepit, parte copiarum Sanzaeum ablegata, quod leucam a Iasenolio abest. Condaeus nihil de discessu regiorum suspicatus totam noctem sollicite egit, donec de re factus certior iam albescente die eos insequi decreuit, et quauis ratione certaminis aleam tentare. quod vt faceret, curatis corporibus ad iter se accinxit, quod in duas vias diuisum, quarum altera Iasenolium, altera Sanzaeum ducebat, incedenteis fefellit, accedente brumosa nebula, quae vix iam alto sole discussa est. praemisso igitur Colinio qui cum delecta manu Sanzaeum peteret, Condaeus; qui cum robore subsequebatur, obscuritate deceptus, alteram viam, quae Iasenolium ducebat, insedit, errore non ante cognito, quam Iazenolio propinquaret. heic cum neque honestum, neque vero tutum censeret in hostium conspectu se recipere, peditatum omnem explicat, qui XII OIO peditum efficiebat, et per eos certaminis initium fecit, missis, qui Colinium vbicumque locorum esset, statim reuocarent. parte alia Andinus aciem instruxerat, tormentis ita dispositis, vt in aduersos hosteis infesta displosione fulminarent, ex quorum fragore Colinius ante quam nuncij a Condaeo venissent, quod erat suspicatus, uictoriam de Sanzaei copiis, quam in manibus habebat, omittit, et recta ad Condaeum inclinante iam hoste contendit. totum eum diem leuibus proeliis triuere vtraeque acies inter dumeta ac vepreta
discurrentibus scloppetariis, inde confertis ordinibus fronte porrecta, et inde continua ac lenta sed certa displosione ferientibus: heic Guisius cum delecto equitatu aliquoties progressus cum neminem, cum quo congrederetur, videret, impetum sustinuit; Monsalesius cum L cataphractis equitibus pariter progressus, Perrerio ab Andeloto cum equitibus scloppetariis misso, quem Mongomerius sequi iussus erat, se protinus recepit; tum res a pedite eo die gesta; multi vtrinque interfecti, plures vulnerati, aequatoque periculo ac damno a neutra parte victoria stetit. procedentibus Condaeanis processerant quoque impedimenta, siluaque insessa lixae igneis complureis excitauerant de dominis securi, qui diuturno labore fatigati impedimentis suis, quae amissa credebant, ea nocte caruerunt. ad ea inuestiganda Condaeus profunda iam nocte IIII equitum turmas mittit, qui conspectis proculignibus regios castra promouisse rati aliquandiu subsisterunt, dum regij ob eandem caussam hostem in propinquo castra posuisse credentes anxie excubias agerent, mediis inter eos lixis et caculis, qui festam interea noctem inter pocula ducebant, ex quorum itidem garrientium et licenter lasciuientium incondito murmure Protestantes, quod erant suspicati propius accedunt, ab ignara turba primo infesta displosione salutati, sed vt dominos agnoscerent, procul moniti, et iam tandem periculo agnito mox inde sine strepitu pauidi sarcinas colligunt, et ad duos se non sine ducum risu recipiunt. postridie vtrinque discessum est, et Andinus Pictauium petiit translatis secum sauciis, qui magnam partem ex vulneribus mortui sunt, ob idque Protestantium pilas veneno illitas fuisse inter regios fama tenuit. legioni Brissaci ad Ausantium Metensis praefecti arcem hospitium assignatum fuerat, quae dum solutius ageret per oppidum subiectum, Colinius ex improuiso vi facta, CC ex iis cecidit, ceteris in arcem perfugium fuit, donec aduenientibus Pictauio subsidiariis omnino periculo liberatisunt. Condaeus castra mouens Mirabellum occupauerat, quod est oppidum in praefectura Salmuriensi prouinciae Andegauensis. ibi cuqm Portalius quaestor ob religionem Lutetiae in carcerem trusus, et paullo ante inde liberatus, Condaeum regis et reginae nomine ad pacem faciendam hortaretur, moneretque, eius officij esse, regem ea in re anteuertere, responsum coram frequenti procerum coetu a Condaeo tulit, coactum se ad arma confugisse, quae non in regem sed inimicos suos atque adeo Cardinalem Lotaringum harum turbarum incentorem sumpserit, depellendae non inferendae iniuriae caussa, quibus quando regem vndique circumdatum magno suo cum dolore videat, sibi esse in animo, ipsum Deo fauente adire, et coram petitiones suas exponere. ita dimissus Portalius cum literis Condaei ad regem, in Guisianos admodum acerbis, additis mandatis, vt regi ac reginae spem faceret, si conscientiarum libertati idonee caueretur, fore, vt ipse ac socij, quamuis tot viribus subnixi, pacis condiciones accipiant, et regis voluntati ea in re acquiescant. inde de loco in Ligeris ripa, qui veluti medius Gallicum regnum diuidit, occupando consilium capit, quo libere in alteram partem, cum vellet, transmittere posset. igitur per Thoarsensem agrum itinere facto ad Campiniacum praecipuam Monpenserij arcem castra ponit, qua vi expugnata cum Babelotus Franciscanus in ea captus et laqueo suspensus esset, quod praesidiariis, ne deditionem facerent, auctor fuisset; eius mortem Monpenserius aegerrime tulit, et Protestantium multorum in bello captorum morte vltus est. Condaeus cum toto exercitu Salmuriam versus contendit; contra Andinus vt annonae in castris hostium subuectionem impediret, acceptis sub id tempus Gulielmi Iousae comitis, H. Momorantij Damuillae legati ex Septimania copiis, Louiodunum, quod a Protestantibustenebatur, ducit, et quasi illud obsessurus praesidiarios deditionem facere iubet, misso interim Ludensi et Brissaco comitibus cum VII OIO militum, qui Mirabellum reciperent. Bordius oppido muris et fossa infirmo praeerat, attributis ei a Condaeo CCCC circiter defensoribus ex Allobrogicis et Septimanicis copiis. Petrus Chupius arcem in tumulo spatioso ad oppidi angulum positam et situ firmam cum idoneo praesidio tenebat. cum Bordius locum dedere recusasset, admotis machinis et muro facile aperto pluribus locis fit impetus; defensores in arcem confugiunt, amissis ex suis CXX: arx violenta quassatione pulsatur et post
aliquot dierum obsidionem honestis condicionibus Chupius cum Ludensi transegit, quae minime seruatae sunt, regiis iniuriae ad Melaeum paullo ante acceptae vltionem quaerentibus, cuius memoriam renouabat Bordij praesentia, quem Maleacensi carnificinae interfuisse clamabant. itaque in deditos nulla fidei datae ratione habita saeuitum. seruatus ad vindictam Bordius postridie exquisita morte interficitur, proiecto in vicum nudo cadauer, vt insepultum canibus pabulum esset. Mirabellensi arci cum praesidio impositus Marca Guitinerius et mox Gul. Altam. Feruacus, quo decedente ei substitutus Villanius. cum interea Condaeus iuxta Salmurium, quod a Sansenario tenebatur, castra posuisset, Andelotus Florentis fanum proximum oppido coenobium situ et praesidio CC militum firmum expugnandum suscipit. post paucorum dierum obsidionem Haius, qui loco praeerat, cum se arbitrio Andeloti dedisset, cum suis omnibus trucidatus est, recenti adhuc Mirabellensis caedis sensu, licet regiis eam in antiquiorem caussam, cum ius belli ad Melaeum violarum fuit, reiicientibus. Andinus per Thoartium et Monstrolium Bellaij, loca comeatu abundantia, ad Louiodunum accesserat, in quod Acierius se cum legione incluserat, cuius periculum minime sibi negligendum ducens Cohdaeus cum alioqui pugnandi occasionem quaereret, confestim illo regreditur et per suburbia copias explicat. heic instructae vtrinque acies intra machinae iactūs, neque amplius, spatium totum quatriduum constiterunt, nullo interiecto riuulo fossa aut limite, nisi siqui diuidendis agris positi erant, sed aspera adeo hieme et infesta vbique glacie, vt lapsantibus in lubrico vestigiis, neque pedes incedere, neque eques consistere posset, pluresque ex casu, quam ex ictibus vulnerarentur; ad haec torpentibus frigore membris, licet animis odio aut decore accensis, corpora ad pugnandum omnino inualida erant, tantumque ducum praesentia miles continebatur ad extremum frigus obdurata patientia. ita cum acies altera in alterius conspectu tam diu commoratae essent, res tantum tormentis vtrinque acta, nulla praeterea memorabili pugna, donec Andinus, cui sub dio in castris manendum erat, et ad quem cottidiana a regina parente mandata veniebant, pugnae aleam deuitaret, tantum hostem a comeatu et pecunia laborantem extracto bello fatigaret, retro cedit, et per laxiora hospicia ad reficiendum militem riuo interiecto distribuit. Helueticum signum in receptu caesum, et II Gallorum, dum in pago solutius cauponantur, intercepti sunt. Condaeanorum melior condicio fuit, qui suburbiis a caeli iniuria noctu aliquantum defensi sunt. itaque Castellionaeus in incautos ac sparsim hospitia habentes aliquid moliri opportunum ducens, cum XII OIO peditum et OIO CC equitibus et IIII leuioribus machinis recta ad Andini hospitium tendit, riuum medium, cuius vadum tentari curauerat transmissu facilem ratus, si incuriosius, vt sibi persuaserat a stationibus seruaretur. verum praeter spem accidit, vt regij strenue admodum transitum impedirent, quo bis tentato bis repulsus est Colinius, crebra interim displosione tormentorum ex Andini castris facta, ad cuius fragorem copiae huc illuc sparsae in tempore aduenere. tunc Brissacus fauore Andini subleuatus, et periculosa quaeque affectans, audax consilium iniit de Colinio et Andeloto, qui ad Monstrolium Bellaij castra habebant, intercipiendis, cuius rationes Franciscus Lanouius in commentariis explicat, de quo quia exitum non habuit, plura dicere supersedebo. fremente interim milite, quasi non ad bellum cum hominib., sed cum caelo ac natura gerendum ducerentur, annuentibus facile ducibus exercitus in hiberna deducti sunt; Andinus Chinonem ad Vigennam venit, per loca vicina distributis copiis; Condaeus Louioduno Iuoeum cum praesidio imnosuit, et retro in Pictones abiit. quib. incommoditatibus et a caeli iniuria et ab inopia conflictati sint vtrinque exercitus, statim iis dimissis intellectum est, cum morbis seu violentis seu languidis intra mensem plus ab vtraque parte VIII OIO hominum perierint. Nauarraea, ne strenue rem gerente Condaeo et sociis nihil ipsa ageret, de re pecuniaria expedienda, a qua laborare suos intelligebat, diligenter consultabat, et iam ante Eid. VIIIbr. ad Elisabetham Angliae reginam scripserat, literasque Castellerio ex nobilibus domesticis perferendas dederat, quibus eam de belli suscepti caussa, rationibus et foederatorum consilio certiorem faciebat,
petebatque, vt quando non contra regem arma sumpsissent, vt in communi caussa Protestanteis auxilio et fauore iuuaret, seque ac liberos suos ipsius dignitati et obsequio perstudiose in posterum commendatos haberet. nec in vanum cecidere Nauarraeae preces, adiuuante eas praesentia sua Cardinali Castellionaeo, qui plurimum auctoritate et gratia apud reginam Angliae valebat. nam C angelorum OIO, id numi aurei genus est, VI tormenta egregie instructa cum omni apparatu bellico statim summisit; de cetero Gallos exules, qui ex Neustria et aliis citra Ligerim prouinciis propter religionem in Angliam confugerant, omni ope et humanitatis genere, a qua alioqui insulani illi plerunque et maxime erga Gallos ob antiqua odia alieni sunt, fouit, et a suis, vt idem facerent, procuraiut. commodata a Rupellanis XXVI aureorum millia. distracta etiam auctoritate Principum, sic duces Protestantium vocabant, bona ecclesiastica, emptoresque reperti, qui quod totus ille tractus a Protestantibus occuparetur, audacter in id pecuniam conferrent. eodem tempore Arausiensis cum nihil non in Belgio tentasset, peragrata Brabantia et Hannonia vt populareis ad seditionem commoueret, postremo a Gallis, qui cum ipso erant, persuasus in Galliam venerat, vt cum Condaeo se coniungeret: sed per Gasparem Schombergium sollicitatis Germanis ducibus retro in Germaniam recipere se coactus fuerat, sicuti supra demonstrauimus. iam ante rex Romam quidem Baptistam Alamannium Matisconis episcopum, et post eum Hannibalem Oricellarium etiam ad Senatum Venetum, Ferrariae, Mantuae, et Florentinorum duces miserat, et mutuam in hoc bellum pecuniam et auxiliareis copias petierat. eodem tempore Antonium Fumaeum Blandium libellorum supplicum magistrum ad Caesarem legauerat, vt de subditorum insolentia, qui rursus contra se arma sumpsissent conquereretur, et ipse auctoritatem suam interponeret, ne Condaeo suppetiae ex Germania siue pedestres siue equestres subministrarentur. is Viennae XVII Kal. IXbr. auditus a sapientissimo principe responsum hoc tulit; dolere sibi, quod rex Christianissimus Condaei, et sectatorum ipsius contumacia et temeritate coactus fuerit contra ipsos arma capere, quo illos omneis regno pellat, et vnius tantum Catholicae religionis in eo vsum ac professionem instauret; quippe qui nihil magis cupiat et exoptet quam concordiam ac tranquillitatem inter principes seruari, et a fundendo Christiano sanguine abstineri, maximeque exhorrescat ciuileis motus, quibus iam satis superque infidelium armis attritae Christianorum vireis magis ac magis profligantur: proinde consultissimum sibi videri, vt rationes ineantur, quibus Christiano sanguini parcatur, et inter regem Christianiss. eiusque subditos firma ac sincera pax sanciatur: alioqui fore, vt magnis incommoditatibus ac molestiis se regnumque florentissimum inuoluat, sparsis iam non solum per Germaniam, sed etiam per Britanniam, de ipso ac potioribus consiliariis, sermonibus, vt dubitare minime possit, non defuturos haut paruae condicionis principes, qui non solum fauore et quadam animorum in Condaei partes propensione, sed etiam pecunia et milite propter caussae coniunctionem eum adiuturi sint. quod vero petat, vt delectus qui pro Condaeo per Germaniam habentur, impediat, summas habere difficultates: nam si superiore anno cum belli caussa aequior videretur, rege auctoritatem suam ac salutem contra rebellanteis subditos vindicante ac tutante, huiusmodi delectus impedire, quamuis adhibita summa diligentia non potuerit, quid iam faciat, cum longe alia belli caussa, et quam plerique sibi communem cum eius subditis statuant, expressis verbis proponatur, ac publicetur? hoc accepto a Caesare responso Fumaeus, Aldemburgum ad Ioannem Vilelmum Saxonem, quo ille colloquij religionis caussa instituti venerat, contendit, a quo eadem conquestus, cum auxilia quoque ex foedere peteret, V Kal. Xbr, responsum tulit, quo pariter dolere sibi testabatur, quod bellum nuper in Gallia compositum recruduerit; eoque magis, quod altera pars eius caussam in religionem, altera in rebellionem reiiciat. esse autem expresso Dei mandato diuina ab humanis discernenda. id fecisse Christianissimos Imperatores Constantinum, Theodosium, Martianum, Iustinianum, Carolum magnum, Ludouicum Pium, et nostra memoria Fridericum,
Ioannem, et Io. Fridericum VIIvirum Saxonem piae memoriae parentem suum. itaque pie iuxta et prudenter facturum regem, si propter religionem suis periculum creari non patiatur. nam veram religionem non caussam seditionum, sed potius neruum omnis disciplinae et obedientiae esse. ceterum Imperij principes male habere, quod de foedere inter regem Hispaniarum et Pontificem contra Augustanae confessionis socios inito passim euulgatum sit, cui et ipsum prauis consultoribus impulsum participare nuper acceperit, cum ex Gallica expeditione rediens Fuldam transiret. id regem etiam atque etiam videre debere, cui quantum salua religione et conicientia fieri possit, exemplo maiorum suorum nunquam sit defuturus. ita dimissus vtrobique Fumaeus re infecta in Galliam rediit. tandem conscriptus a rege exercitus exeunte anno prope Moguntiacum Rhenum transmisit; erant in eo V OIO IO C equites ducibus Philiberto marchione Badensi, qui primarium locum tenebat, duobus Dietziis Hessis, Vestemburgio Leiningio, Ringrauiis comitibus, et Christophoro Bassompetra, quos Aumalius cum III cataphractorum equitum alis, sua, Ioannis Lucemburgij comitis Briennij, et Francisci Despei equitum tribuni, VI leuis armaturae turmis X peditum signis a rege missus in Lotaringia opperiebatur; vbi cognito Cochaeum Delfinatem, qui praeclusa omni alia ad Condaeum via Geneuam cum copiis, quas habebat, concesserat, per Sequanos et Alsatiam direptionibus passim grassari, et Salmensem ditionem atque Argentinensis episcopi pagos late vastare, continuo cum VIII OIO armatorum Neoburgum ducit, et Cochaeum cum OIO IO peditibus equitibusque huc illuc dispersis tumultuarie, vt in hostico, vagantem, inuitum ad pugnam cogit pridie Eid. IXbr., et praemisso Goasio cum legione sua Neoburgum deiectis Protestantibus occupat. neque vero Cochaeus, quamuis numero impar heic se deserit; sed ex necessitate consilium capiens, quantum per difficultates et angustias temporis licebat, aciem instruit, et se viriliter defendit, multisque ex Aumalianis occisis tandem a maiore numero circumuentus potius quam victus est. cum eo erant Ossonuillius Lotaringiae praetor, Iacobus Carterius, qui scloppetariorum equitum alam, et Io. Antonius Viennensis Clarouantius, qui Neocastrensium Heluetiorum signum ducebat, et plerique proceres, Antonius Claromontius Renelij marchio, Cardeus, Baconus, Dullius, Raguierius Sternaeus, qui iam praecesserant, et iter sibi ad Mariae fanum, quod a rusticis vias insidentibus impediebatur, vi aperuerunt, et inde incolumes Argentinam se ad Arausiensem contulerunt; ex iis, qui pugnarunt, CXX interfecti. captus ipse Cochaeus cum Vassario et Saluio et aliquot tribunis ac centurionibus et Metim deductus, cum post aliquot dies quasi cum aliis captiuis permutandus vrbe educeretur, a subornatis percussoribus confossus, est. tunc et Nucetum in Heduis, vnde discesserat Condaeus cum Colinio, quod ab exiguo praesidio tenebatur, a Carolo Rupifulcaudio Barbesij comite Campaniae praeside obsidetur; quod cum magna virtute diu defendissent propugnatores, tandem deditionem in has leges fecere, vt miles incolumis dimitteretur, supellex plane regia Condaei, quae in arce esset, describeretur, et pro ea Barbesius sponderet. verum patefacta mox porta, legibus minime seruatis, in deditos miles saeuiit, quorum pauci spoliati euaserunt, ceteri Augustam Tricassium abducti sunt. quod eo consilio factum a Barbezio plerique credunt, vt supellectilis, cui inhiabat, depraedatae excusationem pararet. Condaeus interea postquam Rupellam primum venit, ne quid deesset, quod ad caussae, quam tuebatur, famam et robur facere posset, opportunitate loci fretus, etiam de classe armanda, quod superioribus bellis non fecerat, cogitare cepit. ea IX nauigiis egregie instructis et Liburnicarum numero constabat, quae XC, siue nautas siue milites cum reliquo belli apparatu portabant, praefectusque classi cum summo imperio est Turrius Castellerij Portalij iunior frater, qui VI Eid. VIIIbr. cum Rupella soluisset, in pleraque nauigia Belgica, Armoricana, et Normanica mercibus et varia supellectile onusta incidit, iisque captis Conquestum praeteruectus, quo ad famam piraticae classis iam multi in armis conuenerant. Plimmuthium in Anglia tenuit; vnde cum aliquot nobilibus per dispositos equos ad Elisabetham, quae tunc Amptencuriae erat, contendit;
et Cardinalis Castellionaei interuentu, qui multum in ea aula poterat, a regina impetrat, vt eius auctoritate tutus in Gallos et Belgas vt hosteis belli iure vti posset, nauigiaque simul et homines cum Cardinalis Castellionaei approbatione capti, rite ac legitime capti intelligerentur, et quae inde pecunia colligeretur, in belli atque adeo in caussae sumptus impenderetur. acerbior de nauibus Hispanorum interceptis et pecunia ab Elisabetha interuersa fuit Albani querimonia. nam accidit sub id tempus, vt magna nauis Cantabrica et IIII minores, Zabres vulgo dictae, CC aureorum OIO onustae, Turrio eas hostiliter persequente, in Angliae portum compulsae fuerint, vbi cum Geraldus Speseus Philippi nomine literis reginae sibi idonee caueri peteret, quo citra periculum siue terra siue mari res nauibus impositae Antuerpiam transuehi possent, haut abnuit initio regina: sed dum certius ab Albano responsum exspectat Speseus, interim a Castellionaeo cardinali regina monetur, pecuniam eam, non Philippi, sed negotiatorum Italorum esse, quam mox aduectam Albanus in bellum contra Protestanteis susceptum vel inuitis illis sumpturus esset. itaque quo Albanum tanto praesidio, quod in Protestantium perniciem redundaturum erat, denudaret, consulto atque adeo iure suo facturam, si eam pecuniam, quam fortuna in ipsius manus tradidisset, retineret. color rei quaesitus, quod pecunia non regis foederati, sed negotiatorum propria esset, quam libere necessitate vrgente mutuo sumere posset. itaque et eam fiduciaria cautione describi cistulasque in terram exponi, et ne a Gallis diriperentur, in suos vsus verti iubet. quod vbi per Speseum cognouit Albanus iniuriae impatiens non consultis ordinibus, aut prouinciarum consiliariis, neque vlla foederum inter Anglos et Burgundos habita ratione, Antuerpiae aliisque locis manus in Anglos iniici, eosque in Anglorum domo captos retineri et militum custodia asseruari iubet. idem instigante Albano passim per Hispaniam factitatum. nec segnius Elisabetha, vbi id resciuit, confestim mercatores Belgas, Belgarumque bona comprehendi ac sequestrari mandat, et quo Anglorum securitati et indemnitati caueretur, complures item naues caussa nautis tunc incognita e mari in portum subductae. facti mox Albanum penituit, vbi plures naueis, merces et homines id Anglia retineri animaduertit, et Christophorum Assonuillium protinus ad reginam ablegat: qui tamen quod ab Albano tantum missus neque vllas a Philippo literas afferret, minime ab ipsa auditus est, sed ad consilium remissus cum coram consiliariis agere recusaret, re infecta discessit. regina vero per suos Albano significat, se quidem summa iniuria affectam, neque tamen, nisi ipse vlterius pergat, bello decernere statuisse. idem et Philippo ipsi significandum curat, non sine grauibus de praecipiti et inconsiderata Albani peruicacia querellis. inter has manuum iniectiones et nauium retentiones ne commercium intermitteretur, Angli mercibus Hamburgum missis mercaturam mutato foro in Germania instituunt: vicissim Albanus Aprili proximo prouincialibus commercium omne cum Anglis interdicit, et paullo post Chapinum Vitellium Cetonae marchionem cum Fonkio et Torreo ab epistolis ad pecuniam recuperandam legat, sed serius post edicta tam seuera, quam vt a femina imperiosa quidquam impetrare posset. itaque rursus repetita seuera illa edicta, ac multo acriora addita; vnde ortae sine manifesto bello inter Anglos et Belgas perniciosae controuersiae, magno commercij et vtriusque ditionis populorum detrimento, quae vix quadriennio post componi potuerunt, sicuti suo loco dicemus. Extremo hoc anno Rupellani ad fanum Michaelis ad mare situm in Pictonibus iam bis infeliciter tentatum, quod inde excursiones crebrae fierent, Condaei permissu postremo expugnare aggressi sunt. totus ille tractus a Lussonio Rupellam vsque olim ab Oceano, vt creditur, inundatus fuit, dein recedente mari apparuere terrae paullatim, et paludes desiccari et propter sitūs commoditatem ac soli vbertatem coli ac frequentari ceperunt. in eo sacellum primo exstructum est, peregrinationibus ac religione celebratum, quod postea in amplissimum ac locupletissimum monasterium euasit, quod tamen a prima origine siue a situ Eremi nomen retinuit. arcis forma quadrata ac praealta contra sagittarum et balistarum, non hodiernarum machinarum, ictus firmissimo muro, ac turribus paullum ad angulos prominentibus
ac fossa profunda superioribus annis ad orae maritimae defensionem ab Anglis vallata. ad eam a nobilitate admotis II mediocribus tormentis cum primo impetus factus esset, Castropersius ex collegij sodalitio homo strenuus, qui per Iacobi Billij Prunaei, cuius alias nomen propter raram eruditionem cum pietare coniunctam celebratissimum est, coenobiarchae absentiam res moderabatur, non solum vim sustinuit, sed cum damno obsidentium repulit. nam amissis CXX ex suis mox obsidionem soluerunt; quam tamen post paullo repetierunt, duce Campagnaco, qui ex monacho miles de monachis se victoriam reportaturum summa fiducia affirmabat; is cum IO delectis scloppetariis et prouinciae equitatu illuc profectus, cum initio fortuna ceptis arridere videretur, compulsis intra septa sua cum damno praesidiariis, certo ictu a monacho quodam in capite ictus concidit, et occiso duce rursus obsidio soluta est; quam tertio ad extremum non tam de victoria solliciti, quam iniuriam vlturi repetierunt. et Gulenius quidem cum VII signis et II maioribus tormentis locum expugnandum suscepit, praemisso Garda, qui municipium coenobio subiectum occupauit. quo facto arctius discurrente Protestantium equitatu praesidiarij cincti sunt, neque tamen ita, vt non opportunis eruptionibus et designatis ictibus Protestanteis multum infestarent. cum vero arx inde mari alluatur, hinc vineis, pratis et arenariis cingatur, loco plano et humili, adeo vt totus ille tractus, cum mare intumescit, et praecipue aequinoctio verno et Autumnali auctis fluctibus mergi saepius periclitetur; quod si contingat, solum aquae marinae salsugine delibutum ad multos annos, quantumvis cultu vitium corrigatur, infrugiferum manet. huic malo remedium quaesiuere indigenae ductis per agros crebris incilibus, quae pontibus arcuatis frenantur, et portis subliciis clausa modicum aestum aut admittunt, aut nimium repellunt, et impetum eius frangunt. his portis apertis obsessi, et quibusdam locis, vt mare restagnaret, obstructis, ita paludosum per se solum tempore hiberno fere inaccessum merserant, vt tormenta terra aduehi non posse confiderent; quod cum nec fieri posse Gulenius iudicaret, mari illa aduehi curauit, et aduecta destitui in vorticoso lentio, quod mari recedente arcem et portum interiacet, et planis nauigiis imponi iussit, Scipionis Vergani muniendorum locorum peritissimi et aliquot tormentariorum Anglorum opera in ea re vsus. ad Lucionensem portam directa verberatio Kal. Ianuar., factaque ruina frustra ad eam tentatus impetus, quippe intus ducta fossa et ad latus munitiones excitatae fuerant, a quibus irrumpentes infestabantur; Gauseuilla dum locum explorat inibi interfecto. itaque alio tormenta transferuntur, loco a transfuga notato, qui exigua pulsatione statim dirutus est. nihilominus obsessi contra animos obfirmabant, siue a Ludensi comite confirmati, qui Vaccaeum cum XXX militibus nuper auxilio summiserat, siue hiemis asperitati, quae diuturnam obsidionem non patiebatur, confisi, siue denique vaticiniis antiquis Anglicae superstitionis temere fide habita, quae nunquam sacellura S. Michaelis patrocinio defensum in manus hostium deuenturum spondebant, ac fore, vt si qui vel nemine defendente locum oppugnarent, facie in tergum retorta statim in vestigio exanimarentur. quod siue olima collegij sodalibus confictum, siue falso creditum, animos praesidiariis faciebat, vt de exitu securi extrema experiri parati essent. tandem ad ruinam factus impetus ac lypeatis, qui ordine incedentes, et recentibus semper in fossorum locum succedentibus tandem loco potiti sunt, Castropersio per posticum elapso, sed postea capto; obuij quique trucidati; non aetati, non sexui parcitum, adeo vt per porticus cellas et cisternas omnia cadaueribus oppleta sanguine exundarent. Forteus ante alios ludo duxit brachium cubito tenus in cruorem immergere, seruatis plerisque in crastinum et perendie, quos post pugnae furorem sedatum manu propria mactaret. ingens praeda facta. quippe rustici et alij vicini ac plerique etiam ex nobilitate opinione de arcis firmitate siue ob sanctimoniam siue ob situm et munitionem concepta, omnem supellectilem preciosam in eam, ceu locum tutissimum, comportauerant. Castropersius cum de precio, quo vitam redimeret, conuenisset, atque in eo esset, vt Rupellam, dum pretium persolutum esset, sub custodia abduceretur, literae eius seu verae seu confictae repertae sunt nefariorum consiliorum et contumeliarum in principes
plenae, ex quarum occasione gratia vitae ei amicorum interuentu facta, reuocata est, et ipse cum aliis interfectus. CCCC et amplius in ea crudeli laniena periisse memorantur. Forteus loco imponitur, negotio ei dato, vt munitiones atque adeo templum et coenobium ipsum demoliretur, ne regiis postea ad incursiones vsui esset; quod sedulo fecit totum mensem ibi commoratus. nec multo post miserabili morte homo tot caedibus infamis periit. ita Michaelis fanum in Eremo vulgo appellatum ad orae defensionem olim munitum funditus euersum est, cum corruptis per bella ciuilia hominum iudiciis publicae quieti incommodare existimaretur, quod pacata Gallia ad externos impetus propulsandos prudenter institutum fuerat; quod et fortasse rursus instaurandum erit, si quando Galli resipiscant, et potius foris cum hoste, quam secum domi pugnare malint. diuersa parte eodem fere tempore ad Sancerras admota a regiis castra, sed irrito successu. post factam nuper mense Martio pacem oppidum illud in rupe praecelsa positum vndique praerupta, nisi qua Auaricum Biturigum itur, et ab ortu Ligeri imminens, et in limite Biturigum et Soloniacensis agri situm, quod a Protestantibus fere, aut incolis, aut in eo perfugium quaerentibus inhabitaretur, rex a praefcctis vicinis monitus in potestatem redigere statuerat, aut eius munitiones omnino diruere. itaque iussi primo oppidani praesidium admittere, cum se excusassent ob tenuitatem oppidanorum, et quod locus extra vias regias et commercium positus custodia indigere minime videretur, re in regis consistorio agitata, postremo haec subsidiaria condicio adiuncta est, vt oppidum muris ac munitionibus nudaretur. oppidani, vt periculo certo, quod a praesidio imminebat, praeuerterent, cum haut diu duraturam pacem prouiderent, assensere, addita lege, vt Bueliorum comitum, ad quos Sancerrae pertinent, consensus accederet. negotio interim in longum extracto, vbique sumpta armi, et oppidani occasione sumpta loco natura firmo muniendo totis viribus incumbunt. ex aduerso Sarra Martinengus, qui Genabum vnius diei itinere a Sancerris dissitum presidio tenebat, Franciscus Balsacus Interamnas Aureliani, Claudius Castreus Biturigum praefecti communicato consilio, et captato tempore cum Auantinius ex vicina nobilitate dux strenuus, in cuius virtute magnam fiduciam oppidani collocabant, abesset, coniunctas copias ad oppidum admouent. eae III OIO peditum et aliquot equitibus ex vicina nobilitate constabant; VIII murales machinae aduectae, et contra portam Bituricensem directae: displosione facta ingens et idonea ruina edita est, sed quae ducta interiore fossa et ad latus vtrinque exstructis propugnaculis defendebatur. cum in eam regij duce Viepontio Aquauilla Neoburgi reguli filio, iuuene supra modum audaci, impetum summa alacritate fecissent, a praesidiariis in latus ferientibus excepti cum damno repulsi sunt. itaque translata ad aliam portam tormenta, in qua expugnanda minus difficultatis subesse duces intellexerant, ad Saturij fanum. ibi rursus maiore edita ruina ab Aquauilla fit impetus, qui a praesidiariis, quibus prior successus animos fecerat, pari virtute repulsus est, occiso ipso Aquauilla, et plerisque ex suis, multis etiam grauiter vulneratis. praeerat loco Ioanellus iuridicus, et Florus ac Laurentius ordinum ductores. inde non iam ad defensionem obsessi, sed ad vim inferendam se comparant, et crebris eruptionibus regios fatigabant. sub id tempus in regia castra venere Iac. Sabaudus Nemorosij dux, qui ex Lugdunensi ac vicinis prouinciis contra cto exercitu, et adducto secum Francisco Bellomontio Adretio bellis superioribus Protestantium partes secuto, et tunc regi militante, qui non exiguas copias secum habebat. is cum ad Aumalium, qui in Lotaringia erat, tenderet, sicuti a rege propediem illuc profecturo iubebatur, nequicquam a ducibus exoratus, vt tantisper apud eos moraretur, dum auxiliarium ipsius copiarum ope Sancerras expugnassent, ille qui non vnius diei obsidionem illam duceret, et ab Aumalio, vt iter acceleraret, cottidie per literas vrgeretur, non solum non remansit, sed auctor illis fuit, vt obsidionem soluerent. itaque cum V amplius hebdomadis in ea haesissent, ineunte Februario amissis plus IO ex suis discedunt. et Nemorosius quidem in Lotaringiam, illi in praefecturas quisque suas deductis tormentis diuersi abeunt. oppidani vero eo successu inflati, crescente cum fortuna audacia, fanum Theobaldi infra
Sancerras ad Ligerim positum munire statuunt, ac valido praesidio firmant, vnde non solum excursionib. subiecta circumregio infestabatur, sed et commercium, imperato grandi in nauigia illac transeuntia vectigali, impediebatur. itaque qui Niuernium et Chariteum, quibus locis Liger pontibus transmittitur, tenebant, vt praesidium illud disturbarent, hanc rationem commenti sunt. nauigia quaedam oblonga instruunt, ac locis idoneis perforata et pluteis contecta milite implent, mercibus desuper ingestis, ita vt armati laterent: tum equites haut procul hinc in insidiis collocant: ita cum sine strepitu ad Theobaldi fanum venissent, praesidiarij, iussis consistere nauigiis, ea mercatorum esse rati ad exigendum vectigal accurrunt; quos inde latentes milites et equites ex improuiso eodem tempore circumfundunt, et L ex iis interfectis ceteros in fugam vertunt, qui vix manibus per vineta reptantes in oppidum loco maxime arduo ab ea parte positum tandem euaserunt, et trepidi, cladis acceptae nuncium ad suos pertulerunt. interea Acierio per Aquitaniam cum auxiliari exercitu iter faciente Borniquetus, Monclarius, Paullinus, et Gordonius vicecomites se cum eo coniungere recusauerant, quod Prouinciam praesidio nudatima tergo relinqui minime tutum existimarent, et circa Montalbanum, Castrum, Millialdum, Podium Laurentij, quae illis perfugia erant, cum VI OIO pedicum et delecto equitatu Tolosam ac vicina loca continuis excursionibus infestabant. horum vt conatus impediret B. Monlucius post Acierij transitum Castellione ad Duranium III signa peditum, totidem Fidii fano duce Leberone imponit, misso Santorrentio cum ala sua equitum Liburnum, qui oppidum in confinio Duranij et Insulae positum ad res Aquitaniae summi momenti cum III peditum signis teneret. Fabiano Monlucio datum negotium, vt cum peditatu loca opportuna in Cadurcis et Aginnensi agro insideret. missus mox eo Hermanus Claromontius Pilius a Condaeo, vt copias quantas posset, conscriberet. is cum OIO CC scloppetariis et CC equitibus Bergeracum et fanum Fidij occupat, relictoque inibi peditatu per Petrocorios cum equitatu discurrit, incendio late grassatus per vicos de strage Mouentiana suspectos; vnde collectis copiis Mediolanum Santonum tendit. dum haec agerentur, Bressaldi ala equitum, quae prope Thoartium hospitium habebat, a regiis Salmurio egressis intercepta ac caesa est. ipse seruum mentitus cum paucis se periculo subduxit. eodem tempore Franc. Casillacus Cessacus alae equitum Guisij legatus a rege ad Andinum fratrem, qui tunc Vertolij in Engolismensi agro erat, missus cum arcanis mandatis, dum per equos dispositos iter acceleraret, a Veraco, qui cum rapta manu itinera insidere iubebatur, Coucae captus, et Rupellam adductus est, sed fasciculo literarum prius ad irrumpentium strepitum occultato, ita vt reperiri non potuerit, qui postea digresso Veraco ad Andinum perlatus est. diuersa parte Brissacus Lusiniano profectus Mongomerium ad Eligij fanum improuiso agmine aggreditur, caesisque XX ex suis in arcem compellit, municipio direpto et captis aliquot ordinum ductoribus, et in iis Mongomerij ipsius fratre fani Ioannis abbate: cum autem vereretur, ne a maiore numero circumueniretur, ad suos rediit. haut multo post Protestantes de Lusiniano intereipiendo frustra consilio inito tandem ad arcem vertuntur, et cum Guronis, qui loco praeerat, legato, de tradenda arce paciscuntur. condicta dies ad XIII Kal. Mart., ad quem portis propinquare deberent. tunc conuiuium, ad quod praecipui ductores inuitati erant, in oppido celebrabatur, quod opportunum consilij tempus ratus legatus cum VII consciis occupat, et caesa infre quenti statione mox ad Guronem tendit, quem ad fragorem forte egressum, et vix obiectu vxoris, quae ictum lethalem pro viro excepit, protectum cum occidere non potuisset, nec loco potiri potuit, nam Guro e manibus insequentium clapsus, in interius arcis propugnaculum se recipit, indeque sublato ingenti ac saepius repetito clamore comessabundos socios tandem excitat, qui laborantibus auxilio praesto fuere, perque muros, nam portae a coniuratis tenebantur, enixi caeso legato ac consciis et iis praeterea, qui intra arcem admissi fuerant, arcem regi seruauere. eodem tempore et detecta coniuratio a Cateuilla Protestantium partibus addicto de Dieppa intercipienda cum nobilitate regionis inita, quae edicta regia non seruari indignabatur, et praefectorum duritiem et iniquitatem perosa perfugium eandem
religionem profitentibus quaerebat. is rem cum centurione, cui multum fidebat, communicat. verum ille siue metu siue facti horrore perculsus, id mox Ciconiae oppidi praefecto indicat; a quo re ad Ioannem Moium Millaregium delata, eius iussu Cateuilla capitur. is postea interrogatus rem cum Lignabouio ex primaria Caletorum nobilitate et Millaregij perfamiliari communicasse confessus est. inde arcessitus Lignabouius, quamuis Cateuillam captum sciret, amicitiae Millaregij confisus venire non dubitauit, et interrogatus, cum Cateuillam quidem de ea re secum egisse fassus esset, ceterum factum semper improbasse ac dissuasisse affirmaret, nec id diffiteretur Cateuilla, tamen quod praefecto non indicasset, pari cum Cateuilla supplicio Rotomagi Senatūs decreto plexus est, multis nimiam Millaregij seueritatem accusantibus, sed pluribus fidem laudantibus, qui in re, quae ad salutem publicam pertinebat, amico proprio non pepercisset. tunc et ad Franciscopolim factus a coniuratis Protestantibus impetus, eodem consilio. nauis in ancoris stans Africanis pellibus in speciem onusta petito a Sarlabosio, qui vrbem cum IIII signorum praesidio tenebat, comeatu ad portum appulerat, coniuratis intus latentibus, qui signo dato cum consciis oppidanis ad forum noctu concurrunt, caesisque excubiis omnia metu ac tumultu miscent. Sarlabosius, vt in nocte, confusus, tamen pro tempore missis, qui inde portas seruarent, inde per moenia discurrerent, periculum tandem illuscente die discussit, cum pauciores, quam rebantur, coniurati, et contra maiorem praesidiatiorum numerum impares ad tumultum accurrissent; ex quibus plerique naue conscensa confugerunt, ceteri qui conuicti fuerunt, perquisitione diligenti a Montacutio Senatore Rotomagensi facta morte affecti sunt
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXXIII.
HIEMIS asperrimae rigore aliquantum mitigato exercitus vtrinque educti, et Andinus quidem facto per Pictones, Lemouices et Engolismensem agrum itinere Carantoni oram legebat, quasi Castrum-nouum occupaturus, vt se medium inter Pilium cum auxiliaribus copiis aduenientem et Condaeum interponeret. quem vt anteuerteret Condaeus Carantono ad Cognacum transmisso recta Castrum-nouum tendit, quod cum praesidio a centurione quodam Scoto tenebatur, quasi proelio certaturus. nec a condicione abhorrebat Andinus quippe nouis copiis subnixus: nam Claudius Sabaudus Tendae comes, qui Sancerras vsque Nemorosium secutus fuerat, inde diuiso itinere cum III OIO peditum et delecto equitatu ad Andinum venerat. praeterea Philippus Rheni comes et Christophorus Bassompetra II Germanorum equitum OIO in castra adduxerant, relicto in Lotaringia Aumalio, Nemorosio, et Adretio, qui auxiliarem Germanorum exercitum ad Condaeum venientem transitu prohiberent. his copiis subnixus Andinus Confluentiam in Lemouicibus venit, et Vigenna transinisso Vertolium tendit, vbi de Protestantium consilio certior factus, eos nimirum obuiam Pilio proficisci decreuisse, ob idque Cognacum, vbi Carentonum transirent, petere, vt copias a Vicecomitibus summissas et ob periculum cunctanteis exciperent, et inde coniunctis omnibus viribus Ligerim versus tenderent, Volfangum Baioarum Bipontinum ducem cum Germano auxiliari exercitu propediem venturum ibi expectaturi, praeuertendum ratus, Hardoinum Villerium Riparium cum delecta manu praemittit, qui Iarnacium occuparet; quod cum ille fecisset, mox Colinio superueniente oppressus, oppido, quod tueri non poterat, relicto, in arcem se recipit, ad quam mox admota tormenta; quorum displosionem aliquot dies expertus, cum promissum auxiliorum tempus exiisse cerneret, tandem Bricomotio, quem Colinius obsidioni praefecerat, arcem tradit, vitam et res saluas pactus. loco impositus vicecomes Montamarius cum legione sua. Andinus cum Carantoni ad Iarnacium transmittendi spe excidisset, supta Engolismam fluuium superat, et in itinere Rufecum in potestatem recipit, trucidatis, qui in eo erant, praesidiariis. idem et Melaei in Pictonibus eodem tempore factitatum. inde Castrum-nouum versus tendit, quod a LX circiter scloppetariis defensum antea Pilius, dum Engolisma obsideretur, ceperat, et praesidio firmauerat. ad ripam Carantoni arx sita est inter Engolismam et Iarnacum,
quae Scoto, qui loco praeerat, cum vita et rebus saluis abire permisso mox regiis patuit. pons a Protestantibus abruptus statim instaurari iussus, et alius ex nauigiis construi, eius rei cura Armanno Guntaldo Birono castrorum praefecto commissa. tum regij Cognacum versus prouecti, vt opinionem, quasi fluuium ad Castrumnouum transire in animo haberent, hosti demerent, mox eodem reuertuntur. Colinius contra, qui primam aciem ducebat, vt regios propius contemplaretur, cum IO CCC equitibus et totidem scloppetariis Iarnaco profectus iis occurrit, sed medio fluuio; quem cum regij aliquot nauiculis transmisissent, leui pugna inter eos certatum aliquandiu est. postridie Colinius, qui ad existimationem pertinere duceret, regios, ne vlterius citra certamen progrederetur, impedire, promotis castris, ne flumen transmitterent, eniti statim, duabus legionibus ad id quae leucae quadrantem spatio non amplius a loco abessent, destinatis, et pone eas IO CCC equitibus, qui peditatui praesto essent, et ad duces cum opus esset transvolarent. ipse inde Bassacum concedit, medio inter Andini castra et Iarnacum itinere; sed tam pedites quam equites hospitia assignata a metatoribus incommoda caussati alio diuerterunt, magno errore et suorum detrimento. nam ea re factum, vt stationes ad transitum regiorum impediendum dispositae infirmiores essent, quam vt eos lacessere et valenter repellere possent, aut etiam metum iniicere, quasi tota prima Protestantium acies adesset, quod erat Colinij consilium. interea consummato Bironi diligentia ponte, media nocte sine strepitu regij traiicere ceperunt; qua re vix ante diluculum a L circiter stationariis equitibus animaduersa, serius monitus Colinius, quod vnum poterat, suos per laxiora hospitia dispersos vicissim monet, vt ad se Bassacum quamprimum contendant, quo coniunctim honestius se in regiorum conspectu recipiant, peditatu interim cum impedimentis praemisso. et si quidem illi maturius ad signa conuenissent, citra iacturam Colinius se in tutum recipere potuisset; sed tribus amplius horis consumptis, antequam Gabriel Mongomerius et Pluuialtus suos collegissent, nam Acierius aliud iter ingressus Engolismam versus deflexit, vix omnes ad horam nonam conuenerunt, iam regio exercitu fere transmisso, et incalescente inter eos et vltimum Protestantium agmen, quod cum IIII equitum vexillis Franciscus Lanouius claudebat, proelio. Condaeus, qui aciem ducebat, et iam in eo erat, vt se reciperet, ad rei famam suos sistit. vix leucam dimidiam confecerat Lanouius, cum cuneo regiorum ingruente valide impellitur; verum ab Andeloto proximo opportune exceptum primum impetum citra damnum sustinuit. sed cum vlterius pergentibus grauior numerosiorque cuneus haut multo post incubuisset, ducibus Guisio, Martigio, Ioanne Surchio, Malicornio, et Brissaco, ipse postquam se viriliter diu defendit, equo deiectus in regiorum manus deuenit, et cum eo Loeus. copiae vero in Andelotum proturbatae sunt, qui summa virtute non solum incumbenteis sustinuit, sed Bassacum cum damno repulit. in eo conflictu periere ex regiis Iacobus Valagnerius Monsalesius, Io. Billius Prunaeus, et alij: sed mox recentibus scloppetariis superuenientibus Bassacum a regiis receptum, et ab illis ita pro tempore munitum, vt inde pelli postea non potuerint. quod vbi ex Andeloto cognouit Colinius, per Montacutium Condaeo significat, e re videri, vt quod e prima acie penes se haberet, confestim promoueret. quod ille impigre fecit, et infra colliculum ad sinistram aciem instruit. heic Colinius primus impressionem facit, praemisso Turrio Castellerio, qui paullo ante classe Rupellam reducta ad Condaeum venerat. is cum primam aciem ad pugnam fortiter capessendam hortaretur, ipse ante alios pugnans equo suffosso euersus et captus est, proque eo, qui Charrium Lutetiae ante quinquennium interfecerat, agnitus statim occiditur. iamque regij, qui fere omnes transmiserant, ad laeuam late effusi spargebantur, vbi Ioannes Parthenaeus Subisius, Anguillarius, Pluuialtus, Clauaeus, et alij e Pictonum robilitate stabant. certatum ibi acriter, sed iniquiore Protestantium prope inter fluuium et regios interceptorum, qui numero vincebantur, condicione. captus Subizius, qui mox custodum manibus euasit, et Anguillarius; Mesancherius et Brandonerius in ipso pugnae calore confossi sunt. interiacebat agger stagno impositus, quem Protestantes adhuc tuebantur; verum ij Germanorum equitum incumbente
cuneo tandem cedere coacti, solutis ordinibus fusi sunt. quod indigne ferens Condaeus cum CCC equitibus ad suos conuersus, tali eos oratione compellat: En vobis, quod frustra saepius antea optastis, pugnandi copiam necessitas facit. quod a consilio et a ducum sollertia ad communem securitatem desiderari potuit, id abunde quantum in illis fuit, praestitum est. nunc restat, vt loci et temporis angustias, in quas nos belli casus coniecit, et alias, quae occurrunt, difficultates animis ac virtute superemus. iam oppositam aciem ab Andeloto inclinantem vidistis, eam nunca Colinio rursus concussam nos, si animis ac viribus connitamur, Deo propitio euertemus. is est qui exercituum Deus cognominari amat, qui bonam caussam semper tuetur, qui praesenti patrocinio nunquam suos destituit, nosque hodie proteget, si modo in ipso, cuius auspiciis arma pro animarum libertate sumpsimus, fiduciam collocemus. nam heic caussa eius praecipue agitur, quo minus ad ingentem hostium numerum exhorrescere exigua manus debemus, qui mox flatu illius momento dissipabuntur. pugnandi non deliberandi hora instat, neque iam de receptu, nisi post partam victoriam, cogitare licet. quicquid erit, commilitones, si quidem res prospere cadant, quod plane confido, id vt ad Dei gloriam, sin contra, quod auertat ille, vt in meum vnius caput redundet, eum ipsum belli ac victoriarum dispensatorem oro obtestorque. quibus dictis imperterrito vultu signum inferri iubet, tantaque vi impressiooem fecit, vt obuios quosque ordines sulueret. sed iam cum toto exercitu adueniente Andino a maiore numero vndique circumfusus et post acerrimum ac saepius ab ipso restitutum certamen, dum ante alios pugnat, nullumque non solum ducis, sed militis officium, hortando pugnando et ordines circumeundo praetermittit, tandem desertus a suis equo suffosso et supra incumbente oppressus est. ibique Eparchium Tisonem Argentium et Sanianium conspicatus, et quis esset reducta galea professus, eorum se fidei permisit. verum illi cum de vita salua fidem vicissim interposuissent, quominus eam feruare potuerint, in caussa fuit Montesquius Andini stipatorum ductor, qui mox non sine occultis, vt creditur, mandatis aduenit, et cum ipsis colloquentem Condaeum a tergo aggressus scloppeto in ceruicem adacto confecit. hic exitus fuit Ludouici Borbonij Condaei regiae stirpis viri supra natalium splendorem magnitudine animi ac virtute illustrissimi, qui fortitudine, constantia, ingenio, sollertia, rerum vsu, comitate, facundia, liberalitate, quae omnes simul virtutes in illo vno excellebant, paucos aequaleis, neminem sua aetate vel inimicorum confessione supetiorem habuit. huius morte, quam multorum clarorum virorum mortes et aliae clades eodem hoc anno secutae sunt, cum Protestantium vires prorsus concidisse crederentur, Colinij vnius constantia et prudentia rursus praeter omnium opinionem erectae sunt; eoque res deuenere, vt bellum, quod plena victoria finem habiturum putabatur, tandem per pacificationem componi oportuerit. penere eo proelio praeter iam memoratos ex Protestantibus Christophorus Rupichuartius Chandenerius, Iulius Bellomontius Riussius, Besso maior natu, Tabarerius iunior, Baretus, Melereus, et L circiter ex Pictonum nobilitate. praeterea Monteianus, Cantelmus Duglassius et Cornelius Scoti, Augerius Morinerius ductor peditum, qui rari eo die desiderati sunt, nam fere certamen equestre fuit, et pauci pedites, atque adeo sola Pluuialti legio proelio interfuerunt. Robertus Stuartus Scotus, qui Annam Momorantium E. M. proelio Sandionysiano ante biennium occidisse dicebatur, captus et postea pugionum ictibus confossus est. capti Corboso Mongomerij frater, et Guerchius grauiter vulneratus in regiorum potestatem venit. permutatus postea cumCessaco Lanouius; quod Corboso, qui cum eodem permutari petierat, grauiter ferens, desertis Protestantib. se deinceps domi continuit. ex Protestantib. occisi CCCC; ex regiis numerus duplo minor. praecipui ex iis desiderati Monsalesius, Pruneus, Ingrandius, Picus Mirandulanus comes, Moretus comes, Moncanutius, Lignerius is, qui Autricum Carnutum superiore anno defenderat, alij. Colinius et Andelotus cognita Condaei morte cum nullam fugae sistendae et pauoris demendi spem viderent, cum delecta, quae ex certamine superabat, nobilitate ad dextram flectentes diuerso a fugientibus itinere fanum Ioannis eo die venerunt. peditatusa Condaeo, praemissus,
cum res ad necessitatem proelij spectare intellexisset, vt suis praesto esset, itinere conuerso Iarnacum repetebat; quo vbi peruenit, nuncio cladis accepto paene a regiis fugientium tergo inhaerentibus oppressus, tamen satis temporis habuit ad fluuium traiiciendum; quo traiecto pontes mox abrupti sunt, vt eos insequi victor non potuerit. id actum III Eid. Mart., quo die Andinus victor Iarnacum venit, quo et Condaei corpus asellae ad ludibrium impositum illatum est; deinde Benearni principi redditum, qui illud postea Vindocini in maiorum monumento recondi curauit. Andinus tanta victoria iuueniliter exultans, post grateis publice actas etiam de sacello in loco, in quo Condaeus occubuerat, exstruendo impetum cepit, auctore Claudio Sanctio concionatore, qui postea Ebroicensis episeopus suit. verum meliore consilio vsus, et a Carnaualeto persuasus, qui rumorem, quasi ipsius iussu interfectus esset, ea re firmari aiebat, mutauit, nunciumque prosperi proelij quam citissime ad regem fratrem perferendum curauit. is tunc Diuiodurum in Mediomatricibus venerat, vt Aumalio ad auxiliaris Germanici exercitūs auertendum ingressum cum eopiis misso praesentia sua opitularetur. media nocte nuncio accepto e lecto surrexit, et ad maius vrbis templum cum aulico comitatu confestim pergens canticum B. B. Ambrosij et Augustini recitari iussit. inde regio mandatu supplicationes passim per regnum decretae. Post Bassacensem pugnam, qui e clade superfuerunt profugi ad Cognacum sub noctem peruenere, quo et Acierius cum C peditum signis qui proelio non interfuerant, venit, et cum eo Baudineus frater, Blaconus, Cellarius, Mirabellus, alij. ex equitum ductoribus, Mongomerius, et Rupifulcaudius Caldomontius cum aliis aderany. mox Nauarraea virili ingenio femina eo aduolauit, et coram procerum coetu frequenti ac militum corona, orationem firmandis eorum animis habuit, laudata Condaei, qui in defensione tam iustae caussae fortem simul et fidem operam ad mortem vsque nauasset, virtute ac constantia, eiusque exemplo ceteros hortatur, vt constantiam retineant, et ad veritatem ac patriae libertatem tuendam, quae sceleratis inimicorum armis petantur, animos obfirment. nam in Condaeo minime intermortuam esse bonam caussam, neque eo casu viros pios animis spem omnem abiicere debere: Deum suae caussae ita prospexisse, vt comites Condaeo, dnm vixit, dederit, qui ei e viuis sublato mox praesenti ac patabili remedio succederent; Benearni principem, atque adeo ipsius Condaei filium, qui vt paterni nominis, sic etiam virtutis haeres sit, adesse, quos et alios praeterea proceres nunquam bonae caussae defuturos confidat. haec illa apud exercitum et proceres priuatim apud filium multa acuendo iuuenili ingenio prolocuta Rupellam ad subsidia noua paranda redit. postea inter duces deliberatum, quid facto opus esset, atque inprimis, quo loco seponi placeret Principes, sic Henricum Benearni principem, et Henricum demortui Condaei filium, quorum auspiciis postea bellum administratum fuit, appellabant: et multi censebant tutissimum illis perfugium fore Engolismam, situ et arte munitissimam vrbem, et extra oppugnationis metum positam. alij illis manendum Cognaci dicebant, ne si longius abscederent, copiae iam casu Bassacensi consternatae plane animum desponderent, et ex desperatione huc illuc oppido relicto dilabertntur. tandem decretum fuit, vt P. P. Mediolanum Santonum deducerentur, vbi vocatis Colinio et Andeloto in commune consultaretur. interim praecipui ductores Cognaci manerent ad obsidionem sustinendam, si casus ferret, parati. igitur illis Mediolanum profectis, mox superuenere Colignij fratres, ex quorum sententia placuit, vt tandiu ibi colligendis animis et reficiendis viribus subsisterent, dum de successu oppugnationis Engolismae et Cognaci, quo regios ducturos rumor erat, ex euentu constaret. tum obuiam auxiliaribus Germanis proficiscerentur, quibus interim mandaretur, vt in itinere oppidum aliquod Ligeri transmittendo opportunum occuparent, aut vi expugnarent. inde a Coliniis fratribus P. P. Ioannis fanum deducti sunt, quod is locus tutior videretur, Cellario cum valido praesidio imposito, Pilius Mediolani substitit cum copiis suis, donec Pontium proficisci iussus est, substituto in eius locum Blacono, qui vrbem cum sua legione tueretur. Engolismam missus Mongomerius cum XIIII equitum turmis, quae dum ante vrbem diutius morantur, suos
praestolantes, incumbente Brissaco, qui eas insecutus fuerat, fusae, ac plerisque in fossam vrbis praecipitantibus dissipatae sunt. capta II vexilla, et ex ducibus Caldomontius. Andinus interim castra Cognacum versus promouet, tormentis etiam adductis, Martigio et Brissaco post tantam victoriam nihil suae virtuti inuium credentibus. sed Blaconi iussu aperto Septi muro, cum de improuiso obsessi in regios impetum fecissent, C amplius ex illis interfecerunt. in oppido erant VII OIO recentium peditum, qui cladis nuper acceptae nullo, nisi per famam, sensu tangebantur: tandem per crebras eruptiones fatigatis regiis, ex quibus CCC amplius desiderati, ab obsidione discedi placuit. Progresso vlterius Andino, et Protestantibus quasi in arctum compulsis, regij in Pictonibus conscriptis III OIO peditum ducibus Pigallario et Bouileo Andium et Namnetensium praefecto Montacutum Tremollianorum oppidum, quod a Plessio homine auaro et securo tenebatur, corona cingunt, C. Roaldo Landereo instigante, qui capto eo Protestantium audaciam refrenatum iri, et excursiones omnino impediri posse affirmabat. Condiuicino aduecta tormenta, et ad molatrinam, quae Namnetensem portam respicit, fossa promota, biduo ab incepta pulsatione Plessius, ne dedecori suo superesset, febre an ex moerore animi incertum decessit; quo mortuo Brossius cum XL circiter, qui Niortio antea profugerant, et illuc perfugium habuerant, loco praefuit, seque gnauiter initio cum eo hominum, quem penes se habebat, numero defendit, aliquoties eruptione cum damno regiorum facta. eodem tempore Landereus Tifaugium ducit, quod est Vicedomini Carnutum oppidum, olim populosum, nunc infrequens, sed arce superimposita firmum, quae inde Sura amne, inde stagno subiecto clauditur, ab aliis partibus saxo praerupto fere inaccessa, ad haec muro et turre ingeniose constructa contra hostileis impetus tuta. loco praeerat Moterius Casalius iunior cum XL defensoribus; sed exorta inter eum et Griphonem arcis procuratorem dissensione, cum neque stipendia procederent, et commeatui minime prospiceretur, sensim milites alij alio dilapsi. itaque Priolus eo a Vicedomino missus, cum milite et re omni necessaria destitueretur, deditionem facere coactus est, falso persuasus a Landereo Montacutum, quod III abhinc leucis distat, iam deditum esse. loco impositus Guionerius, qui mox arcem omnem incendio, ne Protestantibus vsui esset, deformauit. haut multo post Cressonerius Forestam ad Suram arcem firmam vi cepit, non sine suorum iactura, in obsidione amisso Moterio. Landereus Montacutum reuersus, cum nihil pulsatione profectum hactenus per absentiam suam videret, tormenta alio transferendi auctor fuit stagnum versus; vbi cum ingens ruina edita esset, et quae ab obsessis defendi non posset, monitis tintinnabuli pulsu praesidiariis vt se in arcem reciperent, oppidum mox Pigallario patuit, quo a furente milite direpto, mox iussi, qui arcem tenebant, se dedere, Bassacensis cladis terrore intentato, quo fiebat, vt auxilij omni spe destituerentur. itaque vrgente inutili turba, quae assiduis lamentis, ploratibus et eiulatibus defensores fatigabat, tandem aequis condicionibus vitam, libertatem et res saluas pactus Brossius locum deserit. spoliati tamen plerique et retenti quidam, qui nisi pretio redemptionis exsoluto libertatem recuperare non potuerunt. post irritam Cognaci obsidionem, Andinus, cum ad Ioannis Engeriaci fanum progressus cuncta loca vastasset, Engolismam versus retro iter flectit, cuius intercipiendae spes illi iniecta erat a tribunis quibusdam qui intus erant; sed cum de re suboluisset Colinio, ex eius sententia G. Mongomerius paullo ante in vrbem missus fuerat, et Sanmemmius, qui vrbi praeerat, et Monbrunij et Mirabelli legiones secum habebat diruto Septi muro, vt libere noctu per pomerium discurri posset, obuiam clandestinis consiliis itum est. itaque Andinus re desperata inde discedit prid. Eid. April. et capta in itinere Albaterra arce munitissima post aliquot dierum pulsationem in Petrocorios transit, misso Brissaco, qui Mucidanum Granmontanorum oppidum, diu ante a Blasio Monlucio et Franc. Scarsio obsessum, in potestatem redigeret, praesidiarij cum iam diu oppidum tenuissent, postremo eo incenso in arcem confugiunt, in qua post violentam pulsationem et factam ruinam aliquot impetus magna animi praesentia sustinuerunt, occiso etiam Pompadoreo ex primaria
Lemouicum nobilitate, cuius desiderium impatienter ferens Brissacus, cum ipse ruinam inspicere, et fossam oculis metiri statuisset, parma et galea tectus vltra vallum progreditur, et dum incogitantius os retegit scloppeti ictu in capite accepto exanimatur, magno suorum desiderio, qui iuuenem illustri patre natum et vix XXVI annum egressum, iamque in illa aetate ad maximos honores ac dignitates pleno gradu properantem morte praematura interceptum lugebant. certe arce postmodum a praefecto vitam et res saluas suis pacto dedita, recens occisi dolor fecit, vt fides praesidiariis minime seruata fuerit. nam ipsi cum primum oppidi conspectum amiserunt, continuo ad vnum omnes a furente milite trucidati sunt. in ea obsidione desiderati et Baptista Carnasecus, et Ludouicus Alamannus Florentini. id incidit in tempus, quo Nauarrus summum se foederati Protestantium exercitūs ducem professus est, adactis in fidem sacramento proceribus. Andelotus post lustratas exercitus profligati reliquias, in quo IIII OIO equitum recensita sunt, respirandi spatio ad hunc vsque diem sumpto, cum delectis copiis in Pictonas descendit, vt pecuniam ad vsus necessarios vndique, et maxime ex sacro patrimonio pararet, ac res Protestantium paullum labefactatas iis locis instauraret. is igitur cum Mirambello et Casa ex illustri Pontiorum familia fratribus, Francisco Angenneo, II equitum alis, Sanmegrinij, Lamussonis, et Montamarij legionibus Kal. Maij Landereum frustra intercipere conatus Montacutum vsque fugientem insecutus est, quod facile deditum non perinde tam strenuo defensore recipi potuit. Clissonium etiam frustra tentatum Odeti Auaugurij, qui ex Britanniae nostrae principibus ortus cum II signis illud regis mandatu tuebatur, ad Suram, qui haut hinc longe in Ligerim influit, situm. inde ostentatis tantum per prouinciam viribus, Andelotus Mediolanum Santonum reuertitur, vbi febre ardenti ac pestilenti correptus, quales fere eo tempore passim grassabantur, incertum an ex veneno, vltimum diem clausit VI Kal. Iun. vir prudentia, aequitate, ac rei militaris scientia inter Gallos praecipuus, et cuius morte, vt nuper Condaei, summopere labefactatas Protestantium vireis cum cuncti merito existimarent, tamen Colinij, in quem totum belli onus recumbebat, virtute restituta res est, qui nec primarij principis, nec coniunctissimi fratris amissione animo fractus, se summae rerum sustinendae, cuius partem antea tantum attingere putabatur, vel inimicorum iudicio parem ostendit. Andelotus Claudiam Riusiam in vxorem duxerat, Lauallensis et Riusiae domūs, quae duae sunt in Armorica amplissimae et opulentisssimae familiae, heredem, vnde Lauallensis comes, qui hodie est, genus ducit, qui relicto auito nomine gentile et adoptiuum illustrissimae familiae assumpsit. post summi viri mortem Iacobus Bucardus vir et pace et bello clarus, qui rei tormentariae praepositus erat, in eadem vrbe decessit, post cuius mortem praefectura tormentorum Ioanni Hangesto Iuoeo genero demandata est, cum eius frater Franciscus Ienlius paullo ante Argentinae obiisset, ex animi, vti iactabatur, moerore, quod Ludouicum Lanoium Moruillerium in copiarum Gallicarum, quae auxiliaribus Germanis se adiunxerant, summa praefectura sibi praelatum doleret. is cum nullos ex Isabella Vrsina liberos reliquisset, fratrem bonorum et titduli primarij nobilissimae familiae heredem reliquit; itaque eum deinceps Ienlium appellabimus. summa peditatūs praefectura, qua Henricus Andelotum olim ob merita sua donauerat, Iacobo Crussolio Acierio pro tempore a P. P. attributa est; quam contra rex Brissaco nuper extincto destinatam Philippo Strozzio proxima cognatione cum regina parente coniuncto, et Petri summi bello dacis F. attribuit, adiuncta etiam peditatūs Sub Alpini, quam Brissacus peculiari titulo obtinebat, praefectura. tunc allatum est de Oscellorum arce, cui Ioannes Gaius cum XX praesidiariis praeerat ad radices Coctiarum Alpium munitissima paullo supra Susionem a Protestantibus Aprili mense intercepta, duce Columbello Gratianopolitano homine strenuo. is cum delecta manu summo mane locum incustoditum, quem vi aperta vix legitimus exercitus longo tempore expugnasset, in potestatem nullo negotio redegit, trucidatis praesidiariis. sed quam feliciter rem confecit, tam solute ac licenter
postea se gessit, in templis expilandis ac imaginibus confringendis, quam de loco muniendo et comeatu firmando magis sollicitus. itaque cum ad rei casum magnus viciniae toti pauor iniectus esset, Russellus et Caseta qui Brigantionem arcem haut hinc longe munitissimam tenebant, conscripto statim milite locum corona cingunt, occupato subiecto oppidulo, quod Duria alluitur. nec solum ex regia ditione, sed etiam Sabaudiae ducis fit hominum ingens ad eam concursus, cuius is exitus fuit, vt cum vis frustra saepius facta fuisset, tandem obsessi ab hoste securi penuria extrema comeatūs post mensem exactum laborare ceperint; cumque sub id tempus Fremigius ordinum ductor a Protestantium religione non alienus, ob idque de industria delectus a Ludouico Birago Ludouici Gonzagae Niuernij ducis legato missus esset, qui cum Columbello de deditionis condicionibus ageret, iam luctante cum fame milite auditus est, et scriptis legibus, quibus vitam et res saluas sini ac suis Columbellus paciscebatur, arx dedita est. fides seruata Columbello, non etiam caeteris, qui statim egressi ad vnum omnes trucidati sunt; ille captus et post dimissus Geneuam perfugium habuit. mox et missus Pilius cum II OIO peditum, qui Medulensem insulam per litus Santonicum inter Burdigalam et Rupellam porrectam occuparet, quod ille impigre fecit, magna praeda abacta, inde Burgum ad Duranium ducit, magni momenti ad comeatūs subuectionem oppidum, quod praemissis Sora rei maritimae apprime perito et Roboreo, qui Neustria ob religionem pulsi nuper Anglia Rupellam venerant, intercipere conatus cum frustra fuisset, quippe loco summissis in tempore a B. Monlucio subsidiis egregie defenso, a P. P. reuocatus obsidionem soluit, amisso Dominico Prouana Valfenerio magnae virtutis tribuno, qui eruptione a praesidiariis facta, cum propria insignia non gestaret inter certandum a suis per errorem interfectus est. Interea Volfangus Baioarus Bipontini dux per Geruasium Barberium Francurium a Condaeo ropatus cum exercitum conscripsisset, ei a Friderico VIIviro gentili suo cum summo imperio dux destinatus est, vt in Gallia laborantibus foederatis praesto esset; cumque prouideret fore vt in varias non solum apud regem sed et apud externos principes reprehensiones ob id incurreret, ab Aumalio, qui vt transitum eius impediret, missus fuerat, per literas interpellatus, non ad ipsum, sed ad rergem XI Kal. Mart. prolixum scriptum dedit, et excusata conscripti excrcitūs necessitate, nimirum, vt fineis suos superioribus annis militaribus copiis per eos transeuntibus populatos ac direptos tueretur, Nauarraeum ac Condaeum et qui eandem cum ipsis religionem in Gallia profitentur, apud se de iniuriis grauissimis conquestos dicit, quod bonis fortunisque, et quod minus tolerabile sit, in conscientiarum libertate contra edicti nuper promulgati fidem afflictentur, introductis in regnum in ipsorum perniciem peregrinis copiis, et in iis angustiis opem suam flagitasse, quod eis in tam iusta caussa nec oportuerit, nec debuerit denegare, quippe cum pro regni quiete ac salute propria non ad turbandam Galliam neque contra regem, sed aduersus publicae pacis hosteis arma sumpserint: nam constare sibi de ipsorum caussae bonitate et aequitate, et quae contra illos passim iactentur, meras calumnias esse: ac meminisse eadem de ipsis superiore bello apud Io. Casimirum sobrinum suum ab aduersariis praeter veritatem conficta, quorum vanitas ex edicto mox condito apparuerit, quo rex cuncta ab illis facta ac susecpta tanquam recte ac suo iussu in regni bonum facta approbat: itaque testari se tam pro tenuissimis quibusque eandem secum religionem colentibus, quam pro Nauarreo et Condaeo, sicuti ex caritatis Christianae officio teneatur, cum exercitu auxiliari regnum ingredi, fide obligata, si quidem illi aliud quam religionis et conscientiarum libertatis tuendae propositum habere com periatur, se protinus iis relictis in regis, cui in omnibus rebus bene velit et vero inseruire paratus sit, castra transiturum; iamque se discedere paratum, dum modo Protestantibus in Gallia conscientiarum plena libertas permittatur, cum libera dignitatum ac facultatum possessione, et ipsis eo nomine idonee caueatur. quod si fiat. vt ostendat, non priuatae vtilitatis caussa in Galliam venisse, se snmptus in hanc militiam factos, quamuis C aureorum OIO exsuperent, liberaliter condonare. quae rationes, si minus audiantur, ex hoc scripto intellecturos omneis se abunde
officio defunctum, et incommodorum, quae inde in regnum importari necesse sit, culpam minime in se ac suos deriuari debere. iis literis a Bipontino ad regem datis cum eas in Gallicam linguam factiosi quidam transferrent, multa infercerunt aspera et peracerba et offensionis in regem regisque fratrem plena de caede Condaei, quae prudentissimus princeps et in ponderandis verbis accuratissimus, postea tanquam supposititia et ab ingenio suo vrbanitate ac cultu, quo regem prosequebatur, prorsus a liena per suos refutauit. postridie quam scriptum dedit, cum pars copiarum Rhenum transmississet, ipse Tabernis montanis ditionis suae opido discedit, et prid. Kal. Mart. Hochefeldum in praefectura Haganoensi situm pagum peruenit, quem locum pro diribitorio equitum delerat, in eoque vsque ad Eid. eiusdem mensis substitit. ibi lustrato exercitu et in fidem adacto, censiti sunt, vt ex codicillis militaribus constitit, VII OIO IO XCVI equites, non putatis equis currulibus, praecipui duces Franciscus Harrocurius, Gillius Sonnebergus, Vilelmus Hedecus, balthasar Dierbachius, Reinhardus Cracouius, Ioannes Buechus, Ioannes Dersius, Henricus Steinius, Ludolfus Heinbrukius, qui nomine Iusti comitis Sconburgij CCL XXIX ducebat, Carolus Mansfeldius, et Theodoricus Schonbergius: peditum egregie instructorum sub XXVI signis VI OIO, ducibus Quirino Gangolfo Bipontini vicario, Io Iacobo Granuillario, qui Belgicis bellis contra nos Philippo operam addixerat. praefectura castrorum demandata Meinardo Sconbergio. Bipontinus, qui vniuersis praeerat, Volradum Mansfeldum Caroli fratrem Iegatum dixerat. his se adiunxere ex Gallis et Belgis Vilelmus Nassauuius Arausiensis princeps, et Ludouicus ac Henricus fratres, et aliquot turmae equestres. ij, quos dixi, Moruillerius, Ioannes Hangestus Ienlius, Antonius Claromontius Renelij marchio, Claudius Antonius Viennensis Clarouantius, Assonuilleus, Duillius, Arturus Valdraeus Moius, Sternaeus, Fequierius, Bricomotius, Autricurius, Lantius, alij, qui ad IO C equites efficiebant, quibus praeerat Moruillerius; IO CCC item scloppetarij, quos Bricomotius iunior ducebat. ij cum per Alsatiam iter facerent, Argentinensis episcopus, qui vereretur ne Condaeanorum male nuper acceptorum memoria sibi fraudi esset, obuia beneuolentia et comeatu copioso Bipontinum excepit. Aumalius viribus inferior, quam vt Bipontinum ingressu regni prohibere posset, per Sequanos et inde Cistertium vsque Germanos, qui iuxta Monstrolium Araris fluuium transmiserant, insecutus est. ad Gillicum haut longe a Cistertio acriter certatum, et aequato fere vtrinque damno: nam CC hinc inde cecidere. ad VIII Kal. April. Belnaeum tendunt, vbi biduum morati, dum carri et cetera impedimenta aduenirent, Vezelias castra promouent. heic Aumalius re desperata ab insequendis Germanis destitit, et per Autissio dorensem agrum ad Ligerim deflectit, vt eos transitu prohiberet, ibique cum Andino, quem cum toto exercitu illuc venire intellexerat, se coniunret. is ante Genabum venerat, et secum praeter Gallicas copias Germanorum auxiliarium equitum V OIO habebat, quorum primarij duces erant Philibertus Marchio Badensis, duo Dietzij nati ex illustrissima Hessorum principum familia, Vestemburgius, Leiningius Rhecomites et Bassompetra. Bipontinus vado indicato iuxta Pullium in agro Niuernensi ab A. Marrafino Guerchio Colinij vexillifero, qui nuper in proelio Bassacensi captus et postea abAndino domum remissus fuerat, cum partem copiarum Ligerim transmisisset, de Charitaeo in potestatem redigendo cogitare cepit, loco opportuno ad copias, cum opus esset, citra periculum vltro citroque traiiciendas. oppidum est in citeriori Ligeris ripa loco plano situm, forma fere quadrata, vndique muro debili et raris turribus cinctum, qui defectus profunda ac lata fossa supplentur, quae tamen ab ea parte, qua amnem respicit, affurgit, et cum planicie subiecta confunditur: oppido pons lapideus ingentis operis, et trans pontem suburbium subest hortis et viridiariis omni fructiferarum arborum genere consitis peramenum. ab ea parte admotae III colubrinae, et a Moio ad turreis angulareis et oppositum murum directa verberatio, quae praesidiarios ab intermedij muri defensione arceret. tum alia ad turrem Niuernensem a Bipontino cis flumen directa pulsatio, quae et murum ad portam vsque S. Petri porrectum quassaret. facta ruina, is qui loco praeerat territus
praetextu auxilij ab Andino petendi, re vera, vt se periculo subduceret, iuxta pudendo ac pernicioso consilio clam noctu aufugit, eiusque discessu turbati oppidani mox vrgente hoste colloquium poscunt, acciditque vt dum colloquuntur vtrinque delegati, quidam ex oppidanis, qui Protestantibus fauebant, signo dato funem demiserint, per quem hostes enixi alius post alium tandem oppidum trepidum occupauerunt XII Kal. Iun. sed Gallorum ducum auctoritate effectum est, vt miles noster a direptione abstineret, et oppidum Germanis loco menstrui stipendij; quod promissum sibi et non repraesentatum querebantur, in praedam concederetur. desideratus in ea obsidione Passus Fequierius dux bello impiger, et locorum expugnandorum apprime gnarus; Duillius Francisci Despaei equitum tribuni gener illustri loco in Lotaringia natus ex morbo in castris eodem tempore obiit. capto oppido Guerchius cum II peditum signis et aliquot equitibus imponitur. inde duces relictis mortariis et colubrinis, et instructis ceteris machinis se in viam dant. iam ante regina Ratiastum Lemouicum ad filium Borbonio et Lotaringo Cardinalibus comitata veecrat; cumque simul ad Oblincam in Biturigibus processissent, consultatum fuit inter duces coram ipsa, quid in aduentu Bipontini facto opus videretur; et pensitatis hostium consiliis sic iudicabant omnes, eo pertinere Bipontini in Aquitaniam profectionem, vt coniunctis cum Nauarraeo viribus res iis prouinciis suas hoc bello multum amplificatas firmarent, quod Nauarraeam inaxime vrgere existimabant, vt in Benearni possessionem, qua paene spoliata erat, militari manu restitueretur, aut ipsi mox vnitis viribus Aquitania relicta et praesidiis firmata Ligerim ad Charitaeum rursus transmitterent, et inde per Burgundiam itinere facto nouas copias, quas ductore Ioanne Casimiro duce expectare dicebantur, acciperent, et cum iis aut proelij aleam tentarent, aut si regij detrectarent, Lutetiam vsque pergerent, eoque regem adigerent, vt foedam pacem iniquis condicionibus offerre cogeretur. quibus consiliis turbandis optimum visum est, vti rex vndique copias quam maximas posset, in vnum cogeret, et auxiliareis ex Italia missis nunciis accelerare iuberet, et cum iis instando et assequendo non solum vrbibus et oppidis, sed vicis ac pagis infestis hostem continuo fatigaret, eademque belli ratione vteretur, qua nuper Albanus Arausiensem cum auxiliari Germanorum exercitu per Belgium incedentem tota prouincia citra vniuersum certamen pepulisset. vnum regios male habebat quod vererentur, ne hostili exercitu Lutetiam versus procedente Colinius in Aquitania remaneret, et Anglis foederatis viam ad inuadendas illas a tergo relictas prouincias aperiret: ideoque rem proelio, si se occasio in manus daret, committendam plerique sua debant, cunctationem regi perniciosam rati. sed contra alij disserebant, et periculum impendere, si pugna decerneretur, multis rationibus ostendebant; quid enim fore, si Germani, qui regi militent, contra Germanos certare detrectent? quid si ipsi, qui a Protestantium partibus stant, spectatores sedere, quam manus conserere malint? nam confligentibus Gallis, in vtram partem victoria inclinabit, eum certamine cruento debilitatum, quamuis victorem, Germanorum praedam fore. itaque prior sententia obtinuit, vt citra periculum hostis crebris assultibus peteretur; et si fieri posset, Bipontinus, ne se cum foederatis coniungeret, impediretur eoque consilio Andinus transitu Vigennae prohibendo iuxta Ratiastum Lemouicum praesidiarios imposuerat, quibus a Moio et Autricurio, qui advadum explorandum praemissi fuerant, obtruncatis, facilis Bipontino aditus ad socios patuit; nam Colinius cum suis statim post nuncium de Charitaei expugnatione acceptum iam se in viam dederat, vt optime merito de se principi obuiam honorifice procederet, et vireis sociaret. is Lanouio ad res Aquitaniae componendas relicto, dum pet Engolismensem agrum et Petrocorios iter faceret, Rupifulcaudium Caldomontium cum delecta peditum manu praemiserat, qui Nantronium Nauarreae oppidum, quod ab XXC militibus tenebatur, in potestatem redigeret. loco vi capto, id actum VII Eid. Iun. et trucidatis praesidiariis iter susceptum persequuntur, ablegato inde Mongomerio comite, qui Vicecomitum inter se dissidentium exercitui cum summo imperio praeesset, et B. Monlucij ac Ioannis Lomanij Terridae magnos progressus in Benearni pago facientis conatibus resisteret. dum in eo sunt,
et de securo Vigennae transitu allatum esset, magna Germanorum laetitia in castris fuit, quae summi ducis morbo, et eius mox secuta morte valde turbauit. Bipontinus corpore grauis cum diu ante quartana laborasset, ex itineris fatigatione grauius aegrotare cepit, tandem Nessunij III a Ratiasto leucis inter Ludouici Nassouij comitis manus exspirauit III Eid. Iun. annos XLIII tantum natus, cum prius suos ad bellum pro communi caussa et idem sentientium principum ac sociorum libertate susceptum fortiter persequendum hortatus esset, et Volradum Mansfeldium, qui ei legatus erat, summum armorum ducem dixisset. corpus exenteratum Engolismam honorifice perlatum, et postea in patriam relatum et in maiorum tumulo conditum fuit. quatriduo post ambo exercitus conuenere, maiore admiratione an gaudio, incertum, reputantibus vtrisque quantis periculis expositi et Germani praecipue, qui a Rheni finibus hoste insequente per infesta semper loca incedentes in Galliam ingressi transmissis tot fluuiis ad intima vsque Aquitaniae incolumes peruenissent. post gratias a Nauarraeo et Condaeo actas foedus renouatum cusa aurea moneta, in cuius antica parte Nauarraeae et Henrici filij expressa effigies erat cum elogio, in postica, PAX CERTA. VICTORIA INTEGRA. MORS HONESTA. quae tamen belli exitus minime comprobauit. inde VII Kal. Iun. rursus Vigennam ad Aessum Scarsiorum oppidum iuncti simul transmittunt. eo Locus cum nonnullis scloppetariis mitsus cum Roboreo, qui Andinos transitum impedituros summoueret. et Andini primum acri pugna conserta Protestanteis pepulerunt; sed mox illi receptis animis certamen restituunt, et regios occisis amplius ex iis C in fugam vertunt. nonnullorum ibi dierum statiua habita, reficiendis ex longi itineris fatigatione Germanis. inde ad Aredij fanum in Lemouicibus Protestantes processerunt, persolutoque Germanis menstruo stipendio exercitus lustratur. Andinus vero ad Rupembellam dimidio abhinc milliari castra posuit IX Kal. Vtil., vbi cum tot animae diu consistere ob sterilitatem loci commode non possent, erant quippe in Andini castris bellatorum XXX OIO, in Protestantium XXV, tandem ad comeatum parandum laxius hospitia regij deligere coacti sunt. paullo ante auxiliares copiae a Pio V missae in Andini castra ad Ioannis fanum venerant: in iis erant IIII OIO peditum, IO CCC equites, quibus cum summo imperio praeerat S. Sfortia comws Sanflorius, ob singularem rei militaris peritiam tanto muneri par a Pontifice nihil gratiae dante delectus; OIO item pedites duce Fabiano Montano Balduini Iulij III fratris F., et CC equites ducibus Francisco Somma Cremonensi et Alberto Pio a Cosmo Florentinorum duce Pontifice auctore conducti. huic militiae nomen dederat Bernardus Corbinellus Iacobi illius non minus ingenij elegantia, quam rara eruditione praediti, quem nos Lutetiae vidimus ac dileximus, frater, homo strenuus, qui quod coniurationi, cum Pandolso Puccio initae participasse diceretur, per Aurelium Sanctium grassatorem Molinij in Boiis ante triennium insidiis petitus fuerat. verum Sanctius comprehensus et rem confessus capite luerat. tunc vero per Leonellum comitem ab Oddis Perusinum et Constantinum quendam, dum ad Sanfloriani castra simul proficiscerentur, in via Lugdunensi iuxta Palissam cum Francisco Iacomino Florentino interfectus est. ipsi vero Bernardo caputa percussoribus abscissum quod sacco inclusum repetito mox per Lugdunum itinere per dispositos equos in Italiam properantes Florentiam secum asportauerunt. interea Itali, qui ad Andini castra venerant, vt virtutem suam nostris approbarent, crebris velitationibus cum Protestantibus confligebant. erant Andini castra loco plano posita, sed molli cliuo in valleis desinenti vndique fossa et vallo munita, nisi ab ea parte, quae Aredij fanum respicit; qua et profundior vallis suberat, quae rursus in collem assurgebat, in quo regiae machinae dispositae erant ab Heluetiis defensae. ad collis radices riuulus et scatebrae fluebant, quarum aquae stagnum colli subiectum efficiebant: trans aggerem stagno imminentem Andinus stationem firmam imposuerat, II legionibus ad id destinatis, quibus praeerant Barta et Goas adhuc recenti Brissaci peditatūs vniuersi praefecti morte atrati, qui si quid inopinati accideret, ad sepimenta et castaneta vicina receptum habebant, collocato a tergo equitatu, et delecto peditatu, qui laborantibus ad omneis casus praesto esset. quo
cognito Colinius, qui Andini semper vlterius progredientis conatibus praeuertere famae et securitatis suae interesse existimabat, eo quam primum ducit cum toto exercitu. ipse primum cornu ducebat, in quo erant Ioannes Parthenaeus Subizius, Odetus Lafinius Bellouasius, Franciscus Bricomotius, Loeus, Telignius, et cum delecta Germanorum manu Ludouicus Nassouius. aciem ducebat Franciscus Rupifulcaudius, in qua Nauarraeus et Condaeus erant, Arausiensis princeps, Henricus Nassouius ipsius frater, et Volradus Mansfeldius. latera cingebant, inde dextrum Baudineus et Pillius cum suis legionibus, inde sinistrum Roboreus et Pouillius, quos destinatae ad id equitum turmae sequebantur. Germani pedites aciem tegebant, et machinas bellicas secum trahebant. tam vicinis castris tanta securitas regios incesserat, vt non, nisi ex captiuo paullo ante dimisso, dum redit, de hostis, quamuis cum toto exercitu incedentis, aduentu, antequam propinquaret, cognitum sit. tum ad arma tumultuario, vt in subitis fit, conclamatum, et sepimentis emissi scloppetarij, qui stationes in aggere positas sustinerent. pugnae initium a Pilio factum, et Piliani primum ante alios progressi a conglobatis regiis pelluntur; sed mox illi superuenientibus sociis intra sepimenta contrahuntur, ex quibus per clatros et inter castaneta tecti in Protestanteis non sine damno eiaculabantur. ita aliquandiu certatum, donec numero victi regij, nam interea totus hostilis exercitus aduenerat, de receptu ad suos sed serius cogitare ceperunt. dum in eo sunt, et vix a ducibus vicinis auxilij spem certam facientibus retinentur, superuenit cum CCC circiter delectis ac praecipuis tribunis et centurionibus Philippus ipse Strozzius, nuper Gallici peditatūs praefectura donatus, Petri famosi illius ducis F., qui et paterna et sua vittute fretus, ad haec aemulatione Brissaci nuper mortui, quem erebro in colloquiis milites requirere non sine aliquo animi morsu sentiebat, incitatus singulos appellando et ipse ante alios pugnando peruicit. vt certamen iam intermissum restitueretur, effecitque eo die specimine fortitudinis suae edito, vt miles Brissaci desiderium in posterum patientius ferret. igitur Strozzij patientia firmati milites cum impetum in Pilianos fecissent, pulsi illi rursus et solutis ordinibus a superueniente Somma Cremonensi cum ala equitum obtriti, pugnam ambiguam reliquerunt. Pilius ipse a suis desertus mortis periculum adiit, ab exiguo numero circonuentus; quod conspicatus Colinius, recenteis immittit, qui fessis et iam fugientibus succederent, et cum huc vsque a fronte tantum pugnatum esser, circumire vicum, et per latera in sepimenta vim facere iubet. missus ad id Ramerius strenuus ordinum ductor, et mox Roboreus et Pouillius, qui per stagni ripam circunducto milite per latus et a tergo regios inuaserunt. tum vero mutata rerum facies, et Strozziani vndi que circonuenti cum vim hostium sustinere non possent, post obstinatum certamen incumbente hostili equitatu ducib. Ioach. Vassorio Cogneo et Francisco Angenneo Corileo fusi ac omnino dissipati sunt. Sanlupius Strozzij legatus, et Rupilaureus summa virtute duces interficiuntur; ipse Strozzius cum nullum ducis integris adhuc ordinibus, et solutis iis militis munus praetermisisset, vix Protestantium, qui ira magis quam spe praedae inflammati paucis eo die pepercere, rabiem euasit; tandem captus, et postquam agnitus est, ad Colinium perducitur. ex regiis desiderati amplius CCCC, et in iis L circiter tribuni seu centuriones: ex Protestantibus circiter L et in iis Trememundus et Fontanus ordinum ductores. ne equitatus hostilis vlterius in fugienteis inueheretur, imbre continuo ac molesto prohibitus est, scloppetis madore corruptis, et peditatu certamine ac pluuia fatigato: quo factum, vt dispersi regij nemine insequente se ad suos recipere potuerint. postridie, vt pridiani certaminis successum eleuaret, Nemorosij dux cum leui armatura et CCCC Italis in castra hostium vim facere tentauit, quos ob loci incommoditatem et penuriam comeatūs discessuros putabat. verum cum eos in armis offendisset, frustra fuit, et cum damno repulsus est. haec acta XVI et XVII Kal. Iul. eo tempore iam collectis omnibus copiis, vt suae caussae innocentiam regi magis approbarent, libellum supplicem ad eum mittendum decernunt, quo repetita superiorum bellorum memoria et reiecta eorum in Guisianos et ceteros publicae quietis hosteis culpa, arma se pro
conscientiarum libertate vita ac fortunis, quas ab illis peti aiebant, coactos sumpsisse testabantur, petebantque a regia clementia, vt liceret Protestantibus per vniuersum regnum cum bona eius gratia libere conuenire, vitam bona ac dignitates secure possidere, eoque nomine sibi idonee caueretur; quod si fieret, se protinus ab armis discessuros ostendebant. perferendo ad regem libello destinatus erat Lestrangius, qui cum comeatum ab Andino ad id peteret, ille ad regem se perscripturum respondit. cum vero rex Andini arbitrio, si id e re sua fore iudicaret, rem permisisset, ille rursus protelationibus petitiones foederatorum diu elusit; quo factum est, vt ex Colinij consilio libelli exemplum ad Franciscum Momorantium E. T., qui in aula erat, virum antiqui moris et tranquillitatis publicae apprime studiosum, sed ob proximitatem cum Condaeo et Coliniis suspectum, mitteretur. is continuo ad Colinium rescribit, datis Aureliano XIII Kal. VItil. literis, quibus significabat nullum libellum aut condiciones a Protestantibus regem accepturum, priusquam in gratiam cum ipsis rediisset, iique vicissim ad officium et obsequium rediissent. quibus literis acceptis Colinius sexto post die rursus alias ad Momorantium Monstrolio Bonino dat, et quando nullae rationes admittantur, principum ac sociorum nomine protestatur de iniuria, quae sibi a publicae tranquillitatis hostibus fiat, Deumque testem, et Christianos omneis principes appellat, inuidiamque calamitatum inde obuenturam a se deprecatur, et socios curaturos dicit, vt publicae et priuatae rei idoneis remediis in posterum diligentius prospiciatur. interea deliberatione inter belli duces in Andini castris habita placuit ad reficiendum militem, vt copiae per praesidia ad aliquod tempus distribuerentur, dum nobilitas domum ad vireis colligendas et pecuniam parandam profecta alacrior inde in castra reuerteretur. condicta omnibus dies ad XVIII Kal. VIIbr. qua cuncti ad signa conuenirent. Protestantes contra, siuc quod receptus non ita commodos haberent, siuc vt otio tumultuanteis Germanos labore bellico fatigatos in officio continerent, et regiis cessantibus fortunae beneficio vterentur, in Petrocorios transgressi V Kal. VItil. Tiuerim veniunt, et Brantomium coenobio nobile oppidum deditione capiunt. tum Petrocoriorum episcopi arcem et alteram Capellam dictam vi expugnant, CC circiter militibus seu rusticis in ea occisis. ineunte dein Vtili transmissa ad Confluentiam Vigenna Chabannaeum Vicedomini Carnutum oppidum ducunt, quod Planciusa B. Monlucio cum peditum signo impositus tenebat. is spe proximi auxilija Monlucio impletus deditionem facere iubentibus foederatis recusauit. itaque admota tormenta, quorum displosione turre maiore deiecta, ipse qui arci spaciosae defendendae parem numerum bellatorum non haberet, in partem magis debilem ignem iniicit, qui vento glomeratus Protestantibus impetum facientibus cum fumum in oculos defensorum torqueret, illi et numero et aduerso vento victi postremo expugnati sunt. capta arx occisis fere praesidiariis. Plancius ingenti promisso pretio, ac praeterea Petrum Viretum Benearni a Monlucio captum libertati se restituturum pactus, se redemit. sub id tempus Ludouicus Lanoius Moruillerius, qui in equitatus Gallici praefectura Ienlio praelatus fuerat, ex morbo Engolismae decessit. mox et Genesij fanum a Moio pacto receptum, quod XOIO librarum se a direptione redemit. Andinus relicta Vesuna Petrocoriorum per Lemouices facto itinere cum Lochias in Turonibus venisset, militem, vti decreuerat, dimittit, iussis cunctis ad Kal. VIIIbr. ad signa conuenire, prorogato ad reficiendas vireis tempore. dum haec in Lemouicibus ac Petrocoriis agerentur, Vidus Dallonius Ludae comes in Pictonibus non cessabat, qui cum VOIO peditum, quorum IIII signa sub Onuxio militabant, IIII tormentis muralibus, et aliquot colubrinis, receptis in itinere Ceruesio et Magneo Sangelasij arcibus, et occisis seu fluuio mersis contra pacta, vt iactabatur praesidiariis, ad Niortium castra metatus est XII Kal. Vtil. cum eo erant Landereus, Grangius Marronerius, et primarij e Pictonum nobilitate. iussus et Pigallarius Andium praefectus cum, viribus quas penes se habebat, Dallonio praesto esse. cuius rei certior factus Lanouius, Pluuialtum cum VI peditum signis, ala equitum sua, et aliquot scloppetariis equitibus, vt obsessis suppetias
ferret, mittit. is cum ad Frontenaeum Rohanorum oppidum suis diem condixisset, cognito Dallonium viam insidere, dispositis ad Fortium, qua transeundum erat, copiis, Bosio praemisso paullum a via deflexit, et incolumis Frontenaeum peruenit, vbi relictis impedimentis, quo expeditior esset, ad iter se accingit, eo ordine, vt ipse in fronte cum XII cataphractis equitibus staret, peditatus subsequeretur, cuius lutera hosti obiecta scloppetarij equites tegebant, loricati equites vltimum agmen clauderent. ita conferto agmine incedens hostem fefellit, maiorem vero numerum credentem, donec iam propior cum primum turreis binas maioris vrbis templi conspicatus, Haec sunt vexilia, inquit, in quae vos intueri, quae sequi, et ad quae tendere hodie oportet; huc animis, huc manibus pedibusque nobis enitendum est, omnique ope laborandum, vt potius lucis, quam eorum conspectum amittamus. sane quando non gloria aut decoris cupiditate incitaremur, nos periculum sociorum admonere debuit, ne iis in tali occasione deessemus, quos non belli solum euentibus expositos, quod viri strenui facile contemnunt, sed inimicorum odiis et vltioni priuatae obiectos, quae fortissimus quisque exhorrescit, deserere iuxta flagitiosum et impium est. bonis ergo auibus, commilitones, pergamus aut pulcre morituri, aut certam perniciem a sociis auersuri. quibus dictis suos instruit, et Rupium Luparium ad laeuam constituit, ipse dextrum latus regendum sumit, relicto Stagnio legato iu extremo agmine. cumque VII equitum turmae in eos ex vico vicino incubuissent, Pluuialtus, qui non tam certandi quam ad vrbem penetrandi consilium ceperat, leui pugna conserta semper iter persequens tandem in vrbem cum maiore suorum parte peruenit; sed peditatu tardius insequente amissum vnum signum, et C circiter interfecti, reliqui per vineas sparsi saluti, qua poterant, consuluere. eodem die pulsata porta ponti imposita et turres vicinae II tormentis; praefectus vrbis ictu scloppeti sauciatus cum aliquot oppidanis; ruinaque nocte insequenti vtcunque obstructa translata ad turrem Spingallam tormenta, quam partem Garguellaudius tuendam susceperat, et biduum continuata verberatione Garguellaudioque vulnerato totis viribus inde ad ruinam, hinc eodem tempore ad aduersam vrbis partem admotis scalis factus impetus, in quo post acre semihorae certamen Membrolius praefecti legatus et XXV praesidiarij interfecti. repulsi tamen regij maiore cum damno, cumque a pueris, feminis et imbelli sexu summa sedulitare sarciendae ruinae opera impensa esset, postridie verberatio ad diruendam omnino turrem redintegrata, cuius partem obsessi, partem regij iam tenebant. sed accidit magno obsessorum damno ac paene exitio, vt Puuialtus dum discurren do ad omneis casus praesto est, ex fragmine ingentis lapidis in ipsum tormenti ictu vibrato fere obrueretur, ex quo vulnere totos X menseis postea decubuit, ad munia bellica inutilis: tunc vero pro mortuo habitus, et a suis, ne miles ex eo casu animum desponderet, celatus est. restituto demum certamine obsessi irrumpenteis regios fortiter sustinuere ac tandem repulere. inde toto quatriduo continuata verberatio ad Pelletiam turrem, sed aliquanto remissior, quod puluere tormentario deficiente nouus ex proximo conuehen dus in horas exspectabatur. nec cessabant interim obsessi in ruinis sarciendis assidui, et animis in spem regiorum repellendorum erectis, quibus et non mediocreis stimulos addebant continuae Pluuialti in lecto decumbentis crebrae et efficaces adhortationes et de speratis a Lanouio suppetiis repetitae saepius promissiones. id incidit in tempus Strozzianae cladis, de qua diximus, quo tempore Lanouius raras copias penes se habebat; qui tamen ne suis laborantibus deesset, a Francisco Folio Vigeano sollicitatus cum CCC equitibus et II peditum signis ad Rupellae praesidium destinatis, ac praeterea Sanmegrinij, qui nuper Rupellae decesserat, legione assumpta in viam se dedit, ea mente. vt summo mane vrbem conferto agmine ingrederetur; sed cum corruptis luto itineribus ad tempus condictum omnes pedestres copiae non conuenirent, ne nihil ageret, ad Frontenaeum deflexit, vbi Landerei, Richelij, et Dantis alae se vallo muniuerant, quo perrupto et vi diuersis locis facta CCL occisi, et impedimenta fere omnia capta. quo facto Lanouius cum de suppetiis a Dallonio summissis cognouisset, cum praeda se recepit, et non intermisso itinere Moseum peruenit. is casus animos
obsessis fecit, qui cum postridie deimpetu totis viribus a regiis faciendo certo cognouissent, ad eum sustinendum viriliter se parant, spe iniecta, vt post eum casum Lanouius cum nouis copiis ad eos liberandos aduolaret. edita duobus locis ingenti ruina Dallonius, qui de euentu vereretur, et obsessos omni auxilij spe destitutos in deditionem honestis condicionibus consensuros sibi persuaderet, treis centurioriones mittit, qui eos ad colloquium inuitarent; sed cum praefectus vrbis imperterrito vultu ad postulata Dallonij responderet, sibi a Nauarraeo Aquitaniae, quae etiam Pictones amplectitur, praeside imposito non licere citra eius voluntatem vlla de re pacisci; proinde petere, vt sibi idoneum tempus concedatur, quo primarios consulere possit, sancitis interim induciis. illi re infecta ad Dallonium redeunt, qui omni alia ratione desperata aciem instruit, et statim post meridiem tympanis pulsantibus et lituis clangentibus vim ad ruinam fieri iubet. nocte praecedenti obsessi aquam per portas transuersas stiterant, quae regurgitans fossam per quam regiis transeundum erat, tanta altitudine impleuerunt, vt militem ad vmbilicum vsque pertingeret; quo factum est, vt cum illuc ventum est, ordines seruari non potuerint, sed soluti, eoque ad impetum segniores, vix inde enatauerint. certatum tamen acriter; sed eo, qui praetorianum signum gestabat, interfecto paullatim animis concidere regij, ignibus artificiosis oleo, aqua bulliente, et saxorum imbre infestati, et retro pedem referre, amissis plerisque e e suis, qui trans aquam cum euasissent, rursus a ductoribus pudore reuocati in eo fuere, vt certamen restituerent: sed pauci aquam rursus superare ausi, qui et occisi sunt. praetorianum signum ab obsessis captum, et in vrbem magna pompa et laetitia relatum est. postridie in castris regiis deliberatum fuit, obsidioni haerendum, an ab ea discedendum videretur. et plerisque placebat discedi, milite toties repulso et segnius in dies rem gerente: ad haec per exploratores resciuerat Dallonius Telignium cum Carolo Mansfeldio Volradi fratre IIII equitum Germanorum turmas secum trahente, adducta praeterea Francisci Bricomotij legione et delecta equitum manu, vt suppetias obsessis ferret, iam in itinere esse. Pigallarius tamen, qui ex Andibus copias adduxerat, suorum adhuc recentium virtuti confisus auctor fuit, vt rursus certaminis alea tentaretur, censuitque, vt impetus nouissimus ad vrbem fieret, antequam auxiliares aduenirent. res tentata, verum obsessis tot prosperis successibus et spe auxiliarium elatis, contra regiorum alacritate omnino paene extincta, Pigallariani quamuis recentes ceterorum sociorum casu consternati minus fortiter pugnam capessiuere, et se ad suos, paullum abfuit, ignominiose receperunt. desiderati ex regiis in illa obsidione amplius CCCC, ex obsessis L circiter. Dallonius V Non. Vtil. vasa conclamari iubet, et instructa acieincedendo, ne ab obsessis erumpentibus aut superueniente Telignio quiddam damni acciperet, Ceruesium incolumis primis castris peruenit, alteris Maxentij fanum profectus, vbi Onuxio cum sua legione, II tormentis muralibus ac totidem mediocribus relicto. inde Lusinianum transit, vbi VI tormenta deposuit, commendataque arcis toto eo tractu munitissimae custodia Guroni et Clasio fratribus, et relicto Paleario cum IIII peditum signis, postremo Augustoritum Pictonum concessit. at Telignius cum iam obsidione soluta Niortium venisset, Pluuialtum in lecto decumbentem solatus, et laudata praesidiariorum et oppidanorum virtute ac constantia, discedit, eodemque tempore Colinius, qui plerosque Castri Eraldi oppidanos Protestantium partibus fauere in occulto intellexerat, tantumque ducem iis deesse, Loeum cum delecta manu mittit, qui rebus in vrbe suo aduentu turbatis cumVillerio praefecto transigit, et certis condicionibus eam Nauarraei nomine in fidem IIII Eid. Vtil. accepit, ita vt Villerius cum per vnam portam egrederetur, Loeus per alteram cum suis intraret. Colinius Maxentij fanum, quod obsessurum se simulauerat, praeteruectus, Lusinianum V ab Augustorito leucis ducit, et oppidum primo impetu capit, Gurone in arcem cum suis confugiente, et pretiosa quaeque secum asportante. ea saxo vndique praerupto et lato imposita, qua extra oppidum prominet, duplici muro firmissimae structurae ac crassitudinis circumdatur, ita vt atormentorum ictibus nihil aut parum labefactetur; ad haec fossa admodum profunda, vt quanquam ex collibus imminentibus in eam
despectus sit, difficillimo accessu adeatur; qua oppidum respicit, triplici muro ac duplici fossa cingitur. loci firmitati confisi plerique ex nobilitate et vicinis oppidis illuc, tanquam ad securissimum perfugium se cum liberis et omni gaza sua contulerant, Augustoritum prae illa arce parui aestimantes. sed tum accidit, vt machinis bellicis ac cetero omni apparatu apprime instructa, a milite laboraret, et cum IIII signa ad defensionem relicta essent, vix C bellatores reperti sint. igitur Eid. Vtil. quae in Veneris diem incidebant, aduectis Rupella et Talliaburgo II tormentis, aliquot mediocribus et campestribus, qualiasunt, quae Germani vulgo secum trahunt, verberatio cepta ex colle impendenti caedua silua consito, qua tecti scloppetarij infesta displosione in arcem eiaculabantur. facta ingenti ruina, ad quam per ardua exposito ad hostileis ictus corpore militi enitendum erat, Pilius impetum faciendum cum sua legione suscipit, quem Bricomotius et Lafinius Bellouasius quisque cum sua equitum ala subsequi debebant. missia Colinio Bruelius et Roboreus, qui clypeati propius locum, an idonee complanatus esset, inspicetent, quorum ille disploso imprudenter a suis machinae ictu et lapidum ruina obrutus est, Roboreus vero grauiter vulneratus, cum Colinio renunciasset, locum nondum idonee complanatum esse, redintegratur verberatio, tandemque imbre scloppetariorum defensores exterriti, cum ad ruinae defensionem non comparerent, Paleario forte ictu machinae in aerem in copspectu hostium rotato ac discerpto, quod magnam iis desperationem iniecit, de deditione agi ceptum: et condicionibus honestis tandem arx hactenus inexpugnabilis credita, et ab Anglis olim frustra tentata, Colinio tradita est XII Kal. VItil. quatriduo post egressi praesidiarij, et qui cum iis erant, quibus religiose promissa fides seruata est, coque exemplo primum priuatis vltionibus, quae passim antea exercebantur, et mutuis lanienis finis impositus. Pontius Mirambellus cum II signis arci praeficitur. Diuesa parte Turrio, qui classi Protestantium a Condaeo praefectus erat, in Bassacensi pugna occiso, Ioannes Sora ei suffectus per oram maritimam discurrens aliquot Lusitana nauigia post acre certamen in Bresti conspectu in Armoricano tractu cepit, et Rupellam appulit, vbi et L circiter Anglos cuneorum agendorum et struendorum omnis generis vallorum apprime gnaros exposuit, qui magno vsui postea fuere. inde reuersus XX nauibus instructis, quarum praetoria Principis nomen praeferebat, rursus ad piraticam faciendam se mari commisit. Castelionaeum, a quo Gaspari Colinio maris praefecto vsu nostro nomen, ab A. Gigone domini nomine tenebatur; is mense Maio praecedenti, cum Sarra Martinengus a Ioanne Tilio Curiae protonotario instigatus ex Busseriana vicina arce eo duxisset, incenso oppido et vento flammam in arcem iaculante, vitam acres saluas pactus, eam dedidit, seque cum familia Montargirium recepit, vbi Protestantibus pacate viuentibus Renatae Ferrariensis beneficio tutum perfugium erat. is etiam de conseruanda Castellionaei copiosa et pretiosa supellectile et non exportanda Martinengi fidem obligauerat, quae tamen Vtili proximo Lutetiam conuecta et publice sub hasta vendita est. Renardi castrum itidem Castellionaei oppidum, quod a Fretinio Italo tenebatur, ad praedas per Lugdunense iter ac latrocinia discurrente, a Tristano Rostinio illuc a rege misso in fidem acceptum est. post Strozzianam item cladem, cum Ludouicus Blossetus, vulgo balbus dictus, cum aliquot e suis Regeanum Autissiodorensis episcopi arcem antea interceptam venissec, mox Autissiodoro, a quo illa II leucis abest, Villanoua, Iuniaco concurrentibus praesidiis obsessus, tandem cumspatium colligendi vireis et animos non daretur; vix cum paucis euasit, ceteri aut statim trucidati, aut capti postea exquisitis cruciatibus enecti sunt; quos inter vnus, cui Cordiregio nomen, ob crebras incursiones vicinis summopere inuisus, a furente plebe discerptus est, eique cor extractum et ad satiandum Autissiodorensium odium per vrbis compita circum gestatum, publice sub hasta venditum, ac postremo carbonibus impositum est; de quo etiam nonnulli inaudito immanitatis exemplo gustarunt. Lassaeum quoque Ioannis Ferrerij Carnutum vicedomini oppidum in Caenomanis a Iacobo Gobione Matignono inferioris Neustriae praeside obsessum, quod tandem aduectis Cadomo tormentis duce Lagoarcis Cadomensis praefecto, a Rupio, qui arci praeerat, deditum est. Firmitas
denique Carnutum vicedomini arx munitissima in stagno sita in agro Perticensi ab eodem Matignono recepta est, et praesidio firmata. interea Ludouicus Preuotius Sansacus Andini iussu cum VII OIO peditum ex Genabi, Aureliani, Niuernuj, Auarici praesidiis collectis et aliquot equitum turmis prid. Non. Vtil. castra ad Charitaeum, cui Guerchius praeerat, metatur, oppidum ob Ligeris transitum Protestantibus opportunum, quod proinde illis adimi, et sic hostem omni ex Aquitania in vlteriores prouincias transitu excludi maxime regis intererat. primum ad portam Parisiensem admota tormenta, quorum displosione cum ingens edita ruina esset, tamen quod difficilis esset ad eam accessus, machinas ad aliam partem transferri placuit, et parte peditatūs in vinearum circumpositarum decliuibus locis collocata Niuernensem portam versus, aliam ex aduerio oppidi ad turrem Barbensem, statui. Franciscus Balsacus Interamnas Aurelianensium praefectus in suburbio trans Ligerim hospitium habebat, in via, quae Auaricum ducit, vnde cum aliquot machinis ad munitiones et ruinam a Sansaco faciendam transuersa verberatione ictus dirigebat. mox statutis in colle molatrinae imposito machinis in vallem trans flumen pulsationem facit, vt turrem S. Petri portae vicinam deiiceret, quam oppidi partem tuendam susceperat Rantius. cum parum proficeretur, tertio mota loco tormenta sunt, et ad turrem portae Niuernensi vicinam directa, totoque muro hinc et inde diruto parum tamen labefactata ob structurae soliditatem turris fuit, nihilominus, loco prius explorato, decretus totis viribus impetus, in quo acritet vtrinque certatum, sed praesidiariis, qui intus fossam duxerant et latera muniuerant, gnauiter se defendentibus Sansacus frustra fuit. amissi ex oppidanis et praesidiariis C Rauetotius a Guerchio in foro, quod disciplinam militarem turbaret, interfectus fuit. ex regiis amplius IO toto obsidionis tempore desiderati. huic et incommodo accessit casus, qui regios maxime consternauit, nam fune forte a diffugiente milite per imprudentiam in dolium pulueris tormentarij demisso, confestim ignis conceptus seriatim in alia dolia prope collocata emanauit, tanta vi fragore inde excitato, vt frequens militum corona subito impetu dissipata omnino fuerit, immo etiam ad vlteriorem ripam vi ignis delata et horribili spectaculo coram suis in arena concremata. cum vero Sansacus verberationem repeteret, vt ampliore ruina edita accessum planiorem suis redderet, fama de Protestantium auxilio aduenientium in castris sparsa, tanta animorum commotio secuta est, vt ducibus militem sub sisignis retinere facultas non fuerit, Derbato etiam a suis interfecto, quod in diffugienteis seueriorem se praeberet. ita tumultuarie post mensem obsidione soluta, Blossetus paullo posta Colinio missus Charitaeum venit, et post eum Bosius, quorum aduentu firmior, Guerchius Donzium capit, locum comeatui in oppidum subuehendo commodum, eique Bosium cum praesidio imponit. mox et Pouillium, Leonardi fanum, et Antranium in potestatem eius venere, tota ditione vicina perdomita, donec Sansacus cum nouis copiis ad Vezeliarum obsidionem venit. eodem tempore Gabriel Mongomerius comes in Aquitaniam a Nauarraea cum CC equitibus missus, assumptis vicecomitum viribus magnos progressus faciebat. is postquam Castrum venit, Galliaco, Rabastenio, Antonini fano, Montalbano, Arrij castro, et Foxio ad eum tanquam summum belli ducem confluunt Protestantes, et inter eos Caumontius vicecomes, qui occupato superiore anno Foxio, inde a Mailletio exturbatus in Pyrenaeum vicinum confugerat. ad eum praeterea venit Montamarius Benearni pagi Nauarraeae nomine praeses cum L delectis equitibus ac totidem scloppetariis. cum iis expedito comitatu per Podium Laurentij incedens, et conserto acri proelio cum aliquot equitibus, qui Nigrapellissio duce occurrerant, per Fuxensem comitatum transmisso ad Gaudentij fanum Garumna, et mox Riega, magnis et impeditis itineribus transit, et in Bigerrones descendens ciuitatem Tarbensem alueo irriguo et amoenissimo iuxta Atiri fontes ad Pyrenaeorum radices sitam inopinato cingit, eamque a paucis praesidiariis ac rusticis obstinata fiducia auxiliorum a Monlucio promissorum defensam vi capit ac diripit, et celeritate summa Damuillam, Monlucium, Bellogardium, Scipionem Vicomercatum, et Nigrapellicium, qui IIII OIO peditum et IO CCC equites secum
trahebant, fallens, nullaque interiecta mora Benearnensem pagum proximum irrumpit, quem fere in potestatem redegerat P. Lomanius Terrida vir illustris. is enim Andini, dum in Pictonibus et Santonibus rem gereret, mandatu cum delectis Vasconibus eam expeditionem susceperat, quo hostium vires, quarum partem ad sua tutanda Nauarraeam ablegaturam verosimile fiebat, diuiderentur, ac diuisae minuerentur. tum vero Ortesio et Podio captis et praesidio firmatis in Nauarrini obsidione haerebat, quod de nomine amissi regni reges Labretani appellauerant, et Henricus Ioannae parens propugnaculis egregie ad vsum hodiernum constructis summa arte et magnis sumptibus muniuerat. totos iam duos menseis oppidum obsederat Terrida, et III tormentis, quae Aquis Tarbellicis et Baiona aduehi curauerat, pulsatis munitionibus arcem in summas angustias redegerat, Bassilone a Nauarraea imposito quantumuis se egregie defendente. tandem cognito Mongomerij aduentu ad casum inopinatum perculsus Terrida vasa conclamari iubet, et abductis secum tormentis summa trepidatione cum Sancolombo, viro ex prouinciae nobilitate primario Ortesium se recepit; quo mox cum insecutus est ineunte VItili Mongomerius; et post aliquod certamen suburbiis occupatis et vrbe statim vi capta, machinae in ea repertae eodem momento ad arcem admotae sunt, ne colligendi se ex fuga et pauore hosti spatium daretur. Terrida vero igne passim per vrbem grassante, et iam inferiorem arcis curtem inuadente territus, misso a Mongomerio Serignaco ipsius fratre, qui Protestantium partes sequebatur, et exitium certum, ni necessitati parerent, interminante, de deditione agere cepit. capitibus inter Terridam et Mongomerium perscriptis comprehensi Sancolombus et VI alij torquati equites, qui vita salua dimitti debebant, cum Terrida fidem de Mongomerij fratre ad fanum Eligij capto liberando interposuisset. Caumontio vicecomiti negotium datum fuit, vt praesidiarios ac duces in tutum deduceret. retenti Sancolombus, Pordeacus, Goasius, Fabatus; qui perduellionis accusati Nauarreae iussu morte multati sunt. nam illa sibi supremum ius in Benearni pago tunc vindicabat, qui tamen iuris Francici olim et inter praeturas ad Senatus Tolosani iurisdictionem pertinenteis annumeratus fuit. sed Labretanis ob fidem regibus nostris seruatam Nauarrae regno ab Arragoniis memoria nostra spoliatis, in solatium amissi regnis regum nostrorum indulgentia concessum est, vt se pro regibus in ea prouincia in posterum gererent. Monlucius Atiram episcopalem ciuitatem ad cognominem fluuium sitam, et inde Seueri vsque fanum processerat, vt Terridae laboranti suppetias ferret: sed exorta inter eos aemulatione, cum neuter alteri iure suo cedere vellet, Terrida medio tempore amissis copiis ipse captus est. Podium et mox desertum a Peraeo, qui regis nomine praeerat, et interfectis aliquot Protestantium pastoribus, mortis etiam metu Petro Vireto intentato, Senatus denique praesidi, et vni ex senatoribus gula publice fracta oppidanorum magnum in se odium concitauerat. Bassilo vero, quod post rem ad Nauarrinum bene gestam aut non bene remuneratus, aut plura a rege, si Nauarraeae partes desereret, sperans, occulta cum Monlucio consilia agitare crederetur, a Marcastello et Mota-Puiolio, non ignaro Mongomerio, interfectus, et ignominiose tanquam proditor alixis et caculis per vias tractus est. Seriniacus Terridae frater Nauarrino cum valido praesidio a Mongomerio impositus fuit. Monlucius ea spe frustratus animum ad alia adiecit; et cum Damuillam, cui summum imperium belli non solum in Septimania, cuius peculiari iure praefectus erat, sed etiam in Prouincia, Allobrogibus et Aquitania gerendi regiis mandatis attributum erat, in Aquitaniam euocasset, cum eo statim homo consortis atque adeo superioris impatiens altercari cepit, quod quantum illi a rege tributum, tantum sibi detractum crederet; cumque ipse bellum trans Atyrum transferendum diceret, Damuilla in Septimaniam redire vellet, quo a Senatu Tolosano reuocabatur, nullum magnum operae pretium factum est. Monlucius tamen ne nihil ageret, mutuo sumptis a Damuilla X peditum signis, quibus Sauiniacus praeerat, adductis praeterea Gondrinio, Montispano, Tilladeto, Arnaeo, Arbusio, Capella Loserio, Stagnio, Castella primatiis ducibus Montem Marsani ad eum fluuium situm comeatu copiosum oppidum, quod a Fabato Sanmacariensi Nauarreae nomine tenebatur, capiendum suscipit.
igitur Mauricij fano profectus, cum Mathurino Scuto Romegasio in orientali mari variis expeditionibus famoso equite cum ad locum venisset, primo impetu suburbia admotis scalis capit. ea pars oppidi simul et muro valido cingitur, qua cis Atyrum porrigitur, inde medio Atyro oppidum praecipuum trans flumen iacet, et post illud arx, quod tertiam eius partem efficit, ita vt triplex oppidum quodammodo sit. captis suburbiis pons a regiis insessus, et fasces comportati, quibus porta oppidi succenderetur, sed ex turre imposita infestati nihil efficere potuerunt. Monlucius vero apertis quibusdam aedibus, quae fluuio imminebant, et vado explorato delectos mittit, qui in vlteriorem ripam enatarent, antequam praesidiarij, nam in eo iam erant, doliis terra oppletis et aditu regiis intercluso se intus muniuissent. quod felicius, quam prudentius factum; nam regij a suis, qui ex fenestris aedium citeriorum in vlteriorem partem crebro igculabantur, defensi, cum secure in alteram ripam euasissent, aliis mox insequentibus, vrbem metu trepidam capiunt, et Fabatum intra arcem cum praesidiariis compellunt; ad quam admotis a Montestrucio tormentis Fabatus spe auxilij abiecta colloquium poscit; in quo, dum de condicionibus inter eum et Sauiniacum agitur, milites a Monlucio monentur, si interea arcem intercipere possent, mortem tot illustrium virorum in Benearni pago crudeliter interfectorum vltum irent, et nemini parcerent. quod et eadem felicitate tentatum et perfectum est. nam postica parte admotis scalis impetus fit, et arx, dum de condicionibus disputatur, a furente milite capitur, occisis obuiis quibusque. vix Fabatus a Sauiniaco et Fabiano Monlucio seruatus fuit cum paucis, qui se fenestris demiserunt, ab equitibus excepti. quo facto Damuilla abductis suis copiis retro in Septimaniam abiit, et Maseram longa ac cruenta obsidione cinxit. Monlucius facto per Nogarolum itinere Lactoratum reuersus est, Gondrinio Elusae cum sua equietum ala et vna peditum cohorte nuper conscripta imposito, quam mox ille adueniente Mongomerio deserere coactus fuit; Florentia quoque praesidio firmata; Arnaeus postea cum iuxta Neracum incursionibus crebris vicina loca infestaret, frustra a B. Monlucio monitus, vt se ad Ausciorum ciuitatem reciperet, a Caumontio vicecomite interceptus, dum vltimum agmen ducit, cum suis caesus est. eodem quoque tempore Culantius, qui P. P. nomine in Septimaniae montanis imperabat, Bonefidianum coenobium diues et situ firmum in Viuariensi agro astu intercipit ac diripit, imposito L militum praesidio ducibus Tialeto et Carrerio; quod antequam maiore cura firmaret, Petrus Castronouius Rupibonus Velaunorum praefectus collecta tumultuaria manu locum corona cingit, ac postremo deditione capit, nequicquam seruata praesidiariis fide, qui omnes Tialeto excepto trucidati sunt. sed magis ab humanitate abest, quod Aureliani a furente plebe XII Kal. VIIbr. in Protestanteis admissum est; ij decreto praetoris in speciem, vt securitati vrbis prospiceretur, in carcerem coniecti fuerant viri ac feminae; pars in aedibus quadrangularibus vulgo dictis, pars Martin-villae turre inclusa. eo vero die plebe a seditiosis incensa, ad ea loca impetus factus est, et in iis quidem omnes reperti crudeliter iugulati sunt. aedeis quadrangulareis cum perrumpere non possent, incendunt, et igne vireis concipiente plerique arserunt; quidam ex fenestris dum se praecipitant, aut casu enecti sunt, aut in manus circumfusae plebis incidentes hastarum ictibus crudeliter confossi sunt. vtrobique C amplius interfecti, nec feminis magis quam viris parcitum est. quo casu territi plerique ex Protestantibus Montargirium tanquam in tutissimum asylum Renatae Ferrariensis beneficio vsi confugerunt, qui iubente rege, Renata quantumlibet id aegre ferente, inde migrare coacti sunt, a Beco Burrio commodum cum V equitum alis superueniente in tutum deducti; et pars quidem Sancerram, pars Charitaeum oppidum petiit. paullo ante Orillacum in Aruernis astu nocturno interceptum fuit. Rupius et Bessonerius animaduerso portam, quae amnem subiectum spectat, ab oppidanis muro obstructam esse, postico tantum relicto, quod duobus ostiolis ligneis claudebatur, externum ostium terebra perforant, et per foramen circiter C libras pulueris tormentarij inter vtrumque ostium effundunt, obstructoque foramine et ducto e longinquo tractu ignem iniiciunt; quo concepto, vis tanta pulueris fuit, vt disiectis in altum valuis, non solum porta aperta, sed et magna strages
in muro edita sit, per quam illi cum CL circiter ingressi oppidanos ad fragorem in armis per noctem accurenteis pellunt, CXX ex iis interfectis, et ita oppido potiuntur, ac templa, et inprimis B. Petri coenobium immani furore, vt alia pleraque passim hoc bello, demoliuntur. quo audito Santeranus prouinciae praefectus statim cum delecta manu aduolat, praesentia sua nondum confirmatis praesidiariis, vt rebatur, terrorem iniecturus. quos cum ille ad resistendum paratos videret, nec satis virium haberet, quibus eos vi cogeret, re infecta Fanum Flori se contulit. Diuersa parte Colinius post captum Lusinianum primam aciem Iasenolium praemittit XI Kal. VItil., et postridie peditatum omnem Quincaeum vsque procedere iubet tertio ab Augustorito lapide. captum interim Couaeum a Sangeorgio Veraco loci domino paullo ante a regiis interceptum, praesidiariis post vim aliquandiu toleratam siue casu siue consilio per desperationem capto, igne vireis concipiente et omnia coram inflammante cum arce concrematis. Sanzaeum item Viuonum, Monstrolium Bonini, et alia vicina oppida comeatu opportuna in fidem recepta sunt. inde quatriduo post Colinius ad vrbem castra metatur. huius consilium erat initio, Lusinianum, Maxentij fanum, et Mirabellum in praefectura Salmuriensi in potestatem redigere: quibus captis totius prouinciae potens copiosum ex ea ad alendum militem vectigal in singulos menseis colligeret, et oppida validis praesidiis munita in officio contineret. inde Salmuriam ducere decreuerat, situ et arte debilem, ideoque expugnatu facilem, sed propter pontem magni momenti, quem proinde munire in animo habebat, vt securum in prouincias regi et Lutetiae proximiores sibi transitum in posterum pararet. sic enim iudicabat, ab aula, et matrice regni vrbe consilia et opes ad bellum gerendum subministrari, nec pacem sperari posse, quandiu bellum ab illis procul esset. itaque eo transferenda arma censebat, vt belli vicini taedio regem et Parisienseis ad pacem inclinaret. sed capto Lusiniano et VI tormentis in eo repertis, omisso priore consilio, Maxentij quoque fanum omisit, et cum spes de Augustorito capiendo, fortuna primis ceptis arridente, subiisset, eo reclamantibus plerisque ducit, quod vrbem ob vastitatem difficilis custodiae, et ob raritatem oppidanorum successu recenti territorum capi posse crederet. vrbs ea Pictonum metropolis vasto ambitu porrecta cliuoso montis dorso insidet, et praeruptis collibus vndiquaque cingitur, intermedia angusta valle, ex quibus intus in vrbem despectus est, ita vt scloppetarij inde ad angulum vrbis imo loco citra periculum in vrbanum militem eiaculari possent. tantum ad portam Valli vulgo dictam, planicie spatiosa excipitur. inter ortum et meridiem Clanius e Lemouicibus descendens pedem cliui alluit et porta Valli ad laeuam relicta per canaleis diuisus insulas quasdam non minus amoenas et oppidanorum vsibus vtileis efficit, et infra vallum ad Cypriani fanum rursus finditur, parte aluei secundum muros vrbis, parte longius fluente, quae tandem ad Ioberti pontem iungitur, et pratum Abbatissae vulgo dictum praeteruectus inter Rupirolium et arcem triquetra forma olima Ioanne Biturigum duce Caroli V fratre constructam exit, dein haut longe a Castro-Eraldi Vigennae miscetur. vltra arcem suburbium S. Lazari porrigitur in imo vrbis loco. inde ad Hilarij fanum VIItrioni et occasui obiectum pars superiore non minor extenditur, cuius muris stagnum vulgo Santhilarianum dictum subiacet, ponte, cui Achardo nomen, diuisum, ex quo sursum enitendo ad Valli portam ascenditur. Ludensis comes post irritam Niortij obsidionem Pictauium venerat, et cum eo tres ipsius fratres, Renatus Castellerij Abbas, Franciscus Santraeus et Fr. Brianēonus, Philippus Voluirius Rufecus, Bosseguinus, Feruacius, Argentius, Berauderius Roetus Tremollij legatus, et aliquot alij equites torquati, nonnulli item equitum ductores. peditum duces aderant Passacus, Prada, Vacarius, Arsacius, Lilius, Boscouiridis, Bonnauallius, Boslandius, Iarrius, alij. praeterea VI vrbanorum peditum cohorres conscriptae sub singulis ducibus erant, quibus omnibus praeerat Ioannes Haius vrbis praetor homo impiger et supra sortem ambitiosus, quod illi tandem exitium attulit. is dietim eam obsidionem descripsit. prospectum et antea ab Andino fuerat vrbis securitati, misso Germanorum equitum vexillo, et CC equitibus Italis Angelo Caesio et Ioanne Vrsino ducibus, et CCC scloppetariis Paulo Sfortia duce Sanfloriani fratre, ita vt
vniuersus equitatus OIO CC cataphractos efficeret. Ludensis arcem non ita per se firmam nouo propugnaculo vtcumque muniuerat, ad subitas belli occasiones, quo eam partem ad aliquod tempus tutaretur. ad pontem item Achardi vulgo dictum praesidium positum, et in Hilarij fano propugnaculum exstructum est. Andinus de Lusiniani obsidione certior factus, eo statim Henricum Lotaringum Guisium et ob paternum nomen et ob propriam indolem iam in illa aetate summae existimationis ducem cum Carolo Meduanae marchione fratre miserat, qui cognito in itinere arcem iam deditam esse, ne frustra venisse videretur, Pictauium XI Kal. VItil. ingreditur, et cum eo Melchior Prateus Monpesacus, Renatus Rupichuartius Mortemarius, Paulus Chabotius Clarauallius, Ph. Castrobriantius Rupibaritonius, Claromontius iunior, et alij ex primaria nobilitate, quorum aduentu recreati ex ingenti pauore, qui in vrbe erant, animos aliquantum collegerunt, et se ad obsidionem sustinendam pararunt. biduum insequens velitationibus consumptum est, quibus ex oppidanis aliquot male multati sunt, a Ioanne Bellouario Lafinio et Pilio ad S. Lazari suburbium vsque compulsi; multi vicissim ex Protestantibus fugati certamine acri in ora Santhilariani stagni commisso, a II campestribus tormentis ex vrbe infestati. postridie Franciscus Cassillacus Cessacus Guisij legatus cum delecta equitum manu, in iis erant Guitinerius, Baiordanus, Ioannes Vrsinus Marnam vsque vicum progressus hosteis superioris diei labore fessos ac vix se lecto ad strepitum molienteis oppressit, et multos ex iis cecidit. in reditu cum Bricomotium et Mandolfum Ioannis Buchij legatum obuios habuisset, eos fudit Mandolfo ipso occiso; quod in caussa fuit, vt ab ea parte fossa duceretur, ne deinceps erumpentibus praesidiariis inde exitus pateret, cuiusque seruandae cura Blacono a Colinio commissa est. erant in vrbe omnino VI bellatorum tam externorum quam vrbanorum OIO, exiguus numerus contra numerosum hostium exercitum ad tantam defendendam vrbem, sed exiguo suppetente comeatu et bellico apparatu ex euentu ad diuturnam obsidionem sustinendam satis magnus. praeterea VI maiora tormenta, et II mediocria, et aliquot alia vsus obsoleti in arce asseruata, sed ad praesentem necessitatem non prorsus inutilia. magna denique copia ignium artificialium omnis generis, ollarum oleo bullienti fundendo, circulorum ignitorum, picis, bituminis, et materiae igni concipiendo aptae, asserum clauis acutis ac praelongis confixorum, ac postremo muricum in loca, per quae militi irrumpenti incedendum erat, demittendorum. Kal. VItil., qui dies superstitiosis in vrbe formidabilis erat, quod ante septennium ea vrbs a Santandreano Pinelli, qui arcem tenebat, proditione capta ac direpta fuisset, comparata omnia ad verberationem faciendam, dispositis in colle, qui Ioberti pontem respicit, VIII muralibus machinis, quibus pulsata pontis turris toto triduo. rei tormentariae praeerat Ioannes Hangestus Genlius. suburbia adhuc obsessi tenebant, quae tandem deserunt consilio potius, quam coacti, quod idoneum defensorum numerum tot locis tuendis non haberent. Rupifulcaudius, qui aciem sub P. P. ducebat, et Volradus Mansfeldius Lazari fanum, Bricomotius Petrae suspense vulgo dictum suburbium insedit. Rupirolium ab vtrisque neglectum, quod parui momenti ad res gerendas videretur, in obsessorum potestate mansit. ad fanum Benedicti Colinius et Lafinius Bellouarius hospitium habuerunt. leuibus proeliis vtrinque multoties interim certatum, crebro erumpentibus regiis, quorum multi vulnerati, quod ipsi in inferiore loco pugnantes ex collibus superioribus ab hoste peterentur. sed cura Haij vrbis praetoris prouisum fuerat, vt sauciati diligenter curarentur, praeter chirurgos feminis summa sedulitate ac pietate medicamenta et omnia ad aegrotorum curationem et victum necessaria expedientibus. Non. huius mensis acriter certatum fuit, et Vacarius strenuus dux, dum cum sua cohorte per vineam inter Rupirolium et arcem discurrit, accepto in capite scloppeti ictu, interfectus est, magno Guisij et oppidanorum desiderio. postridie Onuxius, quem Ludensis fano Maxentij imposuerat, a Guisio euocatus cum Burgo, Calueraco, et Prunaeo praecipuis ducibus magno astu et summa felicitate in vrbem incolumis cum suis peruenit, ablegatis Parthenaeum, cui Alardus ordinum ductor praeerat, impedimentis et omni inutili turba, tanto silentio ac diligentia vsus, vt rei fama ad hostem emanare
non potuerit. siquidem corruptis tormentis, puluere inter milites distributo, et comeatu inter oppidanos diuiso, exploratis primum itineribus nocte appetente cum IO delectis, inter quos erant Donaldus Macrodorus Scotus, loci praetor iuridicus, cognitor et patronus regius, in viam se dat, et IIII horarum spatio X leucas emensus Iasenolium, quod a CCC stationariis tenebatur, et ibi Clanio sine suspicione pertransito ad Valli portam a Iarrio seruatam, quae illis mox patuit, incolumis peruenit, magna Guisij gratulatione et obsessorum laetitia, nec minore Colinij admiratione et occulta indignatione: triduo post praesidiarij, qui Eraldi-Castrum tenebant, egressi duce Normano assumptis regiorum insignibus Crepacordium Boniuetum, et Viepontium Neoburgi regulum illius, qui nuper ad Sancerram interfectus est, parentem, stationariis delusis in hospitio aggrediuntur, et aliquot occisis Boniuetum capiunt. captus et a Protestantibus marchio Rangonius et Niortium perductus. inde translata ab hostibus tormenta, et III supra Cypriani fanum collocata fanum Benedicti versus, quibus totum diem turris porta pulsata, fastigioque diruto ima contignatio a Lilio, qui eam tuendam susceperat, doliis munita et ad vltimum vsque inter continuas scloppetorum fulminationes summa constantia seruata fuit, quo nomine magnam gloriam meruit. tum versa omnis vis ad murum, qui prato Abbatissae subest, et pluribus locis in latus et in frontem directa verberatio, magno obsessorum incommodo ac damno, quippe quibus per decliuia aperto ad obsidentium ictus corpore ad ruinam defendendam descendendum erat. itaque ingenti ruina edita et ponte ex doliis et asseribus funibus grandioribus alligatis supra Clanium, qui murum alluit strato, cum in eo essent hostes, vt impetum facerent, magna trepidatio et desperatio in vrbe fuit; reque inter duces consultata, multis placebat, vt Guisius cum fratre seponeretur, neque tantae dignationis iuuenes et praecipua religionis, quae petebatur, sic eos vocabant, columina, manifesto exitio atque adeo hostium et capitalium inimicorum ludibrio exponerentur. contra Ludensis, Ruffecus, Onuxius, Burgus disputabant, et impetum hostium si animis cuncti adessent, posse sustineri dicebant, quibus post ruinam superatam et in vallo per pratum ducto iniqua condicione pugnandum, quippe cum regij ex superiore loco ictus eiacularentur, atque etiam equestri pugna certandum esset; nam id commode loco tam spatioso fieri posse, peiore semper ipsorum condicione, qui pedites tantum per ruinam ingredi possent, et postea cum equitibus certare necessarium haberent. ad hoc vero fratrum praesentiam requiri, in quibus et patris et Metensis vrbis contra potentissimum imperatorem totas Germaniae opes secum trahentem ab eo defensae memoria reuiuiscat; qui si discedant, statim casuros militi animos, et oppidanos de salute sua desperanteis segnius, quam hactenus fecerint, in opere versaturos. quam in sententiam facile transiit Guisius iuuenis iam in illa aetate spes immensas alens et decoris supra modum cupidus, qui vel cum certa pernicie spem de se apud plebem et plerosque ex nobilitate excitatam tueri decreuerat, neque committere, vt vitae potius, quam illustriss. familiae, et paternae atque adeo suae existimationis, quae in ea obsidione vertebatur, rationem habuisse videretur. itaque repudiatis tutioribus consiliis honestiora quamuis cum periculo coniuncta amplexus est, et destinatis, qui ruinam defenderent, et instructa post vallum intus ductum acie, in hostium extra vrbem trans Clanium ad vim faciendam paratorum conspectu constitit die Laurentij festo. sic autem aciem suam instruxerat Colinius, vt IO CC scloppetarij delecti primi impetum facerent, quos CCC loricati et clipeati subsequerentur, quibus totidem sarissophori et hastati Germani additi erant. sed cum pons tumultuarie paratus tanto ponderi sustinendo minime par videretur, nihil eo die actum fuit. pons vero ille nocte insequenti ab aliquot Italis vrinatoribus, dum regij scloppetaria velitatione cum hoste haut hinc longe certarent, incisis funibus abruptus fuit. ex Carmelitarum coenobio, in quo propugnaculum intus exstructum erat, in tormenta Protestantium contraria displosione fulminabant obsessi, et vtrinque magnum damnum accipiebatur. nam et inde corruptae rotae vnius tormenti hostilis, et in vrbe Antonius Serasonus Romanus machinas struendi et loca muniendi apprime peritus occisus est, et Calueracus strenuus
ordinum ductor in his leuibus pugnis desideratus. verberatione vsque ad XIIII Kal. VIIbr. continuata, pluribus locis murorum ingentes strages ab ea parte editae, quam ruinam Protestantes occupauere, grauiter sauciato Billio Prunaeo nobilitate non magis quam virtute claro duce, qui ex hoc vulnere aliquot dieb. post decessit. sauciatus et letaliter Onuxius, dum nocte cum delectis, vt ex turricula semi diruta Lanouium cum turma sua deturbaret, murum circuit, ictu maioris scloppeti galea luxata et in caput adacta, quo ex vulnere consimiliter quantumuis summa adhibita cura obiit. mox ex Carmelitano propugnaculo mutata verberatione in turriculam vi facta, discerptus Ambrianae legionis primarius centurio, Lanouius ipse in brachio dextro ictus, Conforginus in femore, permultis crura confracta. in his rerum angustiis cum hinc nulla spes ruinae vlterius defendendae esset, inde summa comeatūs penuria in vrbe laboraretur, molatrinis corruptis, et consumpta fere annona, vt in equorum pastum pampinis tantum et frondibus vterentur, feno deficiente, et auena ac hordeo in vsum hominum seruatis, ad haec accedente rerum omnium caritate, ex Maxentij Pictauini bidolerij vrbis aedilis et vnius vrbanae cohortis ducis consilio inita ratio aquae Clanij in pratum effundendae, quod palis in amnem duplici ordine destitutis et terra intus ingesta factum. nam regurgitante fluuio statim aqua ad imum vsque murum internum tanta altitudine inundauit, vt ad vallum intus ductum nisi per pontem adiri non posset. quod rursus desperantibus obsessis animos fecit, qui et nunciis crebro ab Andino missis interim confirmabantur, quibus ille fidem obstringebat, de auxiliis intra mensem summittendis. cum vero de suspectis ob religionem eo rerum statu aliquis Guisio ab oppidanis scrupulus iniectus esset, vocati omnes ad B. Francisci nec seuerius tamen cum iis actum, tantum moniti sunt, vt se domi continerent, et fidem quam conciuibus suis pro publica salute laborantibus debebant, seruarent. emissi et omnis sexūs homines magno numero obsidioni inutiles ad leuandam annonam, quos cum hostis intra fossam vi compulisset, fame paene enectos oppidani commiseratione adducti rursus intra vrbem acceperunt. mox pons nouus supra Clanium inter Ioberti pontem et Cypriani fanum a Protestantibus stratus ex aduerso suburbij S. Saturnini, vt inde in pratum episcopi transirent, S. S Radegundis et Sulpitij templa versus, ex doliis, asseribus, cratibus, palis in flumen destitutis, qui funibus ac catenis validis constringebatur, tanta firmitate, vt etiam machinae murales per eum tuto transmitti posse crederentur. alius mox paullo infra eodem artificio inchoatus. sub id tempus cum Dallonius Brianēonus comitis Ludensis frater ex leui eruptione, in qua per occasionem cum A cierio collocutus fuerat, se ad Carmelitarum propugnaculum reciperet, ictu tormenti in capite accepto enectus est, magna clarissimae familiae iactura, et sui ingenti oppidanis ac Guisio ipsi relicto desiderio. Russerius et alae equitum Ludensis vexillifer grauiter vulneratus fuit. demum IX Kal. VIIbr., qui dies B. Bartholomaeo sacer est, vehementior, quam antea, a Protestantibus verberatio instauratur, displosis eo die plus IO CCC ictibus. iamque instructis ordinibus Guisius et Ludensis se ad sustinendum impetum comparabant, et adhortationibus suos ad pugnam fortiter capessendam confirinabant, rati citra certamen diem non elapsurum, sepositis etiam illustribus ducum matronis et aliis in arcem clausis, vt si quid sinistri accideret, quod merito quisque verebatur, ab iniuria tutae primum militis furorem effugerent; cum Colinius et ruinam explorandam et altitudinem aquae intus regurgitantis metiendam ante omnia censuit. et commodum accidit vt centurio quidam nomine Dominicus, qui pugione in Colinij conspectu insolenter stricto statim comprehensus militarem castigationem expectabat, loco poenae ex ducum sententia ad id destinatus sit. is igitur loricatus et clipeatus audacter vadit, et ruina diligenter lustrata ad Colinium reuersus, eam idoneam ad vim faciendam renunciat, sed aquam tanta altitudine esse, vt in ea miles vmbilico tenus extaret. quo cognito militem iam in aciem instructum reuocat, et in suum hospitium discedere iubet. leuiter tantum eo die certatum, et Guacurtius magni nominis dux ex obsessis interfectus est. nox sarciendae ruinae impensa est, in qua Guisio ipso exemplo suo praecunte labori nemo pepercit. itaque ea sarta et firmior pars illa, quam antea reddita est. postridie translatis III tormentis et verberatione
ingeminata consilium de impetu nocte media citra tympanorum et lituorum strepitum faciendo, vt obsessi inopinantes opprimerentur, initum fuit. sed serius conuenientibus ad horam condictam militibus consilium frustra fuit, quamuis Nauarraeus et Condaeus Maxentij fano illuc venissent, vt cum impetus fieret spectatores adessent, qui salutatis Germanorum ducibus et conuiuio lauto exceptis inde mox Niortium concesserunt. Regina interea cum Borbonio et Lotaringo cardinalibus Ambosiam et Caesarodunum Turonum vsque processerat, quo ad eam Lochiis venit Andinus, vt in commune de suppetiis Pictauio ferendis consultarent. missus inde Fabianus Monlucius cum IO delectis scloppetariis, qui cum Rupipozaeum vsque venisset, detectus ab hostibus vlterius progredi non potuit. hostes interim ad molatrinam Tisonis vulgo dictam, vt farinae parandae commoditatem omnem obsessis eriperent, III tormenta dirigunt, cuius et fastigium decusserunt, et cum viderent aquam intra murum restagnantem maximo sibi impedimento esse, omnem operam dant, vt eam inde auerterent. dum haec fierent erumpentibus per Achardi pontem Italis aliquandiu certatum fuit, Io. Bellomanerio Lauardino iuniore strenuam ac fortem operam nauante, qui in confertos ruens occiso ictu scloppeti vno ex Italis vix a Santerminio superueniente ex eorum manibus eripi potuit. inde totus impetus in Rupirolium suburbium, quod antea ab vtrisque neglectum fuerat, versum est, quod eo capto Clanium in antiquum alueum obiicibus remotis reduci posse sperarent. sed ictus ad saccos lana oppletos, et ad murum obiectum frangebantur. vt in vrbe, sic et in castris hostium multi sauciati, sed pluribus grauissimis morbis tentati, et ipse Colinius ex dysenteria periculum mortis adiuit. Rupifulcaudius comes adeo grauiter aegrotauit, vt castra deserere mutandi aeris caussa coactus sit. Acierius vero medicis vrgentibus Niortium, Bricomotius Castrum-Eraldi concessit. Bellouasius Lusinianum atque inde Maxentij fanum, nec non et Nocleus ipsius frater, amisso Beduelio filio, aduersae valetudinis necessitate compulsi migrarunt. Kal. VIIbr. instaurata verberatio ad Rupirolium inprimisque ad pontis turrem; qua paene deiecta, et occupato superiore loco, de quo tamdiu certatum hactenus fuerat, ac doliis dispositis, vt fit, munito, in suburbium libere ab hostibus despiciebatur, quique illac vltro citroque comeabant, densa scloppetorum grandine infestabantur; cui malo vt remedium afferrent obsessi, per subiectam viam dolia grandia noctu disponunt, eaque asseribus idoneae crassitudinis consternunt, quibus tecti defensores subtus ire et redire possent, lintea etiam suspensa et ad eripiendum hosti prospectum opposita. IIII Non. VIIbr., egressi regij Rupirolio in vineam illam eminentem ab hoste nuper occupatam euadunt, et dolia quibus hostes se illic muniuerant, vt ab arce opposita tuti essent, diruunt; quo facto sine damno ad suos redeunt. postridie post longam ac vehementem ex Nuceto subiecto verberationem deiecto Rupirolij muro Protestantes vim faciunt. Pilius primus ibat cum sua legione, quem Santaudentius Bricomotij frater cum sua item sequebatur. post eos Germanica legio sarissis fere horrida incedebat, pulsatione, qua arx petebatur, minime interim intermissa. ruinam defendebant Passacus, Noerius, Montalius, et Corbonerius. a quibus Piliani catenis, clauis, et ramentis ferreis vi tormentorum emissis infestati cum damno repulsi sunt. Pilio ipso in femore grauiter sauciato; suos recedeuteis Santaudentius nihil territus grauiter sustinuit, sed ipse grauiter vulneratus, quo ex vulnere postea decessit, segniter rem gerentibus suis retro pedem ferre coactus est. Germani Gallorum damno territi, a ducibus tamen suis incitati, et ipsi proelium restituere conati sunt. sed a Colinio reuocati, quod et illos frustra futuros prouideret, impetum inhibuerunt. nec incruenta ea obsessis victoria fuit, nam Passacus, qui superiore bello Protestantium partes secutus fuerat, et Montalius Guisium in expeditione Pannonica nuper secutus, Renaudius, et pleriquce alij strcenui ductores in eo certamine desiderati sunt. Colinius et Moius cladem excusabant, quod impetum non ad vltimam vim faciendam, sed ad ruinam explorandam decretum dicerent; sed nobilitatis decoris cupidae imprudentia factum, vt oppugnatores vlterius quam oportuerat, progressi essent. nox insecuta magno silentio transacta fuit, inde ob maerorem Protestantium, hinc obsessis ne in ipsa quidem
victoria ob exitus incertum exultantibus. triduum sequens leuibus proeliis consumptum est, in quibus Castrobriandus Rupibaritonius sauciatus fuit. crebrescebat fama de Andini cum ingentib. copiis aduentu, qui vt Protestanteis ab obsidione cepta auerteret, ad Castrum Eraldi castra posuit; quo cognito Colinius vasa conclamari iubet, honestam occasionem quaerens inde discedendi, amissis in ea obsidione, vt multi tradunt, duobus hominum millibus, et displosis amplius IIII OIO tormentorum ictibus. non plus quam C ex praesidiariis, vt Haius scripsit, et in iis XX ex nobilitate desiderati; quorum circiter XII ducum partibus in exercitu fungebantur. supplicationes mox decretae; quibus peractis, Guisius, laudata oppidanorum constantia, et amicitia sua vltro delata, ad regem, qui Caesarodunum Turonum venerat, profectus est V Eid. VIIbr. cum eodem die Renatus Sanzaeus comes cum CC equitibus maiorem partem Italis duce P. Paullo Tusingo vrbem ingressus esset. post Guisij discessum oppidani coenobium B. Cypriani, ex quo magna damna ab hostibus acceperant, ruinis iam foedatum a fundamentis demoliti sunt. eo tempore de Condiuicino Namnetum primaria Armoricani principatūs vrbe praediuite in aestuario Ligeris intercipienda Colinio spes facta est. ac Poemenico arcis, cui praeerat Sanzaeus pater, VI consciorum ope capiendae prouincia demandata, missus Telignius cum IO equitibus ac totidem scloppetariis, qui arce capta vrbem tenerent. sed Poemenicus in ipso rei gerendae momento, dum manus cum stationariis ientaculo parato lauat, annuli, quem digito gestabat, gemmam nulla vi sed sponte confractam animaduertit; eaque superstitione reuocatus, quasi rei infeliciter successurae indicium esset, ab incepto suis vt desisterent, auctor fuit. et ita Telignij ad vrbem aduentus exitu caruit. ignorata tamen a Sanzaeo et oppidanis coniuratione, eius consilium nemini ex consciis fraudi fuit. iam Andinus ad Eraldi castrum cis Vigennam vallum duxerat, quo cum X OIO peditum, III OIO Germanorum equitum, OIO Italorum, II OIO Gallorum venerat, et VII Eid. VIIbr. infesta verberatione L amplius passuum ruinam fecerat, iuxta B. Catharinae portam, cum de Pictauij soluta obsidione cognouit, et Colinium cum toto exercitu in itinere esse; quo magis sibi maturandum duxit, vt ante aduentum eius extrema vis a suis tentaretur. ibi controuersia inter Gallos et Italos exorta est, qui hunc honorem deferri petebant auxiliari genti religionis et decoris caussa ex tam longinquis locis profectae. cum contra Galli pertenderent. tandem contentio sorte dirempta est, qua Itali vicerunt. itaque signo dato, illi virtutis ostentandae et laudis, quam cupide adeo affectauerant, captandae studio inflammati, summa alacritate ad ruinam vadunt. vrbi cum summo imperio praeerat Loeus castrorum praefectus, qui penes se habebat suam leuis armaturae, et Valauorij, Brossaei, Motae et Roessij alas, sed numero ob crebra proelia valde deminutas, VII peditum signa, et scloppetarios equites duce Normano. vrbs in plano iacet, muro debilis, nec satis profunda fossa vallata, aut pomerio firmata ad Vigennam, cui et pontem impositum habet. verum inter murum et domos oppidi spatium quamuis vacuum interiacet, et praecipue in ea parte, ad quam ruina facta est. ad eius latus obsessi munitiones opera tumultuaria excitauerant, et in oppositis domibus, et praecipue Castelletis aedibus scloppetarios collocauerant, qui infesta eiaculatione irrumpenteis pellerent. nam ad ruinam comparere, nisi cum manifesto exitio, non licebat. Itali qui viderent ruinam quasi ab hoste desertam, Octauium Montacutum et Scipionem Corbinellum, qui eam explorent, mittunt, quorum reditum minime sibi exspectandum rati socij subito insiliunt, et signa in muris statuunt. verum vlterius prouecti, cum vndique in latus et a fronte a scloppetariis peterentur, vrgentibus a tergo Gallis, duce Cossenio, qui extra periculum positi, Italos, ne retro pedem ferrent, impediebant, vnicum praesidium in morte gloriosa repererunt, et confertim caesi amplius CC; in queis praecipui fuere Iustinianus Bencius, qui signo, quod gestabat, complicato se inuoluens, Quando, inquit, cum hoc vincere non licet, in hoc moriamur. quo dicto per mediam scloppetorum grandinem irrumpens multis ictibus confossus vitam et signum simul amisit. desiderati Octauius Montaltus et ipse III signorum dux, Callocius Senensis, Fabianus Montanus Balduini Iulij III Pontificis maximi fratris F., qui letaliter sauciatus cum a sociis in fossa relictus esset, in vrbem
a victoribus praesidiariis relatus ex vulnere paullo post decessit. grauiter vulnerati Franciscus Gualterotius et Hieronymus Oricellarius. nocte insequenti cum Colinius ad suburbium trans Vigennam venisset, et per pontem Bernerio Allobroge ductore CCCC scloppetarios auxiliareis in oppidum immisisset, postridie Andinus ex ducum consilio iam tormentis loco motis, et retro remissis vasa conclamari iubet, et relictis, qui contra erumpenteis pugnarent, sub vesperam ad Pilarum portum progreditur, vbi pacate ac sine tumultu transmisit, cum frustra Protestantes ducibus Subisio, Bellouasio, et Bricomotio portum occupare et relictos in ea stationarios profligare conati essent, qui obstructis aditibus, se generose admodum defenderunt, et mox digressis hostibus transmissa Creusa se cum sociis coniunxerunt. Colinius vado inter Portum et Haiam explorato postridie amnem transmittit, et Andinum loco firmo castris munitis se continentem cum frustra ad proelium prolectare conatus esset, biduum commoratus comeatu deficiente retro pedem ferre, et rursus Creusa transmissa Faiam Vinosam ad militem ex continuo labore recreandum concedere coactus est. Andinus ad Cellas substitit vsque ad XVII Kal. VIIIbr. reliquas copias ad ipsum in diem confluenteis exspectans, et inde Chinonem ad Vigennam diuertit, per laxiora hospitia distributo exercitu. hic exitus Pictauij et Castri-Eraldi obsidionum fuit vtrique parti damnosarum, quarum haec alterius soluendae caussa extitit, cum errorem suum Colinius quamuis sero agnoscens honestam ab ea discedendi occasionem quaereret: et cum huc vsque fortuna post Bassacense proelium aequatis inter partes successibus diu ambigua lusisset, totis viribus certandi necessitate imposita, tandem commissa ad Monconturium pugna ad regis partes inclinauit. paullo ante Eid. VIIbr. in Senatu AEgidio Burdino cognitore regio postulante in Gasparem Colinium tanquam perduellem et laesae maiestatis reum peractum sententia lata est, qua ille ad mortem damnatus est, praemiumque L OIO aureorum ei constitutum, qui viuum stitisset. postea IIII Kalend. VIIIbr. eodem Burdino postulante, vt omnis ambiguitas et dubitandi occasio tolleretur, decretum, vt idem de eo intelligeretur, qui Colinium occidisset, siue is externus siue indigena esset, cui et praeter praemium, si in idem crimen incurrisset gratia delicti fieret. eadem in Ioannem Ferrerium Carnutum Vicedominum et Gabrielem comitem Mongomerium sententia lata est, quorum vt et Colinij effigies ignominiose in plaustro traductae et publice patibulo affixae sunt. SC. in Colinium factum per totum regnum promulgatum, et vt ad exteros eius notitia perueniret, non solum patria, sed curantibus Lotaringis etiam Latina, Germanica, Italica, Hispanica, et Anglica lingua euulgatum est. quod a Colinio pro tempore neglectum, tamen ex euentu tandem ratum fuit, vt suo loco videbimus. dum Colinius Faiae esset, Dominicus Albius ipsius cubicularius proditionis et veneficij accusatus et conuictus laqueo vitam finiuit. is cum Nauarraei, Condaei, atque heri sui literis ad Bipontinum, cum adhuc in limite nostro esset, missus, et a Riuario Andini stipatorum praefecto Brissaci captus, literas et fiduciam sibi commissam, reginae, Andino, et Cardinali Lotaringo aperuerat, ab iisque aliquot aureis corruptus et spe facta opimioris fortunae, cum ad Bipontinum perrexisset, et literas ab eo accepisset, eas rursus ad Riuarium affere, et quid de Germanorum rebus didicerat, renunciat. Riuarius vero, qui semel fide violata hominem nihil recusaturum speraret, eum nouis promissis onerat, et si herum veneno tollere in animum inducat, montes aureos pollicetur, nec ille scelus abnuit; acceptaque pecunia et puluere venenoso, fidem obligat, et cum iis ad Colinium ad Pictauium haerentem redit, qui ob diuturniorem moram aliquid sinistri suspicatus, Albium comprehendi iubet, et interrogatum ad criminis confessionem postremo adigit, ob quod ad mortem damnatus est. heic Arausiensis, ne Belgij res omnino deseruisse videretur, quo laborantibus suis praesto esset, et nouas copias in Germania ad Protestantium in Gallia et Belgio caussam subleuandam conscriberet, P. P. ac Colinio vale dicto, relictis Ludouico et Henrico fratribus cum expedito comitatu, dissimulata persona se summo silentio in viam dat, et transmisso Ligeri per Vezelias in limitem nostrum et inde in Germaniam incolumis euadit.
IACOBI AVGVSTI THVANI HISTORIARVM LIBER XXXXIIII.
ANDINVS refecto milite et acceptis XXV peditum signis, regni item delectibus, Vigennam aquarum incremento tumidam non citra laborem ac molestiam rursus VI Kal. VIIIbr. pontibus ad id fabricatis transmittit, et hostem versus tendit. Monpenserius primum cornu ducebat; ipse cum acie Iuliodunum venit, locum comeatūs copia abundantem, vt hosteis annonae commoditate excluderet, et Mirabellum vsque processit, quo transitum iis in Pictones et vlteriorem Aquitaniam medius impediret, eiusque consilium successus comprobauit. nam cum in itinere esset, Armanus Guntaldus Bironus castrorum praefectus ei mox renunciat, se in hostium praecursores Monconturium petentes incidisse; quae res maturandi proelij caussa exstitit ad quod vtrique pronis animis ferebantur; et Colinium quidem vrgebant Septimani, Prouinciales, Allobroges, qui procul a domo diuturnitatis belli pertaesi, et intolerabilibus incommodis conflictati fortunae arbitrio quamprimum rem committi exoptabant; quod ni fieret, discedere se paratos ostendebant. Germani item ob non soluta stipendia passim murmurantes, et paullum aberat, tumultuantes, vt decerneretur, petebant. itaque Colinius, qui in eo erat, vt aut ab illis desereretur, aut ab his seditione excitata, quod Germanis sollemne est, hoste tam propinquo opprimeretur, cum sibi pugnandi necessitatem impositam videret, ne cogi videretur, proelium quoque consulto se appetere simulauit. Andino etsi multae caussae erant, quae eum a tentanda proelij alea dehortarentur, quod bellum ducere, abundante comeatu, qui ab oppidis circumpositis summittebatur, et nusquam deficiente stipendio, quo militem sub signis continere posset, ei vtile et perfacile erat, tamen et ipse diuturni belli pertaesus proelium appetebat, eoque magis quod intellexisset, Arausiensem nuper in Germaniam profectum, et ante eum Theodoricum Schombergium nouos delectus conscribere, quos si rursus in Galliam induxisset, noui, nec nisi cum mutua pernicie finituri belli initium fieri. nam et regem externum militem conducturum, et ita effectum iri, vt tot externis copiis vtrinque conuenientibus, belli duces non in sua, sed illorum potestate constituti, non plus periculi ab hostibus, quam ab auxiliaribus sibi ante oculos propositum viderent. haec ducum, qui circa Andinum erant, ipsorumque consiliariorum regis de vniuersa belli, quod instabat, gerendi ratione argumenta memorabantur: sed pro tempore maxime ad maturandum de pugna consilium vrgebat, quod allatum
erat Mongomerium de Benearno atque adeo porrecta ad Pyrenaeum Aquitania triumphantem cum victricibus copiis, assumptis in itinere Vicecomitum viribus propediem in hostium castra venturum. Colinius igitur, cum ad vicum, cui Clarifano nomen, II a Monconturio leucis venisset, prid. Kal. VIIIbr. in planicie subiecta mane aciem instruit. in Protestantium exercitu tunc numerabantur VI OIO equitum tam Gallorum quam Germanorum, VIII OIO scloppetariorum, IIII Germanorum peditum hastatorum fere et sarissophororum; quippe scloppetarij inter eos rari et fere inutiles; III murales machinae, II colubrinae et III minora tormenta. nam cetera a Pictauio discedens Lusinianum amandauerat. aciem ducebat Ludouicus Nassouius per Rupifulcaudij ex morbo decumbentis absentiam. Colinius primum cornu regebat. verum cum eo die non comparerent regij in acie instructi, post leuia aliquot poelia a praecursoribus vtrinque conserta, ipse ab exploratoribus deceptus, qui regium exercitum procul abesse renunciauerant, Monconturium, quod iam Lanouius, Loeus cum VII equitum vexillis et Normanus cum suis scloppetariis praemissi occupauerant, versus tendit, relicto a tergo Moio, qui vltimum agmen cum CC equitibus ac totidem scloppetariis clauderet. dum ita incedunt, Monpenserius, qui primum cornu in Andini exercitu ducebat, in itinere a suis de hostium receptu monitus gradum accelerat, et in Moium aliquot equitum vexilla immittit, contra quos viriliter frontem obuertens Moius CC scloppetarios in vltimo agmine opponit, qui crebra displosione primum sequentium equitum impetum aliquantum inhibuerunt, donec incumbente equitatu fusi, et C amplius ex iis caesi sunt. heic vero Moius minime se deseruit, sed firmiter pugnans cum ad manus cum regiis venisset, eorum vim, sed cum damno suorum, sustinuit. nam Dodencurtius ipsius legatus, vir insigni virtute praeditus, in eo conflictu desideratus et Monteurinius, qui iuxta eum pugnabat. captus et Albertus Papa Santalbanus, sed mox ex regiorum manibus se explicuit. dum certatur, vtraque Protestantium acies trans riuulum non citra tumultum per lutosas voragines euasit: quo pertransito regij vim inhibuerunt, et spatium colligendi se hostibus dederunt, iam tum plenam victoriam relaturi, vel fatente F. Lanouio, si recedentibus institissent. vbi vero regiis consistentibus illi quoque substitere, Colinius, qui ab exploratoribus delusus, cum regium exercitum minime adesse crederet, in eius conspectu se magno errore receperat, cum emendare voluit, ad pugnam suos hortatus, singulos duces appellando et prensando; inprimisque Germanos in fidem adactos bono animo esse iubet, factumque excusat, quod de statu rerum Andini non certo cognouisset: finem errori in riui transitu factum esse; nunc quod antea tantopere expetiuissent, ac paene facto conuicio flagitassent, pulcram occasionem dari conserendi cum Andino proelij, gratiasque Deo agendas esse, quod eam vltro Andinus ipse offerat. haec cum summa animi praesentia ac constantia dixisset, ne eam potius simulare, quam habere videretur, quo magis suos confirmaret, illis consilij audacis, et, vt multis visum est, temerarij, sed pro tempore necesssarij auctor extitit, vt riuo transmisso rursus regios lacesserent, et ipse cum suo agmine et Acierij equitum turma primus quamuis solutis ordinibus, vt fit in huiusmodi angustis callibus, tanto impetu in eos inuectus est, vt succedentibus Germanis nullo ordine, vt quemque obuium habebant, in fugam verterint, captis vno atque altero signo, et XXV circiter interfectis: sed incumbente totis viribus acie facies rerum versa, et qui insequebantur, mox pedem retulere, nec fugiendi finem fecere, donec in peditatum obuium incurrere; pars Parthenaeum, alij Monconturium vsque quasi iam debellatum esset, trepida fuga se recepere. vulnerati grauiter Serra et Riparius, qui postea ex eo vulnere decessit. iamque quasi ad pugnam instruuntur vtrinque acies, cum Bironus in collibus ad fauces planiciei subiectas dispositis loco opportuno tormentis, cum suam iam Protestantes Monconturium praemisissent, in hosteis infesta displosione eiaculari cepit. et peditatum quidem Gallicum ad pedem collis locauerat Colinius, ita vt a fulminatione tormentorum tegeretur, Germanico ob loci angustiam ad ictus exposito, qui prostratis in terram corporibus eos vtcunque eludebant; sed mox translatis tormentis et vtrinque diuersis locis collocatis, ita vt decussata verberatione vtrinque latus ferirent, tum
vero Germanicus equitatus, qui confertus stabat, grauiter admodum infestari cepit; et prima quidem displosione interfecti Carolus Volradi Mansfeldij frater et tres cum eo equites. minus damni Gallicus equitatus a tormentis patiebatur, quippe qui longa serie non confertis ordinibus, vt hodie, porrigebatur. heic Volradus querellis suorum victus, cum apud Colinium instaret, vt se respiceret, et alia cuncta Colinio deessent, quae praesenti incommodo leuamentum afferrent, non defuere voces, quibus ille laudata Volradi et Germanorum fide ac virtute eos Gallicae libertatis atque adeo religionis vindices vnicos identidem appellans ad constantiam hortabitur. inter has angustias nox praecipitans plenam victoriam regiis abstulit, et Protestanteis, sicuti pugna Sandionysiana acciderat, certo exitio eripuit, qui fessi et lento ac infesto certamine fracti, nullo receptūs signo dato, sensim recedentes tribus abhinc milliaribus inter duos amneis pernoctauerunt, quorum alter cui Diuae nomen, Monconturium alluit, quo ante auroram postridie profecti sunt. desiderati in eo conflictu ex Protestantibus praeter iam memoratos Insulanus nobilis ordinum ductor, et CXX pedites et XV equites; ex regiis haut amplius quam XXX. Andinus promota ad Clari fanum acie, loco in quo certatum fuerat, in victoriae signum tentoria fixit, et postridie praemissis, qui de hostium statu cognoscerent, Monconturium versus cum exercitu iter habuit. cumque hosteis trans Diuam copias patentibus campis disposuisse per exploratores didicisset, vt eos ad proelium cogeret, retro ad Diuae fontes iuxta Grimalderiam tendit, quo citra periculum exercitum transmitteret. dum in eo res sunt, duo ex Andini castris petito cum Protestantibus colloquio, de propensa sua erga conciueis voluntate praefati, Colinium monendum curant, vt a pugna abstineret, et nocte se in tutum reciperet; nam eas esse regiorum vireis, eamque in milite alacritatem, cui sustinendae pares minime ipsos existiment. id Colinio renunciatum, re in consilio ducum agitata, eos anxios aliquandiu tenuit; cum alij non negligenda amicorum monita, et tuta honestioribus consilia anteponenda censerent: alij contra id inimicorum astu agi, consiliaque ab hostibus profecta tanquam suspecta reiicienda ducerent, qui et addebant, nocturnos receptus non solum dedecorosos sed et periculi et confusionis plenos esse. haec sententia cum vicisset, Colinius, qui alteram probaret, tamen contradicere non ausus, sic res componit, quasi praeualenti opinioni acquiesceret. erant et alia quae Colinium etsi restitantem ad rem proelio permittendam incitabant. nam audiebantur vulgo in castris hae voces, Quovsque nostra patientia principes ac duces abutentur? iam totus annus procul a domo sine stipendio abiit, et hiemem sub dio per niues, per glaciem sine tentoriis exegimus, tam aduersa tempestate, vt inter se infestae acies confligere non potuerint; neque animi sed, vires, ad mutuam perniciem sibi inferendam defuerunt: nunc eadem ab aestu patimur, in obsidionibus, in statiuis tam crebro permutandis, inter gladios et inimica omnia: nec satis est ferro includi, nisi etiam spe pugnae ademta petamur, vt nuper cum denso tormentorum imbre obrueremur, et lenta peste concidentib. tela in aduersum hostem mittere non licebat: tandem finis miseriis velipsa morte imponatur. nullum periculum defugimus. in hostem quamprimum ducamur, aut sacramento soluamur. pars misericordiae est, cum necessitas moriendi instat, cito occidere. his et aliis de caussis incitatus seu coactus Colinius, praemissis noctu impedimentis summo mane ante solis ortum vasa conclamari iubet, et Eruallium versus iter pronunciat; et si quidem omnes in tempore adfuissent, necessitati pugnandi praeuertere potuit, sed serius ad iter conuenientibus copiis, etiam illud incommodum accessit, vt Germani pedites nisi persoluto stipendio signa efferre recusarent, eorumque exemplum secutae aliquot equitum turmae eodem momento tumultuari ceperunt; quibus placandis aliquot horae impensae; quo factum est, vt Andinus, quamuis flexuoso itinere incedens, Protestanteis, antequam in tutum euasissent, assecutus sit, et eos ad periculosam proelij aleam subeundam inuitos compulerit. Colinius, vt suos qui iam importunis querellis discedendi occasionem quaerebant, in officio contineret, P. P. Parthenaeo euocauerat, quorum aduentu magnam recentium hominum et praecipue Santonicae et Aquitanae nobilitatis accessionem fore sperabat. quae spes illum fefellit. tamen illi cum CL equitibus venere,
adducto secum Acierio iam ex morbo conualescente, vt proelio interessent, qui salutatis Germanorum ducibus et nobilitate Gallica benigne appellata, intermortuam veluti in militum animis alacritatem praesentia sua restituerunt. cum igitur serius ob eas, quas dixi, caussas Monconturio profecti essent, Eruallium versus tendentes, in Andinum iam Diua transmissa cum toto exercitu properantem inciderunt, in campis Assaeis vulgo appellatis. is ad laeuam deflexerat, vt descensum in inferiores Pictones Protestantibus intercluderet, misso Eruallium Allardo, qui locum occuparet, iisque, qui Thoarsium tenebant, mandarat, vt Thoae quae illac labitur, vada diligenter seruarent. diuersa parte Colinius Banuinerium Campensem cum delecta manu miserat, qui angustias paludosas, quibus Eruallium itur, insideret, quo ad omnem euentum sibi eo receptum pararet. ipse autem sic rem ordinauerat, vt Ludouicus Nassouius, qui aciem ducebat, ad dextram incederet, et quasi Eruallium petens paullum progrederetur, attributis ei III tormentis et I colubrina. ipse primum agmen regebat ad laeuam incedens, qua parte venturos regios cognouerat. Moius subsequebatur cum II tormentis, totidem colubrinis et aliquot campestrib. machinis penes se Pigrefferium Lanouium et Telignium habens. aderat et Volradus Mansfeldius summus Germanici exercitūs dux, cuius partem Ludouico attribuerat, partem item peditatūs, quam Granuillarius ducebat. ibi Germani cum prostrati terram more suo exosculati essent, fidem sacramento obligant, pugnam se fortiter capessituros. ita dispositis copiis, vt inter equites ipsi pedites pugnarent, quod erat Colinio consuetum, in primo cornu Germani conferto agmine stabant, ducibus Gerolsechio et Granuillario, quos hinc inde legiones Gallicae cingebant Pilij, Roborei, Bricomotij iunioris et Chellarij, quibus admixtae erant IIII equitum turmae Gallorum et Germanorum. in acie erant legiones Baudinei, Monbrunij, Blaconi, Mirabelli, Virielli, scloppetariis fere ac raris sarissophoris constantes, quos equites eadem ratione intermixti sustinebant; ante frontem volones consistere iussi vtramque aciem praetexebant. Andinus in totidem acies exercitum partitus fuerat; et primae quidem praeerat Monpenserius, in qua Heluetiorum IIII OIO duce Clerio ad dextram collocatorum cum VIII maioribus tormentis, V Gallorum legiones ducibus Barta, Sarlabossio, Insulanis fratribus et Onuxio. primam equitum turmam ducebat Martigius, qui primus post leuem armaturam, vt fit, in fronte positam impetum facere iussus erat, quem Franciscus Borbonius Delfinius Monpenserij F. cum Francisco Regio Chauignio subsequebatur, cui ad dextram attributi Sanflorius comes cum Mario et Paullo fratribus, Francisco Saxatelli comite, Scipione Picolomineo et Carolo Birago cum Italico equitatu. vltimus incedebat Monpenserius, cuius latus tegebant Germani equites ducibus Dietziis Hessis, Rheni comitibus fratribus, Vestenburgio comite, et Gaspare Schonbergio, qui XVIII vexilla habebant. Guisius et Io. Nogaretus Valeta cum Heluetiis stare iussi, qui ad omneis casus praesto essent. erant omnino in prima acie V OIO equitum et IO, in acie, quam Andinus ducebat, erant Aumalius, et Longauillanus duces, Arturus Cossaeus E. T., Gaspar Saulius Tauanius, Honoratus Sabaudus Villarij marchio, nuper a rege post Colinij condemnationem maris praefectura donatus, Faieta, Gulielmus Momorantius Thoreus, Franciscus Carnaueus, Io. Scarsius Valliguidonius, Renatus Villoclarus, Podius Vatanus, Vesinius, Mallius Monstrolij praefectus cum III equitum cataphractorum OIO. erant et cum eo OIO equites Germani sub V vexillis duce Petro Ernesto Mansfeldio a Philippo, vti dixi, misso cum aliquot peditum signis. OIO item alij, quos Carolus Marchio Badensis ducebat. Heluetiorum legioni praeerat Lud. Friferus, et ante eum Carolus Momorantius stabat summus Heluetiorum praefectus, quos hinc inde Hispani et Belgae a Philippo missi tegebant. tum IIII legiones sequebantur duce Cossinio, Goa, Monlucio, et Rantio, ante quos collocata erant VII maiora tormenta; et rursus in prima acie volones ante omnes constituti; Andinus inter Heluetios et Badensem stabat. Heluetios hinc inde Cossaeus et Mansfeldius cum suis equitum turmis cingebant. Carnaueus cum L cataphractis equitibus ex primaria nobilitate ante Andinum pugnare, Bironus cum praefectis castrorum a tergo ad latus Andini dextrum consistere iussi. cum iam vtrique
propinquarent exercitus, Tauanius et Bironus, quibus multum tribuebat Andinus, in collem proximum ascendunt, vt inde hostem venientem contemplarentur, et Tauanius quidem eo conspecto et incessu diligenter notato, exultanti similis et quasi de euentu securus ad Andinum redit, et felicia omnia spondens, non solum alacritatem in militum animis excitauit, sed etiam incredibilem cunctis ardorem pugnandi iniecit. Andinus ergo cohortatus suos, vt non tam ad pugnam quam ad certam victoriam se pararent, aciem quo dixi ordine instruit, sub VIII fere horam matutinam more nostro, et statim tormenta hostilia displodi ceperunt, quibus regij maiore cum fragore responsantes, non tam certos, sed crebriores ictus plerunque inferiora ferientes in terram frangebant. heic cum ex Tauanij consilio Andinus acies ad laeuam paullum flexisset, Colinius contra suas ad dextram tendere iubet, vt Eruallium versus sibi liberum iter seruaret. primus in Protestantium volones factus impetus, quibus post acre certamen caesis ac dissipatis, Monpenserius ex Cossaei consilio ordinibus laxatis paullum ad laeuam flectit, vt Andino venienti viam aperiret. heic P. P. suos adhortati, vt virtutis suae memores in hoc proelio aut salutis aut exitij fortunam verti sibi persuaderent, pugna excedunt. Colinius vero qui totis viribus Monpenserium in se incumbentem videret, a Ludouico Nassouio, qui sub P. P. aciem ducebat, petit, vt sibi Germanorum equitum vexilla subsidio mitteret, qui statim relicta acie pugnandi desiderio incensus magno errore ea ipse ad Colinium adduxit. tum Monpenserius Martigium immittit, qui post violentum certamen Valdraeum Moium fusum in peditatum impulit; mox incumbente totis viribus Monpenserio, et Colinio impetum firmiter sustinente acerrime vtrinque pugnatur ancipiti diu fortuna, ita vt Protestantes multoties victoriam inclamarent. ibi Colinius scloppeti ictu transuerso in mala vulneratur, quod frustra tegere conatus, tandem pugna subducere se sine strepitu cogitur; Autricurius, qui mediam oppositam aciem calore pugnae incitatus perruperat, in conflictu periit. heic vero Andinus iam labantem aciem ex Tauanij consilio Heluetios suos praeteruectus et in confertos ruens praesentia sua restituit, sed non citra periculum; nam in primo conflictu Badensis marchio, qui latus eius cum Germanorum equitum agmine tegebat, interfectus est; et nisi Arturus Cossaeus, qui Heluetiis ad laeuam stabat, neque dum se loco mouerat, ad omneis casus intentus cum suis in tempore accurrisset, proculdubio Protestantes victoriam omnium iudicio reportabant. sed fessi illi, et numero impares, a recentibus repulsi, primo cedere, dein superuenientibus Birono et ceteris castrorum praefectis postremo in fugam verti ceperunt, Germanique peditatum suum iam ab Heluetiis regiis obstinata pugna pro aemulatione, quae inter eos intercedit, labefactatum fugientes obtriuerunt. nam medij quasi per ruinam ingressi eos diuiserunt; quod postea Heluetiis ad illos internecione delendos viam aperuit; et quamuis abiectis armis supplices in terram prociderent, crudeliter fere omnes iugulati sunt; Gallis, qui III OIO se ad illos applicuerant, nam alij iam se fuga in tutum subduxerant, ab Heluetiis et equitatu regio superueniente Andini iussu parcitum; quorum tamen OIO circiter in pugna cecidere. CC fere Germani ex IIII OIO superstites nostrorum humanitate scruati sunt, qui cum duce illorum Hectore Reileno in Germaniam regis iussu incolumes remissi sunt. reliquiae fusi exercitūs partim Parthenaeum, partim Niortium concesserunt. quidam etiam metu alas pedibus addente Rupellam et Engosismam vsque profugerunt. Ludouicus Nassouius et Volradus Mansfeldius cum Germanorum, quos ducebant, agmine ordinibus seruatis Eruallium et inde Parthenaeum nocte concubia peruenerunt. Aumalius, Bironus, Thoreus cum castrorum praefectis fugienteis aliquanto tempore insecuti sunt, sed irrito successu Nassouio magna cum militaris scientiae et virtutis laude in ipsorum conspectu se recipiente. magna strages edita a milite stragis ad Rupembellam editae et Sancolumbani et aliorum in Benearni pago interfectorum adhuc memori. numerati sunt vltra Germanos pedites, de quibus diximus, bis mille Galli pedites et CCC circiter equites, complures equi vulnerati. numerum eum augent, qui lixas caculas et huiusmodi hominum colluuiem, quorum magna multitudo diuerso mortis genere periit, inter caesos recensent. capta tormenta, et
Germanorum impedimenta; nam Gallorum ante pugnam Parthenaeum et Niortium praemissa seruata sunt; omnia fere peditatus signa. magni nominis ex nobilitate viri occisi Tanaquilllius Bochetus Pigrafferius veteranus dux, Autricurius, Bironus Bironi frater et Sanbonetus. captus Carolus Lanouius et vix e manibus furentium ereptus; captus et Iacobus Crussolius Acierius a Sanfloriano, multum succensente Pontifice, quod ei contra mandata pepercisset, et postea, sic iubente eodem tifice, sine pretio dimissus, ne praedae potius quam sectariae pestis extinguendae caussa sui militare viderentur: sic enim in eius vita scribit Hieronymus Catena. ex regiis desiderati IO equites, et in iis magni nominis Rheni comes grandior natu, Philibertus marchio Badensis supra commemoratus, et Claromontius Allobrox: ex Italis Franciscus Saxatelli comes, Francescinus Perusinus, et Scipio Picolomineus Othonis Montacuti legatus. Petrus Ernestus Mansfeldius in brachio grauiter vulneratus, et Rheni comes iunior. Guisius ipse in pede vulnus accepit, ex quo diu claudicauit. Gaspar Schonbergius in coxendice ictus, in campo cum suis in victoriae signum pernoctauit: Mallius item et Bassompetra sauciati, qui omnes conualuere. id actum V Non. VIIIbr. Albertus Gondius Radesiarum comes ab Andino, qui ad Genusij fanum venerat, profunda iam nocte statim ad regem fratrem, qui Caesaroduni erat, mittitur, optatum rei feliciter gestae nuncium ferens, qui per Galliam sparsus, et inde in Italiam perlatus, inaudita laetitia omnium animos impleuit, ac spe in posterum, quasi de Protestantibus in Gallia omnino debellatum esset. dispersi post tantam cladem duces cum Parthenaeum omnes conuenissent, concilio habito oratores suos in Angliam, Scotiam, Daniam, vnde Sansimonius paullo ante redierat, et ad Heluetios mittunt, qui cladem acceptam quibus possent speciosis rationibus apud eos eleuarent, et nihilominus coniunctione caussae demonstrata et communi periculo proposito auxilia mature summittenda peterent. Odetus Colinius cardinalis Castellionaeus cum Ioanne Ferrerio Carnutum vicedomino ea de re sedulo apud serenissimam Angliae reginam agebat, quae non solum sociorum laborantium periculum non neglexit, sed ipsa missis ad foederatos principes eandem religionem prosessos legatis, eos ad suppetias in communi caussa ferendas hortata est. his ita decretis P. P. ac ceteri belli duces cum iis, quae supererant, copiis aliquanto tempore, quantum angustiae patiebantur, ad reficiendas vireis concesso, post tertiam a media nocte horam Parthenaeum relinquunt, et Niortium recta tendunt III Non. VIIIbr., quo eodem die Henricus Campernous cum C equitibus Anglis egregie instructis in castra venit, a Nauarraea regina ac P. P. honorifice exceptus, in cuius vexillo inscriptum erat, DET MIHI VIRTVS FINEM. rebus pro tempore ordinatis P. P. Niortio, vt pote satis firmo, quod victorem insequentem ad aliquot dies remoraretur, Moium Valdraeum fortissimum ducem cum idoneo praesidio imponunt, et inde Ioannis fanum petunt, quo iam Armanus Claromontius Pilius venerat, qui oppido muniendo sedulo incumbebat. attributi ei praeter eos, quos penes se habebat, IO scloppetarij cum ala equitum Motae Puiolij, et Murei scloppetariis: Oriolus Santo nobilis, qui antea oppido praeerat, Pilio vltro imperium detulit: Engolismam quoque missa subsidia. Rupellam inde concedunt P. P., tutum et vnicum post tantam cladem perfugium, et quod non minori Protestantibus tunc adiumento fuit, vel F. Lanouij iudicio, quam superioribus bellis Aurelianum fuerat. nam praeter vrbis firmitatem et situs commoditatem, vix dici potest, quantum ex classe illic fabricata et instructa vtilitatis in belli sumptus redierit. nec cessabat Andinus, qui ex ducum consilio successibus insistendum ratus mox Parthenaeum vacuum venit, et inde Niortium ducit. cumque Moius ad eius aduentum violenta eruptione cum ala sua equitum excurrisset, dum redit a tergo nefanda proditione a Lupario Moreuellio scloppeti ictu vulneratur, percussore se mox pernicis equi, quem dono ab ipso Moio paullo ante acceperat, ope ad regios recipiente. grassator is nostra memoria insignis in Lotaringorum familia inter pueros nobileis educatus fuerat, qui iam tum prauae indolis specimen dedit, cum ob grauiorem culpam admissam a paedagogo, vt fit, seuere castigatus, eum proditione occidit, et mox ad hostem transfugit paullo ante Rantiacam pugnam. ab eo tempore transfuga, post pacem cum
Philippo factam se rursus in Guisianorum familiam insinuauit, et cum praemium interfectoribus Gasparis Colinij curiae Parisiensis decreto propositum esset, operam suam in id vltro detulit, acceptaque pecunia ad hosteis transiit, ac studium erga Protestantium doctrinam vt puriorem mentitus, quo fidem maiorem faceret, grauibus se a Guisianis iniuriis affectum, multa praeter verum comminiscens, affirmabat. cum frustra, quod promiserat, saepius exequi tentasset, et periculum veritus de euentu desperaret, ne nihil egisse videretur, familiaritatem cum Moio arctissimam contraxit, cum quo satis diu coniunctissime vixit; tuncque vicinis adeo exercitibus occasione captata, in eum, qui praecipuae secundum Colinium auctoritatis inter Protestanteis erat, quod contra Colinium non ausus fuerat, executus est. quod ei tamen postea exitium, vt merebatur, tandem attulit, sed funesto ipsis vltoribus exitu, vt suo loco videbimus. ex eo vulnere Moius non statim mortuus est, sed cum hortatu amicorum Niortium deserere, vt muneribus militaribus inutilis, et Mediolanum Santonum ac postremo Rupellam se recipere coactus esset, ibi paullo post decessit. eius discessu praesidiarij animis concidere, et Brossio, qui vrbem prius contra Ludensem defenderat, cum CCC scloppetariis discedente, quae mox venienti Andino patuit, quo statim rex ac regina cum Carolo cardinali Lotaringo venere, vt victoriam praesentia sua magis firmarent. Lusinianum munitissimam totis his regionibus arcem eodem tempore Pontius Mirambellus, cum milite fremente omnem auxiliorum spem sibi praeclusam videret, a Lansaco proxima cognatione sibi coniuncto persuasus vitam et res saluas suis pactus post crebras denuntiationes dedidit, cuius rei ratione postea non mediocriter suggillatus est. Fontenaeum item, quod a Puuialio Clauario adhuc ex ruina, quam dixi, non satis firmo tenebatur, quod sustinendae obsidioni impar esset, deseritur: et ille Maranium, quod summissis mox auxiliis tuendum suscepit, concessit. Lornaeus, qui Eraldi-castrum tenebat, cum sua equitum ala et Moranij scloppetariis ad fecialis ab Andino missi denunciationem locum deserit, cui praesidiarij, qui Caluiniaci ad Vigennam, Rupipozaei, Angulae, Prulliaci, et Clarouallij erant, se coniunxerunt, et per Oblineam in Biturigibus profecti Sancerram versus et Charitaeum iter instituer