Et facit illi ipsa ut liveat Italia:Sive is Plutarchus, sive is Laertius alter
In nostro mavult dicier orbe, meret.Aeterna dignus vita famaque: tot unus
Qui ramam et vitam reddidit ante-viris.
[editor: Handwritten note: Qui è Melchioris Adami Vitis omnem rei Bibliothecariae Germanicae notitiam metit, ut facit Ludovicus Iacobus, (Carmelita, qui scripsit Tractatus de optimis Bibliothecis, s.) è turri Achivos iudicat. Morhof. Polyhist. p. 192.]
QUEMADMODUM historia universalis, tam ecclesiastica quam politica, summam adfert utilitatem, cum voluptate et iucunditate
coniunctam eximia: ita et eius, quae ad singulas descendit personas, antiquitas est ultima, fructus egregii, ac delectatio singularis. Vetustatem eius sacrarum loquumtur literarum monumenta [Gap desc: Greek word] , Veteris inprimis Instrumenti. In eo enim libri historici, tum pentateuchus Mosis, tum aliorum; qui populi Israelitici res gestas sub sacerdotibus, iudicibus, regibus et principibus complectuntur, aliud fere nihil condunt, quam annales et vitarum descriptiones. Recitantur enim inibi Patriarcharum, Regum, Prophetarum, et aliorum sanctitate illustrium hominum natales, parentes, educatio, facinora, tam bona quam mala, tandemque obitus, et annidiesve emortuales. Ad Novum autem si abeamus; reperimus in historia Evangelica, et in actis, ut liber inscribitur, Apostolicis, mandatam literis vitam tum ipsius IESU CHRISTI, unici Salvatoris mundi, tum sanctorum Evangelistarum et Apostolorum. Ac rem sic habere, testantur tam veterum quam recentium auctorum labores: qui ex ipsis sacris Bibliis historias ac vitas divinorum hominum virorumque DEI, Graece Latineque contexuerunt. Horum in numero laudandus venit Dorotheus episcopus Tyri et martyr: qui Prophetarum maiorum et minorum, duodecim Apostolorum, et septuaginta discipulorum vitas synoptice est
complexus: hisce annumerandus est Isidorus episcopus Hispalensis: qui de vita et obitu sanctorum utriusque Testamenti scripsit: his accensendus Gennadius presbyter, Epiphanius, Philo, Prochorus, et alii complures, ut recentiores iam omittamus. Fuisse autem et gentilibus extra Ecclesiam curae historiam eiusmodi personalem: non est, cur verbosius demonstremus. Quis enim Plutarchum Chaeroneum, Traiano Imperatori summe aestimatum polyhistora, non audivit; eiusque [Gap desc: Greek words] h. e. monumentorum pulcherrimum opus, Vitas, ur vocat, parallelas, quibus praestantium virorum res gestas et opera comparavit? quis Diogenem Laertium vitarum Philosophorum clarorum scriptorem ignorat? quis Hesychii Milesii, Illustrii cognomenro de eodem argumempto librum? quis Eunapii Sardiani, quis Philostrati Lemnii? Quid dicam de Latinis tum historiae Augustae, ut appellamus, tum aliarum vitarum conditoribus? quorum lectio hodierna etiam tempestate et fructuosa et iucunda ducitur: idque non sine causa. Debetur enim hoc virtuti eorum: quorum, dum in terris vixerunt, prudentia res maximae fuerunt gubernatae et gestae: et quibus rem pub.ac posteritatem omnem sibi obstrinxerunt. Est autem honos hic virtutis
praemium ac fructus unicus: nec virtus ipsa quicquam, praeter laudis et gloriae mercedem, amplius desiderat. Hinc Alexander ille Magnus fortunatum praedicavit Achillem, in Sigaeo monumento eius adsistens, qui suae virturis praeconem Homerum invenisset: et Alexander Severus Imperator vel ideo impense amavit fovitque viros literatos: ut essent, qui, quae gessisset, in litoras mitterent. Hinc apud Spartanos ante pugnam rex Musis sacrificabat: ut res gestae ornatam historiam consequerentur: et ab illo ipso magno Alexandro Callisthenes philosophus in castra accitus fuit, ad acta eius memoriae prodenda. Excitantur praeterea commemoratione huiusmodi, et inflammantur animi hominum non degenerum, ad virtutis cultum: et ad nominis decus prensandum expetendumque. Vis enim exemplorum in utramque partem est maxima: et vita omnis magis exemplis, quam rationum momentis ducitur. Matthiam equidem Corvinum, fulmen illud Asiatici hostis, adolescentulum adhuc accepimus, auditis aliorum fortibus et praeclaris facinoribus, adeo accensum fuisse: ut exsultim tripudians, quasi de animi potestate exierit, manuum pedumque applausu virtutis stimulos testatus. Nihil hic dicimus, quod ex historiarum fingularium lectione multa peti possunt, quae faciunt ad formandum
iudicium: multa, quae ad vitam regendam et constituendam: multa, quaead confilia recte ineunda, aut aliis danda. Vidit hoc ille idem Severus Imperator: qui in comsilium solitus adhibere maxime eos: historiam qui nossent: vidit et Cyrus Xenophontius; qui iam morti vicinus liberos monuit, ex ante actis exemplis petendam esse saluberrimam atque optimam doctrinam: vidit idem hoc ille, qui [Gap desc: Greek words] principium prudentiae sapientiaeque historiam perhibuit. Et suavissimi sunt versus optimi poetae in panegyrico:
Intereae Musis animus dum mollior instat:
Et quae mox imitere legas: nec desinat unquam
Tecum Graia loqui, tecum Romana vetustas.
Antiquos evolveduces: adsuesce futurae
Militiae: Latium retro te confer in aevum.
His aliisque causis, Principes illustrissimi, Domini clementissimi, adductus et ego, cepi ab annis aliquot virorum in Germania nostra natorum: quosque tum erudita doctrina, tum egregia vel in Ecclesiam DEI, vel in Rem pub. Christianam merita commendarent, sparsim colligere, et in unum quasi corpus coagmentare. Debere mehoc existimavi communi patriae: virtuti variis speciminibus probatae: religioni orthodoxae, ipsorum operaad nos, DEI inprimis beneficio propagatae, et ad posteros etiam
propagandae. Nam Germano non immerito, opinor, turpe duxerim; nosse, animoque complecti; quid vel Italus aliquis, vel Gallus, vel alius transmarinus, in sua quisque patria, et suo vitae doctrinaeque genere praeftiterit: de popularibus vero, et in media Germania natis viris, praeclareque de Ecclesia vel Republ. meritis, parum admodum aut nihil scire, sae pe etiam ne nomen quidem, aut natum esse, inaudiisse. Quod quid est aliud; quam [Gap desc: Greek words] in domesticis suisque perpetuo puerum esse? quemadmodum Plato, et cum Platone Cicero, pueros vocant, historiae et ante nostram aetatem gestorum ignaros. Suggerent autem narrationes istae et descriptiones vitarum, praeter exempla illustria, religionis in Germania superiori saeculo reformatae historiam, eius [Gap desc: Greek word] , praedictiones, progressum, eventus et exitus synodorum, colloquiorum, ac consiliorum: adeo ut confirmare ausim: nullius fere Theologi vitam hoc in volumincapparere: in qua non et aliquid appareat singulare. Ostendent insuper aerumnas ecclesiae, et testimonia praesentiae divinae in liberationibus: et exhibebunt exempla multorum certaminum ac controversiarum in doctrina: comprobabuntque illud Apostoli: oportet hoereses inter vos esse: ut qui probati sunt, manifesti fiant inter vos. Sub V. V. autem
Celsitud. illustrissimi principes, Domini clementissimi, augusto nomine, Germanis has Theologorum nostratium vitas unum in volumen coniunctas, commendare ac consecrare volui et debui cum aliis, tum his potissimum de causis. Principio, placuit Domino DEO meo; ut primum huius caeli spiritum in Silesia vestra haurirem: peregrinationem atque exilium meum in agro Grotgoviensi ordirer: magistros et ammiparentes in VV. CC. illustri Gymnasio, quod etiamnum Bregae floret, invenirem: et fundamenta prima verorum bonorum iacerem. Patriae itaque carissimae, ac nutrici beneficentissimae, pagellis istis, cum luculentius non suppetat, [Gap desc: Greek word] qualia qualia redditum eo, cum votis ardentissimis ac quottidianis, ad Patrem Domini nostri Iefu Christi; floreat illa! floreant eius principes et coronae! floreant ecclesiae et scholae, quam felicissime, quam diutissime! Movit me secundo loco vestra, principes incliti. pietas, et sincerae religionis adserendae ac provehendae studium: quodut divinitus omnibus principibus regibusque est mandatum. ita VV. CC. a parentibus, ab avis, proavisque ingeneratum ac proprium. Qui ergo veritatis Evangelicae defensores ac vindices estis: eiusdem doctorum vitas, resque stylo et voce in Ecclesia militante gestas, non sine voluptate, spero, cognoscetis.
Nec dicam hic de cupiditate vestra legendi historias: communi VV.CC. cum summis principibus, regibus, et Imperatoribus: nec de amore ac prolixo affectu erga bonas literas et literarum propagatores; quem U.V. CC. egregie declarant, in gemino conservando Gymnasio, altero Bregae, Goldbergae altero; utroque non ab una annorum decade iam celebri ac late incolis accolisque frequentato. Hoc vere dicam: regia res est, illustrissimi principes, literas tueri: quibus exstinctis miserabili caligine cuncta confunderentur; hominesque a brutis mhil differremus. Ex Apollinis enim non Delphici, sed Germani, tripode gravissimum hoc prodiit, oraculum: in scholis non solum ecclesiae seminaria sunt: sedetiam ibipraeparantur ingenia adomnem reliquam vitae gubernationem: imo scholae sunt fontes humanitatis intota vita: quibus neglectis necesse est sequimagnas tenebras, confusiones religionum, et superstitiones: legum, literarum, atque artium interitum: oblivionem antiquitatis et historiarum: morum feritatem: denique infinitam barbariem. Haec Germaniae nostrae Phoenix. Postremo, ut extremum etiam aliquid mea habeat compellatio, in hacvitarum silvula occurrent nonnulli Theologi; qui in Silesia et in vestris eriam ditionibus nati, rem Christi aut in patria, aut extra eam egregie gesserunt; patriaeque sua virtute ornamento sunt sempiterno. Solet autem magnorum
et eruditorum virorum laus etiam ad principem redundare: sub quo eorum aliquis vel vixit, vel e cuius territorio originem duxit. Accipite ergo, principes clementissimi, et sereno vultu accipite hoc quicquid est chartacei, ad Vestra pulvinaria cum submissa animi devotione depositi: et istas Christi servorum, ecclesiaeque antistitum vitas, vestro pattocinio, sicubr opus, clementer complectimini: meique in patriam affectus qualecumque monumentum fuffragio maximo probate. Ita Deus aeternus Pater Domini nostri Iesu Christi, Vestras Celsitudines, et totam illustrissimam domum florentes aeternum conservet: et tempestates publicarum cladium, quae omni ex parre impendere suavissimae patriae videntur, clementer depellat: suamque ecclesiam, ipsum in omni aeternitate celebraturam, his in terris tueatur et potenter adserat! Data calend. Augusti, Anno cIc Icc XIX.
Vestrar. Celsitud. subiectissimus MELCHIOR ADAMUS.
EXSOLVO tandem promissa mea, Lector benevole; fidemque ante annum non unum datam libero: dum heic uno in volumine tibi exhibeo vitas Theologorum clarissimorum: qui in Germania nostra nati, ecclesiam Christi strenue propugnarunt, et voce scriptisque late propagarunt. Non ingrata erit, spero; bonis et piis mea haec opella, ex animo divinae gratiae dilaudandae, et patriae illustrandae, sincere cupido profecta. Colligendas putavi eiusmodi micas, et in usum ecclesiae patriaeque adservandas: quarum quaedam dispersae diversis in paginis librisve, imo et animis memoriaque latebant: quaedam excusae quidem et in publicum productae; sed nec tanto numero, ut in plures differri regiones possent; nec ea orationis stylive forma: quae historiam decet. Dedit itaque hoc communi patriae, praeclarorum, quod citra invidiam dixerim, ingeniorum matri: dedi excellenti virtuti, quam Deus vult agnosci, cum de ipso sit testimonium, et nulla magna virtus sit, ut sententiosus Seneca ait, sine Deo: quam nolle agnoscere, ingratitudo est, livor est et invidia: dedi denique piae, si qua futura est, posteritati: quae profecto et heic habebit non pauca ad patriae deeus, ad Dei gloriam, ad institutionem et correctionem
facientia. Sed antequam te dimitte, quaedam mihi monendus aut rogandus es, mi lector. Primum, ne praeteritos aut omissos non paucos queraris, haud indignos, qui hoc in theatro appareant. In eo mea, milector, culpanulla est: sed penuria fecit historiae: quam nancisci nullam uspiam potui. Malui itaque prorsus tacere de multis praestantibus viris: quam, ut ille de Carthagine, pauca dicere: et trita illa: Natus est: obiit; scribere. Suppleri tamen poterit hic defectus, volente Deo, et mutuas operas tradentibus bonis patriaeque amantibus: si huius Voluminis tomus secundus fuerit adornatus. Quod idem dictum volo. de reliquis vitis Ictorum et Politicorum, Medicorum, ac Philosophorum. Alterum est, quod publice testor: nihil heic meum esse, ne quidem esse velle; nisi collectione, ordine, ac styli elimatione nonnulla, in multis molesta: quippe cum omnia ex variis collecta et digestae fide sint Germana, uti testimonia ubique copiese adducta docent: nec nobis in animo unquam fuerit, cuiquam quicquam admetiri, nedum admentiri. Hoc etiam fortassis deprecandum; ne vitio vertatur; sicubi eadem saepius iisdem recensentur. Ita et narrationis series postulavit: et veritatis id erit argumentum. Praeterea si quid erratum, quod vehementer veremur, omissumve alicubi fuerit: ne rigidior sis censor, sed potius amicus submonitor, oramus. Primum enim aliorum e fide fere omnia narramus: deinde
arduum inprimis, aut dicam [Gap desc: Greek word] est, in eiusmodi singularibus nihil hallucinari: ut exempla et veterum et magnorum virorum probant, Denique et hoc fortassis in voculas nonnullorum inturret: vitia, ne dicam convitia in alios, naevasque non adponi. Ita est, mi lector: et ita ferunt mores nostri saeculi. Omnes [Gap desc: Greek word] de se suisque seribi facile patiuntur: erratae ac peccata attingere; esset Camarinam vel festucam movere: esset ozyma cantare: esset caelo terram miscere. Nec tamen his in vitis deerit, ubi id lege bistorica factum et nostra etiam vineta caesa invenies. Convicia autem nec dicere facereve, nec audire volismus. Id quod deprehendes, quisquis adhaec sine praeiudicio, ut oramus, accesseris. Hoc enim qui affert, omne iudicium sibi ipse aufert. Beneitaque vale: et hanc nostr am [Gap desc: Greek word] boni consule: quin et in supplendis iuva, quisquis es nostrorum consecraneus studiorum. Hebr. XIII. V. VII. [Gap desc: Greek section]
ERGO sacrae Veritatis vindices tristi a iugo
Liberas, ADAME, mortis? ergo praecones DEI
Erutos oblivionis e specu praeconiis
Cernimus tuis ovantes, cuncta per pomoeria
Huius illiusque mundi? mentis o venam bonae
Pectorisque liberalis! perge, perge istam viam!
Perge, perge! ac deinde porro de tenebris ac situ
Ad iubar solare transfer gratiosis plausibus
Asseclas Dicae ac Themistos, Aesculapiique asseclas,
Nobilesque Consi alumnos, ac Deicui frons duplex,
Alitesque Apollinares, oscinesque Pallados,
Quis [Orig: Queis] adhuc superbus est fons Pegasi, ac biverticis
Quos adhuc crebris susurris arbores montis sonant.
Pallor? an hoc est sibi omnem demercri hominum ordinem,
Tam locupletem, quamegenum, tam profanum, quam sacrum?
Fallor? an sic utriusque publicum Orbis fis bonum,
Esque dignus Lauro et Auro? dignus hercle, dignus es
Dono utroque, saeculum istud si foret mentis suae,
Praemiisque non gravaret immerentes, sed probos.
Nunc Gnathones, aut Leonis pelle Asellos obsiros
Liberalitate mactat, mactat et faventia.
Hicque rem ac famam meretur; famam at alter et rem habet.
Sic tamen, mi ADAME, dura! dura, Adam, sie tamen!
Necrelinque candidatus conscientiae bonum.
Promove virtutem, obipsam, Gratiasque ob Gratias,
Publicae in que faustitatis fructum et usum, eia, occupe
Temperatam sanitatem mentis at que corporis.
Ulla si futura post nos decta gens estaut pia;
Semperore, corde semper, haec et illa te feret:
Inque Honoris, inque Famae non pudendis arcibus
Stabis, in gemma atque in auro, Literatorum Hercules.
ADAME, nate Teutidos nostrae bono.
Adsertor ingens doctiorum nominum:
Quando e tenebr is vindicatos Patriae
Tradis legendos literaturae sacrae
Mystas, et orbis literati ceteros
Ex ordine omnes antesignanos viros:
Quos docta passim protulit Germania:
Cum Patria quid maius ominer tibi?
Tibi quod aetas ista praesens debeat;
Quod et futura, praeter unum hoc, utraque:
Ut prosequatur nominis laudes tui
Pietate eadem; eadem alacritudine:
Qua prosecutus ipse es horum nomina.
GObelinus Persona 1420. 1.
Ioannes Hilten vixit 1485. 3.
Andreas Proles sub annum 1508. 5.
Ioannes Geilerus 1510. d. 10. Martii 6.
Conradus Summerhard 1511. 12.
Nicolaus Russ sub ann. 1513. 13.
Simon Heinsius aliis Benckius 1522. 14.
Andreas Cnophius flor. 1523. 16.
Ioannes Staupicius 1527. d. 28. Decemb. 17.
Iacobus Wimphelingus 1528. d. 17. Nov. 21.
Huldericus Zuinglius 1531. d.11. Octob. 25.
Ioannes Oecolampadius 1531. d. 1. Decemb. 45.
Bertholdus Haller 1536. d.25. Martii. 60.
Ioannes Schwebel 1540. d. 19. Maii. 62.
Nicolaus Amsdorfius clar. 1541. 68.
Urbanus Regius 1541. d. 23. Maii. 70.
Andreas Carolostadius 1541. d.25. Decemb. 80.
Wolfg. Fabricius Capito 1541. sub finem anni 88.
Gerhard. Geldenhaurius Noviomagus 1542. d. 10. Ianuar. 92.
Leo Iudae 1542. d. 19. Iunii. 94.
Paulus Constantinus Phrygio 1543. d.1. Aug. 97.
Georgius Spalatinus 1545. d. 16. Ianuar. 99.
Martinus Lutherus 1546. d.18. Febr. 101.
Fridericus Myconius 1546. d. 7. April. 171.
Ioannes Hessus 1547. d.6. Ianuar. 183.
Caspar Bornerus 1547. d.3. Maii. 187.
Matthias Zellius 1548. d.9. Ianuar. 189.
Caspar Cruciger 1548. d. 16. Novemb. 192.
Vitus Theodorus 1549. d. 29. Martii 199.
Paulus Speratus vixit circa 1550. 200.
Ioannes Spangenberg 1550. d. 13. Iunii 202.
Paulus Fagius 1550. d. 13. Novembr. 204.
Martinus Bucerus 1551. d. 27. Februar. 211.
Oswaldus Myconius 1552. d. 15. Octobr. 223.
Andreas Osiander 1552. d. 17. Octob. 226.
Caspar Hedio 1552. d. 17. Octobr. 240.
Ioannes Aepinus 1553. d. 13. Maii 243.
Georgius princeps Anhalt. 1553. d. 17. Octob. 245.
Ambrosius Moibanus 1554. d. 16. Ianuar. 256.
Iustus Ionas 1554. d.9. Octobr. 258.
Conradus Pellicanus 1556. d. 5. April. 262.
Martinus Frechtus 1556. d. 14. Septemb. 300.
Ioannes Forsterus 1556. d. 8. Decemb. 302.
Henricus Stolo 1557. d. 28. Septemb. 306.
Ioannes Bugenhagen 1558. d. 20. April. 311.
Iustus Menius 1558. d.11. Augusti 319.
Erhardus Snepfius 1558. d. 1. Novemb. 320.
Nicolaus Gallus flor. 1558. 324.
Erasmus Sarcerius 1559. d. 28. Novembr. 325.
Philippus Melanchthon, 1560. d. 19. April. 327.
Conradus Lycosthenes 1561. d. 25. Martii 362.
Iacobus Beurlinus 1561. d. 28. Octobr. 364.
Wolfgangus Musculus 1563. d. 30. August. 367.
Andreas Gerhard. Hyperius 1564. d. 1. Febr. 389.
Thomas Grynaeus 1564. d. 2. August. 398.
Martinus Borrhaus 1564. d. 11. Octobr. 399.
Theodorus Bibliander 1564. d. 26. Novemb. 402.
Ioannes Mathesius 1565. d. 7. Octobr. 403.
Ioannes Draconites 1566. d. 18. April. 405.
Wigandus Orthius 1566. d. 28. April. 408.
Ioann. Isleb. Agricola 1566. d. 22. Septembr. 409.
Ioannes Funccius 1566. d. 28. Octobr. 411.
Ambrosius Blaurer 1567. d.... 413.
Ioann. Sebastian. Pfauser 1569. d.26. Iunii. 415.
Victorinus Strigelius 1569. d. 25. Iunii. 417.
Paulus Eberus 1569. d. 10. Decemb. 428.
Ioannes Brentius 1570. d. 11. Septembr. 436.
Ioachimus Morlinus 1571. mens. Ianuar. 455.
Cunmannus Flinsbach 1571. d. 11. Septemb. 458.
Ludovicus Rabus flor. 1572. 462.
Ioannes Pfeffinger 1573. d. 3. Ianuar. 463.
Abdias Praetorius 1573. d. 9. Ianuar. 464.
Benedictus Aretius 1574. d. 22. Aptil. 467.
Georgius Maior 1574. d 28. Novemb. 468.
Matthias Flacius Illyricus 1575. d. 11 Martii. 472.
Henricus Bullingerus 1575. d.17. Septembr. 476.
Iosias Simlerus 1576. d. 2. Iulii. 507.
Hartmannus Beyer 1577. d 11. August. 516.
Conrad. Wolfgang Placius flor 1577. 517.
Paulus Crellius 1579. d. 24. Maii. 518.
Nicolaus Rhodingus 1580. d.23. Septembr. 521.
Ioannes Marbachius 1581. d. 17. Martii 525.
Ioannes Gigas 1581. d. 12. Iulii 528.
Zacharias Ursinus 1583. d. 6. Martii 529.
Lucas Pollio 1583. d. 31. Iulii 542.
Abrahamus Bucholtzerus 1584. d.14. Iunii. 548.
Fridericus Widebramus 1585. d. 2. Maii. 562.
Simon Sulcer. 1585. d. 22 Iunii 568.
Ludovicus Lavaterus 1585. d. 15 Iulii 571.
Martinus Chemnicius 1586. d. 8. April. 572.
Primus Truberus 1586. d. 29. Iunii 574.
Theodoric. Snepfius 1586. d. 9 Novembr. 578.
Rodolphus Gualtherus 1586. d. 25. Novembr. 592.
Ioannes Holman 1586. d. 26. Decembr. 593.
Caspar Olevianus 1587. d. 15. Martii 596.
Ioannes Wigandus 1587. d. 21. Octob. 603.
Tilemannus Heshusius 1588. d. 25. Septemb. 621.
Ioannes Parsimonius 1588. d. 24. Decembr. 623.
Georgius Sohnius 1589. d. 23. April. 624.
David Voitus 1589. d. 26. Novemb. 633.
Iacobus Andreae 1590. d. 7. Ianuar. 636.
Matthaeus Vogelius 1591. d. 3. Decembr. 660.
Nicolaus Selneccerus 1592. d. 24. Maii. 663.
Christophorus Cornerus 1594. d. 17. April. 664.
Conradus Lautenbach. 1595. d. 18. April. 665.
Iacobus Heerbrand 1600. d. 22. Maii 668.
David Chytraeus 1600. d. 25. Iunii 681.
Ioann. Conrad. Ulmerus 1600. D: 7: August. 696.
Daniel Tossanus 1602. d. 10. Ianuar. 700.
Aegidius Hunnius 1603. d. 4. April. 723.
Cyriacus Spangenberg. 1604. d. 10. Februar. 731.
Zacharias Schilter 1604. d. 4. Iulii 733.
David Rungius 1604. d. 7. Iulii 735.
Salomon Gesner. 1605. d. 7. Febr. 740.
Wolfgang. Amlingus 1606. d. 18. Maii. 748.
Ioannes Kuchlinus 1606. d. 2. Iulii 756.
Georgius Mylius 1607. d. 28. Maii. 758.
Ioan. Guilielmus Stuckius 1607. d. 3. Septemb. 765.
Henricus Maius 1607. d. 28. Septembr. 775.
Pantaleon Candidus 1608. d.3. Februar. 778.
Lucas Backmeister 1608. d. 9. Iulii 783.
Polycarpus Lyser. 1610. d. 22. Febr. 797.
Ioannes Pappus 1610. d. 13. Iulii 803.
Amandus Polanus 1610. d. 18. Iulii 805.
Adrianus Pauli 1611. d. 30. Martii 808.
Stephanus Gerlach. 1612. d. 30. Ianuar. 813.
Quirinus Reuter. 1613. d. 22. Martii 819.
Otho a Grunrad 1613. d. 14. April. 827.
Bartholomaeus Pitiscus 1613. d. 27. Iulii 833.
Conradus Graserus 1613. d. 30. Decemb. 841.
Andreas Baudisius 1615. d. 3. Ianuar. 847.
Philippus Heilbrunner. 1616. d. 17. April. 852.
Urbanus Pierius 1616. d. 12. Maioi 856.
Andreas Osiander 1617. d. 21. April. 860.
Bartholomaeus Coppenius 1617. d. 23. Maii. 863.
Ioann. Iacobus Grynaeus 1617. d. 30. August. 868.
FINIS.
Bartholomaeus Pitiscus 833
Benedictus Aretius 467
Bertholdus Hallerus 60.
Ioannes Bugenhagen Pomeranus 311
Ioannes Draconites 405
Ioannes Forsterus 302
Ioannes Funccius 411
Ioannes Geilerus 6
Ioannes Gigas 528
Ioan. Iacob. Grynaeus 868
Ioannes Hessus 183
Ioannes Hilten 3
Ioannes Holmannus 593
Ioannes Islebius Agricola 409
Ioannes Kuchlinus 756
Ioannes Marbachius 525
Ioannes Mathesius 403
Ioannes Oecolampadius. 45
Ioannes Pappus 803
Ioannes Parsimonius 623
Ioannes Sebast. Pfauser. 415
Ioannes Pfeffinger. 463
Ioannes Schvvebel. 62
Ioannes Spangenberg. 202
Ioannes Staupicius 17
Ioann. Guilielm. Stuckius 765
Ioann. Conrad. Ulmerus 696
Ioannes Wigandus 603
Iosias Simler. 507
Iusius Ionas 258
Iustus Menius 319
Lucas Backmeister. 783
Lucas Pollio 542
Ludovicus Lavaterus 571
Ludevicus Rabus 462
Paulus Eberus 428
Paulus Fagius 204
Paulus Constantin. Phrygio 97
Paulus Speratus 200
Philippus Heilbrunner. 852
Philippus Melanchthon 327
Polycarpus Lyserus 797
Primus Truber. 574
Vitus Theodorus 199
Urbanus Pierius 856
Urbanus Regius 70
TEUTONIAE quando decus adserit inclitum ADAMUS:
Et facit illi ipsa ut liveat Italia:
Sive is Plutarchus, sive is Laertius alter
In nostro mavult dicier orbe, meret.
Aeterna dignus vita famaque: tot unus
Qui ramam et vitam reddidit ante-viris.
Iul. Guilielm. Zinegref.
TANTOS labores his ADAMUS in vitis
Fert colligendis: nemini ut sit mirum,
Impendat illis quin suam ipsius vitam.
GRatorque et doleo de tali hoc, crede, labore;
Dicende o numquam Vir sine honore mihi.
Grator; quod nobis perte tot docta virotum
Ingenia in vita cernere posse datur.
Sed doleo, quod te non saecla priora tulerumt:
Ah tot Lethaeis non tegerentur aquis!
Nec doleo; felix quin nostrum praedico saeclum:
Servarunt vitam cui pia fata tuam.
Tu Cleius columen, Germanae lumen et orae,
Prisci hominem praestas moris et ingenii.
Adseris et vitae cinefactos ante sepulcro:
Et prohibes dignos laude perire viros.
Non equidem Ausoniae similes contemno labores,
Laudem rellinquens unicuique suam:
Hoc saltem, Italia nil indignante, fatebor:
SI QUAE ITALO DESUNT; HIC ALEMANNUS HABET.
CUM Pontificii hodie in eas, quae a Papatu gravissimis de causis secesserunt, ecclesias hoc ariete identidem insultent: ubinam ecclesia vera fuerit ante saecula duo autplura? visum est quo rundam salrem Germanorum, praeteritis Italis, Hispanis Gallis, Anglis, Boemis, et aliis, ad nostrum in stitutum nunc quidem non facientibus, vitas circumscripte praemittere: qui ante saeculum decimum quintum, quo, Antichristo plene retecto, Evangelii lux clare effulfit, veritatem quasi in crepusculo viderunt: et quorum alii alia Papatus dogmata ac superstitionum commenta improbarunt; aut [Gap desc: Greek word] futuram diserte praedixerunt. Nam vel hinc apparebit; veram Christi ecclesiam semper fuisse etiam in Papatu, inter diras meretricis Babylonicae tempestates: perinde ut in Veteri Testamento fuit verus Israel in mediis Baaliticis cultibus inter tyrannicas idoloat ricorum regum persecutiones. Omissis igitur et extraneis Christi testibus, et ris etiam Germanis, qui supra saeculum decimum quartum, testimonium veritati perhibuerunt, atque [Note: * In Martyrologiis.] alibi laudantur; a Gobelino hoc Persona lubet exordiri: qui quid in Papatu reprehenderit, ipsa narrationis series indicabit.
Natus hic est in antiqua Saxonia, quae numc Westphalia, anno Christi millesimo, trecentesimo, quinquagesimo octavo. Saeculum, quod eum excepit, plane fuit barbarum: comprimis in Germania et Gallia de literis politioribus tunc alrum silentium: Italia sola ad puritatem Latini sermonis, quasi postliminio adspirare visa Floruerumt enim tum temporis Franciscus Petrarcha, et Ioannes Boccatius poetae: qui una cum aliis literarum et linguarum studia, septingentis fere annis tetra barbarie oppressa, ab interitu vindicarunt:
quibus deinde alii aliique successerunt. Atquetia artium et linguarum paulatim in lucem usumque revocata etiam apud nos exercitia, praeludia atque instrumenta fuerunt Evangelicae reformationis.
Italiam Gobelinus pene lustravit universam: et in curia Romana diu haesit, tam ipsis Pontificibus, quam aulc proceribus familiaris: quae res ipsi ad beneficia ecclesiastica aditum parefecit. Sacerdos initiatus anno millestmo, trecentesimo, octogesimo sexto, triennio post rector capellae S. Trinitatis in ecclesia Paderbornensi constituitur; cum annum aetatis ageret trigesimum primum. Praefuit deinde Paderbornae templo forensi ecclesiastes: cumque sub annum millesimum, quadringentesimum quintum, consules eius loci statutum quoddam condidissent: quod et Pontificum decretis, et Imperatorum sanctionibus adversari videbatur: pro contione id reprehendere, et ut antiquaretur, monere non destitit. Invidia ergo laborans et odio, loco cessit; episcopi factus vicarius seu officialis Quo in munere itidem odia maleferiatorum, et inprimis monachorum familiae Benedictinae, qui reformari nolebant, in currit, nec citra vitae periculum. Cum enim aperte nocere homini non possent cucullati: ad artes flagitiosis usitats decurrerunt: et veneno cibis insperso e medio eum tollere conati sunt.
Re autem derecta abiit Bibveldiam, comitatus Ravensburgici metropolim: ubi decavatu potitus est. Sed negociroum illorum pertaesum arctior religio incessit. Itaque studiis literarum et precibus vacaturus, cucullum indit: et sexagenario maior e vita excessit.
Otium ignavum toto vitae tempore detestatus est: ac Philosophiae in iuventute; Theologiae et iuri Pontificio in virili aetate operam dedit. Augustinum prae reliquis legit attente, cuius et verba et sententias subinde usurpat in scriptis Isidorus non minus ei familiaris fuit: ex quo integras etiam pagellas exscripsit. In carmineinfelix fuit, prout omnes fere illius aevi. Res quas descripsit, summa fide et dilignetia descripsit: sed Pontifici addictior, sive favore, sive furore ipsius. Legendam de undecim milibus virginum, et de sancta Catharina, in dubium vocare ausus fuit: et rationes [Note: * Aetate 6. Cosmodromii. cap. 15.] adfert non elumbes. Totum autem huiusmodi narratiuncularum genus quale sit, aut quid in Papatu olim fuerit: notius est, quam ut verbose hic debear exponi. Vidit ergo et hic in tenebris aliquid: quemadmodum semper fuerunt etiam in Germania; qui [Gap desc: Greek word] Papatus et agnoverunt et taxarunt. Multi primatum Pontificis, cleri fastum, avaritiam ac libidines detestati sunt: multi idolum Missae oppugnarunt: multi et recte et pie, de gratuita hominis peccatoris coruam Deo iustificatione, de invocatione, de sacramentis, et aliis religionis Christianae capitibus docuerunt: multi
reformationem unice in votis habuerunt: ut ex historiis sequentibus patebit. Et hic non possumus non addere, quod paulo ante Gchelini termpora accidit. Exhibehatur Isenaci coram Friderico Marchione ludus dequinque Virginibus prudentibus et totidem fatuis. Prudentes erant S. Maria, S. Catharina, S. Barbara, S. Dorothia, S. Margaretha. Ad has veniunt fatuae, ut aliquid olei impertiant perentes, hoc est, quemadmodum actor interpretabatur, ut pro se ad Deum intercedant; quo et ipsie ad nuptias, hie regnum caelorum admittantur. Quid fit? prudentes praecise negant, quicquam se communicituras Hic vero triste oriebatur spectaculum: pulsabant, slebant, precibus instabant fatuae: sed ne hilum quidem proficiebant: abire iubebantur, et oleum emere. Quo viso auditoque princeps ille ita fertur consternatus: ut in morbum inciderit gravem et periculosum, Quid est, inquit fides nostra Christiana, si neque Maria, neque alia sancta exorari potest: ut deprecetur pro nobis? qursum tot merira et bona opera: ut sanctorum apua Deum interessionem nobis conciliemus, et gratiam impetremus? Ex hac tristita nata est a poplexia: qua post quatriduum exstinctus est, et sepultus Isenaci. Hinc facile apparet, quid sibi voluerit, qui hoc Drana exhibuit: quamque fuerint inanes cisternae illae, quas sibi fodrunt, relicta vena aquae vivae. Henricus Meibomius in cosmodromo Gobelini anno 1599 edito: matth. Dresserus Isagog. histor. parte quinta. [editor: handwritten notite]
THURINGUM hunc fuisse, opinio nostra fert: in Thuringia certe siculo decimo quarto vixit: et primo quidem Erphurdiae, ubi Aeademia et vetus, et olim fiorens, Post invidia nescio quorum pressus, inde secessit: ut de se ipse fatetur in opuseu Io quodam: Ero, inquit, olim iuvenis almae matris Universitatis Erphurdensis aumnus, ardens philosophus: nunc senex exuli solitudini deditus, ib anno Christi millesimo, quadringentesimo, septuagesimo septino, in hunc annum millesimum quadringentesimum, octogesimura quintum, eiusdem Domini Iesu Christi voluntate: qui et me irstigavit ex suo libro cognoscere veritatem, contra vacuos errores de futuro tempore nunc volantes. Quam me solum scire amor DEI et proximi non sinit: sed et aliis piis et benivolis impertiri admonet. Quod cum facio, reviviscit contra me pravorum iniquitas: de qua olim gloriosus Hieronymus sententialiter ait in prologo 2. in Iob sic: Si insudarem his, quae corpori meo sunt necessaria, non reprehenderer. Nunc autem quod saluti omnium praevideo divina decreta: error mihi infigitur. Sic ecce his annis error defuturis sic amatur in Europa signanter: quod veritas divinae scripturae prorsus suppeditetur: sicut et veritas depraesentibus et
praeteritis. Sed contra hanc iniquitatem animat me idem caelicus doctor in prologo in Esdram, sic scribens suis ditectis benivolis: Numquam meum, iuvarite Christo, silebit cloquium: legant, qui volunt: qui nolunt, abiciant. Magis vestra chiritare prosocaebor ad studium: quam malorum detractione et odro deterrebor. Sic et ego, quae divina litera vera intelligo: quae oculis iam adstare video: benivolis ostendo: et utinam pauci, vel duo tantumex meo studio sibi providerent salutem: omnem alversitatem feliciter tolerassem. Haec ibi. Egit itaque Isenaci cum Franciscanis, quo rum familiae nomen dederat: ibique a sodalnio suo in carcerent coniectus propterea fuit: quod eno: mes qusdam abusus reprehendisset. In illo carcere cum vel ob retarem, vel loci squalorem ac fetorem, in morbum incidistet: accei situm ad se Guardianum multis rogavit: ut vel e carcere dimirteretur, vel molestis aliquantum levaretur. Sed cum Guardianus duruer obiurgare hominem, propter doctrinae genus, quod videbitur officere culinae, cepislet: tum ipse, omissa iam mentione valctudinis, ingemiscens; Ego, inquit, istas iniurias aequo animoproper Christum tolero: cum quidem nihilscripserim aut docuerim: quod labefactare statum Monachatus possit: sed tantum notos quosdan abusus reprehenderim. Verum alius quidam veniet, amo Domini [Note: * Melanchthon resert vidisse se ipsius Hilteni manu scriptum hoc l. 2. Epist. pag. 81.] M. D. XVI. qui destruet vos, nec poteritis ei resisle e, aut carcere vinculisve coercere, Et hanc ipsam sententiam di inclinatione regni monachorum, et hunc annorum numerum postea repererunt amicieius perscriptum ab ipso in commemariis inter annotationes, quas teliquit in certos locos Danielis Scripsit enim inter alia commentarios in Apocalypsin et textum Darielis: quantum concordat cum Apocalypsi, vel eam supplet
In iis de vicariatu Papae ita scribit: Plures gloriantur Romanum Papam esse monarcham: quia Iesus omnia dedii Petro et eius successoribus. Fateor, verum quamdiu sunt eius vicorii. Sed legantur revelationes S. Brigittae: et videbitur querela Christi de perversione illius vicariatus. Quapropter Deus dedit gladium Mahometo: quo monarchiam illam a vicario ad eius Dominum Iesum Christum compellit, vicarium et omnes Christimos reformando. Qui plene reformati exurgent: et delebunt sectam Mahometi. Quo facto, ultimus Impeator Romanus resignabit cumeffectu Iesu Christo coronam regalem; et omne ius Imperiale; non recepturus, ut Constantinus. Et alibi de Roma: Roma et eius potestas cassabitur: inde ostendetur Antichristus.
De Imperio Romano: Hodie anno Christi 1485. illi digiti (monarchiae ultimae) valde minorati sunt. Et est proprium Romanae potestatis, ut sit ferreum (quid) et licet digiti minorentur adparvitatem acus: tamen manent ferrei.
De scripturae intellectu hanc praeseribit regulam: Ad recte intelligendum
ea, quae expressa sunt in Biblia, duo principaliter necessario requruntur, quae sunt haec: [Note: * Primum dicit esse Hieronymi, alterum Augustini.] Non fiat vis scripturae: et Fiat collatio scroturae. Ex duobus contrariis omnis haeresis exorta est.
Multus fuit in exquirendo fine mundi, inde alicubi: Ego huius mundi hostis, quaero a te huius mundi amico, et Dei inimico, etsi cappatus sis: an hic mundus sit findibilis? si aliqua ratio in te viget: et dicis, quodsic. Adsignat ultimum mundo annum millesimum, sexcentesimum, quinquagesimum primum a Christo nato De mutatione denique monasteriorum fertur haec praedixisse:
Coenobium Vinariense, fiet armamentarium
Coenobium Magdeburgense, fiet schola,
Coenobium Wittembergense fiet granarium.
Atque de Hiltenio tantum, ex apologia confessionis Augustanae, titulo de votis monasticis: et commentariis M. S. ipsius Hiltenii, e bibliotheca D. Abrahami Scultetis.
LIpsiae in Misuia Andreas proles natus, cum aetas pateretur, in Augustinianorum ordinem fuit adscriptus. Ibi, qua erat diligentia et pietatis zelo, noctes diesque sacris literis, et evolvendis Patrum monumentis, incubuit Itaque cum praeclaram, pro illuius saeculi ratione, doctrinae eruditae copiam sibi comparasset: Lipsiae Augustinianorum Prinor est electus.
Ibi cum sacros publice libros explicaret: inter praelegendum saepe dixit: gratia sumus, quicquid sumus: et gratia habemus, qu icquid habemus: et, res Christiana opus habet magna et forti reformatione; quam quidem iam prope instare video.
Quaerentibus fratribus, quare ipse non inciperet reformatio nem; atque erroribus se opponeret? suam corporis infirmitatem excusavit. Verum brevi venturum, qui negotium reformationis inchoaturus et fortiter peracturus sit Videtis, inquit, fratres, me esse aetate grandaevum, corpore et viribus debilem: et agnosco, me non esse praeditum tanta doctina, industria, et eloquentia, quantam haec res postulat. Sed excitabit Dominus heroem, aetate, viribus, industria. doctrina, ingenio et eloquentia praestantem: qui reformationem ineipiet, errorbusque se opponet. Ei Deus animum addet: ut magnatibus contradicere ausit: et ipsius ministerium salutare DEI beneficio comperietis. Regnum Papae magnam minitatur ruinam: quia nimis alte et nimis cito crevit.
Etsi autem eiusinodi identidem admonitiones inculcaret: tamen totius ordinis etiam provincialis, ob pietatem et doctrinam
electus est. Paulo ante mortem ad Synodum vocatusfuit; quae primo Pisis indicta, post Mediolani acta, et demum, amo millesimo quingentesimo, decimo, in Laterano absoluta fuit. Ili cum ageretur de indicendo novo festo; solus iste Proles conradixit, et usque in finem contradicturum se affirmavit: quod opulus Christianus sanguine Christi liberatus, alioqui nimium triditionibus esset oneratus. Tentavit quidem Papa una cum patibus concilii, Prolem a sua sententia deducere; sed frustra A Papa ideo excommunicatus contempta excommunicatione ad suos confugit. Ea in fuga, ut ipse postea narrare solitus, arcum et sagittas emerat: ut se ab iniuria defenderet; sed post aliquot dies rogitans causam non suam, sed Dei esse, quae nec opprimi totius mundi armis, nec defendi possit, multo minus a decrepito et debili sene: arcum cum pharetra ex curru in itinere abiecit et se Domino commendavit. Assirmavit quoque se eo in itinere saepe in maximis fuisse periculis; quod ei Papa insidiatores subornarat: a quibus, nisi fuisset divinitus protectus, nequaquam evadere potuisset.
Domum reversus, narravit fratribus omnia ordine, quae acta erant: qui pietate et gravitate viri moti, coeperunt primum contemnere excommunicationem. Ac fuit ipse anno toto in excommunicatione, quo tempore etiam gravius errores Papae reprehendit. Tandem [Note: * Qui obiit 1513. d. 3. Aug. 49. aetat.] Ernestus Magdeburgensis Archiepiscopus, Saxoniae dux (qui tum, quod in suo episcopatu ageret Proles, tum quod Lipsiae erat natus, de eo homine et causa erat sollicitus) intercessit: et ut absolveretur effecit; sed ea conditione, ut ipsemet, salvo, ut vocant, conducut accepto, Papam accederet. Profectus eo cum non procul Roma abesset, praemonitus a Cardinale qudam, sui ordinis Monacho, qui ei obviam missus fuit, imminere sibi Romae a Papa certum exitium; denuo in Germaniam redire coepit. Verum in reditu ob extremum senium, parum iactationis patiens, in morbum incidir, ac vix usque Ciclembachium perlatus obiit, et in Augustinianorum monasterio sepultus fuit. Hunc ipsum Prolem, iam decrepitum vidit et audivit Martinus Lutherus, admodum tamen iuvenis, Magdeburgi. [Note: * Venit n. Magdeburgum anno 1497. aet. 14.] De scriptis huius nihil bibliothecae laudant, praeter sermones quosdam. Catalogus testium veritatis lib. 19. Matth. Dresserus in millenario sexto, alii.
ORtus est IOANNES GEILERUS in urbe Schaffusia, antequam ab Austriae ducatu descivit, anno gratiae millesimo, quadringentesimo, quadragesimo quinto, decima sexta Martii
die, patre Ioanne Geilero, matre autem Anna Zubera.
Pater, cim scribae eius oppidi fuisset a manu, ducta uxore, anno post aoud Amorsvillanos Notarii officium est consecutus. Eo itaque cim fortunis suis, quae iam, recens nato filiolo, auctiores factae erant, commigravit: ubi triennio post in praesentissimum vitaincidit periculum. Cum enium ursum, vineta passim depopulartem, persecuturis se adiunxisset: ab immani illa bestia, cui venbulum incertoictu intentarat, ita in crure altero mordicus appehensus est ac misere lancinatus: ut iam de vita eius actum crederent, conclamatoque fimilis iaceret. A quibus enim opem exspectabat: ab iis penitus est neglectus, fuga saluti suae consule tibus. Sic nocuit interdum forti pectore imminenti se obiecisse discimini. Vulnus eo congressu acceptum non longe post sacro ige correptum virum confecit.
Amisso litur patre cum iam trimatum implesset: a proavo suo cive Caearemontano receptus est educandus. Cuius beneficio ac cura post prima literarum tyrocinia ad Friburgense gymnasium misssliberalibus disciplinis vacavit: magisteriique laurea, promerentilis hoc studiorum progressibus, est ornatus
Exinde mx sacris initiari voluir Et cum Sacerdotem nil magis deceat, quaisacrarum peritia literarum: ne mysteriorum inscius a plebeio nill differret: Basileam venit Theologiae operam daturus. Ubrum fere quinquennium studiis sacris impendisset; doctorale [Gap desc: Greek word] adeprus.
Cum erg Theologiae consultissimus haberetur, et esset; Friburgum estccitus: ubi viri probitas antea omnibus erat cognita: atque Chriianarum literarum publicus interpres constitutus Nec illic ano longius mansit. Nam Herpibolim quorundam ci vium perusione ductus, qubus in thermis Marchionianis e sacro pulpi declamans impendio placuerat, futurus contionator abivit. I in urbe quam gratus cunctis exstiterit; id indicat: quod duntos aureos, donec sacerdorio opulentiori dotaretur, ex condione singulis quibusque annis erat recepturus.
Sed dn Basileam advehendorum, quos illic reliquerat, librorum caa perit: a [Note: * De quo in Volumine Philosoph. Germanorum.] Petro Schotto Argontoratensi Senatore, viro tam grasquam prudenti, rogatus est enixe admodum; ut si uspiam Dninici verbi enarrandi provinciam subire vellet: Argentorati idgeret: se daturum operam, ne digna laborum mercede careret. Id haec hortari hominem, ut suggestum conscenderet, populoe sui periculum faceret: praeterea asseverare: cum patriae secundn parentes omnia debeamus: eo illud maxime faciundum erloco, qui Alsatiae sit caput.
Id aem temporis ex Argentoraten sibus primatibus nonnulli, felibus Petri Schotti auspiciis, contionatorem decreverant constiere: qui solus huic officio praeesset: ne religionsorum fratrum,
qui alternis in aede maiori declamitabant; varietate populus confunderetur potius, quam profectum capesseret. At sacerdotium, quo provideri posset, aliud non occurrebat quam quod facerdoris est Episcopalis ministri: quem vulgus caeellanum Episcopi vocitat. Schottus itaque Roberto antistiti durisimo exactori triginta aureos pro eo sacerdotio, sub condictiore perpetuae deinceps ad id officium proprietatis, de suo quotanns exsolvit: unde fertur quingentos in eam rem aureos impendise. Verum Herbipolenses longam doctoris absentiam aegre ferntes: malique aliquid amantissimo viro accidisse suspicantes: uncium miserunt Argentorarum: qui haud vano consilio tamdiuretentus est; donec alter post hunc morae causam remque omner investigaturus advenisset Sed interim parato Sacerdotio, lecta domo, necessariisque id genus aliis dispositis: contionator isensu Canonicorum accedente constituitur: remissique sunt Firbipolim tabellarii cum literis, non sine iusto neglecti tempori salario.
Ibi omni vita talem se gessit: ut non minus exemplo, quam doctrina esset venerabilis: populum sibi creditum anis triginta tribus fideliter continenterque docuit: nemini unqum adulatus. Quin primores ecclesiasticos, qui dignitatibus magnque plurium Sacerdotiorum cenlibus pollebant, sed his abutebatur, aut meretriculas foventes, aut ventrem pro Deo statuente: graviter insectbatur. Tempus autem omne, cuius sumrus Theophrasto auctore, pretio si ssimus est, apte et avare distribuit. At enim contemplabatur, aut legebat, aut quiescebat. Otium ut nocentissimam animi pestem, usque adeo vitabat: ut somno excitatus e lecto quoque statim exsiliret. Peragebat sacra inde virginum vestalium: quas paenitentes vocant. Has ne luxu et deliciis diffluerent: quibus nec pudicitia tuta satis videretur: in arctiori vivendi regula continuit. Non tamen deerant, qui aut amissione lucri: aut daemoniaco forsan oestro perciti sanctam observationis institutionem praepedire moliti sunt: sed horum conatus, favente Deo, sua prudentia facile superavit. His etiam virginibus Humbertum de virtutibus explicavit quos sermones multo labore eiusdem monasterii sacerdos maxima collegit: viventique adhuc auctori recognoscendos tradidit. Prodierunt illi chureriano praelo excusi.
Antequam morbo eo corriperetur, qui ipsi fatalis fuit: ab Augustana quadam puella, quae nullo tum alimento vescebatur: per literas de imminente sibi morte: certior factus: qua monitione nihil consternatus, dissolvi cupiit, et esse cum Christo. Augescente tandem ob tumorem aegritudine, membraque vitalia sensim enecante, naturae concessit decimo Martii die, paulo post meridiem, anno salutis millesimo, quingentesimo, decimo. Corpus eius sequenti
luce celebri pompa elatum est, atque iuxta suggestum terrae mandatum. Exsequias eius sacerdotes quam plurimi, ut tunc superstitio erat, celebrarunt: multorum civium atque etiam senatus totius praesentia honoraras. Epitaphium in memoriam viri bene meriti composuit Beatus Rhenanus, ut ipse refert, eiusmodi: quod quamvis saxo incisum non fuerit, chartae mandare visum est.
DEO TRINO ET UNI. BENE VALEAS, QUISQUIS ES. IOANNI GEILERO CAESAREMONTANO, THEOLOGIAE CONSULTISSIMO: QUI PERICLE ELOQUENTIOR: SOCRATE CONTINENTIOR: NUMAQUE RELIGIOSIOR: VITAE SANCTIMONIA ET SACRIS CONTIONIBUS ARGENTORAT. OPPULUM ANN. XXXIII. NON SINE MAGNO PROFECTU ERUDIVIT: NEMINI UNOUAM ASSENTATUS: PAUPERES PATRIO AFFECTU FOVIT: BONOS AC DOCTOS MERO STUDIO DILEXIT: AR GENTORAT. INCLYTA RES PUB. AETERNO DECORI ET MONIMENTO POSUIT. VIXIT ANN. LXIV. MEN. XI. D. XXIV. OBIIT TOTIUS ALSATIAE LACRYMIS DEFLETUS: SUB MAXIMILIANO AUG A QUO OB VITAE INTEGRITATEM PLURIMUM AMATUS EST: ANNO GRATIAE M. D. X. SEXT. ID. MARTIAS. PROH QUAM RECTI EXEMPLI HOMO ERAT! SED ORTA CADUNT.
Iacobus autem Wimphelingus amicum vererem huiusmodi epigrammate est prosecutus:
Argentina Deo grates age, plaude, triumpha:
Quod talem morum visa es habere patrem.
Ter denos supra antistes qui maximus annos
Te docuit, simul et scripta probata dedit:
Ad declamandum non impulit hunc sitis auri,
Non favor, aut luxus, aucupiumve novum:
Sed divinus honos, animarum zelus et ingens:
Quas docuit rectam carpere ad astra viam.
Statura fuit procera: capillo crispo: facie macilenta: ac corpore gracili: sed salubri, et, renum dolore excepto, nulli aegritudinibus obnoxio. Bis in die comedbat: vini paulo appetentior: magna tamen est semper abstinentia usus: ut vel qudragesimae tempus quottidiano ieiunio transigeret.
Quoties declamaturus erat; dicenda prius ad verbum domi scribebat: scilicert stylo extemperario, et ob id incultiori: qualem Theologs aetate superiori fere omnes servasse videmus. Bibliothecam habuit omnis generis librorum refertissimam: quam ad successores transire pientissime volut. Ibi neque poetis, neque historicis sua loculamenta deerant: maior tamen eorum numerus erat, qui rem Theologicam suis scriptis illustrarunt. Pauperes atque egenos maxima semper liberalitate fovit. Hinc proiectiriis infantulis quottidie fere aliquid dabat. Vidisses innuineram illi, quacumque transiret, circumfusam multitudinem: quae supplici voce patroni opem imploraret. Neminem unquam sine munere passus est abire. Quicquid enim ex Sacerdotii censu ultra vitae neceslaria supererat, id omne in usus pauperum erogabat. Hospitalitatem quoque in peregre advectos simili studio exercuit. Eruditos ac probitate conspicuos vehementer dilexit: et inter hos unice quidem Iacobum Wimphelingum, Beati Rhenani municipem: quo urbem Selestatinam doctiorem tulisse vix credimus: etsi Hugone, qui in sententias luculenta commentaria edidit: ac Iohanne altero, qui in Ethicen Aristotelicam non spernenda annotamenta conscripsit, insignis exsistat. Huncin oculis tulit: cum hoc de sublimibus rebus dissertare consuevit. Thomam Wolphium iuniorem, cuius morte literae quoque Argentorati sunt intermortuae, muneribus est saepiuscule prosequutus; Sebastianum Brandum iureconsultum, Basileae degemptem, Argentoratum promovit. Cartusios, atque eos coenobitas, qui de familia sunt divi Iohannis Hierosolymitani religionis observantissimi, frequenter visitavit.
Ob summam vero eruditionem cum virae sanctimonia copulatam ab Imperatore Caesare Maximiliano I. benevolentia haud vulgari dilectus est. Hunc interdum ad se accersere: accersitum non tam comiter, quam familiariter compellare solitus erat. Huius etiam in magnis rebus consilium non parvi aestimabat: ei praecepta quaedam collegit: ad quae serex componere debeat: ut suis utilitatem: sibi vero gloriam pariat. Subinde dictitabat, bonae conscientiae esse Maximilianum Aug iustitiae ac pacis literarumque amantissimum. Et revera principes omnes longo post se intervallo Maximilianus reliquit.
Refertur de Geilero et hoc: quod, pro temporum illorum superstitione, adolescentulos quatuor, qui vexilla gestantes sacramentum Eucharistiae comitarentur, ex collectitia pecunia, cui bonam partem adiecerat, primus resituit: cum tamen ab auctore Christo in hunc finem institutum non sit. Vanittatem vitae humanae agnovisse eum serio hinc patet: quodin calendario antiquo, in quo varia diligenter annotarat, ad diem nativitatis suae adscripsit: dies calamitatis. Vere enim natalis cuiusvis est
initium omnis miferiae. Et militia est vita hominis super terram: et sicut dies mercenarii dies eius.
Scripta in usnm posteritatis elucubravitista: orationes varias ad clerum: sermones et tractatus varios: naviculam fatuorum et paenitentium: fragmenta passionis: sermones in orationem Dominicam: scripsit et de communicandis his, qui ult imo supplicio afficiuntur: de amovendis concubinis, etiamsi uterque continere decreverit: de hoc, quod pueri non sunt instigandi ad religiones, in quibus regula non servatur: contra statutum: quo testamentum cives facere prohibentur: de deccm praeceptis: de septem peccatis mortalibus: epistolas etiam complures. magnis item lumtibus et labore diutnrno collegit opera Ioannis Gersonis: quorum multa ex Gallia tandem ad Germanos perduxit, ea in tres partes divisa, et tabula illustrata, typographiae destinavit.
Istis in scriptis suis passim invehitur in corruptissimum praelatorum statum; accusat eos inscitiae et ruditatis: et quod sint causa omnis mali in populo. Dicit pravos fuccessisse prioribus, qui suerint boni ac veluti sepes Ecclesiae Ipsorum culpa disiipari et prodi Ecclesiam. Monachos nigros solitus est appellare diabolos: albos matrem diaboli: mixtos, pullos eius. Itaque parum illos aequos habuit: ut qui Romanam Ecclesiam non segniter arguit. Pro contione fertur quaestionem proponere solitus: qui sunt illi homines, qui rasi incedunt, sicut moriones; tecta facie, sicut infames; fune vincti, sicut fures? cui subiecit ipse: esse Monachos Franciscanos. Nec solum questus est dc religione corrupta, sed etiam praedixit venturum quendam, divinitus excitatum; qui eam instauret. Optavit etiam videre diem illam, et esse discipulus eius viri. Vehementer eidem displicuit condem natio Iohannis de Vesalia, facta Moguntiae anno millesimo, quadringentesimo septuagesimo nono, et una cum Engelino Brunsvvicensi iudicavit; eum invidia monachorum oppressum. Solitus etiam [Note: * Tom. 1. postil. Melanchth. p. 166.] fertur dicere: se libenter revocare nomen episcopi ad etymologiam Germanicam: ut sit Bischof / quasi bey den schaffen. Sed non moveri episcopos, qui tum, sive Graeca, sive Germanica etymologia: ut facere velint officium suum. Ideo se cogi, ut contrariam etymologiam afferat: ut dicatur Bischof / quasi beiss das schaf. Sic enim magis congruere ad praesentes episcopos nomen Germanicum Bischof / cum qui iam habeant nomen episcoporum, non sint vel Inspectores veri ecclesiarum, velpastores et curatores ovium. Sed haec de hoc satis, ex narratione Beati Rhernani de Geilero: catalogo test. veritat. lib. 19 et aliis.
COnradus Summerhardtus Calvae in Suevia natus, anno Christiano millesimo quadringentesimo, sexagesimo septimo, mature perceptis literarum rudimentis, ad patriae fuae Academiam, quae Tubingae etiamnum floret, tamquam ad emporium mercium Musicarum publicum, accessit
Ibi, quae fuit ingenii eius felicitas, et doctrinae augendae cupiditas, tantos in Philosophicis brevi progres. us fecit: ut, qua legendo, qua disputando, alios eius loci Professores longe post se reliquerit. Postea animum ad rerum divinarum scientiam applicuit: inque ea insignia, ut vocant, Doctoralia, virtute et doctrina sua obtinuit. Nam quodtum in omnibus Christianis, tum vel maxime in Ecclesiae Doctore requiritur, vitae fuit integerrimae, et non tam verbis, quam factis ipsis alios ad pietatem, et virtutes omnis generis, in vitavit. Quienim bene docet, et male vivit: is sinistra plus de struit, quam exstruit dextra.
Cum ita suo loco ad rei pub literariae utilitatem, et ecclesiae aedificationem plurimum studii operaeque conferret; atque Tubingensem scholam suae eruditionis fama longe lateque illustraret: peste populariter grassante correptus, immatura morte tollitur in monasterio Schuterensi, die tertia Novembris, aetatis suae anno quadragesimo quarto, salutis vero per Christum repararae millesimo, quingentesimo, undecimo, ibidem que in templo honesta sepultura tumulatur. Ad monumentum eius carmen Henrici Bebelii exstat huiusinodi:
Si steteris paulum, hocque leges epigramma, viator:
Nosces, quis gelida hac contumuletur humo.
Suevorum Summrhart iacet hic laus, gloria, fama:
Grande Tubingensis gymnasiique decus.
Cuius non similem novit Germania tota:
Ille Theologiae namque Monarchafuit.
Phoenix Doctorum; sceleris quoque purus iniqui.
Et vitae et morum cum probitate sacer.
Quem quoniam tantum potuit mors improba luce
Exarm are virum, vel rapere ante diem:
Vivere virtutes cuius meruere perenne;
Illius est sedes certa profecto poli:
Solamenque illis, qui nunc moriuntur ubique:
Mortem esse optandam, praecipuumque bonum.
Fuit et hic Summerhardus unus de eorum numero, qui in psis Papatus tenebris Evangelii lucem, e longinquo promicantem,
viderunt: et emendationem Ecclesiae unice exoptarunt. Ioannes Staupicius, qui Tubingae docentem audivit, saepe in memo nam sibi revocare, et ad alios in congressi bus famihan bus sermone usurpare solitus est verba, quae ihe non sineassectu protulit talia: Quis me miserum tandem liberabit ab ista rixosa Theologia! Scholasticorum imelligt, et Sophisiarum. Quae quam vim habeant, nemo non videt.
Scripta posteritati haec reliquit: commentaria in universam Physicam, in qumque tractatus divisa: De contractibus grande opus In Petri Lombardi sententias Conclusiones: Orationem ad patres in capitulo Hirsaugiensi, ordinis S Benedicti, de duodecim abusibus monasicis: Tractarum bipartitum; quod DEUS homo fieri voluerit; quodque Messias in Lege et Propheris promissus, non solum homo, seil etiam Deus esse debuerit et debeat. Procherunt et posthuma eius quaedam, de quibus Bibliothecae Henric. Pantal. l. 3. Prosopogr. Gesner. in biblioth.
INter alios evangelii [Gap desc: Greek word] prodromos nuntiosve, unus hic fuit Nicolaus Rus Germanus. Sacris a puero initiatus operam divinis literis navavit eiusinodi: at eruditione sua tic promerente, Rostochiana in Academia primum Magister, demde Baccalaureus loimatus Theologiae fuerit renumiarus. Ceterum cum Boemorum quorundam consuerudine esset usus: varias eorum ductu animadvertit in ecclesiam irrepsisie superstitiones: quas ipse magno zelo repraehendit: et sacerdotes officii sui graviter commomut. Factum id sub annum Christi millesimum quingentesimum decimum tertium.
Multi autem co tempote suerunt, qui eius admonitiones diligenter expenderunt: plutes, qui eum gravissimo odio perfequuti. Itaque coactus est Rostochio Vismariam socedere; ubi annum cum dimidio vixit, honunum vitia taxando. Inde reversus denuo Rostochium, rursus ob novam persecutionem in Livoniam abiit, ibique diem suum obiit.
Reliquit prolixum scriptum, impressum Saxonica lingua, titulo de Triplici funiculo. Est autem expositio symboli, Decalogi et Dominicae orationis, in qua multa contra Papam disputat, praecipue autem haec: Indulgentias esse meram deceptionem piorum: veras autem contingere a solo Deo gratis propter Chrisrum, omnibus vere paenitentibus: Papam non eam potestatem habere, quam ei multi tribuant, nec audiendum nisi recta praecipiat: sanctorum ossa non esse adoranda, nec sonctos invocandos: spirituales debere dare
censum, et subesse Magistratibus: reprehendit quoque iraditionet humanas, varios abusus, et superstitiones. Imprimis vero gravissime insectatus est spiritualium vitam turpem et officii neglectionem. Itaque cum haec doceret, indulgentiarum inquisitores summo studio illius exemplaria excusserunt. Et ipse quidem arcam plenam illis exemplaribus in terram defoderat, quae ibi ad Lutheri tempora usque manserunt, sed pleraque situ et putredine corrupta. Inde liquet Lutherum magnam suae doctrinae occasionem ab antecessoribus accepisse. Vixerunt diu Rostochii duo pii et docti viri, qui huius Nicolai in humanioribus literis discipuli fuerant, nimirum Conradus Pegollius, et Vitus Ecclesiastes ad S. Ioannem. Ex Chytraei Saxonia: et catalogo testium veritatis.
REformati apud Wittembergenses Evangelii primus praeco perhibetur Simon Heinsius, qui D. Chytraeo, nisi fallimur, est Benckius; honestis parentibus prognatus in oppido Wittembergae adsito, a [Note: * Bruck.] ponte nomen adepto. Pater ei furt Georgius; qui praecipuum illius oppidi magistratum diu gessit. Hic cum adolescens doctrinarum initia sic satis percepisset: aetate ad senium inchnante, Wittembergam, Lutheri potissimum adsidue audiendi causa commigravit.
Idem cum non tam hereditate et diligentia ac parsimonia oeconomica; quam benedictione divina, quae sola ditat, in re esset satis aucta et lauta: filios omnes, quorum tres habebat, literis erudiendoscuravit, tribusque diversis, uti nominant, Facultatibus consecratos voluit. Sed qui medicinae sese dedidit, Paduae in Italia immatura morte decessit. Alter patri cognominis Ius civile didicit, eique Pontani nomen adhaesit, de quo [Note: * In vitis ICto rum et Politicorum Germanorum.] alibi. Tertius hic Simon de parentis consilio Theologiae studio destinatus primum ad Philosophiam sedulo incubuit; brevique tantum profecit: ut supremo Facultatis eius gradu ornatus, et in professorum numerum suerit cooptatus.
Postea ad Theologiam studium contulit; in qua conatui successus ita respondit: ut Ecclesiastes Wittembergensis primarius fuerit electus. Sed cum ingenium eius male habiraret, et cum adversa valetudine quottidie fere ipsi conflictandum esset: functioni suae difficulter profuit. Itaque cum viribus exhaustis contionandi laborem subire amplius non posset: Lutherus, tunc vir triginta trium annorum, diebus Dominicis Evangelia eius loco pro contione explicavit.
Porro videns in doctrina, illo saeculo usitata, multum inesse
inextricabilium disputationum aliquantisper haesitavit: sed postea agnitam veritatem est amplexus, constanterqueprofessus. Cum ipso Lurhero aliisque erudiris ac piis viris saepe de omnibus controversi arum Tueologicarum capitibus serio contulit: recleque staruit: solam hanc Dei esse Ecclesiam, quae scripta Prophetica et Apostolica sine corruptelis amplecteretur. Ac valde fuit laetatus, cum videret congruere doctrinam Evangelii, cum Ecclesia veteri puriore. et cum Augustini, uti et aliorum seriptis: in quibus signa pietatis et eruditionis apparent.
Et cum diuturno, quemademodum diximus, morboteneretur; ex domesticis con versationibus et amicis colloquiis recreationem aliquam petebat; mensaeque suae adhibebat honestos aliquot, et erudiros iuvenes studiosos. Hieius [Gap desc: Greek words] cum aliquando dieb. illis, quos Bacchanaliorum nomine insignimus, comaediam agerent: id simul ac comperit, facti sui rationem ut redderent, postulavit, verbisque eos graviter castigavit: Vultis, inquit, in ludis imitari Pontisicios, qui ritu personas induendi, non satrorsim causa, sed turpi insaniendi studio, duos continuos menses ante quadragesimae initium, ludunt, inveterataque interim delirandi cosuetudine et licentia plusquam sexcenta flagitia committunt? Si quispiam Graecorum, aut Romanorum illorum antiquissimorum rediret, Iovem lapidem iuraret; sua Bacchanalia et Lupercalia hic agi. Cur non etiam ieiunium servatis? Ad haec cum illi mussitarent, acriter eos obiurgavit, et inter alia: Equidem exercitia, inquit, dramata et comoedias exhibendi, non improbo: modo vitetur obscenitas, lascivia et scurrilitas. Ita enim rerum verborumque supellex comparatur tam ab actoribus, quam a spectatoribus, memoria egregie excolitur, linguae vitia, et mores emendantur, dicendique libertas quaedam acquiritur. Verum hoc fiat insto tempore. Praesens certe Bacchanaliorum tempus, tali negotio destinatum, me et multos Christianos offendit. Considerate, quaeso, quam turpia et nefanda de abominandis Bacchanaliorum sceleribus recitet Livius, ut alios omittam. Peragebantur nempe Bacchanalia vestium mutatione, lar vis crinibusque dissolutis, pellibus cervinis, facibus, campanulis, imagine Priapi: Immolabantur aries et canis. Religionem sequebantur commessationes, et luxus. Cumque vinum animos, ac tenebrae nocturnae securitatem addidissent: mistifeminis mares discurrebant, fiebantque stupra, et omnis generis turpitudines. Nolite igitur aliis bacchandi occasionem praebere. De continentia et castitate praeter Decalogipraeceptum habetis et illud Catonis:
Casta Deus mens est, casta vult mente vocati.
De non mutandis vestibus manifesta exstat prohibitio in lege Dei: non induetur mulier veste virili: nec vir utetur veste feminea. Abominabilis enim apud Dominum est, qui facit haec.
Ceterum cum anno millesimo, quingentesimo, vicesimo, secundo,
occulte gliscerer secta quorundam; qui cum Deo sibi colloquium
esse iactitabant: et in mandatis se habere: ut, impiis internecions occisis, novum instaurent mundum, in quo pii solum viverent ac rerum potirentur: Heinsius lectulo fatali affixus, fanaticos istos, cum publice non posset in contionibus, animo tamen detestatus est: et alios, ut futorem in herba adhuc exstinguerent, animavit armavitque: inter quos principes Melanchthon et Hieronymus Schurffius, qui sese acriter huic malo opposuerunt.
Ipse autem Heinsius Pontanus dictus codem anno, postremum vitae suae diem, sancte, et cum desiderio migrandiad Christum, clausit: cui in pastoratu successit D. Ioannes Bugenhagius Pomeranus: qui triginta sex ipsos annos ei Ecclesiae deinceps praefuit ac profuit; ut in eins vita dicetur. Ex vitis Theologorum Wittenbergensium.
PRima notitiae Christi semina et Ecclesiarum Livoniae Christianatum fundamenta, a Mcinardo quodam Segebergensi monacho et sacerdote, per Biemenses mercatores in Livoniam ducto, iacta sunt, sub aunum Christi millesimum, centesimum, nonagesimum. Is episcopus Livoniae primus, ad Dunam fluvium sedem collocavit: ubi successor eius Bertholdus urbis Rigae initium secit. Praecipue autem tertius episcopus Albertus, religionem et regionem Christianam inibi propagavit: cui deinde continenter succedentes Episcopi et Archiepiscopi praefuerunt.
Post aliquor saecula, circa annum Domini millesimum, quingentesimum, vicesimum secundum, emendationem doctrmae et rituum Rigae inchoavit Andreas Cnophius, Custrini ad Viadri et VVartae confluentes natus. Primum Treptoae, ad Regum fluvium, in Pomerania orientali, cui [Gap desc: Greek words] , propter omnium ad vitam sustentandam necessariarum rerum abundantiam Ioachimus Nissenus Secretarius illius Reip. nomen inditum autumat: Treptoae igitur primum cum Ioanne Bugenhagio scholam literariam rexit: quorum tantopere in docendo industria, dexteritas, et sides celebrata suerunt: ut non solum ex vicinis oppidis; sed Livonia quoque et VVestphalia exciti scholastici eo confluerent. Eo in oppido cum Pontificii errores in doctrina et abusus rituum publice deregerentur: turbulentius quippiam, non doctorum, dext ra veram doctrinam tradentium, sed vulgi sinistra accipientium culpa, in S. Antonii sacrificulos et idola gestum est. Quae res ad Episcopum delara vehementer eum irritavit, fecitque ut in sacerdotes, in cives et scholasticos acriter animadverterit. Itaque aliis alio diffugientibus, Andreas Cnophius cum Ioachimo
Mollero, abductis scholasticis Livonis, Rigam, ad fratrem Iacobum, canonicum, profectus est. Eo simul ac venit, ad ministerium illius Ecclesiae in aede D. Petri vocatur: ubi exemplo pastoris Treptoviensis, in cuius convictu fuerat, acriter in idolomaniam et mores Pontificiorum invectus, doctrinam de iustitia fidei, et gratuita peccatorum remissione, propter Christum pro nobis passum et resuscitatum, cuivis credenti donanda, praecipue ursit: rirus tamen quosdam aliquantisper toleravit.
Sequenti anno accessit collega turbulentus Silvester Tegetmeierus: qui Rostochio, ubi ecclesiae Iacobaeae minister fuerat, nuper profugerat: et adeundae hereditatis fraternae causa Rigam profectus, exeunte anno millesimo, quingentesimo, vicesimo secundo, in aede D. Iacobi docere cepit: et maiori impetu Pontificiorum sup erstitiones et idola palam coarguit ac detexit: adeo ut vulgo abominationi esse ceperint: et paulo post statuas omnes ex templis eicerent, et lapides sepulcris impositos removerent: ut solent in primis mutationum articulis multa inconsideratius et turbulentius gert. Quare Lutherus ad Rigenses seribens monet eos, pietatem Christianam sitam esse in fide vera, in caritate erga proximum sincera, in spe salutis certa, quaecumque afflictiones fidei confessionem comitentur: non in humanorum et externorum rituum abolitione; quae cetra impietatem et seandalum relinqui possint. Biennio polt idem Lutherus alteram Rigensibus ministris, de ritibus Liturgiae inter se disceptantibus, epistolam misit: in qua de externorum rituum libertate, et vero u su ceremoniarum docet.
Sed quae post varios motus de religione, apud Rigenses consecuta sint: verbose David Chytraetes in Saxonia sua narrat: nos ad Cnophium redimus. Hic igitur, uti dictum, fuit [Gap desc: Greek words] emendationis doctrinae et rituum Rigae Livoniae metropoli: nec solum verbi praeco, sed etiam vates suavis; qui carmina sacra et odas, spiritu et vita plenas, sententiis et rhythmis venustas graveoque, adiunctis numeris Musicis in animos audientium penetrantibus composuit; de quorum numero sunt psalmi Davidis aliquot, Germanico carmine redditi: et oda illa: H Erz Christ der einig Gottes Sohn: 'Item: Hilff uns in deinem namen. D. Chytraus lib. 10. Saxoniae.
PROTULIT Ioannem Staupicium Misnia, familia vere nobili. Sed ne genere et proavis, alienis nempe bonis, gloriaretus: a teneris unguiculis, generoso animi impetu, ad virrutem et eruditam doctrinam contendit. Utque commodius bonis literis atque pietati vacare posset: gratos Musis secessus quaesivit.
In Augustinianorum itaque monachorum familiam cum se contulisset: absoluto feliciter, pro illis temporibus, Philosophico cursu, et degustatis utriusque literaturae primordiis, ad sacras literas accessit: quas adsiduo legendi commentandique studio ita sibi familiares reddidit: ut aliis celeriter ingenii acumine et pietatis laude antecelleret. Videbat enim pius iuvenis, naturalem et Philosophicam rerum considerationem, in tanta nostrae naturae caligine et depravatione, parum ad salutem aeternam conferre.
Porro in Theologia, ut tunc tradebatur, tantum profecit: ut ob raram eruditionem Doctor Theologiae, cum applausu aliorum, fuerit renuntiatus. Neque tamen satis duxit, sacras literas scire et memoria renere: sed praxin quoque accedere oportere recte staruit. Ut enim olim exosi fuerunt viri Philosopha sententia, sed ignava opera: ita et Theologi nomen frivole iactant, qui factis non exprimunt: cum Christianismus non solum recta dogmata; sed et honestam vitam exigat. Itaque cum vitae innocentia eruditam doctrinam ornaret Staupicius: mortuo sui ordmis per Germaniam summo et generali Vicario, in eius locum unanimi suorum consensu fuit surrogatus.
Sub id tempus Fridericus, Elector Saxoniae, princeps sapientissimus, Wittembergae publicam aperire scholam in animum duxit: qua in re Staupicii potissimum, et [Note: * De quo in vitis Medicorum. Primus Decanus Theolog. Staupicius.] Mellerstadii opera atque consilio usus est: quorum hic primus Academiae Rector, ille vero primus in Facultate Theologica Decanus fuit: eximius, ut tum loquebantur, Magister noster, et Augustiniani ordinis Eremitarum generalis per Germaniam Vicarius.
Cum autem Theologiam in Schola illa diligentius doceri cuperet: atque Martini Lutheri, eiusdem ordinis monachi, ingenium perspectum haberet: vocavit eum Wittembergam Erphordia, anno Christi millesimo, quingentesimo, octavo, ut sacras literas publice enarraret. Ibi cum, de voluntate Electoris, vellet Lutherum in Theologiae doctorem promotum: et Lutherus iam valetudinem, iam alia excusaret: Staupicius festivo vultu: Mira, inquit, videtur instare conversio rerum: ubi DEO multi exhibebuntur labores in caelo et terra; ad quos expediendos opus erit strenuis viris doctoribus. Sive ergo vivas, sive moriaris: DEUS in consilio suo tuam operam requirit.
Postea cum Lutherus, anno millesimo, quingentesimo, decimo septimo, indulgentias Pontisicias reprehendisset: atque editis thesibus omnes ad disputationem provocasset: thematum
illorum resolutiones, Pontifici Leoni X. tramittendas Staupicio obtulit. Hic emicanteme tenebris Evangelii lucem statim vidit: ac veritatem suo etiam calculo comprobavit. Memini, in quit Lutherus, initio meae causae D. Staupicium, tunc summum virum. et ordinis Augustinianorum vicarium, ad me dicere: Hoc mihi placet; quod de doctrina, quam praedicas, gloriam et omnia soli Deo attribuis: hominibus nihil. Deo autem, quod luce clarius est, nimium gloriae et bonitatis tribui non potest. Ea vox me vehementer confirma vit et consolata est. Augustae etiam cum esset, ut mox diecmus, cum Luthero, inter alia, quae super negotio religionis contulerunt, ad Lutherum [Note: * Tom. 1. epist. Luther. p. 298.] dixit: Memor esto, fiater, te ista in nomine Domini nostri Iesu Christi incepisse: quod verbufm non quasi a Staupicio, sed per eum d ctum accepit: memorique animo repositum semper tenuit.
Eo quo Lutherus Doctor est Theologiae renuntiatus anno, qui fuit a Christi nativitate, millesimus, quingentesimus, duodecimus, Augustini libros, qui in iis, quae suae erant curae, monasteriis, ad mensam de more praelegebantur, removit: inque corum locum Biblia sacra substituit: ut ea suis fratribus innotescerent. Ut autem sacras literas serio amavit: ita et hberalium artium atque Philosophiae studia principi suo, una cum Georgio Spalatino, frequenter commendavit. Inde cum Lutherus Augustam Vindelicorum ad Cardinalem Caietanum, Pontificis legatum, accersitus esset: ibidem et Staupicius, cum D. Wenceslao Linckio, D. Peutingero, et aliis Electoris Saxonici consiliariis, comparuit: et ne ante causae cognitionem Lutherus damnaretur, rogavit. Ac tantum quidem obtinuit: ut Luthero seriptis causam suam agere liceret. Verum cum Legatus frustra etiam per Staupicmm cum Luthero agi voluisset, ac Staupicio ob id irasceretur: discessit ipse, inscio Cardinale, et in Saxoniam rediit: quem subsecutus paulo post est et Lutherus, literis post se relictis: quibus a Cardinale ad Papam provocavit.
Tandem ad Episcopum Salisburgensem venit Stapicius, eiusque vicarius, quem suffraganeum vocant, factus est. Nam, si Pirnensi fides habenda, numquam existimatat Staupicius: disputationes a Luthero motas, eiusmodi exitum sortiruras. Itaque cum in dies magis ac magis augeri eas videret; alio abiit. Hinc timiditatem ei Lutherus exprobrat epistola [Note: * Tom. 1. epist pag. 303. 304. Moritur.] quadam: ubi inter alia: quantum tu me ad humilitatem exhortaris: tantum ego te ad superbiam exhortor. Tibi adesi nimia humilitas: sicut mihi nimia sisperbia: et reprehendit; quodiudicio Papae se submisisset.
Finem vivendi secit Salisburgi, anno, ut quidam, millesimo.
quingentesimo, vicesimo septimo. Lutherus tamen sub annum vicesimum quintum ad A m sdorfium ita [Note: * Tom. 2. epist, pag. 270.] senbit: Staitpitius excessite vivis, brevi functus potentatu.
Potuisset [Note: * V. tom. 1. epist. Lutheri p. 16. Fugit dignitates et honores. De paenitentia quid docucrit.] hic vir ad summas pervenire dignitates, etiam Episcopatum quantumcumque adipisci; nisi ipie studio omni id fugisset: quod et gentiles in eo ipsi desiderarunt. De paenitentia, contra carnisicinam illam conscientiarum, recte docuit: veram esse paenitentiam eam, quae ab amore insiitiae et Dei inciperet. Quae vox ita alte in animo Lutheri insedit: ut nihil dulcius fuerit deinceps ei paenitentia; cum antea eidem in tota scriptura nihil esset amarius. De praedestinatione disputaturus, dixit idem Staupicins: incipe a Christi vulneribus: et statim diabolus cum suis tentationibus recedet.
Naevos suos ipse agnovit: et imbecillitatem naturae nostrae deploravit: Ego, inquit, plus millies Deo recepi: fore me probiorem: sed numquam praestiti, quod vovi. Posthac non vovebo; quia experientia didici, me praestare non posse. Quod nisi Deus mihi propitius propter Christum sit: ac selicem horulam concesserit, cum ex hac vita migrandum erit: non potero consistere cum votis et benefactis meis.
De sua gubernatione ad Lutherum dixit: ego primo triennio secundum Nemesin volui regere: sed ea via non successit. Altero iuxta leges et consilia maiorum: et ne sic quidem cessit feliciter. Tertio secundum voluntatem Dei, adiuncta invocatione: verum id quoque fuit infelix. Tandem igitur faciebam quod poteram: cum desperassem de his consiliis et rationibus omnibus. Magni fecit eum Lutherus, semper suum Staupicium nominare solitus. Saepe dixit: magnus hic vir erat: et non solum in scholis et templis doctus facundusque: sed etiam in aulis atque apud magnates gratus ac venerandus. Aliquando pro contione voluit genealogiam Christi secundum Matthaeum, ut tum moris erat, memoriter recitare: sed cum genealogiam illam ad principes usque, qui a captivitate Babylonica de tribu Iudae numerantur, perduxisset, haesitare cepit. Ibi ipse, Deus, inquit, superbis resistit: et ad textus explicationem accessit. Intererant contioni duo Saxoniae duces: qui a contione ad prandium eum vocant. Inter prandendum Ioannes dux eum sic affatur: Domine Doctor, quomodo res hodie in Evangelio succedebat? Ibi Staupicius, clementissime princeps, inquit, in textu hodierni Evangelii tria habebam hominum genera: primum Patriarchas, qui erant faciles: deinde reges; et hi de se sermonem haberi patiebantur: cum ad principes pervenissem: erant illi varii, difficiles, et me in recitatione confundebant. Ibi Fridericus Elector, ad tam extemporalem
argutiam arridens: numquid (ad frotrem conversus) inquit, anplius sciscitari quid lubet? Staupicius numquam invenietur mutus. In tomis denique Lucheri sparsim de hoc eodem Staupicio quaedam [Gap desc: Greek word] narrantur: quae partim pie prudenterque fecit, partim sapienter graviterque dixit.
Scripsit libellum vernaculum: de imitanda morte Christi: quem [Note: * Tomo 1. epistolarum pag. 164. b] commendat ita Lutherus: Scarto nostro de morte obeinda non inutilis foret vernaculus ille Staupicii libellus: de initanda morte Christi: in quo et melius, pro dote sua, rem tractavit: quam sperem, a me tractari posse, donec otiosior siam.
Tandem hoc saeculo, anno nempe 1605. prodierunt duo eius libelli posthumi Theologici:
1. Von der holdseligen liebe Gottes. Deamore Dei suavissimo.
2. Von unserm heiligen Christlichen glauben / de sancta Christiana fide nostra. In titulo indigitatur: Abbas Salisburgi ad S. Petri.
Haec de Staupicio suggesserunt nobis: Sleidanus: Mathesii contiones de Luthero: Petri Albini chronicon Misniae tit. 25. episiolae Lutheri, alii.
SElestadii in Alsatia, Iacobus Wimphelingus nascitur, anno Christi millesimo, quadringentesimo, undequinquagesimo. A puero optimis literis primum in patria, a Ludovico Dringebergio Westphalo, studiorum scholae Selestadiensis rectore, informatus; postea Friburgum abiit; atque inde Basileam, Erfordiam, ac Haidelbergam: ubi Pontificii iuris cognitionem cum Theologiae scientia feliciter coniunxit. Itaque et bonarum artium Doctor, et S. Theologiae Licentiatus, sollenni Academiarum more, est renuntiatus.
Quod ad eloquentiam attinet; tantum praestitit tum in carmine, tum in oratione soluta; quantum vel a Theologo, vel ab illorum temporum homine, possit requiri. Spiram itaque sub annum millesimum, quadringentesimum, nonagesimum quartum accitus, Ecclesiastae munus non sine laude aliquot annis gestit. Praeter literarum enim eruditionem insigni fuit praeditus pietate.
Ardens ergo amore rerum caelestium, eoque pertaesus saeculi, quod, teste apostolo, totum in malitia positum est, de secessu cogitavit. Eius propositi consortem habuit Christophorum ab Utenheim, doctum pariter, et castissimae integritatis virum. Atque ut nudus ad nudum Christum confugeret; quod erat Ecclesiast ci census, erat autem quod ad vitae mundiciem sufficeret, resignavit. Verum consilium hoc Utenheimius abrupti, ad Episcopi munus Basileam retractus, amicis ita suadentibus; futurum, ut, si ad mentem tam piam accessiss et auctoritas, plures Christo lucrisaceret, quam si se abdidisset.
Wimphelingus tamen sua paupertate laetus, perrexit, quod instituerat, agere: rursusque Haidelbergae sacros auctores enarravit, et in his Hieronymum. Ad haec libellis editis et adolescentiam instituit: atque sacerdotes ad pietatis castimoniaeque studium excitavit.
Nec gravatus ibi est, amore pietatis, agere paedagogum, aliquot magnae spei adolescentum: inter quos Wolfgangus comes a Levenstein, Ludovici filius, cui Adolescentiam dedicavit, Iacobus Sturmius Argentinensis, postea inter nobiles doctrina, consilio, prudentia in toto Imperio clarissimus, cui de Integritate animi et corporis tuenda, libellum inscripsit; et ex sorote Wimphelingi Magdalena nepotes Iacobus Spigelius, qui Lexicon Iuris postea edidit, et Ioannes Maius D D. qui ambo Caroli et Ferdinandi Impp. consiliarii praecipui fuerunt.
Cum talis Wunphelingus tantusque esset; non tamen sancta hominis libertas invidia caruit. Nam Augusiinensium monachorum opera homo, senio et hernia aggravatus, Romam citatus est eo, quod, aliquorum monachorum malitia et ignavia commotus, alicubi scripsisset: sanctum Augustinum non fuisse monachum, aut certe non talem, quales iam habentur Augustinenses: cum illimet exhibeant eum, in tabulis et libellis, promissa barba, nigra cuculla, et zona coriacea. Quod factum reprehendit in ipso Trithemius quadam epistola: eumque monet: promptulus nesit (verba sunt Trithemii) in antea negotiis et robus se occupare claustralium: quia (inquit) quod extra te et conditionem status tui, nihil ad te. Quid enim ad te. Augustinus cucullatus fuerit, an togatus? Defenderunt autem Wimphelingum ad Papam Iulium, et arbitri constituti fuerunt, Conrad, Peutinger Augustanus, et Iacobus Spigelius tandemque incendium Iulii secundi pressit auctoritas, idque bonorum omnium applausu.
Praeter alias adversitates, quibus hominis virtus exercitata fuit, fatale illud totius Ecclesiae dissidium ipsum vehementer afflixit, ac tantum non ad vitae taedium adegit. Nam ex una parte, sacrarum lirerarum veritatem; ex altera, Ecclesiae
auctoritatem; et inveteratam consuetudinem consideravit. Itaque solitudinem ac secessum frustra rentatum, ingravescentibus annis, egit Selestadii in aedibus Magdalenae sororis, ex qua duos reliquit nepotes: quos paterno semper affectu complexus est. moribus ac literis eleganter institutos. Horum, uti diximus, Iacobus Spigelius iuris prudentia clarus, primo Maximiliano Caesari, deinde regi Ferdinando fuit a consiliis: alter vero Ioannes Maius, minor natu, postea in fratris defuncti locum successit.
Annum attigit pene octogesimum, diutius etiam victurus, si corpusculi desicientis rationem ullam habere voluisset: et subductus est saeculo, quo nihil fingi potest inquinatius; anno millesimo, quingentesimo, vicesimo octavo, die decimo septimo Novembris, aetatis suae septuagesimo nono inchoato, Selestadii, ubi et honorisice sepultus cum monumento etusinodi, a Beato Rhenano conscripto:
Iacobo Wimphelingo Sletstadiensi, viro clarissimo, et unico puerilis institutionis ac profectus circa literas amatori, exhortatori, patrono. cuius rei argumentum nobis exhibent, non solum aeditus liber Adolescentiae nomine, et quem [Gap desc: Greek word] inscripsit, ac elegantiarum linguae Latinae compendium, praeter libellos hoc genus alios, verumetiam ipsae scholae eruditis hominibus huius consiliopassim commissae. Qui quam capitaliter luxum, avaritiam, et ambitionem oderit, frugalissime acta vita docet, et splendida saepe fortuna contempta, parvo semper contentus animus, sed et adversus illa vitia graves libelli et ad oppositas virtutes inflammantia scaipta, apud posteros quoque testabuntur. Religionis Christianae pius cultor, quemadmodum theologum et presbyterum inprimis decebat, bonos viros etiam in coenobiis degentes familiariter dilexit. Apud Spiram Nemetum in Regio illo cemplo aliquot annis munere contionatoris functus est, Primus sane inter cives suos, qui carmine et oratione prosa atque aeditorum voluminum numero in omni pene scripti genere apud eruditos laudem meruerit. Nam Hugonis veteris Theologi, prater commentarios rerum sacrarum et alterius Ioannis, praeter Ethicorum Aristotelicorum expositionem, nihilhodie exstat. Iacobus Spigelius Iureconsultus, et Ioannes Maius fratres, Rcgii Secretarii utrique Avunculo. B. M. statuerunt. Vixit annos LXXVIII. Menses III. Dies XXI. obiit anno M. D. XXVIII. decimo quinto Calendarum Decemb. Magdalenam matrem, feminam plane Christianae patientiae, quam difficili morbo oppressa non modico tempore praestitit, eodem sepulcro (id quod viva optaverat ob amorem fratris) iidem filii taulo post collocaverunt.
Ianus autem Cornarius his epigrammatis eum ornavit:
Hic Wimphlinge iaces, longae post tempora vitae,
Felix in patria contumulatus humo.
Inter avos tenerae qui dulcia munera linguae
Ornabas Latio sedulus eloquio.
Addebas morum reverenda exempla piorum:
Quam nihil absque illis lingua diserta valet!
Nomine sic morum, linguae et pro aetate politae
Nullus Teutonico notior orbe fuit.
Ipse senex tandem senibus sua munera mystis
Tradis, quae pietas relligioque docent.
Hunc patrem ereptum genitrix fecunda virorum
Doctorum urbs merito Sletstadiana gemis.
Et hoc:
[Gap desc: Greek Section]
Fuit vir integer vitae, sceleris purus, nulliusque honestae disciplinae rudis. Frequenter repetiit precationem, quam Caspar Hedio in bibliotheca Keisersbergiana, manu Wimphelingi descriptam, reperisse se testatur, quae ita habet: Du miltter Iesus / biss gnadig mir armem sunder/der ich des gemeinen nutzens/ der einigkeit der Christen/ der heiligen geschrifft / und das die Iugendt recht ausserzogen/ ein liebhaber bin / hoc est: Esto, Iesu, propitius mihi licet impio; rei pub. tamen Christianorum, concordiae, sacrarum literarum et probae puerorum institutionis amatori!
Scripsit Philippicam, hoc est, dialogos pro instirutione filiorum Philippi Electoris Palatini: ubi agit de studiis principum, de bello Turcico, de laudibus Philippi Electoris. Eos curavit recitandos in palatio arcis Haidelbergensis septimo Idus Octobris Anno 1498. Philippo Comite Palatino attentissime auscultante, coram nobilissimis siliis, ac Alberto Argentinensi Episcopo, aliisque multis praestantibus viris.
Huic submisit Agatarchiam, hoc est, epitomen conditionum boni principis, ad Ludovicum Philippi primogenitum, qui, cum illi dialogi recitarentur, absuerat, comitatus sororem Elisabetham nuptui elocatam Guilielmo Hassiae Landgravio. Sunt in eo libello sententiae graves, elegantes, ac piae: unde et animus eius aestimandus. Anno quingentesimo edidit Adolescentiam, quo libello ad literas et
omnes virtutes studiose colendas et fugienda vitia ex omni genere seriptorum et Poetarum collectis insignibus sententiis. et exemplis, adolescentes cohortatus est. Eodem anno millesimo quingentesimo orationem de mirando federe duarum in Christo naturarum, die annuntiationis Angelicae habitam, et de Germania libellum ad Senatum Argentinensem emisit. Elucubravit et alia multa prosa et versu, quae in bibliothecis recensentur; inter quae liber est de vita et moribhus Episeoporum aliorumque Praelatorum et Principum: Epistolas idem multas scripsit nomme Palatini Comitis, Episcopi Spirensis et aliorum, quae alibi videantur. Atque haec de Wimphelingo ex Chytraei Saxon. l. 3. Trithemiiepistolis: Erasmi Roterod. epist. lib. 23. ad Ioann. Ulatenum: Casp. Hedionis hist. ecclesiast. l. 13. cap. 19.
ANNO a Messia exhibitio millesimo, quadringentesimo, [Note: * Alii 1484. ut Bucholcer. Pantal. adan. 1483.] octuagesimo septimo, cal. Ianuarii, Huldericus Zvinglius natus est, parentibus probis, in pago Doggiorum, quem vocant ad [Note: * vernac. zum Wildebause. Pater Zvingl. Prima eius institutio.] Domum silvestrem. Patet clarus fuit ob spectatam vitae sanctimoniam, et supremam, ut inter illam gentem, dignitatem: Amannum enim egit. Hic de filio bene ominatus, tenerrimum adhuc ad fratrem sacrifioum adduxit: ut ingenii eius periculum faceret. Placuit mox adeo, ut Ludimagistro formandum commendarit: apud quem brevi tantum profecit: ut quae puer doceretur ad ingenii eius dexteritatem vilia iudicaret omnia.
Quare Basileam tum fere decennis missus, praeceptorem nactus est Gregorium Bintzlium, hominem bonum, doctum, et mi re mansuetum. Hic protinus et moribus et literis ita est auctus; ut in disputatiunculis, quae tum erant inter omnium ludorum pueros, et adolescentes usitatae, victoriam semper reportarit. [Note: * Prodit ingenium mature.] In Musicis equidem supra aetatem excellebat; ut solent, qui natura sunt ad aliquam attem promptiores. Videbantur Bintzlio studia, quibus ipse prae erat, non congruere tam festivae indoli. Itaque domum remittens consulebat, ut alibi pro ingenii facultate curaretur institui.
Missus itaque Bernam ad Henricum Lupulum, virum doctissimum et poetica vena clarum; ab eo in adyta classicorum scriptorum introductus: et verborum comparavit elegantiam et rerum cognitionem atque iudicium. Cognovit tunc carminis quoque componendi rationem: ut et ipse carmina condere, et ab aliis condita iudicare feliciter posset.
Non totum abierat biennium: cum super hoc fundamentum
Philosophiae exstruenda studia viderentur. Viennam igitur Austriae profectus, nihil non quod Philosophia complectitur, et ipse complexus est, et quae prius norat auxit atque ornavit. Aliquor annos ubi duravit; revocatus in patriam, ne diutius ab exercitio literarum feriaretur, Basileam repetiit: et quae didicerat hactenus, alios coepit docere. Nam ludo praefectus Martiniano, non sine magna pueritiae utilitate, literas humaniores professus est: Philosophica rimans interim exactius, et nugas Sophistarum persequens haud indiligenter. Seriis et iocos miscuit et ludos Nam ingenio amoenus, et ore iucundus supra quam dici possit, erat. Deinde Musices omnis generis instrumenta perdidicit at que exercuit: et non solum ipse ita coluit: sed omnibus literarum studiosis, ut eandem artem pari studio colerent, suasit: non ut voluptatis esset administra: sed ut ingenium seriis desatigatum recrearetur, et paratius ad solita studia rediretur. Nihil enim est, quod hominis animum honestius et iucundius exhilaret, quam moderata Musica.
Ubi ergo sat diu, et artium liberalium et philosophiae studiis insudavit: praemium, ut hactenus in more positum fuit scholis, prensavit, hominum potius obtemperans iudicio, quam suo. Ita enim sunt homines, ut splendidis msignitos titulis doctos iudicent: alios, ut sic dicam, [Gap desc: Greek word] contemptim habeant, bardosve ducant.
Post magisterii titulum, cum res ita et ordo postularet, Theologiam illam Scholasticam non per transennam inspexit; statimque vidit, quam omnia in ea confusa, quam pauca sana essent. Mansit tamen in castris, veluti speculator, alienis, tantisper; donec a Glareanis ad pastoris munus fuit vocatus. Ibi tum quod ceptum erat per alios, perficere ipse cogebatur.
Itaque sacerdos factus divinis se studiis totum devovit. Ethnica non magni fecit: praeter unum Valerium Maximum. quem exemplorum causa memoriae mandavit. De reliquo institutum suum persecutus est; Veterique et Novo Testamento evolvendo tempus omne transmisit. Orationis item nervos scrutatus, ita in usum artem produxit: ut nostris hominibus prodesset, tum ad dicendum, tum ad indicandum.
Iam eo progressus, ut doctis et bonis viris iudicaretur scripturam divinam in numerato habere: his quidem satisfaciebat, sibi autem nequaquam, nisi linguarum adiecisset cognitionem: ex qua recte putabat perfici posse, quod deerat. Ad Graecas igitur literas animum adiecit; primo doctoribus usus Lexicis et translationibus. Descripsit Paulinas Epistolas, et memoriae mandavit; illud tandem consecutus, ut Graece facilius, quam Latine, inrelligeret.
Post ad eundem modum egit in his, quae sunt novi Instrumenti omnibus. Ceterum cum ex D Petro didicisset: scripturam non esse privatae interpretationis, in caelum suspexit, doctorem quaerens Spiritum: a quo precibus contendit, largiretur, quo sensa divinae mentis perscutari quam rectissime posset. Et ne vel se ipsum imagine Spiritus falsa, vel alio. deciperet, scripta contulit, et obscura claris explica vit. De orthodoxis scriptoribus sensit, quod ipsi de se volunt: legendos esse cum iudicio et ad scripturam Canonicam, ceu Lydium lapidem, probandos.
Congredi autem statim coepit, iuxta Christi normam, cum flagitiis: anteomnia cum pensionibus: quas exstirpare, et patriam reformare ad sanctitatem pristinam, prorsus habebat in votis. Pensiones autem tum appellabant principum munera, certis hominibus dari solita, militis comparandi et belli causa. Neque id tum primum fecit: sed ante annos viginti septem proprer hoc ipsum: et quod resolutiones Pici Mirandulani super eas quaestiones, quas Romae disputandas, is olim frustra proposuerat, non improbatet, a pinguibus illis aqualiculis clam exprobratam audivit haetesin. Hinc odium et linguarum petulantia contra Zvvinglium coeperunt initium. Interea gtatiam Evangelicam ita promulgabat: ut de Ecclesiae Romanae vitiis, nihil vel admodum parce, commemoraret. Volebat enim veritatem agnitam in cordibus auditorum suum facere officium: cum veris intellectis falsa etiam haud difficulter agnoscantur. Talis ergo Glaronae Zvvinglius fuit. Post data occasione Eremum concessit ad tempus, vocante eum eo D. Theobaldo Gerolzeggio, Barone, administratore tunc Divae Virginis Eremitanae.
Trahcbat virum eo confluxus hominum ab omnibus fere mundi partibut; sicut nomen eius loci tum erat celeberrimum: deinde quod in spem veniebat ipse, Christum et Christianam veritatem n regiones et varias et remotas divulgati tam felici opportunitate: et studiis Graecis, quae coeperat non infeliciter, per otium nanus imponi posse. Nec prorsus eum haecspes fefellit. Nan et Christus cognosci salubrius incepit, et Graecas literas ad perectam urriusque Testamenti provexit intelligentiam.
Interea temporis in eclesia tigurina, primario tunc parocho carente, fuerunt; qui des noctesque huc allaborarent: ut Zvvinglius subrogaretur. Inque ipse rei ignatus, Tigurum venit: ibi, a Canonico quodam interrogatus, possetne Tigurinis in verbo Domini adesse? respondit tosse. Et si autem probe norat, nequaquam se tantundem stipendi inventurum, quantum relinqueret: tamen ita erat animatus, responstrum officium ex voto, se vero nihil unquam petiturum. Vocatur igiur cum gratularione bonorum:
ac paulo post in Canonicorum consilio coram exponit; quid, quaque ratione, populum sit docturus, historiam nempe Iesu Christi Servatoris, secundum Matthaeum, et quidem non sensu humano, ut qui in nullius interpretis verba iurarit; sed mente Spiritus, diligenti collatione et seriis precibus impetrata.
Quod pollicitus cepit ipsis Christi nataliciis, anno millesimo, quingentesimo, undevicesimo; estque cum suecessu felici prosecutus. Dum sic pergit, Martini Lutheri nomen in Helvetia magis magisque innotescit, eiusque scripta passim in manus hominum perveniunt: a quibus ipse sic initio abstinuit: ut suos tamen, etiam pro suggestu, ad emendos, et legendos illius libellos adhortaretur. Volebat scilicet ut populus scripta illa audiens, aut legens, videret spiritus in utroque unitatem ex literis divinis haustam; atque sperabat fore: ut veritatilibentius locum daret, quamvis a consueto videretur abhorrere.
Istis in laboribus docendi, Graecanicam lectionem haud unquam intermisit; sed Homerum, Aristotelem, Platonem, Demosthenem, Thucydidem, et faciliotis notae Lucianum, Theocritum, Hesiodum, Aristophanem, reliquosque sedulo evolvit. Et quia res postulabat, et commodum quidam Hebraicae linguae gnarus Tigurum advenerat ludum aperturus: discipulum eius agebat valde strenuum. Arridebant statim haeliterae: quamobrem posteaquam obtinuerat a Senatu, verorum studiorum et linguarum Latinae, Graecae, et Hebraicae gymnasium; diligentius instabat, ut Iacobus Ceporinus, iuvenis trilinguis, advocaretur; sub hoc, quod attinebat Grammaticen, perfecit. Deindeseptuaginta adsidua collatione et translationis Hieronymi, sociis adhibitis, Leone Iuda, qui iam antea nonnihil in eas literas laboris et studii contulerat, et Felice Mantio, huc penetravit; ut lesaiam et Ieremiam prophetas explanare sit ausus dexterrime.
Venit eo tempore Tigurum Franciscus Lambertus Avenionensis Minorita, relicto monasterio, veste Franciscana nondum exutus. Hic mox cum Zvvinglio congressu de intercessione Divorum, et Missae sacrisicio, disputatione publica cum eo differuit: sed facili opera victuscessit, et gratias egit Deo: quod per organum tam egtegium ad veritatis cognitionen tam claram esset perductus. Secuti sunt non ita longo tempore post, Ioannes Faber, vicarius Constantiensis, et D. Martinus Blansch, Contionator Tubingensis, ab Hugone Episcopo Constantiensi petentibus Tigurinis missi. Nec satis fuit Episcopo praedictos misisse: sed et suffraganeum suum haud longe post Tigurum submisit; persuasurum de sanctorum intercessione, et sacrisicio Missae. Verum ita lusit operam, ut dum vir quidam nobilis et sanguine et spiritu, rogaretur quid egissent? responderit: Vicarius scropham abegit, nosporcellos minamus. Rebusita Dei gratia peractis, Zvvinglius
ad scribendum est compulsus: quo tempore quos libros ediderit constat. Dum haec autem in Germania geruntur: fama de Zvvinglio penetravit ad Romanum usque Pontisicem, qui breve, ut vocant, ad illum misit eiusmodi:
ADRIANUS PAPA SEXTUS.
Dilecte fili salutem, et Apostolicam benedictionem. Remittimus venerabilem fratrem Ennium, Episcopum Verulanum, praelatum domesticum nostrum, et Apostolicae sedis nuntium, hominem prudentia et fide praestantem, ad istam invictam, nobisque et huic sanctae sedi coniunctissimam nationem, ut de maximis rebus nos, et eandem sedem, totamque Christianam Rem publicam concernentibuscum illa agat. Licet autem ei dederimus in mandatis, ut ea communiter cum omnibus et publice tractet: tamen cum de tua egregia virtute specialiter nobis sit cognitum, nosque devotionem tuam arctius amemus ac diligamus, ac peculiarem quandam in te fidem habeamus, mandavimus eidem Episcopo, nuntio nostro, ut tibi separatim nostras literas redderet, nostramque erga te optimam voluntatem declararet. Hortamur itaque de votionem tuam in Domino, ut et illi omnem fidem habeas; et quo nos animo ad honores tuos et commoda tendimus, eodem tu in nostris, et diciae sedis Apostolicae rebus procedas. De quo gratiam apud nos invenies non mediocrem. Datum Romae apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris, die 23. Ianuarii, anno 1523. Pontif. nostri anno primo.
Ex his apparet, si gratiam hominum, quam DEI, maluisset Zvvinglius: quantus esse potuisset. Non autem ad ipsum solum runc scripserat Pontifex; sed etiam ad Franeiscum Zinggium: ut sibi et sedi Apostolicae virum lucrifaceret. Ex quo cum Myconius quaesiisset, ecquid pollicitus pro illo Papa esset? serio respondit: omnia certe, praeter sedem Papalem.
Cum ergo Evangelium a Senatu Tigurino receptum esset, et in dies vires sumeret: coepit Zvvinglius de rerum praesentium statu in meliorem commutando cogitare. Et ut ordine omnia fierent: quae ad in crementum Evangelii facere putabantur, ea primo quoque tempore mutabantur. Numerus sacerdotum et monachorum iam olim visus maior; quam pro religionis usu. Decretum itaque a Senatu, suasore Zvvinglio, ut numerus ille Sacerdotum et monachorum diminueretur ad tot usque personas; quot futurae satis essent officiis Ecclesiasticis. Non quod quispiam eiceretur, aut sacerdotio privaretur: sed hactenus quod datum in singulos annos, possidebat et deinceps, usque dum mors sustulisset. Monachorum tres ordines in locum unum congebantur, cucullis abiectis. Exire poterant ad laborem, ad coniugium,
ad literas, quibuscumque erat anim us. Et cui non arridebat doctrina fidei, ei integrum erat migrare quocumque esset libitum. Reditus Ecclesiastici quoque vel ministris ordina bantur Ecclesiarum, vel bonarum literarum doctoribus, vel reli quiis sacerdorum et monachorum, vel pauperibus. Erant inter illos iuvenes ingeniost non pauci: quibus pietatis magis placebant studia: hi tales retenti, ad usus Ecclesiarum Tigurinae ditionis fovebantur, et occasione oblata emittebantur. Ardebat etiam tum cupiditate incredibili fcholam aperiunch: nec, ut er at literarum amantissimus, a proposito destitisset, nisi id mors immatura intervertisset. Praeter haec Senatum curavit ordinandum: qui de causis decerneret matrimonialibus: docuit abdenda simulacra: tollendam funditus missam: restituendam cenam Domini.
Irrepsit interea tempotis, ut diabolus sua zizania semper interserere consuevit, Catabaptistarum haeresis: qui primo infantes baptizare vetabant, et se ipsos rebaptizabant: postea colluviem omnium, quae unquam fuerunt, haereseon inundabant. Cum his initio, ubi rem sensit, quod auctores et amici erant, et docti, et cives, et oves, familiariter egit: verum ubi coram adnuentes, digressi coeperuntnil msi mentiri, accumulare discipulos, ab Ecclesia discedere, novam instituere: coactus est moliminibus istiusmodi ire obviam totis viribus, et expugnare publice Habitae sunt disputationes cum ipsis seriae: in quibus errorum convicti, blasphemiis et conviciis despumarunt in Antagonistas. Tandem carcere, proscriptionibus, morte, contra periuros, inobedientes, seditiosos, non iam Catabaptistas, Senatus agere coactus, ut malum intestinum averruncaret Alpha corum fuit Balthasar Hubmerus, apostata iterum iterumque factus: qui Zvvinglii beneficio liberatus, gratiam eam retulit: quam mundus solet. Tantis enim conviciis virum bene de se meritum onerare nebulo non dubitavit: ut apologia satisfacere fratrib. habuerit necesse. Sed hec de Cata baptistis sans.
Secuta est disputatio Badensis, anno millesimo, quingentesimo, vicesimo sexto, mense Maio: ad quam et Zvvinglius evocatus non venit: quod Senatus Tigurinus dimittere eum nollet; et nescio quid monstri ab altera parte ali crederetur Interfuerunt disputationi Constantiensis, Basiliensis, Curiensis, et Lausanensis episcoporum legati, cum I Eccio, Ioan. Fabro et Thoma Murnero, Theologis Pontificiis. Etsi autem Zvvinglius coram ipse non comparuit: tamen domi non minus laborum, consulendo, monendo et scribendo exantlavit: quam si disputationi inter medios hostes adfuisset: id quod scripta edita testanrur.
Postea ut dissidium Eucharisticum sopiretur, Landgravius Hassiae Philippus, inito cum Electore Saxoniae consilio, Theologos praecipuos inter se dissidentes ad colloquium placidum invitat. Venerunt igitur Marpurgum anno Christi millesimo, quingentesimo,
vicesimo nono mense Septembri, Martinus Lutherus, Philitpus Melanchthon, Iustus Ionus e Saxonia: Andreas Osiander, Norinberga; Ioannes Brentius, Hala Suevorum, Stephanus Agricola Augusta Vindelicorum: ab Helvetiis Huldericus Zvinglius Tiguro, Ioannes Oecolampadius Basilea, Martinus Bucerus et Caspar Hedio Argentoraro Spectarores et auditores fuerunt et alit viti pii ac docti, Iustus Menius, Fridericus Myconius, et ex Academia Marpurgensi Erhardus Snepfius, aliique Landgravii Theologi: quos ceiebravit, nominatim compellando, Euricius Cordus epigrammate huiusmodi:
Insignes verbiproceres, argute Luthere,
Suavis Oecolampadi,
Magnanime Zvingli, pie Snepfe, diserte Melanchthon,
Fortis Bucere, candide
Hedio, praecellens Osiander, strennue Brenti,
Amice Iona, acer Crato,
E t solida plus mente valens, quam corpore Moeni,
Magne Dionysi, et Myconi;
Acreliqui, bona turba, viri, quos inclitus Heros
Princeps Philippus acciit;
Christicolaeque suos urbes misere Ministros,
Et praesules Episcopos:
Ut nova tollatis divisae schismata sectae,
Veramque monstretis viam:
En cupido supplex vobis Ecclesia voto,
Vestros cadit flens ad pedes;
Atque per intima vos communis viscera Christi.
Adiurat, obsecrat, monet:
Ut sanctis studiis superipro laude Tonantis,
Et omnium fidelium
Quaerenda (haec vobis incumbit cura) salute,
Tractetis hoc negotium:
Unde ratum iudex decretum praedicet orbis,
Sancto profectum Spiritu.
Initio princeps voluit: ut Lutherus cum Oecolampadio, Melanchthon cum Zvinglio seorsim conferret, quod et factum: sed postea solus Lutherus causam disceptavit cum Zvvinglio et Oecolampadio. Sed cum novi morbi genus, quem Anglicum sudorem appellabant, Marpurgum etiam invasisser: abrupta actione iussu Landgravii, sic convenit: quandoquidem inpraecipuis religionis capitibus idem sentirent: abstinendum esse deinceps ab omni contentione, et Deum orandum; ut in hac etiam controversia lumen accendat, et concordiae viam ostendat. Ita amice discessum fuit inirio Octobris. Sed non dubitamus, quin operae pretium facturi fimus, si ipsa verba adscripserimus. Sic igitur habent.
Capita recessus Marpurgensis d. 3. Octob. an. 1529.
I.
Primo, Unanimiter credimus certoque statuimus, quod unus, verus, natura Deus sit, conditor omnium creaturarum, isque Deus unus sit in essentia et natura, et trinus in personis, videlicet Pater, Filius et Spiritus sanctus, plane sicut in Nicaeno concilio decretum est, et in Symbolo Nicaeno canitur et legitur in tota Ecclesia totius orbis terrarum.
II.
Secundo, Credimus quod neque Pater, neque Spiritus sanctus, sed Filius Dei Patris, natura Deus, homo factus sit, efficacia Spiritus sancti, sine virili semine, natus ex Maria virgine corporaliter, et quodperfectus homo sit ex corpore et anima similis nobis, sed sine peccato.
III.
Tertio, Quod hic Dei et Mariae filius, persona una inseparabilis, Iesus Christus, pro nobis crucifixus, mortuus, et sepultus surrexerit a mortuis, ascenderit ad caelos, sedeat ad dextram Dei, et dominetur omnibus creaturis, et venturus sit aliquando ad iudicandum vivos et mortuos.
IV.
Quarto, Credimus, quod peccatum originis ab Adamo in nos propagatum sit, quodque sit peccatum damnans omnes homines, et quod, si Christus nobis opem non tulisset, morte et vita sua, in aeternum propter illud mori nos oportuisset, neque participes regni Dei, et salutis fieri potuissemus.
V.
Quinto, Credimus, quod ita liberemur ab hoc et ab omnibus aliis peccatis, et morte aeterna, si nostram fiduciam collocemus infilium Dei Iesum Christum, pro nobis mortuum: Et quod extra hanc fidem per nullum opus, aut certae vitae genus liberari possimus ab ullo peccato.
VI.
Sexto, Quod fides sit donum Dei eiusmodi, quod nullo praecedente opere acmerito nostro obtinere, neque expropriis viribus consequi possumus: Sed Spiritus sanctus dat et efficit fidem, pro ut vult in cordibus nostris, quando Evangelium sive verbum Christi audimus.
VII.
Septimo, Quod haec fides sit Iustitia nostra coram Deo, utpote. perquam Deus nos iustificat imputata nobis iustitia sine ullo opere,
aut merito nostro. Atque ita a peccato morte et inserno nos liberat, sibique reconciliat, adeoque salvat nos propter filium suum, in quem credimus, cuius iustitia, vita, et omnibus beneficiis donamur ac fruimur. Hac de causa igitur sentimus omnia vota, totum ordinem monasticum, quatenus ad salutem promerendam necessarius putatur, iure ac merito damnari.
DE VERBO EXTERNO. VIII.
Octavo, Credimus, quod Spiritus sanctus (cum de ordinaria actione eius loquimur) nemini hanc fidem vel cetera sua dona largiatur, nisi praecedente verbo vocali aut Evangelio Christi; sed quod per verbum vocale efficiat fidem, qua mensura, et in quibus vult. Rom. 10.
DE BAPTIS MO. IX.
Nono, Quod Baptismus sacrosanctus sit Sacramentum a Deo ad hanc fidem excitandam institutum. Et quod propter mandatum Dei: Ite, baptizate; et propter promissionem Dei, Qui crediderit, Baptismus non sit nudum signum, aut tessera tantum inter Christianos, sed signum et opus Dei, in cuius usu fides nostra excitatur, per quam regeneramur.
X.
Decimo, Quod haec fides efficacia Spiritus sancti, posteaquam iustificati et sanctificati sumus, bona operaper nos exerceat, nempe dilectionem ergaproximum, precationem ad Deum, et patientiam in persecutionibus.
DE CONFESSIONE. XI.
Undecimo, Quod confessio, sive petitio institutionis aut consilii apud pastores seu ministros Verbi, aut apud quemlibet proximum, non coacte, sed libere fieri debeat, et quod tamen contristatis, afflictis, et sentientibus se peccatores esse, aut qui in errorem inciderunt, valde utilis sit, maxime propter absolutionem sive consolationem Evangelii, quae vera est absolutio.
DE MAGISTRATU. XII.
Duodecimo, Quodomnis Magistratus, et politicae leges et iudicia ubicumque locorum sint res bona, et nequaquam prohibita, ut aliqui et Anabaptistis, et Pontificiis docent, sed quod Christianus,
ad hoc munus vocatus velnatus, possit per fidem Christi salvari, non minus quam parentes, et patres familias in vita Oeconomica.
XIII.
Decimo tertio, Quod traditiones humanae in Ecclesiasticis negotiis, modo non pugnent contra expressum Dei mandatum, libere possint retineri, vel omitti, pro ut cum aliis atque aliis hominibus conversamur. Interim vero sentimus prohibitionem coniugii sacerdotum, Daemonum doctrinam esse.
DE SACRAMENTO CORPORIS ET SANGUIN IS CHRISTI. XIV.
Decimo quarto, Credimus, et certo statuimus omnes de cena Domini nostri Iesu Christi, quod utraque parte Cenae secundum institutionem utendum sit. Et quod Missa non sit opus, per quod vivis aut mortuis impetretur gratia: Quod etiam Sacramentum altaris sit sacramentum veri corporis et sanguinis Iesu Christi: Et quod spirituali manducatione illius corporis et sanguinis, singulis Christianis praecipue opus sit. Similiter, quod usus sacramenti, perinde ut verbum, a Deo omnipotente sit ordinatus, ut ad veram fidem et dilectionem conscientiae imbecilles moveantur per Spiritum sanctum.
Et quamquam in eo (An verum corpus et sanguis Christi corporaliter sit inpane et vino) hoc tempore nondum consensimus: tamen utraque pars, quantum omnino ferre potest cuiusque conscientia, caritatem mutuam praestare debet. Utraque etiam pars Deum omnipotentem sedulo invocare debet, ut per Spiritum suum nos in vera sententia confirmare velit. Amen.
Martinus Lutherus.
Philipp. Melanchthon.
Iustus Ionas.
Andreas Osiander.
Ioannes Brentius.
Stephanus Agricola.
Iohannes Oecolampadius.
Huldericus Zvvinglius.
Martinus Bucerus.
Caspar Haedio.
Hactenus ergo de Zvvinglii la boribus: iam de periculis, quibus idem fuit obiectus Sacerdotibus et Monachis de gradu deiectis, et contra pensionarios confecto mandato, decursum est ad insidias, si quo modo tolli posset homo. Venit aliquando post medium noctis quidam rogans; ut hominem morti proximum invisat Diacono pro hero respondente, se quicquid sit laboris obiturum, tam obstinate renuit: ut oriretur de insidiatore suspicio. Diaconus igitur abiens, ceu Domino relaturus omnia, ostio occluso latronem foris manentem delusit. Mane facto cognitum est, navigio captum, ore mox obturato, clam fuisse deportandum. Non multo post et equus ad eundem usum paratus exspectabat. Deinde visus est insidiator in urbe sine pallio, gladio cinctus longissimo
palam vagari, sicubi posset virum, obviam opporrune factum, trucidare. Indicatus capitur, et evanescit. Tigurini duo vino madidi, noctu Zvvinglu domum lapidibus pulsantes, et specularia perforantes, clamore, maledictis, ictibus tam crudeliter, turpiter, inhumaniter egerant: ut vicinorum nullus hiscere vel per fenestellam auderet Nec cessarunt prius, quam et lapides deficerent et verba et vires. Tumultus relatus est ad Consulem, mane clausis portis quaesiti sunt viris armatis per omnes urbis angulos frustra: dum mulierculae male consciae dissimulantes alterum proderent haud voluntarie. Extractus igitur e vase vinario sacerdotis cuiusdam, ab indignabundis pertrahitur in carcerem. Post multa iudicia condemnatur ad custodiam perpetuam, ubi postea quam septimanis aliquot detentus iacuit, demum est precibus donatus Bernensium.
Cenabat Zvvinglius nonnumquam foris apud amicos, vel apud hospites Rediens igitur numquam fere non excipiebatur imprudens a civib bonis, ne quid accideret in via mali Sed et Senatus temporib. periculosis per noctem vigiles circa domum eius comstitun.
Ad hunc modum protecto crimen inuritur pensionarii: quod aliquando peccatum esse nesciens, a Pontifice Romano pecuniam accepisset annuam. Verum hoc flagitium ipse sic ad Germanos suos excusat: Quod mihifuit aliquando negotium cum Papa, ante multos annos desiit. Putaba tunc; licere pecuniam accipere a Pontifice, tuerique viam eius. At cognitopeccato, omnib. renuntiavi. Quamobrem factores, quos appellant, eius de hoc crimine me sugillamtes, obrenuntiationem minus propitii, vitio, quod egi, mihi vertunt: quia persuadet hominibus, pecuniam Pontificis accipiedo, serviri Deo.
Ad Bertholdum Hallerum et Casparum Megandrum de Principum muneribus sic scribit: Ego Christi, et si mavultis, meam quoque gloriam, maioris reputo, quam omnes omnium Principum thesauros, nedum modicam unius Regis munificentiam. Olim didici, quid sint munera: ut iam in senem me non possit horum libido quicquam. Ceterum et furem et haereticum, et adulterum non modo vocabamt eum doctrinae deformandae causa; sed palam asininis clamoribus traducebant. At ubi viderunt miseri et insani nihil se efficere, vel contra Evangelium vel contra Evangelii praeconem: totis vitibus se converterunt in eos, qui verbo erant oboedientes: ut iis nauseam crearent et invidiam conflarent.
Tandem ventum ad foedera est nova, pro defensione doctrinae Christi; veteribus nusquam tamen laesis, haud sine magno Zvvinglii labore et studio. Non equidem quod contra patriam aliquid conaretur: sed quod, pro consilio quondam inito, vitia extirpare, et Evangelicam doctrinam in laudem Dei et utilitatem Helvetiae totius ita plantare constitutum haberet: aut quod sic conaretur divina tueri: nihilque magis desideraret, quam
ut omnes gentes confiterentur Domino, et per amplitudinem foederis, impiorum animis territis, et hi facilius Christo lucrifierent Ventum est tandem etiam ad bellum: quod Zvvinglius ipse ad amicos suos hisce describit: Quod hactenus ad vos scripsi, iterum atque iterum facio; ut constantes sitis, neque bellum metuatis. Nam istapax, quam quidam tantopere urgent, bellum est, non pax. Et bellum, cui nos instamus, pax est, non bellum. Non enim sitimus cuiusquam sanguinem, neque etiam per tumultum hauriemus; sed in hoc sumus: ut Oligarchiae nervi succidantur. Id nisi fiat, neque Evangelii veritas, neque illius minisiri apud nos in tuto erunt. Nihil crudele cogitamus: sed quicquid agimus, amicum et paternum est. Salvare cupimus quosdam, quiper ignorantiam pereunt, servare libertatem satagimus. Vos igitur nolite tantopere abhorrere a consiliis nosiris. Mitiora sunt et aequiora; quam quidam apud vos dictitant. Omnibus, qui nos falso deferunt, prompte creditis: cum hactenus semper experti sitis veritatem nostram; illorum autem inconstantiam: ne dicam mendacia. In hoc igitur estote: ut pro fide in Deum, et in homines, constanter nostris respondeatis. Quid multa? nihil metuite. Nam DEI bonitate et [Gap desc: Greek word] universa sic geremus: ut vos nostri nec pudeat, nec paeniteat. Hactenus Zvinglius.
Itaque ut erat vir fortis ac prudens, libertatis patriae, avitae virtutis, ae inprimis gloriae DEI amans, duobus bellis intestinis interfuit: quorum utrumque a Capella, monasterio in Tigurino agro, Capellanum dicitur. Ad prius sponte profectus est: ut consultationibus interesset, ne quid aberraretur a vero et bono. Felicissime cecidit; et sine sanguine confectum est. De hoc saepe narravit: plus malitiae et pravorum consiliorum ineo comperisse: quam per omnem vitam norit, vel experientia, vel ex libris. Ad secundum electus est, ut Parochus: et quamvis renueret: exiit tamen, cum non ignoraret: quid non mortalia cogat pectora fames et auri et cibi. Causa belli numquam placuit, commeatus videlicet denegatio Die decimo quarto ante profectionem, bis pro suggestu, dum ferverent omnia, dixit: Scio; scio, inquam, quid rei sit, Es ist umb mich zu thun: ut ego tollar, fiunt omnia. Quin cometen tunc visum in aurem amico confirmavit, fatalem esse et sibi et adhuc alteri cuipiam: Oecolampadium designatum eo verbo putarunt.
Tumultuarie igitur egressos Tigurinos contra paratam multitudinem, secutus est inter postremos et Zvvinglius eques, et armatus, promore illius gentis: minime egressus est, ut capitaneus, aut belli dux; sed ut bonus civis, et fidelis pastor: qui suis in extremo periculo deesse noller. Et Tigurinorum ita fert consuetudo, cum in hostem exitur: ut ecclesiae minister
primarius una procedat. Ad haec videbat ipse, si domi resideret, ac proelium commissum esset adversum, magnam sibi invidiam subeundam: ut qui lingua, non animo fortis esset. Tigurini quidem ad suos fines praesidium circitet mille milites et amplius disposuerant: sed tanta fuit hostium [Note: * Quinque pagicorum.] celeritas; ut illi vix subsidio venire potuerint. Isti ergo monte superato, ubi singulis eundum, in valle suos laborantes conspiciunt. Ibi sese ad virtutem cohortati, promiscue decurrunt et concurrunt. Non igiturtam virtute, quam numero victi Tigurini desiderarunt suorum circa trecentos octuaginta tres, inter quos et Zvvinglius. Fuit id die undecimo Octobris, anni millesimi, quingentesimi, trigesimi primi, cum annum ageret aetatis quadragesimum quartum, quadriennio scilicet Luthero iunior, Tiguri docuisset annis duodecim, antea Glaronae et in Eremo, fano divae Virginis celebri, annis undecim. Qui praelio interfuerunt hoc de eo retulerunt: prostratum prementium multitudine, tertium se in pedes erexisse: tandem cuspide sub mento transfixum, et in genua prolapsum dixisse: ecquid hoc infortunii? age, corpus quidem occidere possunt, animam non possunt. Iacuisfe viventem adhuc inter strata undique Tigurinorum cadavera, et manibus precantium more compositis ac in caelum fixis oculis, non clara quidem voce, sed leniter motis labiis orasse. Maxima autem hostilis exercitus parte Tigurinos persequente, quosdam interea per prostratos grassantes, quoscumque semivivos invenissent, de confessione Papistica et divorum invocatione compellasse Zvvinglium itaque ab iisdem interrogatum, moto capite abnuisse; et in caelum sublatis oculis, Dominum in caelis ie invocare significasse. Tum quendam immani gladio irruisse iugulumque penitus hausisse. Post cladem in corpus exanime valdefuit [Note: * Ut et in Abbatis Capellen sis et aliorum: vide epist. Oecolampadiilib. 4.p. 800. et p. 979] saevitum; et vix etiam illius morte potuit odii acerbitas exsaturari. Cadaver enim inventum, iudicio condemnatum, in quatuor partes dissectum, et igni in cinerem fuit redactum. Post triduum nonnulli eius amantes ad rogum acces serunt, et mediis e cineribus cor illaesum eruerunt. Id a qui busdam religioni tributum; ab aliis aliter acceptum: ut fit animis odio aut amore turbatis. Annum, mensem, et diem stragis hoc disticho Ioannes Lupulus, praeceptor Zvvinglii, expressit:
HeLVetlae ZvvIngLI DoCtor pastorqVe CeLebrIs
UnDena oCtobrIs passUs In astra VoLas.
Deploraverunt et eius casum alii doctissimi viri, de quibus Conradus Pellicanus Rubeaquensis, qui Hebraicum, et Theodorus
Beza, qui tale Latinum epitaphium scripsit:
Zvvinglius arderet gemino cum sanctus amore;
Nempe DEI inprimis, deinde etiam patriae:
Dicitur in solidum se devovisse duobus:
Nempe DEO inprimis, deinde etiam patriae.
Quam bene persolvit simul istis vota duobus,
Pro patria exanimis, pro pietate cinis!
Fuit Zvvinglio ingenium ad res egregias perquam accommodum, probum, candidum, integrum, ardens quidem ac vehemens; non autem crudele, non sanguinarium, non saevum; sed heroicum et alacre quod res magnas adiret intrepide Falsum autem, ne dicam calumniae plenum pronuntiatum quorundam, qui affirmare non dubitarunt: belli civilis ipsum fuisse tubam: longe autem tetrius, pro facinore tanto poenas tam graves eum DEO dedisse Nec enim bellum illud per Zvvinglium religionis et doctrinae suae propagandae causa fuit suscitatum aut susceptum: sed civiles fuere causae, e quibus malum illud Mavortium exarsit. Interim tamen negandum non est, religionis mutationem multorum animos alienasse et exacerbasse. Quippe semper
Multum relligio potuit suadere malorum.
Quod autem commeatus fuit denegatus; aliorum consiliis effectum est: non quod Tigurmi insontes cum sontibus enecare fame crudeliter cuperent: sed quod existimatent adversae partis animos emollitum citius iri; ubi considerasset, quantum ex agro Tigurino emolumenti, aut detrimenti sperandum sit. Etsi et hoc consilium Zvvinglio, cui mores gentis perspecti, vebementer displicuit: nec destitit ipse ab eo cives suos avocare; verumtamen surdo, quod dicitur, cecinit fabulam In bellum ivit, non ut antesignanus et bellator, sed ut pastor, ut pacis suasor. Nec enim Tigurina urbs florentissima et prudentissima suo Ecclesiaste ad bella abuti voluit; nec pugnam ullam fore quisquam putarat: sed potius rem omnem, ut biennio ante, placide compositum iri, Zvvinglii etiam confiliis, quae semper pacis, non armorum socia fuerunt, omnes sperarunt Sed adversae partis festinatio improvisa et loci iniquitas, infelicis pugnae necessitatem attulit. Verum censores et Zvvingliomastiges illi valde sunt inepti et rigidi; qui ex eventu de doctrina iudicium ferunt Cecidit in praelio Zvvinglius et armatus cecidit; quid tum? num propterea pseudopropheta, et falsae doctrinae auctor? aut Tigurinorum causa Deo exosa? Cecidit ab impio Caino pius A bel: pressi ab idololatris Aegyptiis, victi a flagitiosis Assyriis, electus DEI populus, Israelitae. Sed ne multus fim:
certe et ipsi Ethnici mitiores fuerunt in eiusmodi casibus iudicandis, quin princeps vatum Graecorum.
[Gap desc: Greek words] ,
et hostium non pauci mortem Zvvinglii querelis prosecuti sunt; et innocentiae, pacis, ac concordiae studii testimonium ei perhibuerunt verissimum.
Doctrinam et iudicium eius testantur scripta, vel ringente invidia. Studium verae pietatis et Evangelicae religionis ab An tichristi quisquiliis repurgandae, omnis loquetur postetitas: cu ius sincerius iudicium erit. Ante Lutherum docuit Glaronae in Helvetia Evangelium Christi; ur ipse [Note: * In opere Articul. A. 1527. explanat. art. 18.] de se: Cepi ego Evangelium praedicare anno salutis decimo sexto supra millesimum et quingentesimum, eoscilicet tempore: cum Lutheri nomen in nostris regionibus ne auditum adhuc erat. Docuit et scripsit [Note: * Ab anno 1522.] contra Papistarum humana merita, contra purgatorium, contra missae sacrificium, contra canonem Missae, contra mutilationem Sacramenti, contra transsubstantiationem, aliosque abusus: Sacramentariam autem controversiam ante annum millesimum quingentesimum vigesimum quartum non attigit. Vidit [Note: * D. Pareus li. 4 de controv. Eucharist. cap 13.] initio quid fugeret: quid sequeretur non vidit. Vidit commentum Transubstantiationis sive conversionis substantialis panis et vini in corpus et sanguinem Christi, manentibus tantum accidentibus, quod Papatus tenebat: vidit dogma consubstantiationis sive, ut Guit mundus vocavit, Impanationis, de corporali praesentia Christi in pane et vino, manente horum substantia, quod Lutherus ex Cameracensi amplectebatur, neque cum verbis Domini, neque cum analogia fidei Christianae, neque cum consensu orthodoxae vetustatis convenire. Vidit enima a Christo non fuisse dictum: Hoc sit aut fiat corpus meum; neque etiam: Sub hoc vel in hoc est aut continetur corpus meum. Quid tamen tuto ample cteretur non prius vidit: quam scripturae sacrae locis similibus plurimis diligenter ponderatis; et consulta orthodoxa vetustate, praesertim Tertulliano, Ambrosio, Augustino, Theodoreto, Bertramo, aliis: tandem statuit, in verbis Domini: Hoc est corpus meum, seu hic panis est corpus meum, esse Metonymiam, He braeo sermoni familiarem, et Metonymice, seu per denomina tionem quandam transferri signati nomen ad signum: Panem dici corpus Domini, vinum sanguinem Novi Testamenti; quia sunt symbola corporis et sanguinis Domini, seu quia corpus et sanguinem Domini sacramentaliter significant. Hanc sen tentiam primo epistola ad familiarem praescripsit, [Note: * Anno 1524. Epistola Zvinglii ad Matthaeum Alberum.] Matthaeum Alberum, Rutlingensium Ecclesi sten: ubi inter alia: Nos, inquit, cardinem huius rei in brevissima syllaba versari aerbitramur, videlicet in hoc verbo, Est: cuius significantia non
perpetuo pro esse accipitur, sed etiam pro significare. Quamvis interim, carissime frater, te admonitum volo, ne nobis quicquam fidei habeas, nisi clarissimis verbis scripturae sacrae, quod adsumo, probavero. Respondebat Ioseph ad somnium Pharaonis: Septem boves crassae, sunt septem anni fertiles. Et tamen fieri nequit, ut septem boves sint septem anni. Est ergo clarum istud verbum, sunt, positum esse pro significant, vel portendunt: ut sit sensus: septem boves crassae, quas in somno vidisse videris, significant vel portendunt, septem annos fertiles. Christus dicit Ioannis decimo quinto: Ego sum vitis: nec tamen er at vitis, sed vitis in morem se habebat. Patet ergo istud verbum, Sum, nulla ratione pro Esse accipi posse: sed pro significo vel exprimo, vel eius in morem me habeo. Iterum dicit: Semen est verbum DEI: et tamen semen non erat verbum Dei. Unde neque hic, Est, pro Esse capi poterit: liquet autem pro significat esse positum. Nam Christus his verbis, Apostolis parabolam, quam de sparso semine proposuerat, aperit: Semen, inquiens, de quo loquor, est: id est, significat verbum Dei. Tales consimilesque locutiones passim videre licet in literis sacris: unde non est ut hic pluribus obtundam. Haec ibi.
Deinde hanc sententiam prius, quam publice proponeret, non solum cum amicis fidis contulit; sed curavit etiam, ut omnibus fere, tum in Germania tum in Gallia, eruditione et auctoritate praestantibus viris innotesceret. Providebat enim difficilime opinionem, quae a tot saeculis tam altas in animis hominum radices egisset, evulsum iri. Publice autem propositam et voce et scriptis propugnavit, rectene an perperam, disceptare nostri instituti non est. Buceri epistola pro eo loquatur, quae ita eum excusat: Invenias alicubi in epistolis Zvvinglii de sacramentis: unde videri possit vir ille, sacramentis minus tribuisse, quam Scriptura eis tribuit: cumque nos eas epistolas ediderimus in vulgus; verendum, ne qui idem et de nobis nostrisque per Helvetios Ecclesiis suspicentur. Ne ergo a nobis cuiquam detur offensio, quae in vituperium valeat Christi: voluimus te, optime lector, hic praemonere: nec Zvvinglium inficiatum esse, nec nos inficiari, sacramenta esse symbola gratiae, fideique suo modo opem ferre: nec esse tesseras solum societatis Christianae; tantum ut Christo Domino omnis virtus salvifica transscribatur: et agnoscatur, tum sacramentis nos salutem percipere, cum nobis in illis percipitur opus Christi: quod tum percipimus; cum fide amplectimur, quae Christus in sacramentis pollicetur et offert. Legem spiritui Christi collatam D. Paulus facit literam
occidentem; cum eandem subservientem spiritui Christi testetur erudire ad salutem, et absolvere hominem DEI instructum ad omne opus bonum. Circumcisionem, ut illam Dominus populo suo symbolum benevolentiae suae instituit, foedus a Domino vocatur, usurpatam externe modo sine fide promissionis gratuitae, Paulus scripsit nihil valere. Et de Baptismate D. Petrus scribit, illo nos salvari: complectens scilicet totum donum Christi, quod baptismate offertur: mox tamen subicit, non ablutio sordium carnis, sed foedus conscientiae bene respondentis DEO: distinguens explicando, quae separari tamen non debent, sacramentum sive commendando, sive sumendo. Quod enim praecipuum in hoc sacramento est, Apostolus praecipuum etiam haberi cupiebat, et cavere ne ab externo symbolo ablutionis salus peteretur, mysterio ipso Christi neglecto, quod utique fide cordis recipiendum est. Ad eundem modum et Zvvinglius in iis locis, in quibus videri possit Sacramenta non plene satis praedicasse, fiduciam voluit amoliri operis externi; non evacuare Sacramentum Christi. Erat enim illi res cum iis, qui vulgarem illam impietatem tuebantur, qua homines ab opere eperato, ut illi vocant, hoc est, ab ipsa ceremonia externe modo adhibita, salutem petunt, nihil prorsus solliciti de fide in promissionem, quae sacramentis commendatur. Contra hos itaque dimicans, merito contendit, Christum Dominum nos in gratiam Patris restituere, non Sacramenta: id est, externam actionem sacrificulorum in administratione Sacramentorum. Nam illi eam actionem ad obscurandum meritum Christi vendunt. Hinc in epistola ad Fridolinum Lindoverum, Bremgartensium contionatorem, Vides, disputationem hac de resic concludi: Quid multis opus? Caput hoc esto. Sola gratia Dei nos salvos fieri: id autem, cum ea fidimus. Ocius ergo cum tua ista in gratiam Dei contumeliosa opinione facesse; qua Sacramentis adseverasti admissa deleri, non alia ratione oportere. Sic et alii, qui in nullam unquam suspicionem venerunt, quod Sacramentis minus quam par sit, tribuerent, ubi ipsis certamen fuit cum eiusdem gratiae Christi hostibus, scripserunt. Nec Novi, nec Veteris Testamenti Sacramenta, sed sola fides iustificat. Item: Non Sacramentum, sed fides Sacramenti iustificat. Damnaruntque illud impietatis, quod scholastici pro dogmate habent: Sacramenta novae Legis esse efficacia signa gratiae. Et de baptismate: Baptismus neminem iustificat, nec ulli prodest, sed fides in verbum promissionis, cui additur baptismus: haec enim iustificat, et implet id, quod baptismus significat. Haec illi. Quicquid ergo in his Epistolis leges, quod videbitur Sacramentis non nihil detrahere, id omne de actione in Sacramentis externa, secluso Christi spiritu, dictum accipias, uti nimirum ea prostituuntur a servis superstitionis Papisticae. De nostris vero Ecclesiis ne
patiare tibi persuadere, in eis de sacramentis aliter doceri, quam ipsae tradunt Scripturae, docent S. Patres, et ab initio Christi Ecclesia credidit: Esse nimirum illa symbola gratiae et redemprionis Christi, quae illis ceu visibilibus verbis, ut ea D. Augustinus vocat, offertur et exhibetur: Domini quidem virtute, Ecclesiae vero ministerio, in baptismate regeneratio et in Christum insitio, in sacra Eucharistia vera corporis et sanguinis Christi communicatio: horumque verum usum esse, non ad profitendum modo; sed magis adeo, et praecipue quidem, ad alendam et provehendam fidem; ut quibus communio Christi plenius nobis et commendatur, et (ut dictum) exhibeatur. Sic ubi in tractatione Eucharistiae leges: contendi, Christum reliquisse hunc mundum. et in caelos corpus suum recepisse, nec posse impanari, aut in pane includi: tu ne putes Christum in nostris Ecclesiis sacra cena excludi, solumque panem et vinum, inania symbola administrari. Utinam nosses, optime lector, quam istud abominatus semper sit pater et praeceptor noster Ioannes Oecolampadius: sed sicut transitus Domini nostri Iesu Christi in caelos, hoc tantum infert, iam Dominum hic non agere ratione huius saeculi: ita scito nobis nihil negari, quam Christum non naturaliter et ratione huius saeculi uniri cum pane, vel in pane includi localiter. Ceterum verum corpus, verum sanguinem Domini, ipsum verum Christum, DEUM et hominem, nobis in cena adesse, ipsius verbis et symbolis exhiberi in cibum non periturum carnis, sed sempiternum animae: eoque non sensu aut ratione, sed vera fide percipiendum. Vale. Hactenus Bucerus.
Verum [Gap desc: Greek word] illud de atro vel albo Spiritu monitore, unde natum sit, non videtur hic praetereundum. Res autem ipsa sic habet: Cum anno millesimo, quingentesimo, vicesimo quinto ministri Ecclesiae Tigurinae Zvvinglius, Leo, Engelhardus, Megander et Myconius, ad diem undecimum Aprilis in Senatu ducentorum, de abolenda Missa, ac panis et vini adoratione tractarent: ex aliis scriba quidam in Senatu Zwinglio restitit, hoc potissimum argumenro: quod a perspicua verborum proprietate discederet: nec satis evidenter probaret, [Gap desc: Greek word] Est, in verbis Cenae, accipiendum esse pro significat. Etenim haec exempla: Semen est verbum DEI: Christus est ostium, petra et similia: nihil ad rem facere. Parabolas enim esse, quarum explicatio per verbum Est tradatur: in Cena vero Dominica nihil tale esse. Zwinglius respondit ad scribae sermonem: quae locus et tempus requirebant. Senatus ergo decrevit, ut Senatores quatuor post prandium, cum ministris Ecclesiae convenirent: quo res tanta graviter ventilaretur.
Deliberatum est aliquandiu varie: tandem placuit sequenti die, quae erat duodecima Aprilis, causam hanc iterum ad totum senatum referri. Cum ergo in Senatum ministri Ecclesiae rediissent, atque huc tenderent; ut Missa in universum aboleretur: obstitit denuo scriba ille, qui ater an albus fuerit, non dicitur: cui cum Zwinglius copiose respondisset: una cum aliis e Senatu domum se recepit. Decretum est a Senatu; ut Eucharistia iuxta Christi institutionem ritumque Apostolicum deinceps celebraretur: infirmis vero liceret hac vice veteri more, si vellent, aliis in locis ea uti: ut Missa in universum sit abolita et antiquata: et ne crastino quidem die repeteretur. Mox secuta est publica totius Ecclesiae gratulatio atque laetitia.
Appetente die decimo tertio Aprilis, visus [Note: * Zvvingl. l. de subsid. Eucharist.] est sibi Zwinglius in somnis denuo cum scriba contendere, sicque obmutuisse: ut quod verum sciret proloqui non posset. Ibi [Gap desc: Greek words] visum adesse monitorem (ater an albus fuerit, nihil memini, inquit, somnium enim narro) qui diceret: quin ignave respondes ei, quod in Exodo legitur: Est enim phase, hoc est, transitus Domini: simul expergefactum exiliisse e lecto: locum diligenter inspexisse: ac de eo mox coram tota Ecclesia pro virili disseruisse: illumque sermonem omnibus piis, qui propter parabolae obstaculum adhuc nonnihil haerebant, omnem nebulam discussisse. Celebrata est deinde tribus diebus, nempe die Iovis, die Veneris, et ipso Pascha, cena Domini tanta frequentia: quanta antea ibi loci vix visa.
Hoc igitur est illud, quod varii varie inrerpretati sunt: quotum non nemo scribere non dubitavit: Zvvinglium habuisse cor in errore, Satanae deceptione obfirmatum: suam glossam somniasse suggestione atri Spiritus: quia ipse scripserit, se per somnium didicisse a quodam monitore, qui albus fuerit, an ater, nesciat.
Sed principio Zwinglius non de glossa vel expositione ipsa; sed de exemplo scripturae non parabolico fuit monitus. Deinde proverbium illud omnibus Latinae elegantiae studiosis notum, et Zwinglio etiam alias est usitatum, ac citra calumniae metum usurpatum: uti ex scriptis eius cuivis apparet. Solet enim hoc adagium dici, de re ac homine valde ignoto, uti Erasmus monet, et vel Catulli hoc in Caesarem distichon docet:
Nil nimium studeo, Caesar, tibi velle placere:
Nec scire, utrum sis albus an ater homo.
Denique quis eat inficias, etiamnum hodie piis et sui officii
satagentibus, vel scripturarum caelestium, vel aliorum auctorum loca in somniis saepe occurrere, quae vigilantes effugerant? Candoris certe Christiani fuerat, haec et similia cum grano salis interpretari. Sed de hoc satis multa, vel plura potius, quam necessarium hic fuit.
Porro ritus cenae, a Zuinglio in Missae locum apud Tigurinos institutus, fuit eiusmodi. Finita contione, mensa templo infertur, et munda mappa insternitur. Huic imponitur canistrum pane infermentato plenum, catini et pocula lignea, quae vino implentur. Accedit ad mensam pastor ecclesiae cum diaconis, et totum coetum ad attentionem excitat: mox alter ex diaconis subicit institutionem Cenae Dominicae ex Epistola ad Corinthios: alter vero recitat partem capitis sexti Ioannis, ut ex verbis Domini omnes discant, quomodo Christi carnem edamus vere, et sanguinem eius vere bibamus. Mox recitaro symbolo fidei, pastor admonet, ut quisque se ipsum examinet et exploret, ne indigne accedendo, corporis et sanguinis Domini reus fiat. Postea se in genua omnes demittunt, et Pastore praeeunte, orationem dominicam dicunt. Qua absoluta, pastor panem infermentatum accipit in manus, et spectante fidelium coetu, alta voce, magnaque religione, recitat institutionem Cenae Dominicae: deinde panem ministris distribuit, et poculum porrigit. Qui panem in catinis, et vinum in cyathis cirumferunt, et ecclesiae exhibent. Quisque in manus sumit, quod traditur a ministris; edit, et proxime assidenti offert partem eius, quod accepit: similiter etiam poculum porrigit. Interim vero dum de pane Domini edunt, et de poculo eius bibunt, unus ex Ecclesiae ministris praelegit ex Evangelio Ioannis dulcissima illa colloquia Domini, quae abiturus cum discipulis habuit, a pedum ablutione initium faciens. Si catini et pocula ad mensam redeunt, ecclesia iterum in genua procumbit; et Deo gratias agit, pro beneficio redemptionis Christi. In ecclesiis autem agri Tigurini, minister omnia solus recitat, et ad mensam singuli accedunt. Hunc ritum multae ecclesiae, in Helvetia et Rhetia, postea imitatae sunt.
In contionibus Zwinglius fuit ordinis studiosus, et veritatem perspicue summoque studio docuit: contra vitia nihil eo auditum acrius, praesertim contra Pensionarios illos, contra oppressores pauperum, et luxu diffluentes. Dixit turpem esse atque impiam militiam eam, nihilque foedius et magis invisum Deo, quam sanguinem suum mercede externis principibus addicere. In corripiendo fuit ei auctoritas; et cum verbis ardentioribus detonaret, ne insontes moverentur; adiecit semper: Frommer mann / nim dichs nicht an: Bone vir, haec te non moveant; nihil ad te, quod dico; ne cures igitur. Thematis rem
egerat nonnumquam, maxime dum inciderant, quorum gratia digrediendum erat necessario. Nam ubi res huc venerat, ut veritati cederet longe pars melior et maior populi, digressionibus utebatur nonnumquam in ea, quae minus erant in Ecclesia Dei tolerabilia.
Stando confecit omnia sua studia, certas eis vendicans horas, quas etiam non omisit, nisi seriis coactus A somno mane ad horam decimam lectioni, interpretationi, doctrinae, scriptioni dabat operam, pro ut temporis et rerum postulabat ratio. Post prandium audiebat vel narrantes, vel consilia rogitantes, aut confabulabatur, aut deambulabat cum amicis, usque ad horam secundam. Hinc enim reditus ad labores. Post cenam, ubi paulisper deambulasset, fere literis scribendis vacabat, interdum ad mediam usque noctem nihil agens aliud. Praeterea quotiescumque negotia cogebant, et senatui serviebat.
Monumeuta ingenii et eruditionis suae reliquit Zuinglius multa; quae in quatuor tomos digesta typisque excusa exstant: in quorum primo tomo continentur [Gap desc: Greek words] et [Gap desc: Greek words] : secundus habet [Gap desc: Greek words] , hoc est, pugnas, quae ipsi cum adversariis intercesserunt: tertius [Gap desc: Greek word] Vereris Testamenti: quartus denique complectitur [Gap desc: Greek word] seu explicationes script orum Novi Testamenti. Scripsit praeterea epistolas multas, doctrina et pietate refertas: quae cum Oecolampadii epistolis impressae.
Ex narratione Osvvaldi Myconii de vita et obitu Zvinglii: Rodolphi Gualteri apologia: Chronico Basiliensi: Sleidani et Thuani historia: epistolis Oecolampadii, aliis.
WInspergae, oppidulo Cheruscorum, Ioannes Oecolampadius, vernacula Haussschein / nascitur; anno epochae Christianae, millesimo, quadringentesimo, octogesimo secundo, quo et Georgius Spalatinus Theologus alibi in lucem est editus. Parentes habuit honestos, et ut illic vivitur, abunde divites. Avus ei fuit Basiliensis, ut in praefatione super Iesaiam prophetam ipse annotavit. Mater autem a vitae sanctimoma, et in egenos beneficentia, praeter ingenii laudem, apud cives suos fuit commendata.
Hi tales parentes, cum de pluribus liberis hunc unum superstitem ipsis Deus voluisset; ut primum per aetatem institutionis capax fuit, literis et religione in schola patria erudiendum
curarunt. Adultiorem destinabat pater mercaturae: at materut plusculum temporis et sumptus concederetur literis addiscendis, precibus impetravit. Ibi eiusmodi ingenii specimen in rudimentis literarum percipiendis tunc admodum puer dedit: ut ingeniorum observatoribus et aestimatoribus magnam dese spem praeberet Mature enim ad id eum formare cepit Dominus; in quo opera eius fructuose erat usurus.
Paulo post parens, sive precibus matris victus, quae sicut Monica Augustini, ita haec Oecolampadii curam semper gessit; ut recte institueretur, sive filioli praeclata indole et natura adductus, in eum satis liberaliter sumptum facere cepit. Nam positis Latinae linguae fundamentis, amplius erudiendum Heilbronnam misit, tum temporis bene constituta Schola celebrem. Deinde Haidelbergae eum, ubi tum quoque Academia florebat, aluit. Hic eos fecit progressus; ut annos natus non amplius duodecim, tolerabilem versum scriberet. Bienno post, baccalaurei, ut vocant, gradum obtinuit. Nec minus illa aetate in religione vitaeo; integritate fecit: operae pretium, quam literis: illud cogitans vulgatum: eum, qui proficiat in literis, et deficiat in moribus, non proficere, sed deficere.
Postea Magisterii adeptus titulum, Bononiam, studiorum matrem, de parentis voluntate, se contulu; eximium, nescio quem, illo aevo Iuris Professorem, tum arcem existimationis obtinentem, auditurus. Sed intra semestre partim valetudine caelum Italicum aversante, partim quod mercator, cui parens pecuniam per collybum reddendam crediderat, non satis fideliter egisset; relicta Italia ad suos redire est coactus. Quibus salutatis Haidelbergam repetiit; ibique posthabito iuris studio, cui ex consilio patris operam dare caeperat, totum Theologiae se mancipavit, divinitus ipsum ad hoc studium flectente et vocante Deo, qui eo in domo sua, quae est Ecclesia, pro lampade usurus erat. Qua in re prorsus cum eo actum est, ut cum clarissimis quibusdam Ecclesiae luminibus; qui commutato studiorum civilium cursu ad caelestia sese iura contulerunt. De horum numero olim fuit Iohannes Chrysostomus; et patrum nostraque memoria Martinus Lutherus, Iohannes Calvinus, Petrus Martyr, Theodorus Beza, Lambertus Danaeus, Antonius Sadeel, Georgius Sohnius, ut alios permultos latere patiamur.
Ita igitur vocarus a civilibus controversiis ad caelestium mysteriorum tractationem Oecolampadius; tanto flagrabat cognoscendae Theologiae desiderio: ut quaestionum et sophismatum inanium odiosis taediis non averteretur, quae fere ingenia libetalia a sacris literis vel obiter gustandis deterrent. Exercebant tum Theologorum auditoria Scholastici, quos vocant, Doctores: ex iis noster Thomam Aquinatem, et post eum Richardum
praecipue am plexus est. Gersonem, qui Parisiensis Academiae Cancellarius et in Basiliensi concilio legatus fuit, trivit non indiligenter, quod is ad alendam pietatem comparatior videretur. Scoti [Gap desc: Greek words] subrilitates neglexit: neque aequalium more ad singulas quae se offerebant, argutias attonitus haesit; sed ad utilium doctrinarum summam avidus properabat. Theatralibus disputationibus, qualibus Sorbona, et communiter Antichristiana synagoga delectatur, abstinendum sibi censuit; quod ad superbiam, ad rixas, ad supercilium, adolescentum ingenia iis corrumpi animadverteret. Semper fuit rei literariae, quam parandae opinionis eruditionis appetentior: doctus esse, quam videri malebat, cumque gloriam fugeret ipse, illa eum prosequebatur, ut in versiculis notis dicitur:
Gloria si fugias, crocodili more sequetur:
Sin petis, haec eadem longius acta fugit.
Veram igitur eruditionis et virtutis laudem, apud optimum quenque consecutus, illustrissimo etiam principi Philippo, Electori Palatino, cognomento ingenuo, qui anno Christi millesimo, quingentesimo, octavo, calendis Martii obiit, fuit commendatus. Hic cum de eo praeclare sentiret, filiis eum suis, natu minoribus, praeceptorem praefecit. Horum institutioni cum aliquamdiu praefuisset aulicae vitae valedicens, ad sacra studia quasi postliminio rediit. Haidelbergam vero ipsam hac occasione reliquit. Parentes, ut erant vehementer devoti, consilium inierant, facultates suas omnes DEO consecrandi, et in hunc filium unicum, iam divinis dicatum rebus, conferendi. Itaque ipsomet auctore, cum sobolis ex ipso spes nulla esset, tum ob valetudinem sequiorem, tum ob ordinem sacrum: sacerdotium e facultatibus suis in patrio oppido instituerunt, cui contionandi munus coniunctum esset, ad id praecipuam proventuum partem conferentes: quod quidem obid filio primum optimo iure commissum.
Ei cum sesquimensem praefuisset, et se nondum patem ferendo huic oneri iudicaret, veniam redeundi Haidelbergam impetravit; ut maiore ingenu culru adauctus, et doctrina ampliore excultus, maturior ad sacram hanc provinciam reverteretur. Ceterum mutato consilio prius Tubingam adiit: ac inde Stutgardiam, ubi tunc erat Ioannes Capnio, Reuchlinus dictus, linguae Latinae, Graecae et Hebraicae, peritia celebris. Ab eo gustum qualemcumque Graecarum literarum intra paucos dies percepit, quein assidua et constanti exercitatione, brevi temporis spatio, adeo provexit; ut Heidelbergam reversus, Grammaticam, cui titulum fecit Dragmata, conscripserit, quae postea in lucem est edita. Heidelbergae etiam Hebraea, a quodam Hispano didicit, ersi infelici doctore, et cognitionem sanctae linguae discipulis in vidente.
His praesidiis literarum et linguarum instructus, in patriam rediit ad partes muneris sui obeundas. Annuntiavit igitur Christum primo patriae suae, cum omnium, vere piorum, et eruditorum admiratione; quamquam adhuc multa veteris superstitionis admixta essent. At severus nimium contionator audiebat: quia aures vulgi insanis clamoribus non verberabat; neque inficetis facetiis actionem sacram exhilarabat; quemadmodum tum solebant, atque etiamnum solent mendicabula monachorum et letalis vulneris bestiae sanatores. Modestiam enim et gravitatem dicendi, sacro ministerio convenientem et necessariam semper amavit. Tali vulgi iudicio de se cognito, derisu Paschali libellum scripsit, animum auctoris, ut tum erat feliciter exprimentem.
Cum idem homo paucorum hominum esset, et a multis familiaritatibus, quae optimos etiam quosque ad deteriotem partem applicare solent, abhorreret; cum paucis, iisque bonis amicitiam contraxit, et contractam constanter coluit. De eiusmodi numero Wolfgangus Capito fuit; qui cum tali occasione amicitiam iniit. Cum Oecolampadius Heidelbergae ageret: Capito sacris Bruchsellae praefuit, obnoxius officiis et Episcopo Spirensi; cuius nomine aliquoties adeunda ipsi Heidelberga. Eo tempore in mutuam cognitionem venerunt; et quod inter eos mutua officia non parva intercederent, animi ipsorum tam arcte coaluerunt; ut omnia consilia inter se communicarent. Haec amicitia, absque suspicione alienati animi, in diem usque obitus utriusque continuata fuit.
Tali igitur necessitudine devinctum Oecolampadium cum Capito haberet, et Basileam, ut sacris praeesset, vocatus esset; non destitit omnem movere lapidem; donec hunc studiorum et religionis socium Basileam pertraheret, indignum ratus; ut in angulo patriae tam angusto et obscuro, tam lucida pietatis lampas concluderetur. Effecit igitur tandem: ut per Christophorum ab Utenheim Episcopum Basiliensem, cui eruditionem et pietatem eius vehementer commendaverat, vocaretur. Vocatus Basileam venit, anno partae salutis millesimo, quingentesimo, decimo quinto, et Paroeciae summi templi est praefectus Scribendis in utraque lingua carminibus felix et plurimus fuit. Atrulit igitur secum sex tragoedias Christianas, quas legerunt eruditi, et probarunt. Multa tamen in illis nondum ad regulam fidei emendata continebantur; quod summa cum circumspectione nec praecipitanter a receptis, et per aliquot saecula durante tenebrarum potestate, approbatis dogmatibus discederet; accurato et necessario pietatis iudicio potius, quam temerariis aliorum affectibus morem gerens. Quae etiam causa fuit; cur argumenta illa tragica non fuerint typis divulgata.
Anno deinceps aerae Christianae, millesimo, quingentesimo, decimo
sexto, aetatis vero suae trigesimo quarto, amicorum adsiduis hortationibus victus, Doctoris Theologi titulum sibi in Basiliensi Academia conferri passus est. Sub idem tempus, ut primum magnus ille Erasmus Roterodamus, linguae Latinae instaurator, et veterum Patrum repurgator, in Novum Testamentum annotationes editurus Basileam venisset: ab eo Oecolampadius in partem sanctissim: laboris accitus fuit. Opera enim subsidiaria illius, non solum pietate, verum etiam trium peritia linguarum eminentis, adeoque veri Theologi, se adiutum esse, ingenue ipsemet Erasmus fatetur. Paulo post Oecolampadius Augusiam Vindelicorum a Canonicis primi templi ut contionibus illic sactis populum erudiret, vocatus, Basilea discessit. Adeoque nulla tum ne suspicio quidem esse poterat, eum reformandae illa in urbe religionis aliquando administrum futurum. Augustae igitur contionibus praefuit, sed non diu Nam cum ob lenitatem disserendi, et animi timiditatem quandam minus ad tam sublimem provinciam aptus sibi videretur: consilium caepit de secessu. Cum enim corruptissimi mores passim invalescentes animose taxandi, et veritas, cuius splendor ipsi quoque iam caeperat illucescere, aperte docenda esset: fatetur in quadam ad Bilibaldum Pirckheimerum Pe tritium Norinbergensem responsione; se tum infirmiorem et timidiorem exstitisse: sui officii fuisse: Deo, qui ad hoc se vocasset, firmius confidere: et nequaquam desperare, quin ipse et os et sapientiam esset largiturus. Integri ita et candidi animi est sua etiam [Gap desc: Greek word] ingenue confiteri; sicut ipse fecit.
Ratus igitur magis sibi expedire in loco solitario, et ab hominum oculis remoto, studiis et precibus operam dare: quam tanti ponderis et oneris officio non satisfacere: Monasterium Altonis dictum adiit. Est autem id in vicinia urbis Augustanae, ad secundum lapidem situm: in quo monachi, opinione pietatis et religionis rectioris tum commendati, institutum Divae Brigittae pro titebantur. Quorum mores et vitae consuetudinem cum propius explorasset; studiis suis et fidei libertatem ab illis stipulatus est: id quod his verbis ante contestatus erat: Etiamsi sexcentis; inquit, iuramentis me obstinxero, nequaquam ea servare potero, si quando utilis ministerio verbi sum futurus. Monachi, qui ipsum utpote clarissimum doctrina virum, in contubernium suum libentissime pellexissent, liberaliter omnia, quae expeteret, concedebant, privilegium suum monstrantes, quo ipsis potestas dabatur ad comcionandum e claustro exeundi, sicubi haereses subpullularent. Id vero omne transactum est, Praesule Frisingensi approbante, qui virum praeclara doctrina et pietate conspicuum a multis annis colebat.
Vita ergo monastica ipsi principio aliquot menses arridebat et probabatur ita; ut reliquam aetatis suae hoc pacto quiete et placide
transigere in animum induceret. Sed consilio huic fautores et amici ipsius vehementer, maxime vero inter omnes Capito, reluctabantur: et serio hortabantur; ut monast: cae vitae valediceret Et quod amici suadebant, idem divinae providentiae visum fuisse, eventus postea declaravit. Nam cum postulantibus quibusdam, quid vero consentaneum esset in controversiis religionis, quae tunc agitabantur, aperte et dilucide declarasset: factum est, ut declaratio illa, quam cum amicis tantum communicaverat, ad plures alios dimanaret, et praeter contiones certas, quas in vulgus exire erat passus, de confessione librum ederet, quo magis orthodoxum, hoc minus cerem oniarum nundinatoribus ferendum. Proinde quod cum Pontificiorum doctrina non congrueret, confla bant ipsi apud plurimos et primores quosdam ingens odium. Inde ei nonnulli carcerem, quidam mortem minabantur: quas ipse minas, utpote cui animus magis magisque augeretur, intrepidus comtemnebat. Inprimis Iohannes Glapio Franciscanus, qui tum Imperatori Carolo U a confessionibus erat, ingens vitae periculum creavit in comitiis Wormatiae Vangionum anno millesimo, quingentesimo vicesimoprimo celebratis. Rumor aliquot mensibus ante percrebuerat: fore, ut manus ipfi inicerentur. Nonnulli itaque monachorum contubernalium admonuerunt ipsum; ut periculi vitandi causa alio commigraret: ipse contra hortatus est eos: bono essent animo monachorum, imo omnium Christianorum esse, vel cum vitae periculo, veritatem rotunde profiteri. Quapropter monachi sibi eius causa male metuere, et optare; ut quam longissime abesset. Dum haec ita agerentur, acciditiut illos fraterne argueret, qui plus suis humanis inventis, quam divinis praeceptis tribuerent. Quocirca ei librum, quo ordinis sui instituta continebantur, commiserunt; et conscientiam eius, secundum quam coram tribunali tremendi Iudicis Christi rationem factorum suorum esset redditurus, contestati, rogaverunt; ut illum summa diligentia cognosceret; et si quid verbo Dei adversum offenderet, annotaret: se enim, quicquid id esset, corrigere paratos esse. Ratus eos serio et sincere id postulare, negotium aggressus est: sed cum in libro copiosam sordium sentinam commovisset, ilico ab ipsis, ut bipedum nequissimus, ut apostata, ut haereticus traduci et proclamari caepit: vim tamen apertam inferre non audebant. Tandem triduo ante, quam capi deberet, literis plurium amicorum serio admonitus, propius adesse periculum, quam putaret: cum fratribus super ea re deliberare cepit, ostendens quid et ipsis periculi inde immineret, si inter eos comprehenderetur. Si insons ipsis videretur, decens nequaquam esse, proditores ipsos et fratricidas fieri. Sin autem falsa docere iudicarent, postulare se ex fraternitate dimitti Monachi quid agerent dubitabant ut exiret, iubere nolebant: extrudere multo minus volebant Interim equi ab
amicis missi per hominesfidos, qui sedulo inftare et urgere non desinebant: ut vitae suae celeri fuga consuleret. Nactus dimissionem a fratrib. et viaticum, liber evasit, cum non integrum biennium in Cenebio transegisser Concessit inde ad heroem illum Franciscum a Sickingen, apud quem Missam repurgare cepit: et Chrysosiomi Psegmata convertit. Ubiautem nobililhmus ille vir, infelici fuit bello implicatus: Oecolampadius Basileam comcessit anmo millesimo, quingemptesimo, vicesimo secumdo, in lucem edirurus ea, quae illo in otio elucubrarat.
Basileam reversus ab Andrea Cratandro Typographo fuit su stentatus: cum careretinitio vocatione ordinarial; exspectaretque quorsum Deus esser dncturus. Expetebatipse alicubi vivere, ubi praedicatiom Euamgelii, posthabito mundi odio, incumberet: quod ex epistolis ipsius ad Capitonem aliosqueamicos liquet. Ne vero interea ignavo otio tempus transigeret: Chrysostomi Comentarium super Genesin in Latinum sermonem traduxit: et gratis interea sine stipendio Christum quibusdam annuntiavit. Mox Senatu volente et iubente, professionem Theologicam sortitus, utcunquere clamarent Sophistae, publice Iesaiam Prophetam enarrare cepit, magno auditorum concursu:hinc stipendium annuumipsi constitutum. Enarrationem illam postea publicam fecit: et Senatui Basilien si dedi cavit Paulo post, petente id parocho Martiniano Antonio Zannkero qui podagialecto affixus, contionibus amplius praeesse non poterat, coniungemptibus etiam petitionem suam templi curatonbus: in templo Martiniano functus est vicario contionandi munete, magna Iuidem Papistici gregisinvidia. Factum id anno millesimo, quingentesimo vicenmotertio.
Sie igitur legitime ad contionandi munus vocatus, ei summa fide summoque zolo glomae Dei praefuit. Errores qui in Ecclesiamirrepserant, cepit detegere et multitudini, quae magno numero accurrebat, perfectione et sufficientiam merit, Chr. sti, veram fidei naturam, et vera charitatis opera ita inculcare: ut in plurimorum ani- mis auctoritas Pap sticae religionis labascere inciperet. Nonnulli, quibusipsius eruditio et ingemi promptitudo cognita erat, oblatione dignitatum, ex quibus rem facere posser, ad Pseudocatholicam religionemrevocare conabantur, sed frustra Ioannes Cochlaus scribebat ad ipsum literas Stutgarelia, anno vicesimo quarto: quibus significabat, magnose affici dolore, virum tam excellenter eruditum, inter antesignanos Lutheranoe sectoe numerari, et,deposita cuculla, in mundo degere. Nam licet id bona cum conscientia facere posset: tamem se digniorem ipsitm iudicare, quam qui inter ordinum suorum desertores, et profugos ex monasteriis monachos viveret, et cuiusque digito monstraretur, et diceretur, hic est. Verisimile non esse ipsum pacata consciemiafrui, qui nulla habita voti, quo adstrictus esset, ratione, contrapaternas constitutiones et morem maiorum, Ecclesiasticis et saecularibus offendiculum praberet. Proinde horrabatur: ut in monasterium,
ex quo exiisset, rediret, quod si Prior illius Coenobii displiceret, pollicebatur se curaturum; ut commodiore esset loco. Sin vero in mundo remanere esset animus, suadebat. ut a Papadispensationem impetraret: tum se daturum operam, ut aut Paroeciam, in qua Catholicam religionem auditores edoceret: aut cenonicatum nancisceretur: in quo studiis citra impedimmentum vacare posset. Verum haec et similia Oecolampadius nihili faciebat; utpote cui ex sctipturarum sacrarum canone magis atque magis innotesceret, quid de votis Monasticis sentiendum esset.
Ne vero solus novator religionis audiret, adiunxit ei Deus Doctorem Wolfgangum Weissenburgium Basiliensem, tunc Magistrum, et in Xenodochio Contionatorem: Marcum item Bersium Roschacensem, contionatorem ad Leomhard: Fr. Ioannem Luthartum Praedicatorem apud Franciscanos, et Fr. Thomam Geierfalkiu Augustinianum. Oecolampadius equidem praecipue in odio Papistis erat omnibus: nihil tamen adversus ipsum, metu plebis, quae contionibus ipsius delectabatur, moliri publice avidebant. Hactenus igitur Proparochus tantum ad Martini fuerat, et proinde exiguum inde fructum perceperat. Cum vero alio oblatione honotifici stipendii invitaretur: rogarumt auditores ipsius, ut ne discederet: sed curam Ecclesiae susciperet, rati, Sacerdotum et Diaconorum Decanum furturum. Recusavit id, pollicitus se operam Ecclesiae docendo navaturum, dum modo de alimentis sibi mediocriter prospiciatur, hac duplici tamen conditione adiecta: tum ut liberum sibi esset docere, quicquid canonicae seripturae traderent, et repudiare, quicquid ille damnarent: tum utno cogeretur, Papisticas cetemonias, quas inutiles esse depraehenderet, retinereised unicum saltem saltem Diaconum collegam haberet, qui sibi in Sacramentorum administrationeadiutor esset. Consenserunt rempli Guratores, ordinato mediocri stipendio: et quod illi statuissent, Senatus suo calculo omne probavit: hac tamen lege, ne se inscio quicquam quod maioris momenti esset, novaretur.
Sicigitur vocatione Oecolampadii publica auctoritate approbata, ordinatum est: ut Diaconus vernacula lingua infates baptizaret: sacra cena sub utraque, ut loquuntur, specie, conscio Senatu, administraretur, precibus, lectionibus, et exhortationibus, vernaculis adiunctis. Docebat, Missanon esse sacrificium pro vivis et mortuis, autpro iis, qui in sistitio purgatorio torqueretur: sed passione et morte Servatoris nostri Christi, semelomnibus credentibus perfestam omnibus peccatis satisfastionem partam esse. Abducebat populum ab aqua ut vocant, benedista, a consecratione palmarum, cereorum, placentarum, et similium rerum: ostendebat, gloriae Dei detrahere eos, qui huiusmodi ceremoniis quicquam tribuerent. Hoc doctrinae genus brevi adeo altas in cordibus auditorum radices egit: ut consecrationes illas, missas, ambarvalia, circumgestarionem panis in pompa Persica, et alias superstitiones intermitterent.
Et cum sic satis feliciter iacta futurae reformationis fundamenta viderentur: Draco antiquus, quemadmodum alia opera Dei salutaria Ecclesiae, ita hoc quoque interturbare, aut saltem macula aliqua adspergere est conatus. Excitavit enim hostis ille pietatis ac concordiae funestum illud et adhuc durans dissidium Eucharisticum, quo opus Domini in Ecclesia coeptum impediret. Martinus enim Lutherus, magnanimus ille Antichristi Romani oppugnator, et religionis in Saxonia instaurator, Hulderico Zvvinglio Tigurinae Ecclesiae primo repurgatori, et fideli testi Iesu Christi, de sacra Eucharistia pie et sancte docenti, publicis secriptis contradicere cepit; cui bello Eucharistico etiam Oecolampadius fuit involutus. Non diffitentur pii et prudentes ad unum omnes, fuisse Lutherum a Deo0 multis excellentibus donis et virtutibus, ingenio, luce doctrinae caelestis, eruditione, eloquentia, prudentia et sapientia, zelo gloriae Dei, magnitudine animi adversus omnes impetus invicta, ornatum divinitusque formatum, ad Ecclesiam Christi ab Autichristi tyrannide vindicandam. Haec Dei beneficia si non agnoscamus et celebremus, ingrati simus et impii. Dolent autem, et ex animo dolent, ob accensam illam, inter Helveticas et Saxonicas Ecclesias dissensionem; quae tanto iam tempore cum summo omnium piorum luctu durat. Ad eam igitur etiam pertractus fuit Oecolampadius, postquam petentibus piis quibusdam et veritatis cognoscendae avidis libellum Latinum edidisset anno millesimo, quingentesimo, vicesimo quinto, de vero intellestu verborum Domini: Hoc est corpus meum: in quo pluribus cvincit, tropum illis inesse. Libelli editio, auctoribus Papistis, Pasieae est impedita: at Argentinae procurata. Post a Ludovico Hetzero in Germanicum conversus, etiam Basileae excususfuit: et ab eo tempore Oecolampadius a libris edendis non fuit prohibitus. Interea cum invalesceret veritas Evangelii in Helvetiis; per primores Helvetiorum, auctoribus Ioanne Eccio, Ioanne Fabro, et Thoma Murnero, disputatio publica, de controversis religionis capitibus Badenam indicta fuit. Ad hanc fide quidem publica, sed tamen non sinepericulo Oecolampadius venit. Cumque Zvvinglius tunc adessenec vellet, nec per suos posset: quod longe alia ab hostibus capta consilia crederentur: unus Oecolampadius causam veritatis suscepit, et cum Eccio disputavit: praemissa tamen sollenni protestatione, se solum verbum Dei, Propheticis et Apostolicis libris comprehensum, pro regula et norma iudicii agnoscere: nec se ullos iudices admittere, nisi qui secundum Canonem Scripturoe iudicarent.
Statuit autem Eccius tunc has propositiones:
I. Substantiale corpus et sanguis Christi est in sacramento Altaris.
II. Eaque vere in Missa offeruntur pro vivis et mortuis.
III. Maria et sansti sunt adorandi, ut intercessores.
IV. Imagines Iesu et sanstorum non sunt abolendoe.
V. Post hanc vitam est purgatorium.
VI. Etiam Christianorum liberi in peccato originali nascuntur.
VII. Baptismus Christi, et non Ioannis, tollit originale peccatum.
Et ex his duae postremae non sunt oppugnatae.
Disputat one autem peracta, alii Helvetiorum Eccio: alii Oecolampadio suhscripserunt: eratque etiam inter Basilienses Legatos dissensio, quae post inter populum quoque disseminata, ahis Parochis alia docentibus. Urraque igitur dissentientium pars, Senatus mandato rationem doctrinae suae reddere iussa. Hinc anno 1527. die 27. Octob. religionis libertas civibus concessa.
Sequenti anno Oecolampadius et Bernensi disputationi, quae viginti duravit dies continuas, ac reformationi operam egregie navavit; cuius et ipsa acta a iuratis scribis consignara, toti orbi testunonium praebent. Non diu post Basiliensis secuta est reformatio, tam in urbe, quam in agro: in qua fidelem Oecolampadius Christi ministrum egit; et restiruendae Ecclesiasticae disciplinae, censuraeque excommunicationis antor fuit. Mox accersitus Ulmam cum Ambrosio Blaurero et Martino Bucero, ibi quoque salubri consilio cum collegis Ecclesiae illi adfuit: utque omnia ad Evangelii regulam exigerentur suasit perfecitque.
Anno millesimo quingentesimo, vicesimo nono, cum dissidium Sacramentarum in dies cresceret: illustrissimus Hassiae Landgravius de remedio cogitans, re cum aliis principibus eommunicata, Marpurgi conventum indixit: in quo utriusque partis Colloquium Marpurgense: dequo ipse Oecolampadius epistola ad Bertholdum Hallerum l. 1. epist. pag. 108. et lib. 3. epist.pag. 596. praecipur doctores de causia Eucharistiae placide conferrent. Mox igitur Zvvinglius et Oecolampadius ex Helvetia Argentoratum descenderunt; ubi Zvvinglius contionatus est. Posten cum Bucero et Hedione profecti primi Marpurgum venerunt. Deinde Lutherus, Iustus Ionas, et Melanchrhone Saronia. Tandem Andreas Osiander. Norinberga, Ioann. Brentius, Hala Suevorum, et Stephanus Agricola Augusta Vindelicorum: singuli humian ssime a principe excepti. Prius quam vero publicum colloquium haberetur: iussu principis Lutherus et Oecolampadius, item Philippus et Zvvinglius soli collocuti sunt. Postridie calend. Octobris colloquium fuit publicum, quod triduo duravit. Diutius durasset, nec sine spe uberioris concordiae: nisi morbus horrendus, quem sudorem Angelicum vocant, Marpurgum subito invasisset; et omnium animosterrore perculisset. Convenerunt in capitibus religionis Christianae omnibus, praeterquam in uno, de corporali
praesentia carnis et sanguinis Christi: [Note: * Vide vitam Zvvinglii et Lutheri.] Discessum fuit ita: ut fra remum nomen intet utram que partem retinendum et colendum esse videretur: tametsi id aliqui recusarint De hoc sic [Note: * Praefatione in dialogum de Eucharistia.] Occolampadius: In Marpurgico colloquio potuisset ipsi (Melanchthoni) cum suis satisfieri: si tam purgatis affuissent auribus, quam obstinatis animis sua qualiacumque qualiter cumque defendere statuissent. Porro quandoquidem tum illi nondum pro fratribus nos habendos censebant: tametsi nos illorum infirmitatem aliquantisper tolerare parati essemus: discessum est amicis conditionibus: ut saltem in hoc mutuum gratisicemur: quo ad cavenda ecclesiae offendicula abstineamus ab amaris illis scriptis, quibus hastenus vetitatum: et nos potius amice privatis literis erudiamus.
Post labores tantos domi forisque pro Christi regno amplisicando fortiter obitos, reversus Basileam residuum vitae contionando, praelegendo, scribendo, libros edendo, aegros invisendo, Ecclesias in agro frequenter visitando, et variis per Germaniam Ecclesiis consulendo religiose in sumpsit. Apno tandem Christi millesimo, quingentesimo, trigesimo primo, aetatis ivae, quadragesimo nono, flagtante mfelici bello Helveria, et Zvvinglio immature exstincto, cum valetudine firma numquam totius illius anni decursu fuisset, de solita in faciendo officio diligentiaipse nihil remitteret, ulcere super os sacrum erumpente, (an. hracem fuisse non est dubium) vimorbi victus decumbere coactus est.
Continuo adetant amici, medicus item et chirurgus: tentata omnia, quae ad valetudinem restituendam requiri videbantur. Ille vero numquam non facessere amicorum sedulitatem iussit; et fatalem esse morbum, monuit, et toto animo diemtranseundi in lucem caelestem expetivit: nec ex pectabat consolationem, sed prior ultroque circumstantes consolabatur Sed operae pre- tium est, orationem ipsam commemorare: qua ad Ministros Evangelii verbique et Ecclesiae antistites usus est: uti eam Simon Grynaeus, qui toto morbi tempore adfuit, diligenter, ut alia omnia annotavit. Oratione ergo huiusmodi usus est.
Quid sit, videtis fratres: Adest Dominus, venit, hinc iam nos abducit. Quae quum ita sint, vocare vosprius volui, et hanc animam cum carissimis vera in Domino laetitia, veraconsolatione exiatiare. Quid igitur Servi Christi, quos idem erga Doninum suum amor, studiumidem, dostrina eadem coniunstissime copulavit, in extremo complexu dicemus? Partasalus, parta per Christum omnis nobis regni Dei fiducia est, dostrina certa, pedibus nosiris lux parta: abesse procul omnem tristitiam, omnem vitae mortisque merum, omnem dubitationem et errorem decet. Solum hoc, fratres, est reliquum, hoc solum superest fratres, ut Christi vesiigiis, quae dudum ingressi sumus, constanter sideliterque insistamus, dostrinae puritateprimum intastas, vitadeinde per omnia
vero Dei verbo conformata: catera qui potens est, quique sponte vigelat sua, Christus Dominus curabit, Ecclesiam suam tuebitur, Agite igitur, o fratres, sic lueeat lux nostra: ut in nobis glorisioetur Pater DEUS, illustre Christi nomen conspicuumque luce vitae et sinceritatis vestraefiat. Agite, diligite inter vos vere. vitam hanc inoculis, in conspestu Dei totam traducite. Frustra verbis pietas inculcatur; veritate et luce vitae opus est, veroque et caelesti mentis spiritu, si fundere Satanam, si convertere in Dominum Chrisium, mundum hunc praesertim velimus. Nam quae surgunt, o sratres, nebulae, quae se tempestas ingerit, quae hominum alienatio, quae impietas incumbit? Sed stare, fratres, durareque oportet: prasens ipse suis rebus aderit Dominus. O si pericula una subire, hanc animampro veritate saepe effundere liliceat. Sed licet: indivisus amor est, et indissoluoile in Christo vinculum, communia piis omnia inter sese. Haec ita de pietatis commum causa. De sua sic paucis: eorruptae veritatis scetus, quod nocis imputatur, nil moror. Subeo iam bona per grariam Dei constientia tribunal Christi: hic liquidum erie, Ecclestam per nos non esse sedustam. Cuius sententiae contestationisque nostrae testes vos relinquo, et ipse hoc extremo spiritu confirmo. Sic dixit: Fratres vero operam dare, Ecclesiae curam suscipere dextris datis promittebant.
Testamentum non condidit, quia unde conderet, pauper Christi servus non habebat. Sed postridie, quae iam quindecima dies fuit, ex quo decubuit, liberos in conspectum adduci, coramque sisti iussit, ac dextras primum prehendit, deinde capita singulorum demulsit: ac quamquam nihil horum per aetatem intelligere poterant, quippe trimulns maximus natu erat: Agite, inquit, tu Ensebi, tu Irene, tu Alethea, mea pignora, patrem Deum diligatis. Annuente pro pueris matre, ad ipsam socrumque et cognatos conversus: Vos, inquit, hac contestatione ohstrinxi, vos quod audiunt, quodque esse volui, pii, pacisici, veraces mei liberi ut sint, operam dabitis. Quum rursus annuerent, promitterentque omnes, velut fide accepta, abduci rursus e conspectu iussit.
Erat postrerna ea nox. Aderant fratres et Collegae Verbi omnes, decem numero: ad quos paucula quaedam rursus dixit, cetera quietus.
Redeuntem quendam amicissimum sibi, cum rogaret, quid atrulisset novi? et ille respondisset, nihil: At ego vibi dicam, inquit, nova. Exspectabant quid esset: Brevi, inquit, ero apud Christum Dominum. Paulo post, cum ecquid lumen molestiae afferret? rogarent: pectus tangens, abunde lucis est, inquit. Iam aurora appetebar, et oriri sol incipiebat; cum vito optimo fatalis hora instaret. Postrema
Fuit oratio, quam quidem clare lingua anhela expressit, pro peccatorum remissione, precatio illa Davidis, quinquagesimo primo Psalmo comprehensa; quam integram a principio ad finem, ductis ab imo pectore piis gemitibus palam omnibus recitavit. Paululum deinde intercessit morae, et velut respirario, cum rursus tamquam expergefactus orationemque redintegrans: Salva me Christe Iesu, inquit. Et haec vox fuit ulrma, quam in his terris edidit, Christo se commendans, quem fideliter docuerat. Ibi fratres, qui aderant, in genua circum lectulum devoluti, sublatis in caelum manibus, Deum sunt comprecati. Iam clara dies illuxerat; cum spititum reddidit Creatori Deo, ranta animi lenitate, tam certain Christum Dominum fiducia; ut pii omnes ex obitu et illustri placidae et beatae migrationis exemplo consolationem ceperint, non minus, quam e vita. Sie igitur pie mortuus est, qui pie vixerat. Non enimvero inrulit sibi ipse violentas ex desperatione manus, nec aliorum manibus clam peremptus, aut veneno sublatus est; sicut apud exteros a quibusdam sermone et scriptis fama fuit sparsa; ut veritati caelesti, quam vivus docuerat, invidia conflaretur, vel macula aliqua adspergeretur. Sancte exspiravit et placide, cum quindecendium decubuisset, praesentibus decem fratribus, qui id atrestati, die primo Decembris, anno Christi millesimo, quingentesimo, trigesimo primo, aetatis suae undequinquagesimo. Successit ei in officio pastorali, Osvvaldus Myconius Lucernas, qui Tiguri ludimagistrum aliquot annis egerar: et Zvvinglio propter doctrinam vitaeque integritatem perquam fuerat familiaris: de quo posthac.
Elatus est Oecolampadius funere frequenti, omnium Basiliensis Rei pub. ordinum, atque in templi cathedralis circuitu tumulatus cum eiusinodi epigraphe:
Deo Opt. Max. et Christo sacrum.
D. IOANNES OECOLAMPADIUS, PROFESSIONE THEOLOGUS, TRIUMLINGUARUM PERITISSIMUS, AUCTOR EVANGELIC AE DOCTRINAE IN HAC URBE PRIMUS, ET TEMPLI HUIUS VERUS EPISCOPUS, UT DOCTRINAE, SIC VITAE SANCTIMONIA COLENDISSIMUS, SUB BREVE SAXUM HOC RECONDITUS IACET. MORITUR CAL. DECEMB. Anno M D XXXI. aetatis XLIX.
Deplorarunt huius viti obitum praestantissimi quique: inter quos Sebastianus Munsterus carmine Hebraeo, et Theodorus Beaea eiusinodi Latino Hendecasyllabo:
Oecolampadius serena nuper,
Lampas, aede sacra DEI coruscnans:
Qualis limpidiorve, puriorve
Vix ullis micuit lucerna saeclis:
En mortis iacet obrutus tenebris.
At vobis male sit malae tenebrae,
Lucis munere quae brevi fruentes,
Eheu, nos miseros homunciones
Nocte sic premitis tenebricosa.
Sed bene hoc cecidit, nigrae o tenebrae,
Quod dum ipsam petitis, malae, lucernam;
Laternam tamen obruistis unam:
Laterna ut lateat quidem hic sepulta,
Ipsa sed magis emicat lucerna.
Fuit hic sub initium resormationis alter in Helvetia doctor, ingenio miti et tranquillo: in negotiis obeundis tardior quidem, sed circumspectior: cui suavius nihil accidit, quam lectionibus et com mentationib. tempus transmittere. Nec tamen fuitasper, aut, ut Timon [Gap desc: Greek words] , a commercio hominum prorsus abhorruit. In doctrina de Eucharistia scribit ad Melanchthonem, primum sibi vellicasse aurem D Augustinum: et revocasse a sententia, in qua antea suerat. Antequam vero Dominus eum respexit, ut ipse ad Billicanum, supra modum fuit religiosus, ac plane superstitiosus; adeo ut etiam spiritui in se loquenti contradiceret. Quories enim seriem verobrum institutionis cenae Dominicae apud Evangelistas legebat: aliam in cortice medullam subesse in animum incidebat: quod tamen levi certamine refurans cogitabat, ut plerique alii: num tualiis vis sapientior esse? Credendum est, quod alii credunt. Saepenumero se ipsum accusabat: quid in aliorum pectoribus lateret non cogitans: Tune solus tam abiestus es a facie Domini, ut illic repugnes, ubi fere nemo? Saepe antiquorum Doctorum lectione infirmitatem suam vincere conabatur: sed principio non occurrebat, quo iuvaretur.
Crebro erat obvium, corpus Domini et sanguis Domini: sed qualiter corpus, qualiter sanguis, rarius explicabatur, et valde obscure. Pendens itaque ab aliorum iudicio parum recte sentiebat Tandem semota auctoritate hominum, veritas ei illustrior effulsit: ut Papisticam sententiam inferre opus non esset. Suam vero hinc inde cum amicis contulit. Et annum totum sese continuit prius, quam de reilla quicquam evulgaret. Cum in publicum prodiisset libellus de Eucharistia; Senatus Basiliensis rei insolentia motus, eum tantisper apud se vendi prohibuit: donec a Censoribus examinaretur, et certius quippiam decerneretur. Consuluit itaque Erasmum Roterodamum, Berum praepositum, et Cantiunculam Iurisconsultum, quidnam de scripto illo sentirent.
Erasmus Senatui respondir hisce: S.P. Magnisici Domini, celsitudinis vestrae hortatu, perlegi librum Ioannis Oecolampadii de verbis Cenae Domini, measententia dostum, disertum, et elaboratum; adderem etiampium, si quid pium esse posset, quod pugnat cum sententia consensuque Ecclesiae, a qua dissentire, periculosum esse iudico. Ad amicos autem seripist: Oecolampadium emisisse libellum, tam accurate scriptum, tot machinis argumentorum, totque testimoniis instrustum: ut posset vel elestos in errorem pertrahere. Et quamvis multi eum hortarentur; ut contra scriberet: negavit se factutum: quod id operae pretium sibi non videretur.
Basileae itaque post [Gap desc: Greek word] acerbam, abolitis idolis, superstitiosis ritibus, et Missa: Cena Domini his ceremoniis, Oecoiampadio auctore, fuit celebrata. Pro suggestu ipse legebat, omnia usque ad verba Cenae, quae antemensam recitabat: mox finita oratione et convocatione sequebatur communio. Interim dum communio fiebat, plebs psalmos vernacula lingua canebat. Finita communione coerum cum exhortatiuncula dimitrebat. Aegrotis quoque, qui petebant, Cenam Dominicam non negabat.
Pacis et coneordiae in Ecclesia fuit studiosissimus: id quod tum alias, tum in colloquio Marpurgensi probavit. Ibitum ut ioann. Sturmius [Note: * Part. 3. Antipapp 4.] , qui a Bucero se audivisse id scribit; duo in Zvvinglio et comitibus eius, quorum facile princeps Oecolampadius, Landgravium laudasse accepimus: Unum, quod Marpurgum venissent commeatu, tutelae causa, non postulato: cum Saxonici ultra Crucibergum oppidum progredi nollent, antequam a principe diploma mitteretur. Deinde quod cum Lutherus non pateretur ullis sese argumentis abduci, a prae scriptis in mensa verbis [Note: * Zuae Lutherus grandiusculis literis in mensa pinxerat.] : HOC EST CORPUS MEUM: et aliquando illuderet etiam verba Zvinglii: et cum Zvvinglius dixisset; suo argumento Lutheri argumentum iugulatum esse: irriserit verbum illud quasi castrense et cruentum: tamen idpaterentur, quicum Zvvinglio erant, humaniter. Sed haec de Oecolampadio satis: viro obtrilinguem eruditionem, obdoctrinae scientiam et usum, antiquiraris denique Ecelesiasticae exactam cognitionem, sua aetate nulli secundo
Scripta eius multa sunt, et in certas classes digesta: quarum prima continet Exegetica in Genesin, Psamos, Iobum, Iesaiam, Ieremiam, Ezechielem, Danielem, et plerosque omnes prophetas: deinde in libros Novi Testumenti: altera Didaicalica habeti tertia Apologetica: ultima Conversae Graeco, de quibus Bibliothecae. VVolsgangus Capito in vita Qecolampadii: Simon Grynaeus de eiusdem obitu: Lavaterus in historia Sacramentaria: 1. Sturmius in Antipappis: Sleidamis: alii.
APud Helvetios Bertholdum Hallerum natum accepimus, sub annum Christi, millesimum, quadringentesimum, nonagesimum secundum. Studiis a puero abditus, tum in aliis Germaniae Academiis, tum Colonie inprimis Agrippinae ad sacras iuxta et humaniores litteras incubuit. Itaque prima Theologiae laurea ibidem fuit ornatus.
In patriam reversus, Berna primum Canonicus, deinde Contionator suo est merito electus. Pietate enim et doctrina alios, suae tempestatis sacerdotes facile anteivit: eoquentia omnes vicit. Iam si in doctore ecclesiae ad [Gap desc: Greek words] accesserit [Gap desc: Greek words] et polita eruditio, ad eruditionem [Gap desc: Greek words] ac facundia: nae hic talis omnibus numeris absolutus videbitur!
Cum autem sub id tempus, in Helvetia Hulderico Zvvinglio Claronae primum, deinde in caenobio Eremitano, paulo post, Tigurievangelium Christi docente, Deus et in ipso Hallero Filium suum retexisser: non coutulit cum carne et spiritu: sed palam Zvvinglio accessit: ac veritatem qua publice, quaprivatim adseruit.
Posteacum anno millesimo, quingentesimo, vicesimo sexto, duodecim Helvetiorum pagi disputationem Badenae indixissent: et Zvvinglio eo venireintegrum non esset: venit, praeter Oecolampadium, et Hallerus: atque cum Ioanne Eccio, Pontisiciorum Theologorum tunc coryphaeo, acriter disputavit. Eo in congressu ridiculum ostentationis exemplum edidit Eccius. Cum enim in Hebraicarum literarum mentionem incidisset: quid, inquit, [Note: * Epist. Ecolamp.lib.4. pag.859.] Hebraicas vocesiastamus? adeo dudum didicimus Hebraicaloqui: ut ferme dedidicerimus: atque cum dicto ex ingenti codice aliquid strider Hebraice: post addit: sivultis dicam et Graece et Latine. Finita oratione, non sine admiratione, librum deponit: quo ab alio aperto, deprensa fraus fuit. Habuit enim exemplum, in quo Hebraeis Graeca et Latina fuere imposita. Abiit igitur in fumum inanis iactantia.
Anno sequenti Bernates, quorum est in Helvetia nomen praecipuum arque potentia, cum et disputationis illius Acta ipsis etiam petentibus, non essent communicata; et dissidia religionis crescerent, nec eadem esset ministrorum Ecclesiae doctrina: disputationem aliam sua in urbe decernunt, edito scripto die Decembris decimo septimo: ad eamque sinitimos convocant episcopos: et ut ipsi veniant, suosque adducant Theologos hortantur: alioqui mulctam denuntiant earum possessionum, quas in
suis finibus haberent. praeterea non solum suae ditionis homines ecclesiasticos conscribunt: sed aliis etiam, undecumque eo venturis, publica fide cavent Leges [Note: * Vide Sleidainum lib. 6. comment.] denique certas disputandi statuunt: et Themara promulgant, a suis ministris, Bertholdo hoc Hallero, et Francisco Colbio Rotelensi, defendenda. Themata autem tum proposita decem fuerunt eiusmodi:
Ecclesiae unicumcaput est Christus, quem unum agnoscit: neque vocem alterius audit.
Ecclesia non condit ullas leges extra verbum DEI: traditionibus igitur hominum nemo obligatur.
Solus Christus pro totius mundipeccatis satisfecit: qui ergo aliam salutis viam, aut expiandi peccata rationem quaerit: is abnegat Christum.
Corpus et sanguis Christi corporaliter in Eucharistia non sumuntur.
Missa, in qua Christus Patri caelesti pro vivis atque mortuis offertur, est blasphemia et abominatio coram Deo.
Solus Christus est intercessor, et humani generis advocatus ad Patrem. Nulliergo aliiexcogitandi aut invocandi.
Post hanc vitam non est purgatorium: precationes igitur et ceremoniae illae omnes, et exsequiae anniversariae, atque id genus alia, vana sunt omnia.
Nullae statuae aut imagines sunt adorandae: proinde si quae eo animo in templis erestae, sunet tollendae.
Matrimonium non est prohibitum ulli hominum ordini: sed fornicatio et. impuritas: quae nulli ordini, quam sacerdorumprobrosior. Mactenus themata.
Habita est disputatio anno vigesimo ostavo, supra millesimum, quingentesimum; a dic septimo Ianuarii ad vicesimum sertum eiusdem mensis.
Exitus hicfuit: ut themata a plurimis fuerint approbata: et tum in Berensium urbe, tum in amplissima eorum ditione, Papatus communi consensu abrogatus: multum reclamantibus Pontisiciis Helvetiorum, et serio ab instituto dehortantibus. Bernates imitati sunt et alii finitimi, inter quos Genevenses.
Cum ita Hallerus ea in ecclesia omnia rite ordinasser: atque auctoritate famaque floreret: immatura morte, anno Christi millesimo, quingencesimo, trigesimo sexto, die vicesimo quinto Martii, aetatis suae anno quadragesimo quarto, sublatus est: magno sui desiderio omnibus relicto.
Quantum ergo illustri Bernensium rei pub aliae ecclesiae Christianae debent: tantumipsa Berna isti Hallero, eiusque collegae, Francisco Colbio, debet: qui mutuas tradentes operas, Papatum verbi divini gladio iugularunt: et evangelii doctrinam incorrupte, ad obitum usque propagarunt, et propugnarunt. Ceterum
Colbius ille, Rotela oriundus, primum Basileae in Martiniana schola, iuventutem aliquandiu docuit. Postea in Sueviam digressus, tranquillioris vitae studiorum excolendorum causa cupidus, monasticen professus est. Sed cognita veritate, Bernam, ob eruditionis ac pietatis famam accitus est: atque Hallero in contionandi munere adiunctus. Cum quo constanter Pontisicios revicit et prosligavit: donec septuagenarius, anno uno ante Hallerum nempe trigesimo quinto, vita excessit. Beza in Iconibus: Sleidanus: Urstisius inchron. Basil.lib.7.cap. 20. Epistolae Zvvinglii et Oecolampadii.
IOannes Schwebelius parentibus haud obscuris, familiaeque suae originem Wasserburgo, Boiariae oppido, derivantibus, eaitus est anno Christi millsimo, quadringentesimo, nonagesimo, in oppido amoeno ad Hercyniae silvae radices, quod vulgo Pfortzhemium appellamus. Haec patria conciliavit ipsi amicitram cum viris ceieberrimis, Ioanne Reuchlino, [Gap desc: Greek words] , et Nicolao Gerbelio seniore Icto, popularibus sempiterna memoria dignis.
Iactis utriusque linguae fundamentis, quae tunc a paucis excolebantur, a plerisque negligebantur, marime vero a sacrisicis pertinaci odio depravabantur: animum in ipsa pueritia ad Theologiae studium adiecit. et ordini, qui Spiritui sansto dicatus, adolescens voluitinitiari. Postea, ut alios quoque pieratem doceret, ad sacerdotii adspiravit dignitatem: cuius testimonium ei communicatum legimus eiusimodi:
Nos Conradus, Dei et Apestolicae sedis gratia, episcopus Aurensis, reverendissimique in Christo patris et Domini, Domini Wilhelmi, eadem gratia episcopi Argentinensis, Alsatiaeque Landgravii, vicarius in Pontisicalibus generalis, notum facimus, quod sub anno Domini millesimo quingentesimo XIIII. die sabbatho sansto vigilia Paschae, sacros clericorum ordines Argentinae apud Wilhelmitas celebrantes, dilestum nobis in Christo fratrem Ioannem Schvveblin de Pfortzheim, ordinis sansti Spiritus in Steffansueldt, in sacerdetem promovimus atque ordinavimus, iuxta formam sanstae matris Ecclesiae, cooperante nobis gratia Spiritus Sansti In cums tesiimonium sigillum officii Vicariatus in Pontisicalibus ecclesiae Argentinensis, praeientibsis est appenium. Anno, die. et toco, quibus supra. 10. Grumer Nois.
Cum autem statim post Euangehcae doctrinae radii per Germaniam diffunderetur universam: Schvvehelius iisdem illustratus,
vestirum monasticum mutavit. et cum aliis ecclesiae doctoribus superstitiones abiecit. Pro hoc benesicio, quod Deus errabundam in tenebris Pontificiis oviculam quaesisser, humeris suis gestasset, et ad pascua aeternae salutis recta duxisser: per omnem vitam, et in contionibus, et scriptis precibusque, gratias agit:identidemillud usurpare sancti senis solitus: Nunc dimittis servum tuum Domine: quia oculimei viderunt Salutare tuum. Anno decimo nono, supra millesimum quingentesimum scripsit [Note: * Vide epist 11 ad Schvvebelium.] ad eum Melanchthon: tamquam ad veterem [Note: * Vide epist 11 ad Schvvebelium.] amicum, desolida siudii Theologici institutione: cum eo ipso tempore purius docere verbum DEII fortze. miicepisset. Sed dominante in Marchionatu Badensi tunc Papatu, rehcta patria, Rhenum traiecir ad Franciscum a Sickingen, heroem nobilissimum: qui inter primos veritatem Evangelicam et magno animo est amplexus, et contra hostes cum aliis intrepide propugnavit.
Fovebar ille sub id tempus multos viros, pietate, vittute, et doctrina praestantes, inptimis vero Theologos insignes: qui ad ipsum, tamquam ad asylum, confugiebant. Inter eos tuncin arcibus Sickingii Landstenio et Ebernburgo agebant; Ulricus Huttenus, nobilitatis literarae ornamentum: Caspar Aquila: Martinus Bucerus: loannes Oecolampadius: et hic Schvvebelius. Hic ergo cum sidem erus et pietatem nobilissimus eques perspexisset: testandi amoris, et confirmandae doctrinae crgo, quae tum in ecclesiis Sickinganistradebatur: Schvvebelio sponso, sollemnem nuptiarum festivitatem in arce Landstenio anno Christi, millesimo quingentesimo, vigesimo primo, suo sumptu celebravit.
Sequenm anno prodierunt epistolae Francisci a Sickingen ad Theodorum ab Hendschuschsheim socerum: et Hartmuthi a Cronenburg ad Franciscum a Sickingen: quibus Schvvebelius praefationem ptaefixit: in qua inter alia ait: miram esse rerum conversionem eo tempore: olim a sacerdotibus laicos didicisse legem Domini: nunc sacerdotibus a laicis discendum esse. Olim episcopos gladio verbi usos suisse ad salutem animarum: nunc eosdem urigladio corporali ad opprimendum Dei verbum.
Abeodem Francisco a Sickingen, cui propagatio doctrinae evangelicae unice curae erat, princip pi Ludovico Comiri Palatino Rheni, commendatus est hac occasione Petebatur bello illea Sickingen a Trevirensi et Palatino, Electoribus; quibus se Philippus Hassiae Landgnaurus adiunxit. Itaque, ne domestici sui penculo impliearentur: honest e in receptus tutos eos dimisit Venitergo Oecolampadius Basileam: Bucerus Argentoratum: Aquila lienacum Thurmgiae: Schvvebelius Bipontum, a piissimo principe Ludovico accersitus. Hic primus ecelesias a Pontisiciorum fermento repurgavit et fundamenta doctrinae evangelii cum fructu iecit. Interea autem Fransiscus a Sickingen obsidetur: qui dum in arce sua
Landstenio [Note: * Aliistanostai vel Nunstal.] , pro liberrate sua fortiter pugnat, globo tormemptarid in arcem exploso trabs disrupta est: e cuius ictu letale ipsi vulnus inflictum: quo horis viginti quatuor post, anno vicesimo tertio, die secundo [Note: * Alii septimo. Occnmbit Sickingisis.] Maii, aetatis quadragesimo secundo exspiravit. Ante obitum principes eum inviserunt, ac humaniter allocuti sunt. Humatus est sollenni pompa, in templo parochiali, oppidi Landstul: vir bonorum omnium memoria dignus: togae et sagi artibus excellens: literarum ac literatorum magnisicus et munificus fautor: gratus Capnionis discipulus: qui inter primos evangehi et evangelicorum doctorum patrocinium suscepit, et filios nepotesque vere generosos reliquit Symboli loco fertur habuisse in ore axioma Philosophicum: Nihil sine causa: Nichts ohne Ursach quae etiamnum quidam gentilium eius utuntur. Sed ad instirurum redeamus.
Bipontinae itaque ecclesiae initium idem fere est cum Argentoratensi: ac in Bipontinatu quidem Ludovicus Palatinus, Dei solius fretus ope, ac Schvvebelii usus opera, Papatum abrogavit: missisiscosque omnes eliminavit: quam vis episcopi vicim accerime sese opponerent: et a pio instituto averrere manibus pedibusque anniterentur. Hoceiuszelo cognito, matrimonio ipsi iuncta est ex illustriss. Landgraviorum Hassiae stirpe Elisabetha, [Note: * Wilhelmi senioris silia: queobiit 1563.] anno millesimo, quingentesimo vicesimo quinto, mense Septembri. Haec singulari itidem pietateaccensa princeps, Schvvebelium favore et gratia sua semper est prosecuta.
In officio ergo tali cum et laborum patiens, et linguatum perquam studiosus esset: quippe qui praeter linguae Graece peritiam, quae tunc, ut in Papatu, prorsus fere erar ignota, nulloque in pretio, ipsi autem non minus ac Latinafamiliaris, in Hebraicis [Note: * U.epist. 25-Schvvebelii.] ita excelluit: ut ex fontibus ipsis veritatem haurire, aliisque impertiri pofset: tanta de eo fama per Germaniam increbuit: ut apud primarios ecclesiae doctores, obacre in rebus ecclesiasticis iudicium, singularem erga veram religionem zelum, eximiam doctrinam, linguarum screntiam, rerumque experienriam, in admirationem venerit. Itaque in amicitiam Lutheri, Melanchthonis, Gerbelii senioris, Buceri, Capitonis, Hedionis, Zellii, Pellicani, et aliotum celeberrimorum virorum, cooptatus estrid quod epistolae ad ipsum scriptae satis superque demonstrant. Etcum eo tempore Iacobus Sturmius, vir ut nobiliss. ita prudentissimus, gratia atque auctoritate apud Germaniae principes, ipsum que adeo Imperatorem floreret. Schvvebelius auctor suo principi suit; uteundem in negotiis ecclesiasticis consuleret. Quem principis affectum Sturmius laudi sibi ducens, gtatias egit maximas, et vicissim Argentoratensem ecclesiam principi humiliter commendavit: et consilia sua ad ecclesiarum Bipontinatus rationem direxit. ur ex Astis publicis Germanicorum operum Scbvvebelianorum, si lucem aliquando viderint, patebit.
Post intempestivum principis [Note: * Ludovicus Palat 1532. d.3.Decemb. at.30 guber.18] sui e vita discessum: totus in eo fuit Schvvebelius, ut vir quispiam egregie doctus, verae reiigionis studiosus, vitaeque inculpatae deligeretur: qui relicti a Ludovico si lii Wolfgangi [Note: * Zui natus 1526 obiit 1569.] , tunc iexennis pueri, moderator studiorum et informaroridoneus esset. Iudicavit autem pise idoneum Casparum Glaserum, ex Marchionatu Badenst oriundum; Gemmingae tuc in Graichgoia agentem, et ludum literarium aperientem. Communicato itaque cum aliis consilio, Glaserum illum, quamvis pri mo munus eiusmodi abnuentem, et a suo patrono nobili Gemmingio invite discedentem, principi ephorum praesecit.
Fecit interea et ipse suum officium, sinceram doctrinam fideliter tradendo, et vitae sanctimonia ministerium suum ornando. Quamobrem utomnium ora in ipsum suerunt conversa: ita styli etiam ad versariorum contra ipsum sunt stricti. Nam, praeter Pontificios, cum Anabaptistis et Schvvenckfeldianis, multum ipsi negotiifuit: quorum tamen omnium impetus mansuetudine fre git: patientia vicit: et lenitate in ordinem coegit: ut omnia eius seripta aut respensa, pro libris potlus doctrina et consolatione plenis, quam contentiones ac dissidia reserentibus habenda sint. In colloquiis et disputationib solis sacrarum literatum restimo niis nisus est; nec ullius unquam hominis scripta iis anteposuit. In lectione Patrum, quorum copia eius bibliotheca instrticta erat, multum fuit versatus: ius etiam Canonicum eum in finem diligempter evolvit: ut ipsis Pontificum decretis Pontificios revincere pos set. Hac ratione non solum laudem apud orthodoxos est consecutus: sed terrorem etsam adversariis suis incussir. Quanta autem fide evangelii veritarem propugnarir: et quae ipsius sententia de articulis fuerit: qui in controversiam a contenriosis et ambitiosis quibusdam vocati sunt: ac quam candide dextreque cosdem explicuerit: libri manu eius scripti [Note: * Perspicue se explicat epist. 53.quam vid. Dostrina Schvvebellii.] hodieque restantur: quorum tamen pars non minima post ipsius obitu in alienas manus pervenit. Constanter retinuit fundamentum seripturae, catholicorum doctorum, et veteris ecclesiae Argentoratensis consensum: cuius restimonium est conventus Suinfurti [Note: * An. 1532. Confessio civitatum.] habitus, et consessioilla Civitatum quatuor illustrata; a Luthero admissa: Normbergae ab ab Impern ordimbus approbata Argentorati anno trigesimo tersio repetita: auctoritate magistratus civibuscommendata.
Anno trigesimo quarto Bucerus controversiam inter Ambrosium Blaurerum et Erhardum Snepfium de Cena Domini ortam, rogatu Ulrici Wirtembergici, compositurus consilio Schvvebellii usus est: feliciterque negotium expedivit. Inprimis vero Schvvebelius concordiam [Note: * Capita illius vide in vita Buteriinfra.] illam, Wirtembergae anno trigesimo sexto inter superioris Germaniae quatuorcivitates, et Theologos Saxo niae, suo petito et communicato consilio, initam; est amplexus, et ad extremum usque vitae spiritum approbavit: utque alii ducatus Bipontini
pontini ministri approbarent, suasor atque auctoriis fuit. Concordia enim illa, per quam Augustanae Confessionis articulus decimus de Cena Domini, paulo obscurius positus, explicabatur, non solum in priore Confessione civitatum et Apologia, quam Bipontini quoque amplectebantur, erat fundata: sed ipsa dcclaratio eius ex verbo Dei desumpta: qua utriusque partis consensus mutuus stabilitus est. Hinc ergo patet; genuinum Confessionis Augustae exhibitae, sensum, eriam deipsius Lutheri voluntate, iuxta declarationem Concordiae Wittembergensis accipiendum esse. Sed hoc disceptare, nostrum non est.
Schvvebelius cum ita annos septendecim sememptem in agro Domini ducatus Bipontini, cum fructu fecisset, atque cursum suum feliciter absolvissetad vitam abiit meliorem, anno Christi millesimo, quingentesimo, quadragesimo, die decima nona Maii, aetatis suae anno quinquagesimo circiter: relicto silio Henrico, postea I. U. Licentiato, et cancellario Bipontino Sepultus est in templo Bipontino, cum epitaphio tali, a Iacobo Schorrio ab Hasel, consiliario primum, post cancellario Bipontino, scripto:
Vixit, et hoc templo docuit vir, Lestor, honestus:
Ianus Schvvebelius, dostus amansque DEI.
Fidus erat monitor, facundus, et usque mondestus,
Mansuetus, clemens, mitis, et aquanimus.
Sedatus, conis, facilis, totusque benignus,
Sermoilli lenis, mens pia, mosque probus.
Vitam dostrinae, dostrinam sedulo vitae
Aequabat: nulli non venerandus erat.
Aequales utinam liceat nos semper habere
Pastores! quid enim sanctius, oro, foret?
Dicifelices numquid tum, perque beati
Possemus merito, semidcique viri?
Hic magno tandem oppetiit maerore suorum:
Mens caelo: corpus clauditur hac sub humo.
Successorem habuit ipsum illum Casparum Glaserum, Wolfgangi principis Palatini ephorum: qui doctrinam verbi divini, quam Schvvebelius ibi plantaverat, fideliter servara conformitate adseruit; et ad posteros magno pietatis zelo propagavit.
Hic Schvvebelius primus fuit principis bipontini orthodoxus ecclesiastes: et testimonio gravissimorum Theologorum, acerrimus antagonista omnium [Gap desc: Greek words] : deomni Christiana causa probe institutus: iudicio et dicendi facultate non vulgari. Sed quid de se ipse scribat; [Note: * Epistola 95. p. 337.] silubet, audiamus: Falso me calumniantur: sed rationem reddere paratus sum. Quod missas Germanica lingua lego: non tantum sacinus arbitror: ut huius me pudeat, aut lucem fugiam, sed palam id facio; optans, ut omnes id faciant. Quod sierro: per scripturas sanetas ad viam veritatis me reducite
precor Canonem, quem vocant, Missae, hastenus nefas fuit aliis audientibus legere: proinde sic eum occulto, ne facile quisquam possit conqueri, me illum prodiaisse. At ubi velminuam, vel augea a Christotr aditum cano0nem, benigne moneri cupio. Nam illic deviare non ast animus. Lutheranus vero non sum, sed Christianus. Nonenim pro mepassus Lutherus: nec in nomine Lutheri baptizatus sum. Sin ob hoc Lutheranum vocant: quod aliquot huius libros legi: cur non potius Davidicum a Davide, aut Ioannianum a Ioanne, aut Paulinum a Paulo appellant: quorum libros indies lego, et publice praedico. Non iuravi in verba Lutheri, sed in verba DEI. Ab his ne mors quide, Deopropitio, me avellet. Falso mihi imponunt, sanstorum me prohibere vener ationem. Toties enim publice docui: sanstos venerandos: et qui verus sie sanstorum honor, e scripturis declaravi. Nolvi aute, ut ulla creatura Deo velaequetur, velpraeponatur, dicente Deo: gloriam meam alteri non dabo, et laudem meam sculptilibus. Haec ipse. Culpata in eo fuit modestia. quae in multis eius ordinis desideratur: verum modestia eius adiunctam habuit severitatem. et ut a convitiis abstinuit: ita iudicium et iram Dei incredulis et impaenitentibus serio ac graviter annuntiavit. Haec vero qui facie, peccatoribus minime adulatur. Nec enim contionatoris pro suggestu ira aut maledicentia cogit resipiscere eum. quem ira et iudicium DEI non terret. Convitiis et austerirateintempestiva sepe ab evangeho avertuntur homines: et calamus quassatus confringitur Summa, Spiritus Christi satyricam conviciandi consuetudinem non habet: nec histrionica levitate homines insestatur. De Sacramentis quid sentiret; epistola [Note: * Est 43. in epist. Schvvebelianis.] quadam satis declaratur: signa nimirum esse gratiae; sed quae nos non ex opere operato, verumfide participamus: secundum illud, quo et Lutherus et Melanchthon usi sunt: non sacramentum, sed fides sacramenti iustificat. Peccatum originale, unde torum humanum genus perit, non elevavit; ut tumc et etiamnum multi. Iustificationem omnem tribuit Christo. et tam audibilia, quam visibilia verba (ita vocantur Augustino symbola sacramentorum) agnovit, quarenus a ministro exhibentur, esse plantarionem et rigationem; fructiferam tamen, quando suppeditat incrementum Deus, fidemque in Christum, quae per dilectionem operatur, Spiritus sanctus docet. Vitam autem omnem ita instituit. ut doctrinae responderet, qua sane ratione plurimum utilitatis et emolumenti ecclesiis Ducatus Bipontini, benedicente Domino, attulit. A puero tanto pietatis amore flagravit. ut non tamtum, quemadmodum initio dictum, ordini, qui Spirirui sancto consecratus, nomen dederit. verum etiam universam patrimonii sui, (quod adeo exile non fuit) substantiam eidem ordini destinarit. Particulam tamen eius, postquam Bipontum concessit, curante Ludovico Palatino principe, et permittente Marchione Badensi, recepit. In cursu autem verae pieratis strenue perrexit, nec se
iniquitatehominum aut aliis quibuscumque impedimentis, ab optimis consiliis depelli est passus.
De scriptis post obitum eius publici iuris facta sunt haee:
Parsprimaoperum Theologicorum, de praecipuis sacrae Scripturae locis.
Centuria epistolarum Theologicarum ad Schvvebelium, a Melanchthone, Bucero, Capitone, Hedione, conventu Theologico Argentinensi, Pellicano, Zasio IC. Erasmo, Gerbelio, et aliis; gravislimis de argumentis scriptarum, ab anno Christi millesimo, quingentesimo, decimo nono, ad annum usque quadragesimum: quo ex hae vita Schvvebelius discessit. Plura eius M. S. ut supra attigimus, apud heredes aliosve adservantur.
Ex epistolis Schvvebelii, et vita ipsius iisdempraefixa.
IN Misnia primam huius caeli lucem adspexit nobili familia Nicslaus ab Amsdorf, natus anno Christi millesimo, quadringentesimo, ostogesimo tertio, die tertio Decembris, prope Wurcenam. Ad gentilitiam autem nobilitatem, proposito honestissimo adiunxit a puero, literarum decus. sine quibus naturae bona inchoata aut manca sunt, aut nulli fructuosa.
Anno secundo, saeculidecimi quinti a nativitate Christi, in Saxonia ad Albim Wittenbergae auspiciis Friderici 3. Electotis aperta est schola publica. Hancrecens plantatam et feliciter tunc efflorescentem accessit Amsdorfius: et quod pauci ex nobilitate hodie quidem facere solent, animum ad sanctae Theologiae cognitionem, et divinarum rerum contemplationem adiecit. Incidit aetas eius in ipsam Evangelii [Gap desc: Greek word] , Lutheri potissinaum ac Melanchthonis opera sub extremam mundi senectam, quae Dei est benignitas, Germaniae, imo universo orbi Christiano indultam Ibi anno millesimo quingentesimo quarto, quartum promotionis actum, titulo magistri accepto, illustravit: ac paucis annis post Licentiatus Theologiae est renuntiatus.
Mature autem veritatis lucem ipse vidit, praesertim cum Lutherus prima adversus nundinationes illas indulgentiarum themata evulgasset. Nec cum carne et sanguine diu contulit: sed statim palam ad alios sidei confessionem constanter edidit. Itaque cum anno millesimo, quingentesimo, vicesimo primo, Lutherus ad causam dicendam coram Caesare et Imperio evocatus Wormatiam esset; Amsdorfius eo cum Hieronymo Schurfio Icto et Iusto Iona Theologo ipsum comitatus est. Postea codem anno Luthero in Pathmum, uti vocabat, suam abdito cum Wittembergae Augustiniani omnium primi missas intermisissent: ac Fridericus
Elector, rei novitare motus, metueret: ne quid turbarum maiorum resdaret: Academiae super eo facto sententiam exquirit. Delecti igitur eam ad rem quatuor ab Academia viri Iustus Ionas, Melanchthon, Amsdorfius. et Ioannes Dulcius vel Doltz Hiunanimi comsensu quanta inmissatico sacrificio sit cenae profanatio demonstrant: et ut non solum in uno templo, sed in omnibus aliis eam aboleat, rogant. Anno deinde vicesimo tertio supra millesimum quingentesimum, cum vir quidam pius ad electorem Saxoniae libellum misisset: in quo docebat tres esse Capitales errores: quibus in papatu Christianifuerint sedusti, de libero arbitrio, quodrevera sit servum: de meritis operum, quae sint potius fidei; de traditionibus hominum, cum in verbo Dei sit acquiescendism: Amsdorsius praefationem libello illi praefixit: qua demonstrat e scripturis: Papam esse Antichristum.
Anno vicesimo quarto Magdeburgenses sincerioris doctrinae cupidi, Lutherum Wittemberga evocant. Qui habitis quibusdam ibi contionibus, et paucos dies moratus, cum consilium suum de emendatione religionis onsuli Nicolao Sturmio, et delectis ci vium exposuisset: Amsdorfium seipsis missurum ostendit: cui non secus acsibi ipsi omnib. in reb. considere possent. Amsdorfius ergo, de sententia Lutheri, Magdeburgum profectus, ecclesias ibi, collega sido D. Eberardo Widenseio, doctrinae suae voce et consiliis sa Eberhardus Widenseius collega Amsd. Constituit ecclesiam Goslariensem Amsdorff. lutaribus, totos ostodecim annos rexit. Ibi etiam dum agit, Goslariam per Senatum illius reip evocatus, ordinem ibi rituu et do ctrinae in omnib templis. ad formam ecclesiae Wittembergensis, et Magdepurg. instivit; inspectione ecclesiarum Ioanni Amando comendata: literario autem ludo Michaele Volmetio praesecto. Anno irigesimo primo, dissidia docemptium coram senatuib dem cognovit: acduob. dimissis alios suffecit. Anno deinde quadragesimo primo, mortuo Philippo, comite Palatino, episcopo Naum burgensi, a collegio quidem in eius locum surrogatus est Iulius Pflugius: ab electore autem Saxoniae, qui non licere hoc collegio, nisi suo accedente consensu, contemdit, successor datus est hic Amsdorsius. Itaque die vicesimo Ianuarii anni quadragesimi secundi, presente I. Friderico electore, et I. Ernesto fratrib ducibus Saxoniae, in ipso oppido Naoburgi ad Salam, vir hic nobilis et caelebs episcopus ordinatus est a Luthero; simul manum imponentib. Nicolao Medlero, pastore Naoburgensi, Georgio Spalatino Aldenburgensi, et Wolfgango Steinio Leucopetraeo. Electionis huius et ordinationis defensionem, et causas cur Iulius Pflugius a collegio electus, contra ab ecclesia et ordinib ac patronis ecclesiae reiectus sit, libro publice edito postea Lutherus reddidit [Note: * Vide vitam lutheri.] . Actio autem ista electoris, inprimis Caroli U animum, iam ante alienatum, exacerbavit. Itaque cum in comiriis Spirae postea Iulius de iniuria illa Saxoniae ducis quereretur: Caesar eum ad exigui temporis patientiam hortatus: Tua causa, inquit, erit mea causa.
Sexto itaque anno post, a Carolo victore Pflugius restitutus est: Amsdorfius autem Magdeburgum profugit: quod proxime secutis annis commune fuit asylum multorum: qui Caesaris indignationem, quacumque de causa, incurrissent. Anno quadragesimo ostavo, evulgato libro Augustano, cum res per fines Mauritii electoris Saxonici ad mutationem spectare viderentur, Amsdorfius inter alios Wittembergensibus ac Lipsensibus sese opposuit; in tristi illa de Adiaphoris controversia: quae totum decennium duravit. Cumque anno quinquagesimo mense Octobri Magdeburgum obsidione cincta esser, Amsdorfuis nihilominus ibi substitit; motoque insuper bello Theologico anno quinquagesimo primo, de bonorum operum necessitate ad salutem: quam propositionem Gregorius Maior [Note: * In vita eius. Bona opera sunt perniciosa Aetas Amsdor sii.] defendendam susceperat, Amsdorfius ad contrariam delapsus partem, scripsir: Bona opera sunt ad salutem noxia et perniciosa. Ita in contentionibus saepe calor ingeniorum ab uno extremo in alterum incurrit.
Inter varias istiusmodi Theologorum digladiationes ad senectam pervenit summam: ut qui, si modo recte claculum subduximus, annum ostogesimum attigerit. Edidit quaedam de sacra cena ad quae Bucerus respondit: iudicium epistola quadam tulit de Erasmo, quae inserta operibus Lutheri: epitomen Chronicorum Naucleri de Paparum perfidia in Romanos Imperatores: strenam sive novianni votum, principibus viris oblatum: subscriptionem censurae et sententiae Saxonicarum Ecclesiarum adversus Georgii Maioris doctrinam, de bonis operibus veluti ad salutem necessariis. Polemicum denique aliud scriptum contra Tilemannum Heshusium, anno sexagesimo quinto Magdeburgi excusum. Tantum de Amsdorfio, e Sleidani commentariis; Chytraei Saxonia: Bucholceri chron. et aliis.
AD lacum Brigantinum, in illa agrorum parte, quae Comitum a monte forti imperium agnoscit, Arga longa nomen est oppido, Urbanus Regius, loco honesto natus est. Maiores eius Regum cognomine insignes fuerunt: sed cum id sublime et iocis aptum: ex rege regius factus est: ut ipse dictitare solitus. Urbani nomen infanti hoc casu inditum. Cum puerpera, mater eius, mulierculis baptismatis fonti infantulum oblaturis suggessisset, nomen in fastis natali eius inseriptum imponerent. illae dum abeunt obliviseuntur. Sacerdore postea nomen puerulo imponendum, exquirente, cum illae haesitarent, et ipse Urbani diem haud procul abesse subiceret: arreptum hocfuit infantique inditum.
Pueritiae annos apud parentes exegit, in pietatis et honestatis studio educatus. Ut primum autem literarum capax animus se ostendit: Lindavium in ludum literarium ablegatus est: celebtem tunc et magistrorum doctrina, et diseipulorum frequentia. Hic tenellus animus praeceptorum excultus industria est ita: ut instar arbuseculae fructuum cum temporis incremento percipiendorum spem iucundam de se praeberet. Ubi ex ephebis excessit: Friburgum Brisgoiae venit: et viros in omni doctrinae genere praestantes gum. publice diligenterque audivit.
In Zasii Iurisconsulti etiam familiam receptus: disciplina eius domestica summum ei ad virtutem calcar addidit, adoque currentem, quod aiunt, incitavit. In huius praeterea bibliothecamita se abdidit: ut et libros suis studiis commodos accurate evolveret: et margines praesertim scriptorum studiose observaret: in quibus a Zasio multis ante annis annotata erant multa: quae ipse ad lychnuchum noctu in suos unsus descripsit. Itaque cum insomnia crebra Zasius ex curis diurnis laborarer: et interdum surgerer, ut obambulatiuncula et noctis horas falleret, et somnum conciliaremlucubtantem invenit in describendis illis scholiis, Urbanum: cuius auriculam Zasius blandiuscule vellicans, arte et scietia sua se ab ipso defraudari iocatus est: aut si quando somno ad candelam oppressum et inclinato in mensam capite dormitantem offendisset: iuris volumen grande unum atque alterum humeris im positum reliquit, donec excitaretur. Amavit eum Zasius utfilium: cum propter naturae morumque bonitatem: tum quod in flores propediem se induturum felicis ingenii illud germen praevideret: quam spem de se non fefellit Urbanus.
Friburgo, cum et iudicium informasser, et eruditionis egregiam supellectilem comparasser, Basileam discessit: ut ex artium et linguarum audiendis professoribus accessionem ad politam doctrinam faceret. Erat autem tunc inter alias Germaniae Academias celebris ea, que Ingolstadii a Ioanne Eccio gubernabatur: viro, quod ad philosophiam attinet, aliorum eriam iudicio, eruditissimo. Ad hunc audiendum cum in urbem illam undiquaque conflueret iu ventus: Urbanus quoque fama viri excitus Ingolstadium relicta Basilea abiit. Ibi cum in maxima adolescentum frequentia praeter publicas lectiones eriam privatae haberemptur scholae: Urbanus quoque; domi aliorum exemplo docuit, et quidem frequens auditorium: cuius rei monumenta in schedis eius reperta sunt permulta. Inter alios autem nobiles quidam adolescentes a parentib. ipsius fidei et disciplinae commendati fuerunt: ea lege, ut praeter morum studiosumque gubernationem, quaecumque ad librariam, ad vestimenta et alia requiterentur, sua fide pro ipsis interposita, a bibliopolis, cauponibus, atque opificibus emeret: se perscripta sumptuum ratione creditoribus satisfacturos. Hic Urbanus mediocriter omnia: illi
contra modum in vestitu et victu ubique excedere. Urbanus videns nec admonitionibus locum dari, nec spem frugis superesse: ad parentes omnia [Gap desc: Greek word] perscribit: pecuniam mittant, filiosque domum revocent, rogat. Parentes bono animo esle iubent: sed vana spe credulum nimislactant. Crescente interea debito, cum solutionem creditores importune urgerent: discessus ipse consilium parat. Advenerant iisdem diebus Ingolstadium quidam militum duces, copias adversus Turcam Ungariae tum imminemptem, conscripturi. Quo cognito, Urbanus supellectilem suam librariam et vestiariam quanto liber pretio divendendam civibus credit: ipse in forum armatus prodit, et sacramento cum aliis obligatur. Forte autem fortuna Eccius cum collegis in publicum prodit, copias spectatum: ubi cum Urbanus quoque militari habitu appareret: ille primum defixis in eum oculis haeret: post cominus accedens, nomine com pellat causaque tantae mutationis cognita, bene sperare iubet; sacramento liberat: nobiles ad dissolvenda nomina cum principis sui inclementiae interminatione, hortatur compellitque: atque ita Urbanum in gratiam cum Musis reducit. Postea cum se ipsum exercendo indies in literarum studio longius progrederetur, famaque ingenii et doctrinae floreret: Maximilianus Imperator Ingolstadio transiens, poetam ipsum et oratorem lauru, sua manu imposita, designavit. Post Caesaris discessum, cum et principi Ernesto Bavaro et [Note: *De quo in vitis ICtorum. Professor Ingolstad. desisignatur.] Leonhardo Eccio, viro nobili, aliisque eximiis doctotibus gratus esset; adscitus est in numerum Academiae Ingolstadianae professorum: docuitque publico stipendio poeticen et oratoriam annis aliquor. Inde sub annum millesimum, quingentesimum, decimum sextum, principis sui nomine Erasmum Roterodamum Ingolstadium prolixe invitavit: sed in hoc quidem repulasam, de se autem ab Erasmo hoc elogium [Note: *Erasm. l. 2. epistolar.] tulit: quo virum eum praedicat candidum, prudentem, facundum, cruditum: in summa, omnibus omnium Gratiarum ac Musarum dotibus praeditum.
Ad Theologiam ubi deinde animum adiecit Urbanus: omnia sacris literis posthabuit: totumque mysteriis divinis scrutandis sese dedidit, prosagiens quasi operam suam ecclesiae necessariam utilemque futuram. Quamquam autem inter ipsum et Eccium Theologum Pontificium, magni tunc nominis, amicitia et familiaritas intercedebat summa: adeoque Urbanum obstrictum sibi beneficiis Eccius haberet: tamen orta inter Eccium et Lutherum de religione controversia; cum offendere Urbanus Eccium, ranquam praeceptorem nollet, eo relicto, Augustam abiit. Quo fimul ac venit, Magistratus civiumque precibus adductus, ecclesiae gubernandae curam suscepit: cumque videret impios et idololatricos cultus a Pontificiis stabiliri: ad Lutheri accessit partes, ac saniorem doctrinam per universam Sueviam propagavit.
Docuit autem sacra non solum publice pro suggesto: sed et domi literis mandavit. Veritatem enim ubi vidit, palam eandem adseruit: atque confessus est. ZWinglius equidem sub annum Christi vicesimum sextum ita [Note: *Est ea lib. 1. epist. pag. 82.] epistola quadam ad ipsum: in eucharisiae re gratulor vobis, tenostrum essesactum. Verum gratiam meretur novitas: brevi enim spero omnes, qui adhuc obstrepunt, tropum, qui nullo negotio videri vobis debebat, visuros esse; ac sententiae nostrae simplicitatem ac claritatem. Una est spiritualis manducatio, quo Filio Dei pro nobis delitato fidimus, non duae: quarum alteranescio quod verborum figmentum prodimus, carnaliter, corporaliter, spiritualiter. Contulit eodem anno cum Z Winglio Urbanus super quaestione de peccato originali: ad quam epiltola bene longa respondit Z Winglius: quae [Note: *Lib. 1. epist. pag. 251.] exstat: In calce illius epistolae ita Urbanum hortatur: Nos in hoc oro simus, ut pietatem Christianam et anxie et pure depraedicemus: non simus ante tempus anxii: quo modo Missa aboleatur, aut imagines exautoxentur: sed in hoc sudemus, ut pector a mundo dedita, creatori suo restituantur: iam cecidit Missa; statuae sua, puto, sponte aufugient: frustra enim exterminabimus tam hac, quam alia, nisi publica pietas releget. Itaque visus est cum Zwinglio et aliis facere: adeo ut Lutherus alicubi [Note: *Tomo 2. epist. pag. 326 anna 1527.] scripserit: dolet mihi valde nobilissimum virum Oecolampadium tam ludicris et nihili cogitationibus in hoc barathrum prolapsum; pulsat eum sathanas: Dominus eripiat eum. Urbanus Regius in idem malum vel inclinat, vel iam cecidit: Dominus servet suos. Imo calamum in Lutherum striclurum Luthero relatum fuit: ut in [Note: *Tom. 2. epist. p. 330.] epistola ad Spalatinum: Praeterea, inquit, Urbanus Regius minari dicitur in me scripta, scilicet Oecolampadium et Zvvinglium tantos viros (ut sentie) non vult offendere: sic mutatus est ab illo.
Augustae autem dum egit, etiam Anabaptistarum secta suppullulavit. Magistratu itaque animadvertente in eos, qui contra leges civiles, clandestina celebrarent conventicula, et saera peragerent, compacta fuit in careerem femina quaedam, non infimae sortis, haereseos illius adsecla. Haec cum Urbano causam suam probaturam se, facultate colloquendi concessa, iactaret: a carcere in Senatum frequentem, cui et Urbanus aderat, sicut erat vincta, producitur. Ibi illa variis sacrarum literarum allatis locis, sed perperam applicatis et explicatis, errores suos stabilite conata est: contra Urbanus ita perspicue, ita dextre genuinum eorum sensum demonstra vit: ut vel caeco in proclivi fuerit, videre veritatem. Verum ipsa rantum abest, ut monitis locum dederit: ut pervicaciter ctiam Urbanum hisce fuerit adorta: Egregia enimvero, Urbane frater, haec disputandi ratio est inter me et te. Tu in molli culcitra ad latera Consulum adsidens, quasi ex Apollinis tripode proloqueris:
ego misera humi prostrata, ex duris vinculis causam dicere cogor. Ad haec Urbanus: Nec vero, inquit, iniuria, soror: ut quae semel e servitute diaboli per Chrisium in libertatem adserta, tuae sponte iterum cervicem turpi iugo submisisti; et istis te ornamentis vesanus ostentat genius, aliis in exemplum. Senatus itaque, cum laterem se lavare videret; contagium illud exilio mulctavit, urbeque expulit.
Ipsum autem etiam Urbanum Pontisiciorum ctudelitas aliquoties urbe exegit: cum et purgatorium penu ipsorum locupletiss. destrueret, et indulgentiarum merces elevaret. Vallam itaque Athesinam exul perreptavit: in salinis et Oeniponte oberravit: donec frequentibus civium precibus Augustam ad docendi munus fuit revocatus: ubi ei elocata est in matrimonium Anna, civis Augustana, e Weisbruckerorum familia, tredecim postea liberorum mater.
Augustae ergo dum vixit Urbanus, certamen ei tum cum aliis, tum cum Eccio fuit; qui ipse Augustam excurrit: et coram Urbanum variis adductis rationibus attentavit: sed re infecta domum reversus per literas cum eo egit: quibus intrepide Urbanus respondit. Sed tanti sunt, ut exemplum carum subiciamus memoriae causa. Sic igitur Eccius:
Mentem saniorem.
Significarunt mihi amici, te librum contra me sarcinasse, et verius non contra me, sed contra sacerrimum Missae sacrificium multa blasphema evomuisse. Quod etsi condoluerim aliquando errori tuo, pro antiqua nostra amicitia, qua olim fuimus coniunctissimi, et omnia bona tibi precabar et optabam, et cum multorum etiam indignatione persaepe profectus tuos, et incrementa apud omnes promovebam: attamen quia malitia immutavit intellectum tuum, ut nulla mihi sit spes reliqua salutis tuae, nulla resipiscentiae tuae, sed haereticus homo, iuxta Pauli iussum, mihi vitandus es, quia ad mortem peccasti, non est pro te orandum. Perge igitur, quia ita malignitati tuae visum est, et Missae sacra et praeceptorem impugnare, experieris olim Praeceptoris tui acrimoniam in veritate afferenda: urbi et orbi notum fiat, qua iniquitate et virulentia Reseph vos ter periuros haereticos exagitet, atque victrix veritas speciosos tandem agat triumthos.
Unum praemoneo, exemplar corruptius exiit praelum, unde multa in eo desidero, quae suspicor vel a sciolo, vel a malevolo immutata, nec exemplar scriptum ad manum habeo, ideo noli te miscere contentioni verborum, quod satere assoletis. Paterer te tradi in interitum carnis, ut spiritus salvus fieret,
quod Baldasari olim meo precatus sum, sed timeo et corpus et animam eius una interiisse aeternis cruciatibus. Ingolstadii XXI. Martii. Anno M. D. XXVII.
Ioannes Eccius tam bene ad sidem tuendam animatus, quam
tu impugnandum
Urbano Regio.
Epistola Urbani Regii ad Eccium.
Fidem per charitatem operantem.
Non erat opus, ut me amici tui anteverterent hac parte nimium officiosi, ut qui te ante tempus exasperent, in negotio tibi narrando forsitan minus fidi. Nonne cum tibi colloquebar Augustae, haec abs te impetravi, ut citra virulentiam te responsurum obiectis meis promitteres, si qua haberem contra tuum de Missa libellum? Iam quasi ex insidiis te adoriar, antequam, quid a me scriptum sit, videris, bellum indicis, cum nulla maledicendi libidine, sed te hortante scripserim, idque modestissime, cum libellum tribus aut ad summum quatuor amiculis legendum exhibuerim, eo interim consilio, ut quicquid id est, quod confeceram, in spongiam incumberet. Praesagiebat enim iam ante mens, qua fronte esses libellum innocentem excepturus, nempe fastu Moabitico plena et convitiis acerbissimis. Quod si me ad scribendum animus male adfectus, et omnia sinistre interpretandi impulisset, ante annum prodiissem, quando contumeliarum in me tuarum vulnus a recenti plaga etiamnum hiaret: iam multa dies dolorem penitus ademit. Ceterum et gratias tibi ago nunc, et Domino pro hoc fido amore ago semper, quo tanti haeretici vicem aliquando doluisti. Nam et hodie quoties Eccii mentio incidit: ingenue fateor, neminem in orbe universo esse, qui mibi ob eruditionem et ingenium suerit unquam carior et venerabilior. Quantum enim faveris studiis meis, quam denique tu mihi fueris in delitiis, testatur Gymnasium Friburgense, ubi quondam impatientissimo amore erga Eccium Praeceptorem, patres ac moderatores tam praeclarae Academiae aculeato carmine in me sic concitavi, ut excommunicatus multis diebus propter Eccium, etiam meo iudicio, Diaboli mancipium fuerim. Mox Ingolstadium veni solo tui amore illectus, ibi cum satis amara mibi cum tristi pauperie aliquandiu pugna esset, tu apud virum literis et genere eximie nobilem, et erga me benesicentissimum Leonhard. Eccium, ab Wolffs Ecc, tantum effecisti, ut cratoriae publicitus docendae praefectus, aliquo etiam numero haberer, ut beneficiorum haudquaquam immemor, pro te sim Dominum semper oraturus; quamvis tu de mea resipiscentia haud secus, atque Arii cuiusdam
plane desperaveris. Nam malitia, te iudice, immutavit intellectum meum. Audacter nimium Ecci, sed hominis iudicium audio, et Christi tribunal exspecto. Vitabis me ut haereticum, at vide, ne et scripturas vites, quibus nitor: quod inopis consilium si spreveris, non ages tam tuto, quam tibi polliceris, multis ad hoc perniciosissime blandientibus. Ad mortem peccasse Urbanum, certo definis, neque pro me porro orandum existimas. O infelicem Urbanum, si Eccii calculo caelum datur et negatur! Qui haereticum vitandum esse docuit, idem erudire obsistentes iubet, si quando det illis DEUS paenitentiam ad agnoscendam veritatem, ut resipiscant e Diaboli laqueo. Ad mortem vero peccat qui Christum negat, in eaque impietate perdurat: reicit autem Christum, qut neque suorum pecccatorum paenitentia tangitur, neque misericordia Dei per Christum promissa et exhibita gaudet. Talem me esse, etsi peccator sim, non convicisti. Christo enim nitor, utcumque misera ovicula; hoc autem quisquis fidit, confundi non potest, ne a portis quidem inferorum. Homo videt faciem, at Deus iuxta hominis intuitum non iudicat. Si convitium dixissem in Spiritum sanctum, recte iudicares, me aeterno iudicio obnoxium: cum autem veritatem agnitam non impugnarim unquam pertinaciter, non erat tam temere spes omnis de convertendo Urbano abicienda. Porro simul ac me velut totius Ecclesiae suffragiis bonestatum haereticum proclamasti, impietati scilicet meae calcar addis. Perge (inquis) quia ita malignitatituae visum est. Obsecro, Praeceptor, quae tanta est vel in stoico [Gap desc: Greek word] , quam hac tua acerbitate non commoveas? Sacra Missae non impugno, sed missae abusus, et ostende quae mihi contra haec sacra pugnare videantur. Quae, si minus pugnant, tuum erat monere, praesertim cum id coram promiseris: et antequam libellum vidisti, Urbanum pronuntias haereticum. Ubi hic animus praeceptore dignus? Ego nulla livoris fella in te evomo, sed candide commonstro, quid me impediat, ne statim Eccii de Missa sententiam amplectar, meliora amplexurus, si dacebor: Et tu protinus iudicem agis incognita causa. Minaris autem me experturum praeceptoris acrimoniam in adserenda veritate. Nondum, in veritate docenda de Missae officio, praeceptorem praestitisti, quemadmodum pollicebare: et iam minaris acrimoniam, quasi Christianus metuat acrimoniam maledictorum, dum veritatem quaerit: nullis acrimoniae tuae, quanta fuerit, tonitruis a vero deterrebor. At vera si docueris absque acrimonia, cupidissime tua omnia suscipiam. Tandem urbi et orbi notum fore scribis, qua iniquitate et virulentia Reseph noster periuros haereticos exagitet. Talibus enim titulis nos exornas.
Quam urbem, Ecci, intelligis? Si Romam, quae gloria fuerit me proscindi in ea urbe, cuius quondam fides in toto mundo praedicabatur, iam nihil minus. Si augustam, haec iam pridem et Eccium novit et Urbanum. Quam festivum autem, quodnobis Reseph tam facis familiarem? Tusi a Reseph nihilunquam passus es, age primos in nos lapides proicito. Nam subolet nonnibil, quid velis. Urit enim te matrimonium nostrum, quod et tibi multo foret honestius, quam hoc, quod excusabile tibi suadet idem ille Reseph, qui Euam putatur versutia sua decepisse Quae si viribus integris non restitit male suadenti, sed a simplicitate primaevae rectitudinis corrumpi sensus passa est, quanto idfacilius tibi contigerit, tanto iam concupiscentiae malo, nonminus quam alii sunt, obnoxio? Periuros nos scribis quidem, at probare numquam potes. Et nos iam pridem propter nomen Christi male audire didicimus, gaudentes interim, quod haec non patimur propter scelera, sed honorabiles nuptias, nobis liberas decreto Spiritus sancti, prohibitas tamtum a spiritibus impostoribus. In calce praemones, ne male correcti exemplaris mendus insecter, et verborum contentioni studeam, addisque nos hoc solere facere: adeo non potes non honorisice de te sentire ubique, de nobis pessime. At ego non institui contendere cum Eccio, uter elegantius scribat, sed uter magis pie: de rebus, non verbis mihi certamen est; in hoc uno labor omnis mihi impenditur. Baltassarem coram vehementissime corhortabar, ne sic, ut coepit, pergeret: verum ille monitorem contempsit, at suum iudicium portabit. Ego nihiltale velmolitus sum hactenus, velmoliar unquam, nisi Christus, quod absit, me deseruerit, sed meliora spero. Tu vero penitus me despicis, non sic a me despectus, mihique tantopere despecto et deplorato minaris pugnam. Sed Dominus inter me et te iudicet. Dum recta doceo, nullius, quamlibet invicti et gloriosi disputatoris, minas et acrimoniam timeo: neminem item provocabo: at provocatus, quae vera sunt inexpugnabili constantia tuebor usque ad mortem. Dominumprecor, ne nos sinat rapi affectibus carnis. Nam siiis laxare habenas vetus homo permitteretur, nescio quo tandem prorumperet. At satis conviciorum tum ore, tum libellis tuis omnibus in Urbanum eiaculatus es, par cius post hac obsecro. Theologo enim indecorum est, acrimonias minitari, hoc est plaustra conviciorum Equidem blassphemias omnino nullas contra veram Missam, ut tupraeiudicas, evomui; at si erro, emenda. Nam nullis mundi praesidiis cinctus, scribo de religione Christiana, quodtu de te praedicare non audes. Sivera loquor, cohibe impetum iudiciitui praecipitis. Scio enim me non carnali sapientia, dolo aut impostura, annos iam aliquot Augustanae Ecclesiae praedicasse Evangelium. Tu secus omnia interpretaris. Precor autem te per Christum, ne iudices ante tempus, donec venerit Dominus, qui et illustraturus est occultatenebrarum, et patefaciet consilia cordium, et tunc laus erit unicuique a Deo. Augusta 24 Martii Anno 1528.
Urbanus Rhegiuc tam bene animatus ad tuendam veritatem, sine
huius saeculi praesidiis, ac tu in magnificentia et potentia mundi. Ioanni Eccio Theologo.
Neque sic tamen Eccianum odium sopiri potuit: quin clam multoties subornati Faber et Cochlaeus, homines vafri et astuti: qui dolis et insidiis peterent Regium: suisqueipsum blandiciis in perniciem pellicerent. Verum ipse ita Eccianos conatus elusit: ut illi a proposito desistere, cum animum eius frustra selabefactare intelligerent, necesse habuerint.
Cum ergo omnia arderent in Germania contentionibus: dies dicta est comitiis Augustae habendis anno millesimo, quingentesimo, trigesimo: quibus inter alios Imperii principes interfuit et Ernestus dux Brunsuicensis, princeps pius et prudens. Hicexoravit ibi Urbanum; ut operam suam ecclesiae Lunaeburgensi polliceretur. Itaque eo conventu soluto Urbanum ptaemisit, ipse paulo post cum reliquo comitatu subsecutus. Isto in itinere Lutherum Coburgi invilit Urbanus: cumque eo familiariter de rebus gravissimis contulit: id quod ipse epistola ad amicum quendam Augustanum hisce testatur: Cum Saxoniam peterem (inquit) Coburgi integrum diem solus cum Luthero, viro Dei, transegeram: quo die nullus mihi in vita fuit iucundior. Talis enim ac tantus est Theologus Lutherus, ut nulla saecula habuerint similem. Hoc magis exsecror stultitiam et arrogantiam Carlostadianorum, qui sibi placent, quasi Luthero queant conferri, cuius umbram non assequuntur, cum omnieruditione quamiactant. Semper mihi magnus fuit Lutherus: at iam mihi maximus est. Vidi enim praesens et audivi, quae nullo calamo tradipossunt absentibus. Haec Urbanus: unde apparet ita rem habere, sicut Lutherus ad Wenceslaum Lincum seribit: [Note: *Tomo 2. epistolar. pag. 381. Luther. de Urbano.] Urbanum Regium quoque resipuisse, credo te nosse: et contra hostes Sacramentarios strenue nobiscum certare.
Ceterum princeps Ernestus fecit Urbanum plurimi: eumque ut patrem veneratus est. Itaque cum ex ipso Augusta reverso in nobilium consessu quaereretur: Ecquid novae ac pretiosae mercis, aliorum principum exemplo, secum apportasset? respondit, allatum esse a sethesaurum toti ducatui incomparabilem, quem omnibus anteponat deliciis. Cumque Augusta urbs anno trigesimo quinto Urbanum repeteret: dixit, perinde ut oeulos, ita et Urbanum se amittere nolle. Sutrogatus est ergo in erus locum Ioannes Forsterus civis Austanus, qui diaconum aliquandiu Wittenbergae egerat. Constituit autem Urbanum princeps idque amplo salario, inspectorem, vel si mavis episcopum ecclesiarum totius ducatus et usae sunt ipsius opera ecclesiae et res pub complures.
Nam ut primum in Saxoniam venit, petente Senatu Lunaeburgico, et permittente principe suo, Lunaeburgum venit: ubi cum praeposito ad S. Ioannem viro docto, Ioanne Colero, de missa per literas disputavit: ut et cum Augustino Gotelen, Pontificio plebano.
Elapso biennio Cellam rediit, expetitus etiam ad tempus ab Hamburgensibus, Hannoveram etiam evocatus vicinas Hildesiae et aliarum urbium ecclesias ac scholas constituit; et Mundam usque pertractus est. Sub idem tempus cum Monasierium obsidererur, librum ad Osnabrugenses, Lutheri commendatione ornatum, emisit: in quo praecipuos Anabaptistarum articulos sacrarum lite. rarum reltimoniis saccurate refntavit. Deinde cum Smalcaldiae comventus Theologorum esset institutus, interfuit ei et Regius, uti postea quoque ad conventum Haganoensem cum suo principe venit: Lutherique articulis subscripsit. Acta alibi videantur.
In itinere cum Haganoa Cellam rediret, fluxus in tibiam dextram delapsus subsedit, unde enata pustula cum hiatu: quem medici consulti apertum reliquendum censuerunt. Sed is paucis ante obitum diebusse sponte occlusit: quod plaerumque praesagium mortis putant: ut et ipse Urbanus agnovit, et expertus est. Die enim Dominica, qua ecclesia in memoriam Salvatoris ad confirmationem fidei sacra Eucharistia utebatur, cum et ipse sacramenti istius particeps esset factus, sub vesperam obstructiones in cerebro ac dolores, frontem digito, ut solebar, fricans se sentire signisicavit: laerus tamen et nihil ceteroquin im mutatus. Postridie cum nondum illuxisset, dormiente uxore, de lecto surrecturus repentino morbo in pavimentum prosternitur: adeo graviter; ut lapsu illa excitaretur. Exterrita misera subito adeurrit, conaturque in lectum sublevare: sed cum sola id non posset, amicis et vicinis subvenientibus id factum. Hicipse tristes et casum miserantes, bono esse animo iubet: Deoque totum se commendari. Atque ita inter [Gap desc: Greek word] et suspiria tertia hora post, quam morbus invaserat, animam Salvatori suo reddidit, Cellae Saxonum, anno millesimo, quingentesimo, quadragesimo primo, die vicesime tertio, vel ut alii, quinto Maii Triduo post sepultus estibidem honorifice in aede Parochiali; et ab Hanoveranis suo in oppido, iter unius diei Cella distanti, epitaphio honoratus
Nactus est genus mortis, quale saepe in votis habuit; citum et placidum; cum semper deprecaretur diuturnos langnores et longas morborum periodos. Theologus fuit ob doctrinam ac pietatem bonis et piis carus, inprimis suo principi Ernesto: qui, uti diximus, in deliciis eum habuit, et ecclesiarum totius ducarus curam ei uni plane concredidit.
Monumenta eiusingenii, quae posteritati elaboravit, filius Ernestus collegit, inque certos tomos tributa Norinbergae in lucem edidit. Exstat inter alia liber eius, in quo annotatae sunt horridiores formae loquendi: et monstrantur propriae ac concinnae, utiles pietati ac concordiae. Has admonitiones scribi princeps Ernestus Lunaeburgicus voluit: quain re sapientiam et pietatem eius agnoscimus.
Ut enim ex dentibus draconis, in Cadmaea historia, nata est soboles armatorum inter se dim icantium: sic ex improprio sermone dissidia opinionum in docentibus et in populo nascuntur. Post obitum eius prodiit et aliud scriptum opera Ioannis Freders Pomerani, cui titulus: loci Theologici ex patribus et scholasticis neotericisque collecti per D. Urbanum Regium. Ernestus Regius in vitapatris: Chytraeus in Saxonia: Crusius in annalibus: Sleidanus: consilia Theolog. Melanchth. alii.
ANdream Bodensteinium, a patria Carolostadium agnominatum, protulit Francia orientalis, honestis natum parentibus Carolostadii, oppido a Carolo Calvo, paulo post annum Christi actingentesimum, septuagesimum quintum condito. Melanchthon ab elementis initialibus nominis et cognominis, notare eum soitus fuit nomine alphabeti. Ut ad Camerarium [Note: *Epist. pag. 2. A. 1522.] epistola Hic nihil est novi Quae de alphabeto scribis, nonnihil commoverunt. Vereor enim ne vir ille privatam contumeliam, quam putat ulturus, nove scandalo causam evangelicam oneret. Et alibi: [Note: *pag. 6 epist. ad Cam.] Tuas literas longiores [Gap desc: Greek words] , accepi: et ita saepius.
In patriae quali quali ludo, ut tunc erant tempora, prima literarum fundamenta iecisse: postea augende eruditionis causa vatias in regiones scholasque publicas abiisse; nominatim autem Romae Theologiae, qualis tum tradebatur, operam dedisse dicitur.
Ex Italia in Germaniam redux, sedem atque domicilium Wittenbergae fixit: ubi sub initium Academiae gradum in Theologia supremum adeptus, inque Piofessorum primorum ordinem cooptatus fuit: cum ibidem in templo arcis canonicus et archidiaconus antea esset. Sub huius itaque decanatu Martinus Lutherus, Pontificiae idolo maniae oppugnandae [Gap desc: Greek words] , Theologiae Doctor, solenrii Academiarum more renuntiatus est, anno Christi millesimo quingentesimo duodecimo, ipso die S Lucae in fastis adscripto.
Postea cum Lutherus indulgentiarum nundinationes, et Tecelii Dominicani inpudentissimas ampullas impugnare, ac sacris scripturarum testimoniis expugnare cepisset: Carolostadius inter primos fuit Wittenbergae, qui Lutheri doctrinae adstipularetur, eamque scriptis nonnullis tueri non dubitaret. Subid tempus Pontificias partes propugnare aggressus est et [Note: *hic quis qualis vefuerit, vitae temo 1. epistol. Lutheri pag, 51.] Ioannes Eccius: qui obeliscis sententias Lutheri notavit. Ex illis Carolostadius aliquot
in conclusionibus suis, quae exstant, refutavit: refutationi contra Eccius apologia miti respondit. Disputatio itaque Lipsiam componendae controversiae, assentiente Georgio Saxoniae duce, indicirur, [Note: Disputatio Lipsica: quam cum audisset processuram Tecelius, dixit: das word der Teusset tom. 1. ep. Luth. p. 162 d. An. 1519.] anno millesimo, quingentesimo, decimo nono, mense Iunio. Comscribit Eccius tredecim positiones: Lutherus contra toridem: Carolostadius septendecim Cepra est disputatio die vicesimo octavo Iun. et res quidem Eccio cum Carolostadio fuit de libero arbitrio: an omne bonum opus proficiscatur a divina gratia, an vero nonnihil etiam de suo conferat humani arbitrii actio? Priorem sententiam Carolostadius, posteriorem Eccius fuit amplexus. Tum illud iactatum: sitne omnis Christianorum vita paenitentia? unde fluit: hominem in omni opere suo peccare? Adseruit Carolostadius, contra nisus est Eccius.
Exitus huius disputationis et fructus fuit, non veritatis inquisitio (ut Lutherus [Note: *Vide tom. 1. operum Luth. Itali ut disputent.] ad Georgium Spalatinum) sed temporis perditio: ut plures inde, quemadmodum fieri solet, enatae sint disceptationes Eadem in disputatione et hoc accidit. Solebat Carolostadius, in memoriae subsidium, et ut ostenderet, se recte adducere restimonia, libris et scheda uti: id vitio ci ab Eccio versum; et exemplum Italorum, qui memoriter omnia in disputando proponerent, obiectum. Voluit praererea Eccius: nihil ut a notariis exciperetur: neve excepta per eos, ederentur. Sed neutrum potuit obtinere. Edita sunt statim istius disputationis Acta: de quorum fide varie disceptatum: et contentienes ex contentionibus ortae. Rediit Lipsia Carolostadius Wittembergam cum Luthero et Melanchthone, qui comitatus eoserat: et rediit propositionibus suis, testimonio [Note: *Tom 1. operum: et tom. 1. epistol. Luth. pag. 181.] Lutheri, salvis arque inconcussis: ac cum Eccio ultro citroque scripris conflictatus est. Eodem enim statim anno edidit trecentas et settuaginta conclusiones Apologeticas; et defensionem adversus monomachiam D. Ioannis Eccii, cumepitome de impii iustisicatione.
Postea anno vicesimo theses alias Wittembergae adversus Papatum proposirit: de quibus ita Lutherus [Note: *Tom. 1. epist. pug. 284. b.] : Carlstadius et ipse iacta alea, in Pontificem Romanum cornua sumit. Theses hae funt, cum titulo:
Conclusiones decem Christianissimae per Andream Bodenstein de Carolstat, Theologiae et V. I. Doct. Wittembergae disputatae.
CONCLUSIO I.
Meldense concilium perperam erravit.
II.
Idem concilium excommunicationem ipso facto incurrit: quod in tausis spiritualibus canonum statuta velit observari.
III.
Alexander quartus, et omnes post eum Pontifices Romani,
anathemate se per suas decretales percusserunt, ab anno 1296. usque ad annum 1520. nunc praesentem.
IV.
Sequitur ergo, quod Leo decimus excommunicare non potest. Quia iuxta suas constitutiones, excominunicatus non potest excommunicare.
V.
Verba latae sunt sententiae: Anatherna sit, qui praeter id, quod Dominus, praedicaverit aliud. Gal. 1.
VI.
De causis spiritualibus, velut arbiter et iudex admitti non debes.
VII.
Ergo ipso iure excommunicatus est: qui spiritualia negotia humanis traditionibus metitur.
VIII.
Etiamsi legem Dei resipiant.
IX.
Tollendae igitur sunt Pontificis decretales.
X.
Si Romanus Pontifex deiurat, se divinam legem, et Pontificuns decreta custoditurum; difficile a periurio defendi potest.
Anno vicesimo primo, Luthero in Pathmo delitescente, privata Wittembergae missa abrogata est, aliique ritus Carolostadii opera aut consilio mutati. Eiecit enim e templis imagines: sustulit auricularem confessionem, discrimina ciborum, invocationem sanctorume symbola sacra Cenae laicis in manus dedit: in foro no exiure humano, sedex Lege Mosispronuntiandum esse contendit: librum de comiugio sacerdotum, et de votis monasticis rescindendis edidit: vastavit [Note: *Buchol in Chron. Dress in millenario sixto.] etiam scholas: literarum cultum abiecit: et ad labores manuum cunctos hortatus est. Eodem anno primus ministrorum Bartholomae?? Bernhardus Feldkirchius, praepositus Kem bergensis prope Wittembergam frater Ioannis Velcurionis, cuius Physici commentarii exstanr, duxit uxorem: factique [Note: *Vide tom. 2. operum Luth. Carlstadius etiam ducit uxorem a. 1522. d. 19. Ian.] rationem primo Archiepiscopo Magdeburgico, deinde Electori Saxonico publicisliteris reddidit. Hunc secuti sunt lustus Ionas, praepositus Wirtembergae, Ioannes Bugenhagius et Carolostadius: cui quidain facetus epithalamii loco scripsit novae Missae nuptialis formulam. De nuptiis istis Lutherus [Note: *Tom. 2. epist. pag 45 b. sub an. 1522. oct. Epiphan.] ita ad Amsdorfium: Carlstadiinuptia mire placent: novipuellam: confortet eum Dominus in bonum exemplum inhibendae et minuendae Papisticae libidinis, Amen. Munusculum meum ipse feram suo tempere post Pascha.
Mutationibus autem offensus Wittembergam, inconsulto Electore, anno vicesimo secundo, reversus est: et se absente gesta, contionibus aliquot habitis, pleraque improbavit, quafinon ordine
legitimo facta. Carolonstadius itaque, cuius auctoritas absente [Note: Et contra Lutherus ipsum: v. epist tom. 2. Luth. pag. 56. Initium belli Sacrametarii.] Luthero fuerat praecipua, aculeatis illis contionibus offensus, actiones suas publico scripto defendere conatus est. Atque hoc fuit exordium dissensionis, quod in bellum sacramentatium postea erupit. Visus fuit urerque, quod non novum rarumve, cupidiorgloriolae, id quod et scripta ostendunt. In maximis enim animts splendidisque ingeniis exsistunt honoris, potentiae et gloriae cupiditates: et vere Graecorum Philologus: [Gap desc: Greek words] : Non dubitavit certe ipse Lutherus ita scribere [Note: *Tom. 2. epist. pag. 56.] Ille, (Carolstadius) cupiebat fieri subito novus magister: et sieas ordinationes in populo, pressa auctoritate mea, erigere. Contra et Carolostadium superbiaeaccusat passim.
Cum ergo [Gap desc: Greek word] Carolostadii Luthero non probaretur, et contra nonnullis Lutheri ipse offenderetur: Wirtembergam, anno millesimo, quingentesimo, vicesimo quarto reliquit: haud obscure prae se ferens, libi cum Wittembergensibus intercederesimultatem: quam depositurus tamen site si scrupuli sibi eximerentur, in colloquio aliquo cum Luthero et aliis. Recepit autem se Orlamundam Thuringiae oppidum, ad munus pastoris eius Ecclesiae legitime vocatus. Lo in loco, iterum sta tuarum abolitione turbas dedisse iudicatus est. Revocatus Wittembergam, ad pristinum in schola et ecclesia munus obeumdum, stitit se, et reditutum promisit, modo Orlamundani assenti rentur. Sedcum interim res in peius ad Salam ruerent, Lutherus, iussuelectoris primum Ienam, deinde Orlamundam venit Ac Ienae quidem, die vicesimo secundo Augusti, contionem habuit, cui et Carolostad us interfuit. In ca in sanaticum Munceri spiritum invectus, eiusdem spiritus dixit esse [Gap desc: Greek word] et Sacramentarios. Hiccum se pungi Carolostadius existimaret: convenit Lutherum in diversoriotad Ursum atrum: Ubi, in non gravissimo colloquio, Lutherus Carolostadiumiscriptis se cum illo comgressurum dictitantem, aureo Rhenano nummo adversatium sibi, in comtroversia de sacra cena conduxit. Sic ex parvo principio disfidium in ecclesia ortum est maximum: sicut una scintilla, ut Lyricus ait, saeperotam silvam comburit. Ceterum suum illud [Gap desc: Greek word] ita collegit Carolostadius: quia panis discipulis prius sita Christo datus, ab ipsis acceptus et comestus: postea autem dixerit: Hoc est corpus meum. Itaque per Hoc non panem; sed [Gap desc: Greek word] corpus Christi ibi accumbentis, demonstrati. Sed Lutherus recte [Note: *Tom. 2. epist.] panem per [Gap desc: Greek word] denotari et intelligendum esse contendit: modo hic substitisset. Sed nos in narratione progrediamur.
Postea igitur vicesimo quarto Augusti, Orlamundam Lutherus venit: ubi ne salutare quidem Carolostadium pastorem voluit: sed cum auditoribus eius deidolorum abrogatione disceptavit Paulo post
Thuringiae finibus, electoris Saxoniae iussu, Luthero [Note: *Lib. contra caelestes Prophetas.] instigante, excedere iubetur Carolostadius: loco movetur et Martinuc Reinhardus minister ecclesiae Ienensis, qui Acta Ienensia et Orlamundensia ediderat: in exilium pellitur quoque Egranus. Sctipsit Orlamundanis Carolostadius literas: quae publice ad populum, signo campanae convocatum, lectae sunt non sine lacrimis: subscriptio [Note: *Tom 2. epist. Lutheri pag. pag. 236. et 237.] earum fuit: Andreas Bodenstein unverhoret und unuberwundem durch Martin Luthern vertrlib n. h. e. Andreas Bodenstenius, non auditus, non convictus, a Martino Luthero eiectus.
Thuringia relicta Carolostadius petiit Argentoratum, ubi allocutus est Othonem Braunfelsium medicum: inde Basileam, ubi libellos quosdam de cena Domini, a se conscriptos, solis Anabaptistis eius loci consciis, typis exscribendos curavit: qua de causa [Note: *Erasmus lib. 19. epist. pag. 604. Lutherus tom. 2. epist. pag. 26] duo typographi in carcerem, iussu Magistratus, fuerunt coniecti. Summa eius doctrinae de Cena Domini fuit: Corpus Christi nonesse in cena aut comedi corporaliter: sed celebrari ibi corporis pro nobis traditi, et sanguinis pro nobis fusi, memoriam. Tropun. igitur inesse verbis institutionis: et [Gap desc: Greek word] non panem, sed corpus Christi denotare: ut sensus sit: accipite, edite panem hunc in mei memoriam. Hic enim sedet corpus meum, quodpro vobis traditur. Ad tropum confugiendum esse: nepanem pronobis crucifixum esse affirmare necesse habeamus. Adsuit et alia; quae in libellis eius leguntur. Quos ne publice apud suos venderentur, prohibuit Senatus Tigurmus, rei novitate commotus: sed Zvvinglius etiam pro suggesto hortatus est: ut legerent, et iudicium postea ferrent. Dixit praeterea, idem Carolostadio accidisse, quod Tyroni: cui arma quidem adpugnandum non desint, sed armorum peritia. Carolostadium veritatem quidem agnoscere: sed quia troporum viam cognitam non habeat, verba non recto ordine collocare.
Interea, dum passim per superiorem Germaniam vagatur Carolostadius: seditio rusticorum oritur: cuius tuba Muncerus. Ipse tandem Rotenburgi, ad Tubarim, consedit, et cum, oppressa illa seditione, passim ad supplicia multi etiam ministri raperentur: Carolostadius in sporta de muro Rotenburgensi demissus, et elapsus est. In summis itaque constitutus angustiis, libellum conscribit; quo sollicite se purgat, ac seditionis crimen a se amovet. Lutherum etiam orat literis, ut libellum illum edendum curet, suam que innocentiam defendat. Lutherus, etsi sciebat dissidere a se vehementer Carolostadium: memor tamen quid officii sit hominis Christiani, rogat magistratum, et in universum omnes: quandoquidem et crimen intentatum a se removeat, et notionem non recuset, et legitimo iudicio parere velit; ut hoc ipsi concedatur. Hoc enim plenum esse aequitatis et
officii. Submittit deinde Carolostadius et alterum libellum: quo prositetur, quae de cena Domini scripserit, non definiendi, sed disputandi, et veritatis eruendae causa scripsisse. Accipit excusarionem Lutherus: monet tamen alios, cum Carolostadius ipsemet testetur, se dubitare, nec certum quid definiat; ut ab eius opinione sibi caveant: aut si forte et ipsi dubitent, eousque differant: donec, quid certo sequantur, appareat. Nam de iis, quae nobis credenda sune, minime esse dubitandum aut vacillandum: verum adeo certam cognitionem esse comparandam: ut potius, quama sententia discedamus, millies mori non recusemus.
Illud autem Carolostadii factum ab aliis alitertunc fuit acceptum. Autenim serio scripsisse, aut simulate iudicarumt. Si serio, improbandam eius in defendenda prius thesi vehernentiam: sin simulate; levitatem ingenii culpandam. Quicquid fuerit, impetravit Lutheri ope ab Electore Saxoniae: ut fide publica in Saxoniam redire sibi liceret: imo antequam elector assensisset: apud Lutherum in monasterio, nemine nisi Wolfgango, Lutheri famulo, conscio, Carolostadium latuisse [Note: *Erasm. Alberus contra Carolostad.] ; sunt qui assirmare non dubitent.
Vixit dein de ruri aliquantisper privatus Chembergi, et alibi. Ita enim Lutherus [Note: *Tom. 2. epist. pag. 312.] : Heri Carolstadiofilium baptisavimus, vel Baptisma potius rebaptisavimus. Compatres sunt lonas, Philippus, Kethamea: Egobospes cum aliis fui. Segrenae haec facta sunt trans Albim: ubi Carolostadius est habitans. Et [Note: *Tom. 2. epist. pag. 317.] alibi: Carolstadius apud nos degit in vicinio Wittenbergae, et rusticatur in Berquitz, milliario ab urbe nostra. Hoc impetravi ego vix magnis et assiduisprecibus a principe contra totam aulam: Deus convertat eum tandem perfecte. Sed cum haeteret ibi invitus, nec gratus hospes, Tigurum commigravit [Note: *V. tom. 2. Lutheri p. 355. b. Melancht. ad Camerar. epist. pag. 78.] , sub annum trigesimum. Docebat ibi tune Zvvinglius: qui cum Carolostadium vio lentam illam verborum Cenae interpretationem abiecisse sensit; susceptus ab eo atque ecclesiae factus est diaconus: qua re multi existimarunt Lutherum non patum fuisse exacerba tum. Post Zvvinglii obitum Basileam profectus est: ubi annis decem et in templo Petrino et in schola sacras literas docuit. Vivendi finem ibidem fecit, anno millesimo, quingentesimo, quadragesimo primo, die nativitati Christi sacro. Elatus est postridie funere honorifico, comitantibus multis, praesertim ex Academia.
De hoc vito varia scimus esse variorum iudicia. Fieri potuit, ut aliqua principio, quemadmodum alias ab aliis factum, non recte caverit, nec providerit, aut aggressus sit. Fraudi certe esse ipsi non debet erronea illa verborum sacrae cenae glossa: quam auctor ipse melius edoctus, reiecit. Gaudeat eadem venia, qua non nemo alius: qui primo transsubstantiationem et unam
speciem docuit: rectius edoctus errorem mutavit. Qualis vit visus sit Oecolampadio: ex dialogo ipsius patet: Lutherus etiam ipse, ante istam [Gap desc: Greek word] , quanti Carolostadium fecetit: vel ex hac videre est epistolae cuiusdam parte, anno decimo nono s e culi decimi quinti ad illum scriptae: quam adscribere visum.
Eruditissimo viro [Note: *Exsiat tom. 1. epistolar. pag. 158.] et praestantissimo D. Andreae Bodenstein Carolostadio, sincerioris Theologiae assertorifacile primario, Archidiacono Wittebergensi, Praeceptori ac maiori suo in Christo Iesu.
Salutem. Edidit Eccius noster, inclite vir, schedulam, in qua magnificis ampullis verborum crepat (id autem homini moris est) seseadversus te disputaturum Lipsiae; et ego id nomine tuo cum ipsotractaram Augustae; si qua ratione contentio vestra, coram et amica familiarique congressione componeretur, quod nec tu pro tua dignitate detrectasti. Sed ecce homo, pulchre memor, et sibi constans postquam te foede infamarat, tandem promittit inte, sed vertit in me impetum ranarumne an muscarum suarum nescio. Speraveram ego tractatum futurum de seriis tuis, et de gratia DEI, humana miseria, omninoque de ea re, quae inter vos vertitur. Atmeus Eccius in meas interim nugas debacchatur, aut more istorum dierum larvis tocatur potius, stultas quaesiiones de indulgentiis, pene ex erco tandem revocat, tua velut parerga, et summo (quod aiunt) digito vix attingens. Forte Spiritus sanctus praevidens hoc hominis ludibrium et nugacitatem, dedit in cor egregiorum Dominorum Docterum Lipsensissiudii, ut recusarent vobis hocnegotium apud se gerendum. Sed et ego nolo te, optime Andrea, infrivolam et larvatam hanc disputationem descendere, tum quoa mea et me petit, lauta haec et [Gap desc: Greek word] et, [Gap desc: Greek word] et persona, tum quod ingenium tuum et disputatio tua digniora sint, quam ut inhas Sophistae et meas nugas, indulgentias inquam, seu rectius et vere negligentias humilentur. Hactenus [Note: *Lutherus etiam Carolsta. et Petr Lupino dedicavit comm. in Gal. tom. 1. epist. p. 132.] Lutherus.
De obitu quoque eius cum varia in vulgus sparsa sint: Petri Boquini iuvat narrationem adicere: qui eo tempore, quo Carolostadius obiit Basileae, studiorum gratia vixit. Sic ergo ille [Note: *In lib. de causis diuturnit. controversiae de Cena.] Carolostadii in praesentia patrocinium susciperenolo: sedbellam illam de virograndi, qui ipsi contionanti apparuit, fabellam intactam praeterirenonpossum. Eam primum me audire memini, cum controversia ista moveri cepit in hac [Note: *Heidelberg.] sehola et Ecclesia. Cunaeus quidam, quem Heshusius, cum cogitaret de imperioso suo Archiepiscopatu hic constituendo, et organum adid, quod instituebat, idoneum, obingenii similitudinem, delegerat; et ex Martis tyrocinio ad ministerium Christitraduxerat istam narratiunculampro suggestu, quo utebatur, ut quadam impudentiae arce, occinebat Ecclesiae ad multitudinem
perterrefaciendam et absterrendam a nostra sententia, quae sensim radices agebat atque serpebat. Fabulam hanc eo nomine indignius audiebam, atque ferebam, quod in memoriam veniebat, me Basileae sub finem anni millesimi, quingentesimi, quadragesimi primi egisse, docentibus in schola Miconio, Carolostadio, et Seb, Munstero, quos audiebam. Saeviebat acriter pestis per Germaniam passim et Basileae quoque. Atque inter alios multos diem suum extremum Carolostadius, in die nativitatis Christi sacro clausit: ac postridie elatum honorisice fuit cadaver, comitantibus multis, praesertim ex Academia, inter quos etiam ipse eram. De grandi homine aut atro cane (quem addebaet Cunaeus ille illustrandae narrationis gratia) ne verbulum quidem audiebatur. Quare apparet haec postea concinnata fuisse, astu Sathanae, per vanos homines, ad veritatem odio gravandam. Sunt enim similima illis, quae de Luthero quoque a male feriatis hominibus, in Evangelicae doctrinae odium, ficta sparsaque esse audivimus. Sed haectalia nec nova nec deipso primum excogitata a malevolis facile statuet, qui recordabitur, quid de Georgio Podibracio, rege Boemiae, de Luthero ipso, de Beza, et aliis malevolorum commenta fuerit temeritas.
Evulgavit opuscula complura, praesertim vernacule: de quorum elencho haec nominamus: de utraque specie cena et quia symbola sacra operentur et signisicent; et non esse Boemos aut hareticos, sed evangelicos Christianos, qui sacramentum integrum accipiunt libellum: de iis qui Sacra cena utuntur; de symbolis et promissione illis addita, commert tiuncula: de abusu panis et ealicis Domini minime Christiano tractatus: quo etiam impugnat dogma illud, quo iubentur homines remissionem peccatorum in sacramento quaerere: de aqua benedicta et sale: de efficacia indulgentiarum: de discrimine librorum Biblicorum seu canonicorum et non Biblicorum seu Apocryphorum ad Wolsfgangum Sturcium civem et praefectum rei metallicae in valle Ioachimica anno vigesimo: de Pontisice Romano; in quo probat Pontificem Romanum errare posse et multipliciter errare ac peccare; quique id nec credat, eum pseudochristianum esse: ad Nidhartum a Thungen equitem auratum, anno vicesimo: sermo de statu animae Christiani, Abrahae sinu, et purgatorio: de caelibatu, monachatu et viduitate: de varietate simplicis unicae voluntatis DEI: quid sit peccatum: Item utrum lente procedendum et offendiculo infirmiorum parcendum in causis ad DEI gloriam pertinentibus.
Exstat etiam explicatio ex cap. X. prioris ad Corinth. verborum i llorum: Panis quem frangimus, an non est communio corporis Christi: u bi respomsio Carolostadii ad Lutheri scriptum, et quomodo revocet
Carolostadius. Ioaann. Sturmius etiam [Note: *In Antipappo 4. pag. 20.] meminit: quod Carolostadius adversus Simonem Grynaeum controversiam moverit, circa annum trigesimum octavum: postulans ab ipso, ut, si Theologiam publice docere vellet, Theologum se Doctorem creari pateretur. Ista controversia ut componeretur; missi sunt Basileam a Senatu Argentoratensi Capito, Bucerus, et Sturmius ipse. Lutherus insuper [Note: *Tom. 1. epist. pag. 162.] mentionem facit et currus Catolostadii: mitto, inquit ad Ioannem Langum, Theologiae Magistrum, scribens, currum Carlsladinum: qui Moriam fingit Theologorum, et in quem mira bile grassantur Lipsiae: alius in suggestu publicitus dilacerat manibus: alius adolescentulos in cenfessione explorat: num riserint de curru, aut Martini opuscula tenuerint: confessos male mulctant. Sed quid script: id fuerit, necdum videre nobis eontigit. Et hae satis de Catolostadio: cui quamvis non per omnia subscribamus: penitius tamen inspicientibus apparet; pleraque non frustra monuisse. Carnem enim et sanguinem Christi hoc modo signis assignare, quomodo et olim a quibusdam fuit doctum, et hodie docetur: non solum communi sensui et scripturae repugnat: sed et gloriae Christi officit. Extomo 1. et 2. operum Lutheri: epistolis eiusdem: Chytraei Saxonia: Sleidano: Ludovici Lavateri historia Sacramentaria: Sturmii Antipappo: Camerario in vita Melanchthonis, et aliis.
HAgenoae Alsatiae oppido primum huius caeli spiritum hausit Wolfgangus Fabricius Capito, sub annum Christi millesimum, quadringentosimum, septuagesimum octavum, patre natus senatorii ordinis viro, matre vero Agneta, femina nobili. Primis literarum rudimentis perceptis, Basileam petiit: ibique ad liberalium artium atque linguarum, ut tunc tradebantur, studium diligentia fingulari incubuit.
Postea cum Theologiaese dedidisset: ab eius studio per parentem, qui sanctimoniam profitentium sacrificorum minime sanctam vitam detestabatur, avocatus; ad medicinam animum appulit: tantosque in ea progressus fecit: ut cirea annum Christi millesimum quadringentesimum nonagesimum octavum, summis eius scientiae insignibus suerit donatus, doctorque sollenni Academiarum more declaratus.
Defuncto autem patre, ad Theologiam, pio religiosi animi proposito, sese retulit, summum eiusdem [Gap desc: Greek word] consecutus
anno Christi millesimo quingentesimo quarto. Deinde Friburgae in Brisgoia scholasticam Theologiam atque Scoticas subtilitates est professus: sed paulo post earum pertaesus, utpote subrilitatis multum, utilitatis parum continentium, sacris initiatus est. Interea neque iuris studium felix ingenium posthabuit, Zasii per quadriennium auditor. Evangelii vero doctrinam ita est admiratus: ut praecones eius semper summo honore prosequeretur: suggestumque ipsum, ceu sanctum locum, illorum gratia, tantum non adoraret: adeo naturae probitate ad religionem colendam ferebatur. Itaque a Philippo Rosenbergio episcopo Spirensi Bruchsellam, agri Spirensis oppidulum, vocatus, triennium ibi contionatorem egit. Inde cum saepius Heidelbergam, ob episcopi sui negotia, excurrere necesse haberet: in Ioannem Oecolampadium incidit: quocum statim eiusmodi inivit amicitiam: ut per omnem vitam omnia interse consilia communicarint: et coniunctissime semper vixerint. Hebraeam etiam linguam ut condisceret: anno decimo tertio saeculi decimi quinti, Matthaeo cuidam Adriano e Iudaisino converso operam dedit.
Inde Basileam a senatu tertio nuntio invitatus, summo ibi templo aliquot annis praefuit: ac docendo disputandoque prima Ecclesiae Evangelicae in inclita illa urbe fundamenta posuit: id quia et epistole Capitonis et versus auditorio Theologico Basileensi inscripti, testantur. Eadem in Academia Ioannes Oecolampadius, Basileam Evangelii docendi gratia evocatus, ab hoc Capitone Theologiae Doctor renuntiatus est, anno Christi, millesimo, quingentesimo, decimo sexto.
Anno deinde millesimo quingentesimo vicesimo, Mense Aprili, favore Ulrici Hutteni, equitis Franci, ab archiepiscopo Moguntino Alberto Cardinali in aulam vocatus, principis et contionator et consiliarius, sive intra cancellos consiliariorum primas tenens, cancellarius est declaratus. Suscepit eam conditionem libentius ideo: ut Moguntiae quoque Christianismum plantaret. Sic enim ipse epistola ad Huttenum anni superioris mense Novembri: Iuris Pontificii, ut vocant, Doctoratum suscipiam: propter auctoritatem videlicet comparandam: scopum subolescis, prae ceteris multis sacrosanctum. Licet interim sint aliqui, qui vitio vertunt, Theologum esse, et una simul civilem: quasi Theologus necesse habeat omnem exuere humanitatem. Suasu ergo Hutteni amici tertium Doctoris gradum prioribus adiunxit: ob causam indicatam: ut et Christi regnum promovere, et halcyonia ecclesiae facere posset. Eodem anno Moguntia ad Lutherum, qui magno cum fervore evangelii negotium urgebat, literas scripsit: quibus ad moderationem eum est cohortatus. Nam quod alte haeret, non semel evellitur: sensim
est et subinde labefactandum: ut tandem sequatur trahentis manum.
Anno vicesimo primo, cum, post obitum Tecelii, indulgentiarum mangonis, Halae Saxonum iterum iussu Moguntini venialia illa diplomata divenderentur: Lutherus Archiepiscopum, Melanchthon autem Capitonem, eius consiliarium, de omittenda eiusmodi cauponatione hortatur. Capito itaque, qui evangelio clam impense favebat; et Cardinalem suum ad fovendas Lutheri partes pertrahere satagebat; id effecit: ut Moguntinus Luthero amice et demisse responderit. Ipse autem Lutherum [Note: *Responsio ad Capitonem est tom. 2. epist.] monuit: ne nominatim Praelatorum vitia notet. Facturum enim id sine exemplo: et necessario praeter verum multa ficturum. Exasperantur nimirum potius animi insectatione: quam curantur.
Cum ergo Capito Electori Moguntino, ob raram prudentiam cum pietate coniunctam, felicem eloquentiam, et placidam naturam, gratus esiet, variisque legationibus frequenter adhiberetur: Norinbergae, anno millesimo, quingentesimo, vicesimo tertio, die septimo Februarii, nobilitatis insignibus, et ipse, et posteri eius, a Carolo V. Imperatore Augusto, ornati sunt: diplomate authentico, sub Imperii sigillo maiore, Ferdinandi fratris, tum Caesaris in Imperio locum tenentis, nec non sui principis, Imperii Archicancellarii subscciptionibus munito.
Verum haec talia nihil moratus Capito cum videret, se id quod volebat, adfequi apud Moguntinum non posse: relicta Moguntia, Martinum Bucerum, praeter Cardinalis opinionem, multumque stupentibus aulicis, Argentoratum secutus, templo D. Thomae praepositus datus est, anno vicesimo tertio. Qua de re ita [Note: *Epist. 22. ad Schvvebelium.] Gerbelius ad Schwebelium: Hesterna die Capito, praepositus noster, innumerabili conveniente turba, Colossensium epistolam enarrare cepit apud S. Thomam. Interim Papistae in calceos et caligas etc. Non credis quantum auctoritas Capitonis efficiat. Deus incrementum det: ego bene spero. Tanta autem statim [Note: *Ioann. Sturmius Antipappo 4. pag. 8.] Capitonis et Buceri fama fuit: ut Iacobus Faber Stapulensis et Gerardus Rufus, clam e Gallia profecti, Capitonem et Bucerum audierint: atque de omnibus doctrinae praecipuis locis cum ipsis disseruerint, missi a Margaretha, Francisci regis sorore, Navarrae regina. Itaque evangelii initium Gallia tum aliis piis ecclesiae Christi ministris, tum Capitoni et Bucero debet. Erat Capito vir prudens et eloquens, omnium literarum cupidissimus: in Hebraicis diligenter et diu versatus: Theologiae purioris atque pacis studiosissimus. In articulo desacra Domini coeva docebat: mittendas esse contentiones: et cogitandum dae usu ipsius cenae: vel, ut auctoris verbis utamur, fidem nostram
pane et vino Domini, per memoriam carnis et sanguinis illius, puscendam.
Incentata autem ei sunt Argentorati tunc ab adversariis tria crimina: quod adscribi se in civitatem Argemptinensium voluisset: quod publice contionatus: quod in oculis totius urbis cum Pontisiciis disserere cupiisset. Ad haec edita apologia germanica sic respondic: civem se factum, et Praelatorum exemplo, et salvo iure Episcopi: quod omnis anima potestati civili subiecta esse debeat: et aquum sit, ut qui iisdem cum civibus gaudent commodis, onera quoque cum iis portent: et cum sibi insidientur nonnulli e clero: iecre se ad Magistratus urbani patrocinium confugisse. Ad contionandum seprotractum, tum dissidio civium, quorum dlii Matzhiae Cellio, contionatori evangelico, alii Pontificiis dotoribus adhaeserant; tum rogatu multorum: sinistro denique plurimorum de se iudicio, quasi evangelii ipsum suppudeat. Ad disputationem publicam prius non provocasse: quam Cellius haereseos, ipse Capito et haereseos et nequitiae a pastore quodam pagano fuisset damnatus.
Argenrorato in patriam, anno vicesimo quinto, evocatus, fratres in doctrina evangelica erudiit: et Dominica Palmarum Cenam sacram, secundum Christi institutionem, civibus suis distribuit. Idem ipso die, resurrectioni Domini sacro, in maxima hominum, rem insolentem videre cupientium, frequentia, infantem [Note: * Wendelini Rihelii: cui noimen inditum Ipsiae.] masculum, sine sale, sine oleo, sine aliis ceremoniis Papisticis, tinxit.
Et cum in vicina Helvetia multi ad evangelii doctrinam inclinarent: saepius eos accessit Capito: atque infide consirmavit. In disputatione quoque Bernae Helvetiorum, anno vicesimo octavo, publice instituta, idem cum aliis Theologis adfuit: themata orthodoxa contra daversarios defendit: et ut, missa aliisque superstitionibus profligatis, Evangelium pure doceretur, perfecit.
Reliquum deinde tempus omne sacris habendis contionibus Argentorati; et salubribus ecclesiae dandis consiliis consumpsit: id quod vel epistolae eius ad Ioannem Schvvebelium, Bipontinae ecclesiae antistitem, ad oecolampadium, et alios, ultro citroque datae, testantur. Anno autem quadragesimo primo, cum Rarisbonae comitia, religionis potissimum causa, indicta essent: ipse inter alios Theoiogosa Protestantibus eo missus fuit: ac specimen iudicii ingeniique egregium dedit. Verum cum nihil certi statueretur, domum reversus est: ubi peste correptus, sub finem anni quadragesimi primi, aetatis suae sexagesimi terii, vivendi in terris finem fecit.
Fuit vir ingenii et iudicii praeclari: sententiae in religionis capitibus constantis: literarum et scholarum ita amans, ut qui maxime. Monuit [Note: * Lib, 4. epist. Oecolamp.] itaque de reparandis scholis, de titulis etiam scholasticis frequentandis: cum opus
sit discrimine; ut studiosi ab ignavis discernantur; et exercitati tyronibus praeferantur: ac stimulum praeterea habeant gloriae honestissime. Erasmo mussitanti, ad exuendam Nicodemi vestem, perpetuo fuit impulsor. Amicis usus est ea memotia doctis plerisque omnibus, maxtem Theologis: inter quos facile primas tulit Ioannes Oecolampadius: cuius amicitae fundamenta quomodo ac quando iacta fuerint, ante indicavimus. Vita hoc integerrimo amico functo, ipse relictam eius viduam duxit: ex qua liberos aliquot suscepit. Habuit et aliam uxorem Agnetam, feminam literatam.
Ad posteritatem transmisit multa ingenii argumenta, per otium elucubrata, ut sunt:
Insitutionum Hebraicarum libri duo.
Enarrationes in Habacuc, et Hoseam, prophetas.
Vita Ioannis Oecolampadii.
De formando a puero Theologo.
Explicatio doctissima in Hexameron opus DEI.
Exstant eius et Germanica scripta: de quibus bibliothecae et elenchi librorum. Scripsit etiam commentarios in complures sacros libros, quos in schola interpretatus est: qui tamen, quantum scimus, nondum sunt editi.
Pantal. lib. 3. Prosopograph. Vita M. S. Capitaonis: Decas. 1. annal. D. Sculteti: epistolae oecolampadii, Schvvebelii; Sturmius in Antipappis: alii.
NOviomagi in Sicambris, qui hodie Geldrii, ortus, ab adolescentia ultima literis optimis ita fuit deditus: ut linguarum principum, historiarum, poetices, et Theologiae elegantem sibi cognitionem compararit.
A Philippo itaque Ultraiectino praesule invitatus, a sacris ei fuit: carusque non solum suo principi; sed et eruditis illo saeculo plerisque: de quorum numero Erasmus: uti ex [Note: * Lib 3. et 12. epistolar.] epistolis ultro citroque datis apparet. In superiorem exinde Germaniam progressus, primus ipse scholae Annaeae Augustae, anno millesimo, quingentesimo, tricesimo primo, apertae; fuit praepraefectus. Origo autem illius scholae haec fuit. Ulricus Langemantelus Augustanus patricius, canonicus Mauricianus, stipendrum quinque pauperibus studiosis, civium legitimis filiis, iam
artium baccalureis declaratis, ad scholasticae Theologiae doctrinam adipiscen legarat. Id studium melioribus literis enatis, cum refrixisset: visum est urbisillius Senatui fundationem inmelius mutare;, et scholam illam ad D. Annam ex eolegato aperire: quae ab eo in hodiernum usque diem floret.
Marpurgum postea accitus primus historias, deinde S. Theologiam ab anno trigesimo quarto ad quadragsimum secundum usque docuit. Eo enim ad vitam meliorem evocatus est die decimo Ianuarii, ac ibidem honorifice in templo summo tumulatus, cum epitaphio eiusmodi:
Hic Noviomagi requiescunt membra Gerhardi:
Iuxta hund Andreas conditur Hyperius.
Ut pia doctrinae concordia iunxerat ambos:
Sic idem amborum contegit ossa locus.
Quos sociat tumulus, sociabunt caelica regna:
Ut capiant fidei praemia iusta suae.
Succssit ei, qui hic nominatur, Andreas Hyperius Flancer: et ad annum usque sexagesimum quartum provinciam hanc subiit: mortu usque iuxta ipsum humatus: ut suo loco dicemus. In Geldenhaurium hoc exstat Petri Nigidii epigramma:
Calluit historias noster Neomagus, et idem
Instar Varronis virpolyhistor erat.
Sedulus has docuit facundo praeditus ore,
Plebeiis gratus principibusque viris.
Post vero sera iam succedente senecta,
Explicuit sacros voce valente libros.
Frugalis vitae fuit hic, senioque verrendus,
Geldria quem nobis Marita terra dedit.
Hic Traiectini deserta praesulis aula,
Otia Musarum maluit alma sequi.
Tandem pertaesus longaevae tempora vitae,
Optate coepit mortis inire viam.
Scribit hic de se ista: legisse se Ioannis Wesseli Frisii, cuius magnum tum erat nomen, quique triginta annis ante Eucharisticum inter Lurherum et Zvvinglium certamen diem suum obierat, legisse, inquam, eius libros: e quorum lectione Christus rimas sibi quasdam aperuisset, lueemque veritatis aliquam infudisset. Sed seposuisse librum, magnisicos illos titulos consideranten: Magister noster Wesselus, tot linguarum peritus, omnium facultatum doctor et professor, orator, poeta, et quid non? imo lux mundi (ita enim vulgo salutabatur) hoc dixit, hoc docuit, hoc scripsit: ne praeiudicio aliquo humanae auctoritatis abriperetur: et ante omnia Novi Testamenti libros diligenter volvisse, locaque omnia notasse, quibus vel verbulo corporis et sanguinis Christi mentio fieret. Idem etiam testatur se anno millesimo, quingentesimo, vicesimo, die decimo
ealend. Martii Daventriae in D. Levini templo audiisse ex Ioanne Ostendorpio iam canescente, verba haec: quae ad ipsum Ostendorpium aliquando Iohannes Wesselus senex dixerit: studiose adolescens, ad illum vives diem, quo doctrina recentiorum et contentiosorum istorum Theologorum, Thomae et Bonaventurae, et aliorumeiusdem farinae, ab omnibus vere Christianis Theologis explodetur.
Scripsit historiam Batavicam cum appendice de vetustissima nobilitate: regi bus, ac gestis Germanorum. Germaniae inferioris historias, et loca aliquot declarata; qui libellus cum Pirckheimeri Germania est excusus.
Encomium Noviomagi, patriae suae:
HIstorias et catalogum episcoporum Ultraiectinorium cum vatiis aliis Germaniearum rerum historiis.
Epistolas de haereticis, dere Evangelica, de haereticorum poenis. Chytraeus in Asxonia: Crusius in annalibus Sueugiae: bibliothecae.
HVius viri natales paulo altius accersemus, o maculam ipsi a non nemine novitiorum Monachorum, per calumniam adspersam: quibus pro cibo est, aliis maledicere. Avum itaque paternum Leonis Iudae civem fuisse Rappolsvillanum in Alsatia accepimus; virum, ob incomparabilem, eoloci et tempris, chirurgiae scientiam ac praxin, existimationis praeclarae, sub annum Christi, mellesimu, quadringentesimum, et septuagesimum: Huic filii fuerunt duo, Ioannes et matthaeus Iudae: quorum utrumque a teneris et bonis literis et moribus imbuendum curavit. Postea Basileam ambo missi, ingenii sui [Gap desc: Greek word] morumque probitatem doctoribus eius scholae ita probarunt: ut prim a et secunda Philosophiae laurea fueriut ornati.
Paulo post gtandior natu Ioannes sacerdos gemerensis in Alsatia designatus est, altero iniore (cum Rodolpho comitu a Werdenberg, Teutonici ordinis magistro, suisset commendatus) in Insulam Rhodum profecto, et ibidem pro nomine Christi pulchram per vulnera mortem merito, circa annum millesimum quadringentesimum, octogesimum octavum, mense octobri.
Illeigirur Ioannes Iudae, plebanus Gemerensis, concubinam sibi de more illorum temporum, cum uxores legitimas habere sacerdotibus non liceret, adscivit, honesto loco natam Elisabetham Hochsengerinam Salodorensam: quam unicam coniugali fiede domi suae aluit. Ex hacsuscepit, sub annum Christi millesimum,
quachringentesimum, octogesimum secundum, filium hunc Leonem Iude. Quem mschola Slestadiana, prima literatum rudimenta doctum, Basileam deinde sub annum quingentesimum secundum, augendae eruditionis causa, miist. Ibi condiscipulum studiorum que socium Ulricum Zvvinglium Helvetium nactus, celebrem Theologiae doctorem Thomam Wittenbachium bielensem, assidue audivit: et ab eodem doctrinae evangelicae de perfecta Christi satisfactione atque [Gap desc: Greek words] et semina prima percepit. Ea etiam industria in disciplinarum liberalium studiisversatus est: ut anno quingentesimo duodecimo, artium et Philosophiae Magister sollenniter renuntiatus perhibeatur.
Ibidem Diaconus templi ad S. Theodorum electus, postea in Eremum Helvetiorum vocatus sacris eo in caenobio praefuit, collega usus illo veteri studiorum socio Zvvinglio. Hic strenuam linguis sactis, lectioni item orthodoxorum patrum, Hieronymi praecipue atque Augustini, maxime vero librorum nuper ab Erasmo, Capnione et Luthero editorum, operam navavit Ex his tantam evangelicae veritatis lucem paulatim adeptus est: uta superstitiosis atque idoloatricis Papatus cultibus erroribusve magis magisque abhorrere ceperit: donec Tigurum Helvetiorum metropolin, evocatus, passtorque a magistratu et caetu ecclesistico illius reip ad D. Petri declaratus, Pontificias superstitiones, qua voce, qua calamo, publice oppugnavit: famamque nominis sui longe lat eque dissemina vit.
Cum autem praeter alias linguas Hebraicae esset peritissimus, ac qupra annos octodecim, quibus vetus Testamentum apud Tigurinos ex veritate Hebraica a viris doctissimis fuerat exalicatum, multa observasset, ac veluti silvulam futuro operi collegisset: instantibus fratri bus, libros veteris Testamenti sincere ad veritatem Hebraicam ransferre est aggressus. In transserendo autem usus est et adiutus plutimum opera et industria virorum tam lingua. rum, quam rerum peritissimorum; tum vero et Hebraico exemplari emendatissimo: quod religiosissime, ceu cynosuram et aeternae veritatis regulam observavit: consultis quoque aliis exemplaribus Hebraeis, in locorum difficilium interpretatione: Graecis item Latinisque editionibus aliis non neglectis: ut penitus ipsi comstaret: quid de genuina lectione et sensu orthodoxi interpretes tradidissent
Verum hic secrae interpretationis labor optimo vito tanti constititiut moleoperis oppresus, corpusculi viribus senio debilitatis, antequam ad finem perduxisset, in letalem inciderit morbum: quo et pie obiit anno millesimo, quingentesimo, quadragesimo secundo, die decimo nono Iinii, aetatis exeagesimo. Quatriduo antequam ex hac vita oecederet, cum sen tiret [Gap desc: Greek word] suam instare, coram Tigurinae urbis pastoribus et professoribus, brevi et evidenti
oratione vitae suae cursum et fidei confessionem exposuit; de Deo, de sacra Scriptura, de Christi persona et officio, eiusquelytro sufficiente. tandem haec disertis verbis subiecit: Huic Iesu Christo Domino et liberatori meo, spei et saluti meae, me totum anima et corpore dedo et offero. huius misericordiae et gratiae innitor; huius promissionibus et aeternae veritati, meis omnibus diffidens, totus confido et secure immorior, sperans firmiter, ipsius me beatissimo illo et iam diu aliis praedicato, mihique desideratissimo fruiturum consortio, in quo est gaudium plenissimum et laetitia sempiterna.
His addidit gratiarum actionem ad Deum, pro omnibus in se collatis beneficiis: veniae petitionem omnium delictorum atque exhortationem ad fratres: cumque affectu ardentissimo urbem, senatum, populum que Tigurinum, uxorem etiam, viduam mox futuram, cum orphanis Deo commendavit.
Gaeterum quae in translatione illa Bibliorum non absolverat, ut octo postrema capita Ezechielis, Danielem totum, librum Iobi, psalmos quadraginta ultimos, libellos Salomonis duos, Ecclesiasten et cantica canticorum, quae ob rerum et orationis difficultatem ultimo reservarat labori, ea Theodoro Bibliandro, professori Theologiae in schola. Tigurina commendavit: qui et feliciter absolvit: cumque Conradus Pellicanus omnia, uti promiserat Leoni, recognovisset, foras dedit. Ecclesiasticorum autem librorum Veteris Testamenti e Graeco in latinam conversionem pertexuit, Petrus Cholinus Tugiensis, genere patritio ortus, vir pius, quinque linguarum peritus: Cuius mors vitae integre actae respondens, in ipsum diem editionis absolutae incidit. Hanc translationem postea Robertus Stephanus adiecit ad veterem, suppressa eorum, qui n illa laborarant, mentione: Hispani autem Theologi diu post recognitam per Guilielmum Rovillium denuo Lugduni excudendam curaverunt. Nimirum utilitatis multum, ut recte Thumanus, [Note: * Lib. 35. histor. Aug.] velex adversariorum libris et industria, sisemotis odiis, charitatem et aequitatem induamus, ad Dei gloriam capi potest.
Scripsit autem praeterea et ed dit Leo haec: annotationes in Genesin et Exodum, ex ore Zvvinglii exceptas, item in Evangelistas quatuor, passionis Dominicae his oriam, ac in Epistolas Pauli, ad Romanos, Corinthios, Philippenses, Colossense, Thessalonicenses, et S. Iacobi. Praeterea opus conclusionum Zvvinglii e germanico lationum reddidit, atque Catechismum maiorem et minorem conscripsit.
Hoc etiam forte non praetermittendum: prodiisse aliquando, subinitium belli [Note: * Anno 1526. Libell. Leonis sub alio nomine.] sacramentarii, libellum Germanicum, sub nomine Ludovici Leopoldi, de Erasmi Roterodami et M. Luth. sententia circa cenam domini, cuiusipse Leo Ludae auctor fuit. Argumentum autem eius scripti hoc fuit: Erasmum et Lutherum, nondum incalescente contentione, ita orthodoxe sensisse et scripsisse: ut de
spirituali praesentia et manducatione corporis Christi, [Gap desc: Greek word] cum Tigurinis pastoribus docuerint. Et hune libellum ideo scripserat Leo: ut errore cognito, in viam veritatis redirent. Sed Erasmus graviterid molestequetulit; et ad Helvetios, Badenae tunc con gregaros, epistola [Note: * Vide histor,. Sacram. Lavateri.] acerbe conquestus est; iniuriamque sibi fieri protestutus: cui et libellum Apologticum submisir. Contra Leo Iudae edidit libellum: quo se illius scripti auctorem profiterm: acse purgat: non esse novum: ut libri absque auctorum nominibus edantur: sed et apud orthodoxos antiquos usitatum fuisse: deinde se alia quo que antehac in lucem emisisse, quibus non metu, vel fraude ulla; sed modestiae et humilitatis potius, ac cavendi praiudicii causa, nome n suum non praefixerit: in super erasmum eiusdem fraudis, (si fraus dicenda sit,) convinci; qui seditiosum dialogum, Iulii nomine ser iptum non apposito veri auctoris nomine, publicarit: denique nihilse in scripto illo posuisse: quod non de verbo ad verbum in Erasmi libris reperiatur. Itaque non nebulonem, non mendacem se esse, nos addimus, vec apostatam: quod ei Iesuita obiecit. Apostatae enim vete sunt; qui desiciunt a fide: qui atten dunt spiritibus deceptoribus, et doctrinis daemoniorum per hy pocrisin falsiloquorum: quorum conscientia cauterio resecta est: prohibentium contrahere matrimonium: et iubentium ab stmere a cibis quos Deus creavit ad participandum cum gratiarum actione. Haec de Leone Iudae ex pantal. l. 3. prosopograph. ex prasatione bibliis Tigurinis prafixa: Lavateri hiltoria Sacramentaria: vindiciis illorum Bibliorum: Thuano, aliis.
PAtriam hic habuit communem cum Beato R henano, aliisque viris doctissimis, Selestadium, Alsatiae nobile oppidum, ad Ellum fluvium. E patria, literis primie mediocriter im butus adolecens Badileam venit: totumque se, iuxta elegantissimum arque iucundissimum historiatum studium, divinis literis et sanctae Theologiae dedidit: in qua [Gap desc: Greek word] quoque summum, virtutis nempe et eruditionis insignia, ab eadem illa Academia faciie impetravit.
Deinde cum serenissima Evangelii, in Germania iterum accensi, lux radiis suis animos civium et magistratus Basiliensis, quae Dei est benignitas, illustrassetr ipse quam ab Oecolampadio et Zvvinglio hauserat doctrinam, tradere aliis pro suggestu sacro ivilus est, ecclesiae ad D. Petri primus Evangelicus pastor designatus. Factum id sub annum millesimum quingentesimum,
vicesimum nonum. Hae in functione ea fide, studio et industria versatus est: quae ab Oeconomo [Note: * 1. cor 4 V. 1] mysteriorum divinorum requiritur. Inprimis id curae sibi datum putavit: ut hommes a peccatis ex lege divina ostensis, cordibus que eorum contritis, ad Christum, unicum nostrae salutis fontem, adduceret, omn bus superstirionum impedimentis remotis. Pietate itaque et virrute sua tum aliis Rei pub. illius civibus gratus, tum inprimis Hulderico Wirtembegico, tunc apud basileenses aliquantisper exuli [Note: * Sleidan. lib. 9. comment.] , carus fuit.
Is ergo princeps in avitum ducatum, anno millesimo, quingentesimo, trigesimo quarto, restirutus ope inprimis Philippi Hassiae Landgraun, sequenti anno eclesiarum suscepit in sua provincia emendationem: et ad Tubingensem ecclesiam constituendam Phrygionem evocavit. Qui vocantem ducem secutus eo commigravit: et coetum ibidem Evangelii dostrina salvifica collegit: donec absoluto cursu suo, in veta DEI et seria invocatione, caelestem patriam adiit, ipsis Calendis Augusti, anno quadragesimotertio. Corpus eius exsequiis Christianis terrae mandadatum in primario templo, atque huiusmodi elogio epitaphio sepulcrum ornatum est:
D. O. M. SACRUM.
PAULUS CONSTANTINUS PHRYGIO THEOLOGUS, CALENDIS AUGUSTI ANNO MILLESIMO QUINGENTESIMO QUADRAGESIMO TERTIO MORTALIS ESSE DESIIT, IAMOQUE PER SERVATOREM IESUM, CUIUS EVANGELION ILIE IN SCHOLIS ET SACRIS CONGIONIBUS ARDENTISSIMO SEMPER STUDIO DOCUIT, INTER BEATOS VIVIT IMMORTALIS.
Ingenii monumenta haec reliquit: Chronicon regum regnorumque omnium, Catalogum, et perpetuam ab exordio mundi temportum saeculorumque seriem complectens, ex optimis quibusque Hebraeis, Graecis et Latinis auctoribus congestum; Pari studio quoque in Micheam Prophetam: in Exodum et Leviticum commentaria scripsit, in quibus haud pauca mysteria explanavit: ut cuivis doctori ecclesiastico ad aedificationem maximo possint esse usui. Scripsit eriam aliquid decausa Boemica
Pantal. l. 3. Prosopograph Sleidan. in comment. Crusius in annal Gesnerus.
NOricum hunc fuisse accepimus, natum circa annum Chri sti millesimum, quadringentesimum, octogesimum secundum. Iactis autem sundamentis ab initio diversa videntur studiorum ge nera amplexus. Num prinlum Friderico III. Saxoviae Electoti, a secretis fnit: unde Lurherus [Note: * Tom. 1. epist. Lutherip. 80. 100. et 155.] eum in epistolis primis modo librarium vel bibliothecariu dutale, modo commentariensem Saxoniae ducalem, item qui sic duci Saxoniae a libris vellibellis, appellat; ita tame ut etiam sacerdotem Christi salutet Eo ergo loco, iussu principis sui, Chronicon orsus est, atque historiam rerum a mundi prin cipio, ad sua usque rempora gestarum. nec in parva apud principem suum fuisse gratia; vel hoc argumento sit: quod Leo X. Pontisex, cum Lutheri doctumam statim in ipsa herba opprimere conaretur, Spalatinum ctiam hunc literis [Note: Exstanttom. 1 oper. Latin. Luth. Witte. p. 234. A. 1519. Constliu Luth. dediscenda Theol.] compellavit: de negotio apu principem Electorem urgendo et mature conficiendo.
Theologiae autem studium serio amplexus, sub annum decimum octavum Lutheri consilium, de methodo in discendis sacris lueris, exquisivit. Cui Lutherus tunc Erasmica inprimis commendavit, [Note: * Epistola est tom 1. epist. Luth. p. 47.] iuxtu Hieronymi, Ambrosii, et Augustini scripta. Deinde vult, ut ab oratione seria semper exordiatur Nullus enim, ait, est divinorum verborum magister praeter ipsummet verbisui auctorem. Ad haec suadet, Biblia ordme ab initio ad sinem usque evolvat: cui vult adiungi potissimum Augustinum. Inoipies autem, inquit, si mea tibiplacent studia, Beatum Augustinum de spiritu et litera: quem iam noster Carlstadius, homo studii incompar abilis, explicavit miris explicationibus et edidit. Postea alia ei Augustini nominat, in et Ambrosii.
Ususitaque est eo Saxoniae Elector contionatore aulico: habuitque in comitatu suo tum alias [Note: * Augustae an. 1518.] , tum anno vicesimoprimo, in co mitiis Wormatiae Vangionum celebratis: e quibus ad Lutherum scripsit [Note: * Tom 1. eipst. Luth p. 303.] : tantum favoris evangelio, tunoprimum exorienti, esse ibi: ut Lutherum inauditum, et non convistum, damnatum irinon speret. Deinde venit et Augustam, novem annis post; quando con fessio illa Caesari exhibenda, a Melanchthone conscripta: cui et Spalatinus adfuit Ceteroquin in religionis negotio constantet stetit a partibus Lutherit et eodem ut alios etiam adduceret, serio adlabora vit.
Interea tamen et aliquoties de deserendo officio suo cogitavit: nisi Lutherus acriter restitisset. Ita enim alicubi Luth. ad eum vide ut cogitationes fastidii vincas, qut contemnas, quibus de ministerio verbi deserendo satigaris Christus vocavit te: huic ede, servi, et formare, pro sua bona voluntate: quod facis, nescis modo: scies
autem postea. Mera tentatio est: quam quare pateris, non satis agnoscis. Nos qui tui spectatores sumus, melius videmuc. Itaque non tibi, sed nobis potius credere debes; qui in Domino, et coram Domino, imo Dominusper nos, te alloquitur solatur, et hortatur. Neque enim aliud spectamus; quam gloriam et voluntatem Domini, non nostrum commodum, aut quicquam tale in tua vocatione. Certum denique signum, non ingrati Deo ministeriitui, neque infructuosi apud homines: quod de fastidio eius ita tentaris. Sienim Deo ingratum esset: anhelares et ambires potius: sicutifaciunt, qui Deo ingrati, ipsoque invito currunt, cum non mittantur: loquuntur, cum nihil siteis mandatum. Itafit, ut Sathanas eos, quos videt gratos, taedio et fastidio retinendi tentet: quos vero ingratos studio et impetu ambiendi inftammet. Et paulo post iterum: Quod de relinquenda aula et officio consulis, mi Spaslatine, sic sentio. Est sane nonnulla causa tibi: non auditur verbum, sicut Sapiens dicit: ubi non est auditus, ne effundas sermonem: verum si aliqui audiunt, non est cessandum: alioquin et ego iamdudum in tamto contemptu verbitacuissem. Nisi ergo alia subsit causa tibi: quae conscientiam gravet: aliena iniquitas et malitia non est satis: ut propter eam locum deseras, aut quippiam facias. Nam nisi coniugium te isto loco amoverit: ne fingere quidem possem causam: quae te movere deberet Ac qui nunc expertus aulamplane noveris; et multis apud principem prodesse queas: ubisinovitius accesserit: quid faciet, antequam discat aulam istam? Et ut omnia simul praestentur: quando fiet; ut tantam fidem et opinionem coram principe obtineat: atque tu habes, longo usu paratam? Aut ergo mane: aut sidiscedis, uxore cogente discedas Nisifortassis hanc causam metuis allegare: et loco eius aliam praetexere velis: quod quid prosit, non video: cum tandem prodenda sit ipso facto, sifeceris.
Perstitit ergo in sua vocationeilla, ad vitae usque exitum: qui ei comtigit anno Christi, millesimo, quingentesimo, quadragesimo quinto, die decimo sexto Ianuarii, ipsius magno climacterico. Exstictus est autem maerote animi: quem unde conceperit, vix ariolamur. Erexit eum epistola consolatoria, gravissime scripta: quae exstat [Note: * Est tom 8. Ien. Germ. op. Luth. p. 191.] . Sed ita est, quem admodum Henricus Stromerus Aurbachius, qui diu tum alibi, tum Lipsiae, praxin medicam exercuit, saepedixit: Ego quadraginta amplius annis ad aegrotos accessi, et medicinam feci: ac reipsa comperi, plures homines maestitia atque dolore animi mori; quam violentamorte. Floruit autem, ut diximus, Spalatinus, graria et auctoritate, tum apud viros principes, tum apud doctos eius aetatis plerosque omnes. Exstant ad eum aliquot Erasmi epistolae: quibus prositetur ille, se spalatinum non solum inter praecipuos amicos; verum etiam inter patronos observandos scripturum aut scribere, non perinde in chartis, atque in ipso pectore. Sunt et Lutheri sexcentae ad ipsum epistolae: e quibus facile apparet: avanta inter ipos intercesserit amicitia, aut veriusl necessitudo.
Conscripsitillud Chronicon: in quo non solum populi Saxonici vetustates, et dioecesium limites; verum etiam Satrapas et Dynastas, imo urbes omnes, Electori Saxoniae subiectas, ab origine repetivit: vertit e Latino in Getmanicum libellum Erasmi deinslitutione principis, quem Carolo V. recens electo Romanorumregi anno viceiimo dedicavit. Videtur et alia edidisse: sed de quibus no bis certi qui ppiam adhuc non constat.
Sufficiant ergo haec de Spalatino, collecta ex Petri Albini chronic. Misnic. Sleidani commentariis: Dresseri millenario sexto: Lutheriepistolis, et aliis.
VETUS est familia, et late propagata, mediocrium hominum, cognomine Luther, in ditione comitum Mansfelden sium. Parentes Martini Lutheri primum Islebiae [Note: * Quo migrarunt Isenaco Lutherust. 1. ep st. pag. 227. Ioan. Luther. pater Martin. Margareta mater.] , comitatus Mansfeldici oppido domicthum habuerunt: inde commigraitumt Mansfeldiam, eiusdem com tatus oppidum: ubi pater Ioannes Lutherus fodinas metallicas posiedit: magistratus gessit: et propterintegritatem omnibus bonis fiut carissimus. In matre Margareta Lindemanna. Ioanms lutheri coniuge, cum ceterae fuerumt virtutes honestae mationae convenientes; tum vero praecipne in ea eluxerunt pudicitia, rimor Di, et iuvocatio inque eam inspexerunt ceterae honestae feminae, ut in exemplar virtuum.
Natus est autem Martinas Lutherus Islebiae annoa Christo nato, ]millesimo, quadringentestmo, octogesimo tertio, die deeimo Nov. nocte post noram undecimam: ac Martini nomenimpositum infanti, quia dies, quo infans in Baptismo ecclesien dei initurus est, Martino in fastis adscriptus. Postquam per aetatem doctrinae capax fuit, parentes eum ad agnitionem et timorem Dei aliarumque virtitum ofsicia, domestica institutione diligenter adsuefecerunt; et ut fundamenta literatum disceret cutarunt: gestavitque in ludum adhuc parvulum Georgii Aemilii pater, qui cum adhuc viveret, saepe solitusid fuit nairate. Eth autem in Papatus tenebris valde obscurata fuit veritas: catecheseos tamen capita Deus conservavit in schlois una cum elementali Grammatices, Cisioano, et cant onibus atque recandrformulis.
Cum ingressus esset annum decimum quartum, una eum Ioanne Reineckio, cuius postea virtus fuit excessens, et virtute parta au ctontas in illis regionibus mgna, Magdeburgum missus est: mamsitque mutna benevolentia inter hos duos, Lutherum et Reineckium, semper eximia, seu ab aliquo naturae consentu, seu ab illa pvertlium studiorum societate orta.
Magdeburgi, ubi mendicato vivere pane, ut et alii multi, honestorum
parentum filii, coactus annum unum saltem consumpsit. Nimirum magnarum rerum tenuia sunt initia et nihilsit altum, nisiprius fuerit humilc Inde de voluutate patentum Isenacum, ubrludus literarius erat celebris, abiit: ibique per quadriennium audivit praeceptorem rectius et dexterius tradentem Grammaticen, quam alibi tradebatur. Nam huius ingenium a Luthera fuit probatum in id autem oppidum missus est: quia mater eo loci honesta et verteri familia nata fuerat. Hic absolvit Grammaticum studium: cumque et vis ingenii acerrima esset, et inprimis ad eloquentiam idonea; celeriter aequalibus suis antecelluit, et verbis et copia sermonis in loquendo, in scribenda soluta oratione, et in versib ceteros adolescentes, qui una discebant, facile vicit.
Degustata igitur literarum dulcedine, natura flagrans cupiditate discendi, A cademiam, tamquam fontem omnium doctrinatum appetivit: quin ad unam omnes artes ordine pereipere tanta vis ingenii potuisset si doctores idoneos invenisset: et fortassis ad leniendam vehementiamnaturae, mitiora studia verae Philosophiae et cura form andae orationis profuissent. Venit ergo Erphordiam, anno millesimo, quingentesimo primo: ubi incidit in eius aetatis Dialecticen satis spinosam; quam, cum sagcitate ingenii praeceprionum causas et fontes melius, quam cateri, perspiceret, cito arripuit.
Cumque mens avida doctrinae plura et meliora requireret, legit ipse pleraq, veterum Latinotum scriptorum monumrenta, Ciceronis, Virgilii, Livii et aliotum Et legebat, non ut pueri verbatantum excerpentes, sed ut humanaevitae doctrinam, autimagines. Quare et consilia horum scriptorum, et sententias propius adspiciebat; et ut eratmemoria fideli et firma, pleraque ei lecta et audita in conspectu et ob oculos erant. Sic igitur in iuventure eminebat; ut toti Academiae Lutheri ingenium admirationi esset. Otnatus Erphordiae gradu magisterii Philosophici, cum natus esset annos viginti, docuit ibi Aristotelis Physicam, Ethicam et alias Philosophiae partes. Post de consilio propinquorum, tantamingenii vim et facumdiam in lucem et ad rem pub. educamdam esse iudicantium, inchoat iuris situdium Sed brevi post cum natus esset annos unum et viginti, subito praeter parentum et propinquorum opinionem, fulmine, ut volunt, et commilitonis violenta noorte, territus; venit ad collegium monachorum Augustinianorum Erphordiae, seque recipi petivit. Prius autem, quam ingrederetur, excepit commilitones hilati comvivio: et mane misit ad eos literas valedictorias, anulum Magisterii, vestem, una cum literis ad parentes: quib consilii sui rationem explicabat Doluit id vehementer suis; qui tam praestans ingenium in vita sermimortua delitescere nolebant: sed intra mensem nemo ad eius colloquium est admissus.
Non autem paupertas, sed studium pietatis eum in illud vitae monasticae genus induxit; in quo etsi doctrinam in scholis usitatam quottidie discebat, et sententiarios legebat, et in disputationib. publicis
labyrinthos aliis inextricabiles, diserte, multis admirantibus, explicabat: tamen quia in eo vitae genere non famam ingenii, sed alimenta pietatis quaerebat; haec studia tamquam parerga tractabat, et facile arripiebat illas scholasticas methodos. Cum aliquando in illius collegii bibliotheca libros ordine evolveret; ut discernere auctores posset: incidit in exemplar Latinorum Bibliorum, quae antea numquam viderat. Ibi cum admiratione animadvertit, loge esse plures textus in Bibliis Evangelicos et Epistolicos; quam quae in templis populo praeleguntur. in veteri Testamento historiam Samuelis et Hannae matris eius, avide percurrit: caepitque optate, ut olim talem librum et ipse nancisci posset: cuius voti Deus ipsum abunde reddidit compotem. Itaque fontes doctrinae caelestis sedulo legit ipse, scripta Prophetica et Apostolica; ut mentem suam de Dei voluntate erudiret, et firmis restimoniis aleret timorem et sidem. Hoc studium ut magis expeteret, suis doloribus et pavoribus movebatur.
Fertur in eodem collegio Lutherus tunc adolescens in gravissimum incidisse morbum, adeo ut de se actum putarit. Venisse ad eum senem quendam sacerdotem, qui his cum verbis consolatus sit: Mibaccalaurie, habe bonum animum. Neque enim hic moybus tibi letalis fuerit: sed Detus eum te virum faciet: qui alios multos iterum consolabitur. Initio etiam durius a fratribus fuit hab: tus, dum custodis, ut vocant, officio fungi, et loca immunda purgare coactus fuit; uti et cum facco per civitatem ambulare: sed ad intercessionem Academiae, cuius erat mem brum, sublevatus istis fuit Saepe etiam senis cuiusdam sermonibus se consirmarum esse narravit: cui cum consternationes suas exposuisset, audivit eum de fide multa disserentem, seque deductum aiebat ad symbolum, in quo legitut: Credo remissionem peccatorum. Hunc articulum sic ille incerpretatus erat: non solum in genere credendum esse, aliquibus remitti; ut et Damones credunt, Davidi aut Petro remitti, sed mandatum Dei esse; ut singuli homines nobis remitti peccata credamus. Et hanc mterpretationem confirmatam dixit Bernhardi dicto; monstratum que locum in contione de annuuciatione, ubi haec sunt verba: sed adde, ut credas et hoc, quod per ipsum peccata tibi donantur. Hoc est testimonium, quod perhibet Spiritus sanctus, in corde tuo, dicens: dimissa sunt tibi peccata tua. Sic enim arbitratur Apostolus; gratis iustificari hominem per fidem. Hac se voce non solum confirmatum esse Lutherus dixir: sed commonefactum de tota Pauli sententia; qui toties inculcat hoc dictum: Fide iustificamur. De quo cum multorum expositiones legisset, tunc ex huius sermonibus et suae mentis consolationem animadvertisse, et interpretationum, quae tunc in manib.
erant, vanitatem. Paularim deindelegenti et conferenti dicta et exempla in Prophetis et Apostolis recitata, et in quottidiana invocatione excitanti fidem, plus lucis accessit.
Tunc et Augustini libros legere coepit; ubi et in Psalmorum enarratione, et in libro, de Spiritu et litera, multas perspicuas sententias reperit; quae confirmabant hancde fide doctrinam et consolationem; quae in ipsius pectore accensa erant. Nectamen prorus reliquit sententiarios Gabrielem et Cameracensem pene ad erbum memoriter recitare poterat. Diu multumque legit scripta Occami: cuius acumen anteferebat Thomae et Scoto: diligenter item Gersonem. Sed omnia Augustini monumenta et saepe legerat, et optime meminerat. Hoc acerrimum studium inchoavit Erphordiae; in cuius urbis collegio comoratus est annos quatuor.
Anno millesimo, quingentesimo, septimo, cucullam induit; atque primam Missam die Maii secunda, quae erat Dominica Cantate, celebravit; anno aetatis suae vigesimo quarto: et postea in decimum quintum usque annum missisicavit, ad annum nempe Christi millesimum, quingentesiumum, vicesimum secundeum. Sub id tempus cum Ioannes Staupicius, qui exordia Academiae Wittembergensis adiuvit, studium Theologicum in recenti Academia excitare cuperet; et ingenium atque eruditionem Lutheri nota haberet: traduxit eum Wittembergam, anno millesimo, quingentesimo, octavo, cum iam ageret annum vicesimum sextum. Hic inter quoudiana exercitia scholae et contionum, magis etiam elucere eiusingenium coepit. Cumqueeum attente audirent viri sapientes, Martinus Mellerstadius, lux mundi vulgo distus, et alii; saepe dixit Mellerstadius; tantam esse vim ingenii in hoc viro: ut plane praesagiat mutaturum esse vulgare doctrine genus; quod tunc in scholis tradebatur, et regnabat. Primum aurem Lutherus Wittembergae Dialecticen et Physicen [Note: * In quem invehitur tom. 1. epist. p. 10.] Aristotelis enarravit; interea tamen suum illud studium legendi scripta Theologica non omittens. Triennio post, anno Christi millesimo, quingentesimo, deoimo, conventus sui nomine in Italiam et romam missus est; ut controversias quasdam Monachotum curaret componendas. Vidit tunc et Pontifice et Pontifcis aulam, et cleri Romani mores: de quibus ita [Note: * Tom. 6. Iene. Germ. peg. 88. Missae romanensium quibus verbis celebratae.] ips: Ego Romae non diu fui: ibi celebravi ipe, et vidi celebrari aliquot missas: sed ita, ut quoties recordor, exsecrer illas. Nam super mensam, inter alia, audivi Curtisanos quosdam ridendo gloriari: nonnuloos in ara super panem et vinum haec verba pronuntiare: Panis es, panis manebis: vinum es, vinum manebis. Addit, missa ab illis sacrificulis ita festinanter ac perfunctorie peractas: ut aute, quam ipse ad evangelium pervenisset, provime sacrisicans desierit. itaque inclamasse Lutherum: passa, passa, absobve, absolve. De nac profectione in colloquiis fami8liaribus saepe sibi est gratulatus: dixitque mille florenis se eam non commutarurum.
Reversus Roma, de consilio Staupicii more scholarum, duce Saxoniae Electore Eriderico praebente sumptus, ornatus est gradu Doctoris Theologi. Audierat enim princeps contionantem, et vim ingenii, nervos orationis, ac rerum bonitatem expositarum in contionibus, fuerat admiratus. Fuit hoc anno aetatis Lutheri trigesimo, cum iam iudicii quandam maturitatem esset consecutus. Ipsemet narravit¨sibi admodum defugienti et recusanti illum honotem, mandat um fuisse a Staupicio; ut hoc gradu ornari se pateretur: enmque per iocum dixisse; multum negotiorum Deo iam in Ecclesia fore: ad quae et ipsius usurus esset opera. Cui voci, ersi ioco tunc emissa est, tamen eventus respondit: ut multa prae cedunt mutationes praesagia.
Mox aggressus est, officii ratione, enarrare spistolam ad Romanos, deinde Psalmos. Haec scripta sic illustravit; ut post longam et obscuram noctem, nova lux oriri videretur, omnium piorum et prudentum iudicio. Hic monstravit Legis et Evangelii discrimen: refutavit errorem, tuncin scholis et contionibus frequentatum: quo docetur, mereri homines remissionem peccatorum operibus, et homines coram Deo iustos esse disciplina, ut pharisaei docuerunt. Revocavit igitur Lutherus hominum mentes ad Filium Dei, et ut Ioannes Baptista, monstravit agnum Dei, qui tollit peccata nostra; ostendit gratis, propter Filium Dei, remitti peccata, et quidem opottere id beneficium fideaccipi. Illustravit et ceteras partes doctrinae Ecclesiasticae. Haec ei exordia magnam auctoritatem circumdederunt: praesertim cum mores congruerent cum oratione docentis; videreturque; oratio non in labris nasci. Verum enim est vetus illud: [Gap desc: Greek words] . Itaque facilie ipsi assensi sunt postea,s cum ritus quosdam mutaret¨quamquam id tunc non fecit; sed disciplinae fuit severus custos, admixtis nonnullis horridioribus. Huius dulccdine doctrinae pii omnes valde capiebantur: et eruditis gratum erat; quasi ex tenebris et carcere, educi Christum, Prophetas, Apostolos; conspici discrimen Legis et Evangelii; Philosophiae et Evangelii; quod cerre non exrabat in Thoma, Scoto, et similibus. Accedebat huc, quod Erasmi sctiptis invitata eraneiuventutis studia, ad latinae et graecae linguae cognitionem. Quare monstrato duciore genere doctrinae, multi bonis et liberisingenlis praediti, abhorrerea barbarica et sophistica doctrina Monachorum incipiebant. Ipse etiam Lutherus Graecae et Hebraeae linguae studlis se dedere coepit; ut cognita sermonis proprietate ac phrasi, et hausta ex fontibus doctrina, dexterius iudicare posset. In hoc cursu cum esset Lutherus circumferuntur venales indulgentiae, in illis Misniae et Saxoniae regionibu, a Ioanne Tecelio, Dominicano quem Caesar Msximitianus aliquando capitis damnaverat, et Oeniponte iusterat in flumen praecipitari: sed Friderici ducis Saxonrae intercessione, qui tum iniis forte
locis erat, periculum evasit. Is, inquam, inter alia docebat; se tantam habere potestatem apontifice; ut, etiam si quis vel virginem matrem vitiasset, condonare crimen ipsiposset, interventu pecuniae: deinde non modo iam commissa, verum etiam futura peccata condonabat: neque multo post exit libellus cum insignibus Alberti Archiepiscopi, quo mandabatur quaestoribus; ut vim indulgentiarum populo diligentissime commendarent. Adhaec et facultatem diebus prohibitis, lacte, caseo, ovis, carne vescendi, pretio vendebat. His impiis contionibus irritatus Lutherus, studio pietatis atdens, edidit propositiones de indulgentiis: et has publice templo, quod arci Wittembergensi contiguum est, affixit pridie [Note: * Quem ipse appellat diem et annum indulgentiarum conculcatarum Tom. 2. epistol. Luth. p. 345. Tecelii cum Luth. certamen.] omnium sanctorum, anno millesimo, quingentesimo decimo septimo. Hie Tecelius, nihil sui dissimilis, ac sperans se etiam gratiam apud Romanum Pontificem initurum, suum senatum convocat, Monachos aliquot et Theologos, sua sophistica utcumque tinctos; hos componere aliquid iubet adversus Lutherum. Ipseintetea ne esset [Gap desc: Greek words] , non iam contiones, sed fulmina in Lutherum torquet; vociferatur ubisque hunc haereticum igni perdendum esse: Propositiones etiam Lutheri et contionem de indulgentiis, publice conicit in flammas. Hifurores Teclii et eius satellitum, imponunt necessitatem Luthero de rebus iisdem copiosius disserendi, et tuendae veritatis. Haec initia fuerunt huius eontroversiae; in qua Lutherus, nihil adhuc suspicans aut somnians de futura mutatione, ne quidem ipsas indulgentias prorsus abiciebat; sed tantum moderationem flagitabat. Imo constat Lutherum silentium promissurum fuisse; modo idem adversariis fuisset indictum. Sed cum videret et defendi et vulgo credi; quod aeruscatores illi iactabant ad Albertum Archiepiscopum Moguntinum, a quo Tecelium ad eiusmodi contiones, pallii redimendi causa, conductum constabat, etsi id Lutherus ignorasse fertur; pridie calendas Novembris, anni decimi septimi supra millesimum, quingentesimum, datis literis de impiis illorum clamoribus quentur: oratque, ut ratione officii libellos editos aboleat, et praedicatoribus veniarum, (verba [Note: * Exstat tom. 1. oper. Luth. et t. 1. epist. Luth p. 37. b.] Lutheri sunt) aliam praedicandi formam imponat. Misit una illi propositiones de paenitentia et indulgentris: quas primum tunc ediderat: quaeque tomo ptimo Luthen exstant. Moguntinus ad epistolam Lutheri nihil respondit: et Tecelius Francofurti ad Viadrum sua themata contraria a Conrado Wimpina aliisque confecta opposuit: et Papam Petro: crucem a Papa erectam cruci Christi comparavit: Theses illas Tecelianas Hala Saxonum allatas, studiosi Wittembergenses in foro cremarunt: qua de re Lutherus ita ad Ioannem [Note: * Tom. 1. epist. Luth. p. 54. b.] Langum: Ut autem sis praemonitus, si qua fama forte ad vos perveneritade conflagratione propositionum Tecellinarum, ne plus ullus addat (ut solet fieri) quam sit rerum gestarum, haec est fabula. Studente;, ut sunt mire pertaesi sophistici huius antiqui
studii, cupidissimi vero sacrae Bibliae, forte et mei favoris studio, cum rescissent, advenisse virum ab Hallis, missum a Tetzel auctore positionum: statim adeunt, et hominem terrentes, quod talia huc auderat afferre, aliquot quidam emerunt, alii vero rapuerunt, et reliquas omnesferme 800. (praemissa intimatione et convocatione, et si quis vellet adesse conflagrationi et funeri positionum Tetzellinarum, veniret ad forum horasecunda) combusserunt: atque haec inscio Principe, Senatu, Rectore, denique omnibus nobis. Certe mihi et omnibus displicet illa gravis iniuria homini a nostris illata. Sum extra noxam: sed timeo, quod totum mihi imputabitur. Fit ex eare ingens undique fabula: sed maior illorum, non iniusta denique indignatio. Quid futurum sit nescio; nisi quod periculum meum eo ipso fitpericulosius.
Cum animadeverteret itaque Lutherus sua themata cum mul torum applausu excipi, et pro adsertis verisque haberi: quae ipse [Note: * Ita ipse tomo 1. oper. Lat. Witt p. 99. b. Scribit ad ep. Brand.] disputandi solum modo causa protulisset, donec Ecclesia definiret, quid sentiendum de indulgentiis esset: ad Hieronymum ecclesiae Brandenburgensis episcopum, cuius erat ditioni subiectus, scribit, sua seripta eius iudicio subicit, rogans; ut quaecumque displicerent vel calamo dispungat vel igni aboleat. Luthero episcopus respondet: et optare se indicat: ut paululum differat editionem probationum suarum: de indulgentiis etiam sermonem vulgarem editum nolle. Ad haec [Note: * Tom. 1. epist. Luth. p. 40.] Lutherus: bene sum contentus: malo obedire; quam miracula facere, etiamsi possem. Scripsit et ad Ioannem Staupicium, Augusti manae famihae vicatium, cui su facti rationem exponit; eique resolutiones disputationum de virtute Indulgentiarum ad Leonem X. Pontificem curandas mittit: cui Pontifici et ipsi indicat; quam temere et avare praecones Indulgentiarum auctoritate eius abusi sint. Protestationem quoque sui muniendi repetir: quae tomo 1. operum Lutheri exstat.
Oppugnavit autem principio Lutheri conclusiones Ioannes Eccius obeliscis editios: quibus asteriscos suos Lutherus opponit. Post Eccium Silvester Priverias, Dominicanus, palatii, quod vocant, sacri magister, prodiit, cum dialogo et praefatione ad Leonem confidenter admondum: ubi themata quaedam, quasi fundamentum suae sententiae ponit. Ei quoque Lutherus respondet: et auctoritati Thomae, qua Silvester pugnabat, sacram scripturaem opponit. Syl vester ad ea rescribit: et placere sibiostendit, quod Lutherus Romani Pontificis arbitrio se submittat, ambitionem a se removet, et Thomam, tamquam Doctorem Angelicum strenue defendit. Huic scripto Lutherus tantum epostola ad lectorem respondet; atque inter alia dicit; si Pontifex et Cardinales idem sentiant: si Romae quoque sic doceatur: iam non esse dubium; quin romasit ipsissima sedes Antichristi: felicem esse Graeciam, Bohemiam, et omnes, qui divortium ab ea fecissent: praeconia Pontificis excogitari quottidie nova; ne concilio
legitimo possit esse locus. Tunc etiam acerbe in Lutherum scripsit. Iacobus Hogostratus Dominicanus, Pontificem ad vim atque flammam exhortatus. Ei paucis respondens Lutherus, animum exptobrat crudelem; ac salse hominis imperitiam ridet; monetque, ut ita pergat laureolam in mustaceo quaerere. Anno millesimo, quingentesimo, decimo octavo, Lutherus omnib dissuadentibus, obeedientiae tamen satisfacturus, ad capitulum Haidelbergense proficiscitur, maximam itineris partem pedes. Herbipoli benigne fuit ab episcopo exceptus; ut et Haidelbergae a comite Palatino Wolffgango. Habuit [Note: * Ad d. 6. cal. Maii.] tum disputationem in claustro Augustinianorum, quod hodie Sapientiae collegium, de [Note: * Thes. exstant tom. 1. op. Lat. Luth. p. 141. b. Bucer. ei interest.] iustificatione fidei. Interfuit ei et Bucerus: quaque fuit manus celeritate, excepit; quae intet disputandum a Luthero dicta: eaque cum Beato Rhenano communicavit, non sine egregio Lutheri elogio. De disputatione autem ipse Lutherus ita: Disputationem meam Domini Doctores et libenter admiserunt: et ea modestia mecum disceptarunt: ut eo nomine mihi sint commendatissimi. Quamquam enim peregrina illis videbatur Theologia: nihilominus tamen et argute et pulchre adversus eam velit abantur; excepto uno, qui er at quintus et iunior Doctor: qui risum toti movebat auditorio, quando dicebat: sirustici haec audirent; certe lapidibus vos obruerent et interficerent. In reditu scripsit [Note: * Quae exstat tom. 1. epist. pag. 60.] epistolam ad Iudocum Ispenacensem Theologum et Philosophum, suum praeceptorem: ubi inter alia ita: omnes constanter (in doctrina gratiae et operum) Doctores Wittembergae mecum sentiunt; imo tota Universitas excepto uno ferme Licentiato Sebastiano: sed et princeps, et episcopus ordinarius noster: deinde multialii praelati, et quotquot sunt ingeniosi cives, iam uno ore dicunt: sese prius non novisse, nec audivisse Christum et Evangelium.
Haidelberga domum reversus, edidit illas propositionum suarum de indulgentiis resolutiones et declarationes: quas Pontifici, ut diximus antea, Leoni X. dedicavit. Causas editionis adfert: ut adversarios mitiget: desideria multorum expleat: et ne errare sinat eos, qui putent: omnia esse adserta. Fatetur enim multa esse, de quibus ipse dubitet: nonnulla quae ignoret: aliqua se negare, sed nulla pertinaciter adserere: Pontificisque adeo pedibus totum [Note: * Vide epist ad Leon. X. tom. 1. oper. Lat. p. 234. A. 1518.] se humiliter prosternit Maximilianus itaque Imperator, de eventu disputationum talium sollicitus, Pontificem monet: auctoritatem suam interponat. Pontifex per Thomam Caietanum Cardinalem Lutherum Romam evocat: idemque a Friderico Saxoniae Electore epistola petit. Lutherus ubi hoc intellexit, unice id egit: ut in germania idoneis comstiutis iudicibus, causa congnoscoretur: tandemqueres eo deducta est, intercedente pro Luthero ad Pontisicem et Carolum Miltitium germanum, Iontificis cubicularium, [Note: *Lxsiat tom. 1. op. Luth. p. 206.] Wittembergensi Academia; et ad Caietanum legatum
ipso Electore: ut coram illo legato Augustae causam diceret. Venit Augustam Luthevus pede, sub initium [Note: Die S. Marei. Tom. 1. epist. p. 83.] Octobris de via fessus in cuculla a Wenceslao Linckio commodato sumpta: et ad Caietanum, accepta side publica admissus, de tribus his fuit compella tus: primum ut ad samitatem rediret, et quos divulgasser errores revocaret, deinde ut promitteret, seimposterum talia non doctorum: denique ut et ab aliis, queecclesiqe tranquillitatem perturbent, abstineret. Obiectum Luth. fuit: quod negasset meritum Christi esse thesaurum indulgent arum: et quod docuisset, accessuris ad sacramentum, necessariam esse fidem. Probavit Caietanus suam sententiam Clementis VI. decreto, mul tisque Romae sedis auctoritatem extulit: ut quae omnibus et scripturis et contiliis anteponendasit. A multa disceptatione Luthertus deliberandi spatium petit; postridie redit; et praesentibus aliquot testibus atque scriba, consiliariis quoque Caesaris quaruor adhibitis, ecclesiam Romanam a se observari profitertur: si quid alienum ab ea dixerit; nolle id ratum habere: errorem autem, cuius nullius ex scriptura convictus sit, revocare non posse, ac iudicium ecclesiae permittere. Dimisso Luthero cum obiurgatione, legatus cum Staupicio egit; ut Lutherum ad revocationem impelleret. Sed perstitit Lutherus in sententia cum restimoniis scripturae non convinceretur; tandemque metuens ne Cardinalis remomenem magis im perio; quam disputatione definiret; cum ad Pontificem provocasset, Augusta discessit, (quia Cardinalis dixerat, ne in suum conspectum rediret, si revocare noliet) vigesimo Octobris, relicta ad Caictanum epistola: et appellatione ad Papam publice affigen da.
Post abitum Lutheri Caietanus, qui aegre id fercbat, ad Saxonem dat literas, [Note: * Tom 1. epistolar Luth. p. 106.] quibus eum monet: ut Lutherum aut Romam mittat; aut finibus suis eiciat: oratque ne Lutheri defensoribus fidem habeat: nevemaculam illustrissimae familiae suae adspergat. Cui Elector respondet; id sibi integrum nonesse, cum nullius erroris convictus sit, et Academiae utilem navet operam: et Lutherus se ad cognitionem causae atque disputationem offerat. Confirmavit hunc principis animum, et epistola Ersami, et intercessio ac restimonium Witten bergensis scholae. Id etiam praetereundum hic non videtur, quod heroici in Luthero est animi argumentum insigne: cum Lutherus Augustam venisset, et de consilio suorum, quibus a suo Principe erat commendatus, in tertium usque diem exspectassersidem publicam: misit Cardinalis quendam, qui Lu herum ad se vocaret. Ibi cum Lutherus negaret, se venturum citra impertratam fidem Caesaris; commotus ille, quid? inquit, putas principem Fridericum propter te arma sumpturum? respondente Luthero, hoc seprorsus nolle, tum ille; et ubi manebis? cui Lutherus, sub caelo, respondit: pergit Italus: si tu Papam et Cardinales in potestate tua haberes, quid esses facturus? Omnem, inquit Lutherus, reverentiam et honorem
essem exhibiturus. Hic ille, more Italico morsicans digitum, Hem, inquit, et cum dicto abit.
Haec dum geruntur; Lutherus, etsi animum minime despondebat: tamen ne aliis damno esset, aut periculo, aut principem in suspicionem duceret: et ut liberius agere contra Papatum posser; abitum molitus est, in Galliam vel alio: contra amici sua serunt: ut se Saxoni captivum quasi sisteret: idque Pontificis legato scriberetur, adservari Lutherum sistendum in loco tuto ad respondendum. Sed Lutherus, cum plane animum induxisset abeundi; principi suo per epistolam [Note: * Tom 1. epistolar. Luth. pag. 120.] valedicit, die vicesimanona Novembris, et pro benesiciis in se collocatis gratias agit. Epistolam illam princeps Elector Saxo, Legato Pontificis misit; Lutherum autem Wittenbergae manere iussit; qua dere Lutherus ita: Princeps voluit omnino, ut manerem: quid nunc cogitet editis actis (Augustanis) et appellatione (ad concilium) nescio.
Nam cum e Caierani literis intellexisset; fore, ut contra se Romae iudicaretur; novam interiecit appellationem: qua adductum se extrema necessitate dicit; ut a Pontifice provocaret ad futurum [Note: * Tom 1. operum Latin. Witenb. pag. 231.] concilium; quod Pontifici sit modis omnibus praeferendum. Sub idem tempus, anno decimo octavo, exeunte, Pontifex misit in Germaniam Carolum Miltitium Misnicum equitem, et Fridericum aurea rosa, a Romanis Pontificibus quarta Dominica Quadragesimae consecrari solita, donavit: ut in fide maiorum suorum perseveret, hortatus. Egit is cum Luthero multis: ut Papae reconciliarerut: et habuit septuaginta brevia, ut vocant, Apostolica, ut si Princeps Fridericus eum traderet; in quod Papa per rosam quaerebat, singulis in oppidis affigeret fingula; et ita tutum perduceret Romam, Prodidit autem coram consilium cordis sui cum dixit: o Martine, ego credebam te esse senem aliquem Theologum; qui post fornacem sedens, ita secum disputasset. Nunc video te esse adhuc integrum aetatate et validum. Si haberem viginti quinque ar matorum milia, non confiderem re posse a me Romamperduci. Exploravi enim per totum iter animos hominum, quid dete sentirent. Ecce, ubi unum pro Papa stare in veni, trespro te contra Papam stabant. Illud vero in Miltitio ridiculum fuit: exploraverat eriam mulierculas et virgines in diversoriis; quidnam de sede Romana sentirent? Illae, ut ignarae huius vocabuli, et sellam domesticam cogitantes, responderunt: Quid nos scire possumus, quales vos Romae habeatis sellas, ligneas ne an lapideas? Lutherus autem rogavit: ut consuleret quae pacis essent: se omnem daturum operam; ut Papa idem faceret. Ille prolixe promisit: omnia, quae ullo modo salva conscientia veritatis posset, promptissime se factutum: se quoque esse pacis cupidum et studiosum qui pervim tractusin illas turbas, necessitate adectus fecisier omnia, quae fecisset: culpam non esse suam. Vocavit idem Miltitius ad se Tecelium, principem eius tragoediae auctorem: et
verbis minisque ita fregit [Note: * Tom. 1. epistol. Lutheripag. 152.] hominem. hactenus terribilem cunctis, et imperterritum stentorem; ut inde contabescens tandem ae gritudme animi fuerit confectus. Lutherus, ante obitum literis benigne scriptis, hominem consolatus est, ac bono animo esse iussit: sed ille metu forte indignationis Papae, vitam reliquit. Fri dericus autem Eiector, princeps pius et sapiens, nec Pontificiorum admisit voculas, nec rosam [Note: * Tom.1. epistolar. Luthe p. 280.] ipsam ullo est honore dignatus: quamquam Miltitius mire triumpharit ob eam et Dresdae dixerit: Doctor Martinus ist in meinen eanden/hoc est, Doctor Martinus est in mea manu. Sub id tempus et Boemi Lutherum hortati sunt, missis li teris et libello quodam Hussi, ad constantiam et patientiam: ac confessi sunt theologiam, quam doceret Lutherus, esse puram.
Rebus hunc in modum exacerbatis, et multis in Lutherum excitatis adversariis; Lipsiae, Misniae oppido, tunc Georgii Saxoniae ducis, qui erit Friderici patruelis, disputatio anno decimo nono fuit instituta. Venerunt eo Andreas Carolostadius, Luthero et Melanchthone et Barnimo Pomeraniae duce, qui ea aestate magistratum scholasticum Wittenbergae gerebat, comitatus: et Ioannes Eccius Theologus Pontificius Ingolstadio. Die itaque vigesima septima Iunii congressi, [Note: I. Eccius cum Andr. Corolostad. congressus.] Eccius et Carolostadius de libero arbitrio primum disputarunt, an sit aliquod nobis [Gap desc: Greek word] bonum opus, hoc est, ut ipsi dicunt; an de congruo mereamur gratiam, cum facimus quod in nobis est. Dedit Eccius in voluntate nostra non esse vim genuinam, quae opus bonum producat, sed adscititiam tantum. Atque ita totum octiduum [Gap desc: Greek words] fuit transactum. Lutherus, cum nullis literis potuisset im petrare fidem a duce Georgio, non ut disputator, sed spectator, sub fide Carolostadio data Lipsiam est ingressu. Accessit igitur ad eum Eccius in hospitio, dicens se audisse Lutherum detrectare disputationem: cui Lutherus, quomdo, in. quit, disputare possum, cum nequeam impetrare fidem a duce Georgio? tum Eccius, si tecum non licet disputare, neque cum Carolostadio volo. Propter te enim huc veni. Quidsi ego fidem tibi impetraro, numquid disputabis mecum? Ad id annuente Luthero, ab it, et mox data est Luthero quoquefides publica, et facta copia disputandi. Fecit Eccius hoc ideo, quia certam sibi victoriam et gloriam pro miserat ex propositione una: qua Lutherus negarat: Papam esse iure Olivino caput Ecclesiae. Hic latissimus ei paruit campus, et occasio srmma plausibiliter adulandi, et gratiam Pontificis eme rendi; Luthreum autem contra odio et invidia obruendi. Fecit hoc antagonista per totam disputationem [Note: * Quae describi tur tom. 1. operum Latin. Luther. et t. 1. epistol. p. 161. 180.] strenue: sed nec satis firmavit: nec Lutherum confutavit Eccii argumenta praecipua fuerunr: nonposse Ecclesiam esse [Gap desc: Greek word] , cumsit civile torpus: deinde locum Matthaei protulit: Tu es Petrus: produxit et quaedam ex Hieronymo et Cypriano: et denique auctoritatem concilii
Constantiensis, ubi contra articulos Hussitarum pronuntiatum est: de necessitate salutis esse; credere, Romanum Pontificem oecumenicum esse. Postea de purgatorio agi ceptum, de indulgentiis non multum, depaenitentia, de remissione culpae et poenae, de sacerdotumpotestate. Duo postremi dies dati sunt Carolostadio: et decimoquarto Iulii disputatio fuit soluta: quam deinde Lutherus omnem evulgavit Largitus est ibi Lutberus Eccio: Pontificem iure humano esse cpaut ecclesiae. Itaque cum Georgius princeps Saxoniae, eos ad mensam vocasset, inter prandendum, humeros Lutheri et Eccii mulcens, dixit; sive iure divino, sive humano sit Papa, est tamen Papa. Sed Lutherus postea longe aliter sensit. Ante disputationem Lipsicam evocarus fuerat Lutherus Comfluentiam, a Carolo Miltitio, Apostolico commissario, ad dicendam causam: sed Lutherus multis se argumentis [Note: * Epistolatom. 1. pag. 176. b. A. 1 520 Iterum scribit ad Papam Luther.] excusavit: cur eo nec possit, nec debeat ire.
Anno vicesimo supra millesimum quingentesimum, Miltitii monitu Lutherus ad Pontificem scribit, [Note: * Tem. 1. epistolar. Luther. p. 255. et tom. 2. oper. Latin. Witt.] iilique librum delibertate Christiana recens a se conscriptum, et pacis conditionis offert Cepit sub idem tempus graviter aegrotare princeps Fridericus Elector. Itaque rogatu quorundam Lutherus, ex officio charitatis Christianae, dolorem sublevare est conatus, scripto libello, quem Tesser adecadem vocat. Edidit et tumc scriptum de ratione confitendi peccata: in quo aliquid de votis adicit, et carnificinam animorum deplorat Sed cum in alio scripto quodam dixisset: utile sibi videri, siquidem auctoritate concilii permitteretur, ut integra Cena Dominiomnibus daretur: dictum hoc, eo quod decreto Lateranensis concilii novissimi adversaretur, multi graviter tulerunt: inter quos Ioannes Episcopus Misenus, qui suae ditionis Ecclesiasticis interdixit; ut libello suppresso suos docerent, sub utralibet specie totam Domini Cenam repraesentari. Lutherus huic mandato respondet, et causam suam tuetur Interea Theologi Lovanienses consilio cum Adriano Cardinali Derthusensi in Hispaniis tum agente, communicato, et Colonienses Lutheri aliquot libros, facto decreto, damnant ut impios et igni dignos: et auctorem ad revocationem cogendum scribunt. Quo facto cognito: Lutherus ad singula capita respondet: cumque tot et tantos haberet adversarios, epistolam ad Carolum V. nuper creatum Caesarem, scribit, qua veniam compellationis deprecatus supplex rogat: ut tantisper defendat, dum reddit a ratione aut vicerit aut victus fuerit. Id enim Imperatorium decree thronum, non pati ut iusti deprimantur et ab impiis conculcentur. In eandem fere sententiam ad omnes Imperii ordines dat literas, paucis repetitis, quomodo ad hanc causam pertractus sit. Nec multo post idem ad Albertum Archiepiscopum Moguntinum Cardinalem valde submisse scribit: et a duobus hominum generibus se damnari dicit quorum alterum sua scripta numquam
legerit, alterum legerit quidem, sed animo odii pleno et amarulento. Moguntinus Luthero inter alia rescribit ita: ex animo velimus res sacras, cum a te, tum a quibusvis, qui hanc professionem sibi suscipiunt, reverenter acreligiose, modesteque sine tumultu, sine inrvidia, ac contumelia, atque convenit, tractare. Dicit etiam non sine dolore se audire, a magnis quibusdam disputari: de Pontisicis Romani primatu, de libero arbitrio, et similibus nugamentis, ut vocat, non admodum ad vere Christianum pertinentibus: net sine magno inobedientiae incit amento, temer arias ad imperitum vulgus opiniones disseminari: de synaxi sacra sub utraque specie indiscriminatim percipienda: denique de conciliorum etiam auctoritate. Claudit tandem literas illa admonitione Gamalielis: Si opus tuum ex Deo; erit firmum et indissolubile: sin ex invidia fastuve, fatile dissolvetur In eundem modum Lutherus ad Adolphum episcopum Mersburgensem datliteras: a quo etiam idem fere tulit responsum, cum admonitione: ut Christi, pacis auctoris, amore calamum temperet.
Accidit sub idem tempus: ut aliquid negotii esset Friderico, Electori Saxoniae duci, Romae: quod Valentino a Dithleben Germano commendavit. Hic nuntiat, Electorem Romanensibus esset invisum propter Lutherum: quem ille nova dogmata spargentem ferat. Princeps igitur sepurgans scribit [Note: * Tom. 2 oper. Lat. Wit. p. 50 Qui se purgat.] se numquam doctrinam aut scripta Lutheri defendisse: et ne nunc quidem eius esse animi. Quamquam audiat: multis doctis Lutheri doctrinam probari: verum se nihilpronuntiare: demde paratum esse Lutherum coram Legato Pontificio, modo idonee caveatur rationem doctrinae reddere: et si demonstretur error, sententiam mutare. Imo Lutherum antea sua sponte e terris illis cessurum fuisse: nisi Miltitius suasisset retinendum potius: quam alio demittendum, ubi liberius et tutius maior a aggrediposset. Non itaque esse causam, cur male de se aliqui suspicentur.
Huic epistolae Pontifex respondit, missoque exemplo bullae, quam Eccius [Note: * De quo scribit t. 1. epist p. 249. Eccius Romam abiit, impetraturus contra me abyssos abyssorum.] interea impetrarat, petit: primum ut Lutherum cogat revocare, velsi hocrecuset, custodiae mandet, captumque ad Pontificis instantiam adservet. Ibi cum aula Saxonica [Note: * Tom. 1. epist. Luth. p. 286. b. Luth. abitum molitur.] nonnihil terreretur: Lutherus de angulo aliquo, in quem se abdat, cogitare cepit Id cum rescivissent nobiles quidam Germani, iam Lutheri doctrina imbuti: et hospitium et patrocinium ipsi obtulerunt, de quibus fuerunt Francisus a Sickingen, Huldericus Huttenus, Silvester det Schavenburg: Et hic quidem per literas Lutherum rogavit: ut ne vel in Boemiam vel alio, sed ad se confugeret, diris scilicet Papae praevalentibus, policitus tutelam vel centum nobilium equitum Franciae. Itaque Lutherus animosior factus Spalatinum monet: ut literis Friderici Electoris, ad Cardinalem S. Georgii hoc subindicetur: verba Lutheri [Note: * Tom. 1. epist.] haec sunt: Mitto literas Francici equitis Silvestri Scbavenbergen, et nisi molestum esset, vellem in literis Principis idsubindicari Card. S. Georgii: ut scirent, etiamsi me pellerent diris
suis e Wittemberga, nihil cffecturos: nisi ut rem peiorem e mala reddant: quandoquidem iam non in Boemia, sed media quoque Germania sint, qui expulsum tueri possint et velint, invitis ipsis, contra omnia sua fulmina. Ubipericulum est, ne iis quidem protectoribus tutus, saevius in Romanenses sim grassaturus: quam si sub Principis imperio publicis militarem officiis docendi: id quod sine dubio, nisi Deus obsistat, futurum est: Principem vero, ut hactenus in multis suspexi, etiam irritatus, tunc certe non necesse erit suspicere. Itaque quae illis a me nomdum sunt illata, nec meae modestiae, nec suae tyrannidt aut meritis, sed Principtis nomini et auctoritati, cum communi studiosorum Wittembergens. causae, sciant deberi. A me quidem, iacta mihi alea, contemptus est Romanus furor et favor: nolo eis reconciliarinec communic are in perpetuum, damnent exurantque mea. Ego vicissim, nisi ignem habere nequeam, damnabo, publiceque concremabo ius pontificium totum, id est, lernam illam haereseum, et finem habebit humilitatis exhibitae hactenusque frustratae observatia, qua nolo amplius inflari hostes Evangelii. Edidit autem Lutherus ante, quam bullam vidisset, librum de captivitate Babylonica: in quo optat, ut abloitis que de indulgentiis evulgarat, haec propositio substituatur: Indulgentiae sunt adulatorum Romanorum nequitiae: et iis, quae de Papatu disseruerat, haec: Papatus est robusta venatio Romani episcopi. Agit deinde de sacramentis, quorum tria agnoscit. Scripsit et adversus exsecrabilem Antichristi bullam: Papam vocat Antichristum: et articulos per bullam damnatos adserit.
Eodem anno Caesar Carolus Aquisgrano, ubi sollenni pompa inauguratus erat, Coloniam Agrippinam, sub calendas Novembris, descendit, et cum eo Elector Saconiae Fridericus. Ferventibus ergo tom maxime religionis controversiis, [Gap desc: Greek word] in re tanta noluit; sed multorum sapientum et doctorum, atque in his etiam Erasmi consilium, quem Lovanio Coloniam evocarat, sciscitatus [Note: Frideric. elect. Sax. Erasmum consulit de Lutheri doctrina. Tom. 2. op. Lat. Witt. Sleidan.] est. In primo congressu, cum Erasmiiudicium de causa Lutheri princeps peteret; et inter cetera se mirari diceret, tantam odii acerbitatem adversus Lutherum, cuius ipse vitam ac mores integros, et doctrinam non impiam esse doceretur, a quibusdam monachis et Pontificeipso exerceri. Erasmus a iodo exorsus, non mirari debere principem, ait; cum monachorum ventres, et Papae coronam Lutherus suis disputationibus attigisset. Postea setio et graviter de illorum temporum controversus sententiam exponens ostendit; iuste a Luthero indulgentiarium, et alios abusus et superstitiones taxari, earumque emendationem esse Ecclesiae necessariam, ae summam doctrinae veram: sedin contetionibus nimis vehemente et violentum videri. Evangelii negotium Evangelica consuetudinet tractandum esse. Hoc iudicio senili confirmatus Fridericus Elect. acquievit: et de acerbitate in disputando gravissime Lutherum monuit. Venerunt tunc Coloniam Marinus Carocciulus et Hieronymius
Aleander, qui denuo Pontificis nomine sollicitarunt Fridericum Electorem. Sed cum Elector non ex voto responderet: illi ex formula decreti sibi agendum dicenter, Lutheri lucubrationes exurunt Idem Pontificis oratores feruntur tunc Erasmo pinguissimum episcopatum promisisse: si calamum in Lutherum ltringeret: quibus ille responderit: maior est Lutherus, quam ut in illum scribam: imo tantus, ut ex Lutheri unicapagella perlecta plus erudiar, quam ex Thoma toto. Aiunt et Margaritam [Note: *Tom. 2. oper. Lat. Wittem. pag. 123.] Caeaiis amita, quae tunc Belgio roti praeerat, cum magistri nostri Lovanienses con queretentur, Lutherum suis scriptis Rem pub. evertere Christan am universam, quaesivisse: quid esset hominis Lutherus? illis respondentibus: indoctum monachum esse: excepisse eam: scribite ergo vos multi docti adversus unum indoctum: et procul dubioplus erbis fidei est habiturus doctis multis, quam indocto uni.
Lucherus, cognito quid de sctipris suis factum, anno vicesimo [Note: * Luth. t. 1. ep. pag. 294. et t. 2. op Lat. Wittp. 125.] die decima Decembris, convocata omni multitudine scholastica Wittenbergae, et magna doctorum caterva comitante, ante portam Elisti post psochodocheum, in rogum a quodam magistro accensum, ius Pontificium et bullam Leonis, cum quibusdam scriptis Eccii, Empseri, et aliorum, hisce verbis coniecit: quia tu conturbusti sanctum Domini, conturbet te ignis aeternus. Postridie, in explicatione Psalterii; auditoroes vehementer monuit: ut, quam cara ipsis salus animae esset, a Pontificiis statutis caverent: et scripto edito facti rationem reddidit: atque ex infinitis Pontificti iuris erroribus triginta hos excerptos proposuit:
I.
Papa et sui non tenenturpraeceptis DEI subiecti et oboedientes esse.
II.
Non est praeceptum, sed consilium S. Petri: quando docuit; ut omnes homines regibus essent subiecti.
III.
Sole signeficari Papalem, luna Imperialem, sive saecularempotestatem in Christiana repub.
IV.
Papam et eius sedem non teneri subiectos esse concillis et decretis.
V.
Papam habere in scriniopectoris sui omnia iura, et plenam potestatem super omnia iura.
VI.
Ex quo sequitur: Papam habere potestatem omnia concilia et omnes constitutiones et ordinationes con vellendi, mutandi, et statuendi: sicut et quottidie facit.
VII.
Pont fici Romano ius esse postulandi iuramentum et obligationem ab episcopis pro eorum palliis.
VIII.
Si Papa suae et sraternae solutis ita sis negligens, ita inutilis et remissus: ut innumerabiles populos dutas secum primo mancipio
gehennae in aeternum plagis vapulaturus: huius culpa a nemine mortalium redarguendas esse.
IX,
Salutem universitatis fidelium, post Deum, ex Papae incolumitatependere.
X.
Neque Papam, neque eius sententiam quisquam in terris iudicare potest: ip se vero Papa omnes homines iudicat.
XI.
Romana sedes concedit auctoritatem omnibus iuribus et legibus; sed ipsanullis eorum subiecta est.
XII.
Petra, super quam Christus Matth 16. ecclesiam suam aedificat, appellatur [Note: * Distinct. 19.] Romana sedes, cumproximis suis.
XIII.
Claves soli S. Petro traditas esse.
XIV.
Christi sacerdotium ab eo in S. Petrum esse translatum: De constit. c. Translato.
XV.
Papam habere potestatem condendi iura et leges ecclesiae catholicae. XXV. q. 1. Ideo permittente.
XVI.
Quod hanc sententiam: quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; eo trahit: quod habeat potestatem, totam ecclesiam catholicam onerandilegibus suis temerariis.
XVII.
Quod sub excommunicatione et peccato praecipit, certis diebus carne quadrupedum, ovis, butyro, et aliis lacticiniis, non esse vescendum.
XVIII.
Quodtoti sacerdotio interdixit matrimonio, prohibens sacerdotes ducere uxores.
XIX.
Quod Papa Nicolaus sive 111. sive 1 v. in sua Antichristiana decretali, inter multa mala ponit: Christum clavium traditione, potestarem dedisse caelestis simu! et terreni regni.
XX.
Quod Papa, magnum illud et impium mendacium: Constantinum Imperatorem ipsi Romanas provincias, regiones, et potestatem dedisse in terra et mundo hoc inferiore: pro vero iudic at et postulat.
XXI.
Quod Papa iactat: se sacri Romani Imperii heredem esse: De senitnt. et re iudic. c. Pastoralis.
XXII.
Quod Papa docet: iustum et licitum esse: ut Christianus vim virepellat.
XXIII.
Quod Papa docet: inferiores et subiectos, posse suis superioribus inobedientes et contumaces esse: et quod Papa possit reges deponere.
XXIV.
Quod Papa etiam nititur potestatem habere, convellendi et disfolvendi omnia iuramenta, federa, et obligationes, inter superiores et inferiores status erectas.
XXV.
Papam habere potestatem, vota Deo facta dissolvendi et commutandi. De vot. et vot. red.
XXVI.
Quod Papa docet: eum, qui differt suum votum solvere ex praecepto Dei, non teneri culpa rupti voti: ibid.
XXVII.
Quod Papa docet: nullum posse Deo servire maritum vel coniugem.
XXVIII.
Quod Papa inutiles suas leges comparat Evangeliis et sanctae scripturae.
XXIX.
Papam habere potestatem sacram scripturam pro suo arbitrio et voluntate interpretandi et docendi, et nullipermittere, eandem aliter, quam ipse Papa velit, interpretari.
XXX.
Quod non Papa a scriptura sed scriptura a Papa auctoritatem, vigorem, robur et dignitatem habeat.
Summa summarum totius iuris Canonici haec est: Papa est Deus in terris, superior omnibus caelestibus, terrenis, spiritualibus et saecularibus: Et omnia Papa sunt proprta: cui nemo audet dicere: quidfacis?
Interea Fridericus Elector Saconiae effecit: ut Caesar Lutherum ad comitia Wormatiensia, data fide publica, evocaret, mense Martio, anni vicesimi primi Lutherus, Caesaris acceptis literis Wittemberga abit, deductus ab ipsius caduceatore Casparo Sturmio, comitatus Iusto Iona, Hieronymo Schurfio et Nicolao Amsdorfio. Ex scholasticis unum sibi comitem adiunxit, Petrum Suavenium Danum: qui postea in aulam regis Daniae Christiani accitus, studia literarum et ecclesiae mulrum iuvit Haidelbergam ubi venit: ad disputationem publicam, si qui vellent, sese obtulit. Ibi tum, cum multi eum dehortarentur: ne Wormatiam iret: et alii exustione librorum ipsius iam damnatum Pontificiorum calculodicerent: alii exemplum Hussi, alii Savonarolae proponerent: Lutherus magno animi robore id contempsit, et terrorem hunc a Sathana sibi dixit adferri. qni confessione veritatis, praesertim in loco tam illustri, regnum suum labefactatum iri videret. Imo in
haec prorupisse verba dicitur: Si scirem tot Wormatiae esse diabolo: quot tegulae intectis: tamen essem ingressurus. Franciscus ctiama Sickingen a Caesaris intimis rogatus, pet Bucerum ad se invitavit in arcem Ebernburgam: ubi commodius causa sua posset disceptari: sed Lutherus non Ebernburgam, verum Wormatiam a Caesare se vocatum respondit: eo etiam iturum. Ita porgressus Wormatiam venit, die decimo sexto Aprilis: quae fuit feria tertia, post Misericordias Domini. Ferunt ingredienti ducis Bavariae histrionem aulicum, sive ab aliis subornatum, sive fatidico spiritu instinctum, obviam cum cruce, ut in funeribus, venisse: altaque voce cecinisse: Advenisti desiderabilus, quem exspectabamus in tenebris. Erant tum statim quidam Caesari auctores: perinde cum Luthero, ve cum Hussoagendum: sed Caesar fidem datam servandam censuit: et inprimis Ludovicus Elector Paltatinus id ut ne fieret resititi: et cordate dixit: si id fieret quod adversarii volebant, ad labem id Germanici nominies et dedecuspertinere sempiternum.
Postridie decimo septimo Aprilis sub pomeridianam quartam, vocatus coram Caesare et frequenti principum consessu sese stitit. Ibi Ioannes Eccius Iureconsultus, Caesaris orator, et officialis Trevirensis, mandatu Caesris Latine et Germanice clara voce: Duae sunt, inquit, causa cur Caesar de consensu principum et ordinum, te iusserit accersi, Martine Luthere, de quibus ut ex te cognoscam. mihi mandacit: primum an hos lobros (fascem hic oftendebat librorum Lutheri Germanice et Latine scriptorum) abs te consriptos fatearis, et pro tuis agnoscas? alterum, an retractare quicquam in iis, aut vero quae scripsisti, tueri velis? Adera Luthero Hironymus Schurffius Iureconfultus, is librorum inscriptionem recitari [Note: * Intitulentur Libri.] et edi petit: quod ubi factum, Lutherus breviter repetens quod propositum erat: quantum ad libros nominatos, inquit, pertinet: meos esse profiteor et agnosco: sed an propugnare velim, quae scripsi; ut ad id legitime respondeam; cum res sit maximi mementi, ne quid praecipitanter ac contra conscientiam a me fiat, deliberandi spatium posco. Re communicata, Eccius iterum: quamquam, ait, de scripto Casaris facile tibi fuit causam cur evocatus sis, intelligere: atque idciroo non liceret tibi moram interponere: quo minus iam responderes: tamen Caesar, quae est eius clementia, diem tibi unum ad cogitandum largitur, et ut cras, circa hoc ipsum tempus te sistas, et quid tui sit propositi, non scripto, sed oratione exponas, iubet. Quod moram Lutherus peteret, pleumque putarunt non fore constantem: sed falsi illi opinione sua sunt. Hocloco silentio involvendum non est: quod cum ad Caesaris solium accederet Lutherus, multi e concilio principum monuerint: fortiter rem ageret, neve animum desponderet: aut timeret illos, qui corpus solum occidere possent, animam non possent: alii illud subiciebant: cogitaret, cum steteritis coram regib. ac principib. ne estote solliciti quomodo aut quid loquamini. Dabitur enim vobis illo momento, quodloquamini.
Sequenti itaque die, cum ad horam dictam adesset Lutherus, ab Eccio iterum interrogatus, ecquid tandem animi ei esset? ipse ad Caesarem atque principes conversa oratione, et audientia benevola suppliciter petita, argumenta librorum suorum distinxit. Ex iis, inquit, quos scripsi, libris, quidam ad fidei et pietatis doctrinam pertinent, quibus etiam adversarii praeclarum dant testimonium. Hos si abiurarem, officium viri boni neglexisse iure queam accusari. Sunt alii quibus Pontificatum Romanum, et Pontificiorum doctrinam refello, qui maximis incommodis Rem pub. Christianam affixerunt, et etiamnum affligunt. Hos si aboleam, tyrannidem illorum confirmaro. Tertium genus est eorum, qui scripti sunt in quosdam privatim: qui Romanam nequitiam defendere volunt, mihique calumnisose multa impingunt. In his equidem fateor, me alicubi fuisse vehementiorem: sed nec me [Gap desc: Greek word] esse agnosco: et hos ipsos etiam retractare mihi integrum non erit, nisi velim fenestram insolentiae multorum aperire. Sed tamen quia homo sum, errarepossum: et cupio scripturae testimoniis melius erudiri a quovis. Haec et plura eo locuto, Eccius torviori vultu: non respondes, inquit, ad rem, neque tuum est conciliorum auctoritatem in dubium vocare. Planum et simples abs te responsum requiritur: an velis tua scripta esse rata. Tum Lutherus: quando ergo Caesar ac principes, iubetis, plane ut respondeam, obtemperabo. Haec est mea sententia: nisi scripturae testimoniis vel evidenti ratione convictus fuero, non possum quicquam eorum, quae vel scripsi vel docui, revocare. Nam ut conscrientiam meam vulnerem, non committam: Pontifici autem Romano et solis conciliis non credo: quae et errarunt saepius, et contraria sibi ipsi tradiderunt, capta et conscientiae in verbis Dei neque possum neque volo quicquam, cum contra conscientiam agere neque tutum sit. neque integrum: Htesteheich/ich txn nit mders/Gott belss mir/ Amen. Hoc est, hic sto: aliter non possum: Deus me iuvet, Amen. Ac cum denuo urgeretur; ipse tamen in dato responso perstitit: et ita tunc est discessum.
Postridie Caesar epistolam in concilium principum mittit, eius haec summa: Maiores nostri et ipsi Christiani principes, fuerunt nihilominus Ecclesiae Romanae audientes, quam nunc Doctor Martinus Lutherus impugnat; et quia ne latum quidem unguem ab erroribus discedere in animum induxit, non possumus nos cum decore a Maiorum exemplo descisere, in antiqua fide tuenda, et Romanae sedi auxilium ferendo. Ipsum autem Martinum Lutherum et adhaerentes, excommunicatione persequemur, et sie quae aliae patent ad exstinguendum viae. Datam tamen et adscriptam fidem violare nolumus, imo daturis operam, ut salvus eo redeat, unde est accitus. Ea Caesaris epistola diu multumque fuit in senatu principum diceptata: neque deerant, uti fertur, qui
Constantiensis concilii decretum, et vestigia secuti, fidem ei minime servandam esse dicerent: sed huic sententiae tum alios, tum Ludovicum Palatinum Electorem, uti dictum, restitisse vehementer aiunt. Quapropter, non modo servandam ei fidem, sed neque temere damnandum esse plerique censebant, eo quod magni res esset futura momenti, quicquid demum Caesar decrevisset; quem in hac aetate positum, a pontificiis administris impelli videbant adverlus Lutherum et exacui.
Diebus aliquot interiectis, Trevirensis praesul, die vicesimo [Note: Trevirensis et aliorum delectorum cum Luthero actio.Sleid, l. 3. comment. Scripta sua Caesaris iudicioac principum subicit Luth. Consilium Luth.] quarto Aprilis, Lutherum ad se, et ad alios principes, qui permissu Caesaris aderant, vocavit: ibique amice, ut de proposito desisteret, cum eo egit. Verum Lutherus, gratiis pro eorum sollicitudine actis, in doctrina nihil concessit: scripta autem sua Caesaris et principum subiecit cognitioni; modo id scriptura duce et verbo divino fiat. Rogante Trevirensi, ecquid remedii sciret, aut daret? respondit Lutherus: nisllum aliud, quam quod Gamaliel in Actis Apostolicis dedisse legitur: si ex hominibus consilium aut opus hoc est, dissolvetur: sin ex Deo, dissolvere non poteritis: atque idem petivit ad Pontificem ut perscriberetur. Cum Trevirensis pergeret: quid si articuli decerperentur concilio submittendi? ibi Lutherus, modo, inquit, non sint illi, quos concilium Constantinense damnavit: Trevirensi subiciente, se metuere eosdem futuros; animose Lutherus: eos tueri volo, etiam cum vitae praesentissimo discrimine. Itaque a Trevirensi placide dimissus rogavit Lutherus eundem: ut potestatem redeundi ad suos, sub fide publica, sibi a Caesare impetraret: id quod et promisit et praestitit. Misso enim Eccio, illo officiali, paulo post significavit Luthero; integrum ei esse; ut discedat sub turela Caesaris intra unum et viginti dies: addita hac commonefactione; necubi in itinere contionem ullam habeat, aut scribendo quicquam turbarum excitet. Hoc audito Lutherus: sicut Domino, inquit, placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum. Deinde Caesari ac principibus gratias egit humanissime, seque eis commendavit.
Die ergo Aprilis vicesima sexta, quae erat feria sexta, post Iubilate, salutatis suis, Wormatia abiit: quem Caspar Sturm caduceator, aliquot horis post subsecutus, Oppenheimii offendit. Ex irinere Lutherus literas dedit, tam ad Caesarem, quam ad principes Electores ac Imperii ordines: quibus se et causem suam commendat: et ad omnia separatum, praererquam ad revocationem eorum, que sciat sacris literis contineri dicit. Cesar autem, die octavo Maii, Lutherum proscribit: quem Leo Pontifex, die vicesimo octavo Martii, die conae Domini, iterato excommunicarat. Farant omnium animi tum arrecti: ecquid illa fulmina essenr effectura.
Fridericus autem Elector, vir produens, cum Lutherum odia omnium incurrisse viderer: vitandi periculi causa, negotium dat
fidis quibusdam e nobilitate; ut in locum quendam tutum, ac ab hominum frequentia remotum, Lutherum abducerent: donec Caesar e Germania abiisset. Illi quod mandatum fideliter exsequuntur; ac in silva qudam currum, quo Lutherus vehebatur, cum impetu invadunt: atque in arcem Wartenburgum, prope Isenacum, quam ipse Pathmum postea nominavit, occulte dedu cunt. Consilii illius octo duntaxat conscii fuerunt: idque tanta taciturnitate; ut nemo extra ipsos, ubi esset Lutherus, [Note: *Tandem enim innotuit Luth. t 1. epi p. 356. b. Chytraeus in Saxon.] resciscere diu potuerit. Ferunt Magos passim a Pontificiis consultos tunc, de loco in quo Lutherus latitaret: verum nihil hic illos certi po tuisse indicare. Mansit in eremo illa Lutherus decem circiter menses, ac in otio illo tum alios Ecclesiae utiles labores, Evangeliorum etiam et epistolarum enarrationes, Alberto Mansfeldico dicatas, uti et contra latomum, de peccato in renatis reliquo, edidit: tum vero duos nervos regni Pontificii missas privatas et vota monastica incidit. Quos libros Augustinianis fratribus, qui absente illo missas privatas abrogare, et de laxandis votis monasticis disputare ceperant; et patri suo inscripsit. Facti autem illius etiam ad Electorem Wittembergenses rationem reddiderunt: et in quem finem, tam templa, quam collegia primum instituta essent, docuerunt: nempe non propter missas; sed ut iuventus in iis ad pietatem erudiretur: et possessiones donatas in usum docentum discentumque et papuperum. Postea, ab annis quadringentis circiter, natam illam missarum nundinationen.
Habitus est Lutherus in illa eremo suaviter, tractatusque liberaliter: quemadmodum in multis epistolis hospitis sui depraedicat humanitatem: cui ipse diebus Domnicis ac festis, in ecclesia domestica, est contionatus. Interdum etiam egrossus est valetudinis causa in loca vicina arci: ubi fraga legit: interdum exspaciatus logius in monasteria adsita, adsumpto nomine Georgii cuiusdam nobilis (Iuncker Gorg) cum ministro quodam aulico, fido et taciturno: qui Lutherum monuit: ne in diversoriis ensem statim deponeret, atque ad libros accurreret, sicubi adessent: alias iri proditum. Aliquando exivit etiam cum suis venatum, qua de re ipse ita: Fui [Note: * Tom. 1. epist. Luth p. 350 b.] proxime in venatione duobus diebus, visurus surus voluptatem illam heroum [Gap desc: Greek word] . Cepimus duos lepores, et aliquot perdiculas miseras. Dignam profecto occupationem hominum otiosorum. Theologisabar etiam ibi inter reta et canes. Ac quantum voluptatis attulit species illarerum: tantum misericordiae et doloris miscuit mysterium. Quid enim ista imago nisi diabolum significat, per insidias suas et impios magistros, canes suos, scilicet theologos, venantem innoxias istas bestiolas? nimis praesens erat mysterium hoc tristissimum de animabus simplicibus et fidelibus. Accessit et atrocius mysterium. Cum mea opera lepusculum servassemus vivum; et intra manicam meae tunicae involuvissem,
volvissem, ac paulum discessissem: interim canes inventum miserum leporem per tunicam, fracto eius crure dextro, et suffocato gutture extinxerunt. Scilicet, sic saevit Papa et Sathan; ut servatas etiam animas perdat, nihil moratus meam operam. Denique satur sum eius venationis: dulciorem arbitror, qua iaculis et sagittis, ursi, lupi, apri, vulpes et id genus magistrorum impiorum confodiuntur. Solatur tamen me, quod proximum salutis est mysterium, lepores et innoxias bestias ab homine capi, quam ab ursis, lupis, et rapacibus accipitribus, et similibus episcopis et theologis, quod hic ad infernum, illic ad caelum devorari significentur.
Wittembergam etiam excurrit ex sua Pathmo, paucis consciis, hospitio usus Amsdorffii, posuitque aliquot dies ibi iucunde apud amicos, clam electore. Laboravit autem in solitudine et otio alvi duricie tanta: ut vix quarto quintove die semel exonerare potuerit: accesserunt et tentationes diaboli: qui etiam strepitu ei molestus fuit. Morbum illum leniit et evicit tandem exercitationibus et medicamentis a Spalatino missis. Legit et tunc Biblia Graeca et Hebraea: scripsitque praeter illos libros literas ad amicos. quae in publicum editae.
Tandem impatiens morae et innovationum [Note: * De quibus antea in vita Carolostadii. Redit Witt. Luth. et cur.] , Wittembergam, inscio Electore, ex eremo sua rediit, die sexto Martii, feria quinta post Esto mihi, anno vicesimo secundo. Causas reditus sui ad Electorem exponit [Note: * Tom. 2. epist. pag. 47.] has: primo quod vocatus sum literis ecclesiae atque populi Wittenbergensis, idqueprecibus ac sollicitationibus sane multis: deinde Wittembergae me absente, Sathanas irruit in gregem meum: et tantum excitavit turbarum: ut mihi scriptis duntaxat hos tumultus reprimere et sedare non sit integrum: sed necesse est me vivum, praesentem, loquentem et audientem ibi agere, adesse, praeesse, et prodesse. Denique admodum vereor, ne qua magna et horribilis seditio oriatur in Germania: qua natio Germanica graves poenas det contemptus et ingratitudinis. Necessarium ergo duxit, hac de re cum meis communi consilio et studio, docendo, monendo, hortando, omnia agere: quae possumus et debemus: ut iram et iudicium Dei, aut avertamus: aut certe aliquandiu differamus. Ibi atiam inter alia: certo scio, inquit, et firmissimepersuasum habeo: meum verbum seu initium mei Evangelii non a me, sed a Deo profectum esse. Nec ullum genus mortis aut persecutionis, Deo iuvante, hoc mihi excutiet, aut diversum docebit. Et videor mihi recte divinare: nullis terroribus aut saevitia hanc lucem aboleri posse. Et alia [Note: * Tom. 2. oper. Luth. Inens. p. 7.] epistola: Redeo Wittembergam munitus praesidie multo sublimiore et firmiore, quam ab Electore Saxoniae mihi praestari possit. Neque in animum unquam induxi, a C. V. defensionem petere. Imo iudico C. V. plus a mepraesidii et tutelae habituram esse, quam mihipraestare. Praetereasi scirem; C. V. velle et posse me tueri;
plane non redirem. Huic causae nullus gladius consulere, aut opem ferre potest. Solum Deum hic gubernare et agere oportet, sine ulla sollicitudine et auxilio humano. Itaque in hac causa, qui firmissime Deo fidit; is fortissime se et alios defendit. Cum igitur videam C. V. adhuc valde imbecilla fide praeditam esse: nullo modo tantum tribuere C. V. possum; ut ab illa me defendi aut liberari ex periculis posse statuam. Ego C. V. animam, corpus, et fortunas, omnis damni et periculi expertes in hac mea causa servabo, sive id credat C. V. sive non credat, Sciat etiam C. V. et nihil dubitet; loge aliter in caelo, quam Noribuergae de hoc negotio conclusum esse: videbimus enim, eos qui se iam putant Evangelion totum devoralle, et extinxisse, nondum Benedicite absolvisse. Longe alius, et potentior Princeps est, quam Dux N. cum quo mihi negotium est. Is me, et ego ipsum mediocriter novi. Si crederet Illustrissima C. V. tum magnalia et gloriam Dei videret. Cum autem nonaum credat C. V. nihil etiam eorum vidit. Deo gloria et laus in aeternum. Haec et alia plura ibi, plena [Gap desc: Greek word] dovomae. et fidei [Gap desc: Greek word] et [Gap desc: Greek word] admirabilis. Praeter istas causas reditus sui et hanc ad Melanchthonem [Note: * tom. 2. epist. pag. 44.] perscribit: Para mihi hospitium: quia translatio me urgebit ad vos reverti: et ora Dominum; ut fiat cum sua voluntate. Opto autem latere, quantum fieri potest: interim procedam, quo institui. Idem scribit ad Amsdorfium: propter translationem Bibliorum cogi se; ut redeat Wittembergam, aliorum ea in re consilio et auxilio usurus.
Reversus ergo Lutherus a Dominica Invocavit ad Reminiscere usque, singulis diebus singulas contiones, quae [Note: * Tom. 7. oper. Luth. Witt.] exstant, habuit: quibus quid probaret, aut improbaret, in mutationibus se absente factis, ostendit. Repraehendit autem factum illorum; qui missam privatam, et idola abrogarant; cenam sub utraque specie celebrarant; confessionem auricularem, discrimina ciborum, sanctorum invoeationem, et alia sustulerant, non quod impie fecissent: sed quod non ordine. Damnare se dicit [Note: * Tom. 2. epist. p. 49.] missam Papisticam, imagines, quae colantur, leges Papae de confessione, oratione, ieiunio: sed damnare solo verbo, non violenta abrogatione. Istis contionibus quid effecerit, ipse indicat [Note: * Tom 2. epist. p. 56.] : Ego, inquit, Carolostadium offendi, quod ordinationes suas cassavi: lieet doctrinam non damnarim: nisi quod displicet in solis ceremoniis et externis faciebus laboraesse eum, neglecta interim vera doctrina Christiana, hoc est, fide et charitate. Nam sua inepta docendi ratione, eo populum perduxerat: ut sese Christianum arbitraretur, per has res nibili: siutraque specie communicaret: si tangeret: si non confiteretur: si imagines frangeret. Et hoc fuit initium dissidii inter Carolostadium ac Lutherum.
Hoc anno vicesimo secundo, prodiit primum N. Testamentum,
in eremo illa Germanice a Luthero redditum, et postea sua atque [Note: * Tom. 2. epist. p. 55. b. et epist. 1. ad Camer.] Melanchthonis opera elimatum. Eius lectione Pontificii quidam principes et episcopi suis intredixerunt. Scripsit et tunc ad Boemos [Note: * Est ea t. 2. ep. p. 85. et tom. 2. op. lut. Witt. p. 328.] epistolam gravissimam: qua eos ad constantiam hortatur in agnita veritate: et ne vena spe pacis ad Antichristum deficiant: dehortatur, nereos se faciant innocentis sanguinis Ioannis Hussi et Hieronymi Pragensis. Quod autem sectae. illis exprobrentur: longe plures esse inter ipsos Papistas: docetque quomodo malo huic occurrendumsit. Sub idem tempus [Note: * Exstat. t. 2. operum Luth. Witt. p. 330. In episc. scriptum Luth.] librum evulgavit: adversus falso nominatum ordinem episcoporum: in quo invehitur gtaviter in episeopos: quod evangelii doctrinam damnent et persequantur: cum toties provocati numquam eam refutarint, aut suam defenderint. Tyrannide nihil ipsos effecturos: neque se vel Papae anathemate, vel Caesaris proscriptione moveri: imo evangelii doctrinam subinde latius se propagaturum, idque eo animosius, quo vehementius illi resistant: nec exstinctum iri evangelium etiamsi ipsum occidant. Deum autem ipsos, si insanire pergant, gravissime puniturum. Hoc libro episcopos, abbates, monachos, et totam faecem Antichristi ita irritavit: ut igni deletum libros Lutheri ire constituerint, cum ipsum auctorem non possent.
Conflixit eodem tempore cum fanaticis hominibus Lutherus, Nicolao Storck, Thoma Muncero, et aliis novorum Prophetarum antesignanis: qui iactabant arcanas revelationes angelicas, et colloquia cum Deo: baptismum quoque parvulorum impugnabant. Haec fuerunt semina doctrinae Anabaptistarum, sparsa per illos propheras: qui ex urbe Cycnea Wittembergam, absente Luthero, venerant: et nonsolum Carolostadium: sed etiam Melanchthonem nonnihil [Note: * Camerar. in vit a Melanch. Resp. Angliae regi durius Luth.] turbarunt. Respondit tunc Lutherus etiam Henrico VIII. Angliae regi, qui illum libro edito, inter alios adversarios, oppugnarat: atque a Papa Leone defensoris ecclesiae titulum eo obtinuerat: sed respondit calamo asperiore: cuius vehementiam ne omnes quidem amici Lutheri probatunt. Ea de re Erasmus ta: si Lutherus collaudato pio regis studio rem solidis argumentis fortiter peregisset, non violata regia dignitate: rectius opinor consuluisset suae causae. Idem: Quid invitabat Lutherum, ut diceret in libello adversus regem Angliae: veniatis, Domine Henrice, ego docebo vos? Certe regis libellus Latine loquebatur nec inerudite. Sed Lutherus ita se [Note: * Tom. 2. oper. Latin. Witt. p. 355.] excusat: Si quem offenderit mea in Regem asperitas: hoc sibi responsum habeat. Cum insensatis monsiris me hoc libro agere, qui omnia mea optima et modesta scripta, tum humillimam meam submissione contempserunt, et magis ex mea modestia induruerumt. Deinde a virulentia et mendaciis abstinui, quibus liber Regis refertissimus est, nec magnum est, si ego Regem terrae ontemno et mordeo, quando ipse nihil veritus est, Regem caeli in suis
sermonibus blasphemare et virulentissimis mendaciis profanare. Dominus iudic at populos inaequitate. Inscripsit eum librum Lutherus Sebastiano comiti a Schlick: cuius laudat singulare picratis studium ac zelum: vultque id scriptum initium esse fugae suae ad Boemos. Nam eius et rex et alii ipsum insimularant: ut possent triumphare et gloriari: Vicimus, haereticus fugit ad haereticos.
Anno vicesimo tertio in comitiis Norinbergae, absente Caesare, celebratis, edicto Wormatiensi fuit derogatum: Comque legatus Pontificius conqueretur: poenam de Luthero, ex edicto Caefaris, non esse sumptam: responderunt principes, plerosque conqueri de curia Romana, et plerosque in Germania ita Lutheri contionibus et scriptis esse eruditos: ut si ex illo decreto ageretur, maxima sit oritura inde seditio: et fore ut ita interpretentur: quasi oppressa veritate exstinctaque eramgelii luce; manifesta vitia, quae tolerari aut dissimulari diutius non possint, defendantur Comsilium autem hoc est datum: ut concilium in Germania liberum quam primum, vel Moguntiae, vel Argentorati, vel Meti, vel Coloniae, celebretur: interea Lutherus et alii nihil emittant librorum: contionatores nihil praeter evangelium doceant, idque pure et modeste, iuxtaprobatas et ab ecclesia receptas interpretationes contionatores exorbitantes leniter castigamdos, per comstitutos ab episcopis idoneos homines; ne suspicio oriatur, velle evamgelii curfumeos impedire: Typographinihil excudamt, aut divendant, nisiper viros doctos et bonos iudicatum, et approbatum: sacerdotes qui uxores duxerint, expreascripto iuris Pontifirii [Note: Centum gravamina nationis Germanica Sleid. l. 4. p. 29. Luth. decreta interpretatur. Sleid. l. 4 p 83] multentur. Gravamina insuper centum tunc legato sunt exhibita nationis Germanicae: de quibus alibi.
Hoc decretum cum alii aliter acciperent: Lutherus pro se est interpretatus, literis ad principes datis. Ac primum, quod evangelium doceri iubeant secundum interpretationes ab ecclesia receptas, se non de Thomae aut Scoti, sed de Hilarii, Ambrosii, Augustini, et horum similium accipere. Alterum ut Episcopi deligant homines idoneos, qui contionibus adsint et leniter moneant, sicubiopus; recte quidem decretum, sed numquam id futurum, cum viris doctis careant: delibris non recusare, modo non intelligatur de libris sacrae scripturae, quorum editio prohibeda non sit. Postremum de multandis sacerdotibus qui vel uxores ducunt, velordinem suum deserunt, nimis esse durum, et, si evangelium pure docendumsit, omnino mitigandum. Hoc principum dcreto Caesar fuit offensus, ac per legatum prorsus id infringere annisus: sed frustra. Lenge enim aliter in caelo, quam Norinbergae hoc de negotio erat conclusum, ut scripserat Lutherus. Certatim enim principes et civitates Imperii doctrinam repurgatam introduxerunt: ut et in Bania, Borussia, Livonia, Silesia, et alibi factum.
Hoc anno Lutherus inter alia edidit librum de dignitate et officio
magistratus politici: cuius lectione inprimis delectatum ferunt Fridericum electorem. Scripsit et ad Waldenses; quos Picardos vocantk de sacramenti ador atione: quo in libro primum meminic opinionis Berengarii, de cena Domini, antequam cum Helvetiis certamen ihivit. Evulgavit et Pentateuchum in Germanicam linguam traductum, post tria annorum milia a morte Mosis elapsa. Emisit etiam librum ad senatum Pragensem, de instituendis Ecclesiae ministris: et alium de doctrinis hominum vitandis. Livonos eodem anno epistola salutavit [Note: * Est eat. 2. ep. p. 122.] : qua gratulatur illis patefactam evamgelii Christi doctrinam; cuius oppressionem plerosque in Germania tyrannos pertinaciter moliri queritur; eiusdeque generis persecutiones atrocissimas ipsis quoque exspectandas praemonet: ad quas sustinendas ut sesepraeparent, antmumque obfirmatum habeant, atque in agnitam veritate Evangelica fortiter perseverent, graviter acpie cohortatur; de fide iustificante, et tandem de vera ratione bonorum operum breviter et perspicue eos erudiens.
Formulam quoque missae et communionis hoc demum anno cdidit: in qua omnes ritus usitatos, qui non palam verbo Dei repugnant, introitum ex Psalmis, Kyrie, collectam, epistolam, sequentiam, Evangelion, symbolum, contionem, preces, praefationem, sanctus, precationem Dominicam, verba cenae, elevationem, agnus Dei, gratiarum actionem, retinet. Canonem vero Missae, transformantem Cenam Domini in sacrisicium pro vivis et defunctis, prorsus omittir. Haec fuit prima reformatio rituum: etsi Carolostadius tale quid antea tentaret. Revocata etiam fuit in usum cenfessio auricularis et absolutio privata quam Carolostadius aboleverat. Cumque Bruxellis duo professionis Augustinianae monachi inquisitore, calendis Iulii exusti essent; ac primi pro doctrina fidei repurgata sanguinem fudissent: Lutherus eorum constantiam cantico [Note: * Germanico cuius initium ein newes lied wir heben an/etc. Est t. 8 Ien p. 371.] celebravit: et ut sui remporis primos martyres canonizavit: qua de historia etiam Erasmus [Note: * Lih 21. epist. 7. et 24 ep. 4.] . Misit etiam eo tempore Lutherus ad Augustanos epistolam consolatoriam; quae exstat [Note: * Tom. 2. op. Ie!. Tom. 2. ep p. 137 b.] ; Idem fecit ad Miltebergenses, propter evangelium tunc in periculo constitutos. Primus eorum doctor fuerat Ioannes Draco Carolostadius. Consolatus itidem est epistola Lutherus tres nobiles virgines Misnicas: quae ob lectionem librotum Lutheri ex aula Friburgensi ducis Saxoniae Henrici fuerant aiectae. Valedixerunt etiam claustris moniales aliae alibi: unde Lutherus ita ad Spalatinum: ad me venerunt ex Nimpschen monasterio novem istae apostatae moniales. Vulgus miserabile, sed per honestes cives Torgavienses advectae, nempe per Leonhardum Coppe et fratruelem suum, et Wolffium Tomitzch, ut nihilibi sit suspicionis iniquae. Miseret me illarum valde, maxime autem et aliarum, quae ubique in tanto numero pereunt maledicta et incesta illa castitate. Sexiis iste per sese longe infirmissimus, et ad virumnatura, imo divinitus, coniunctus; tanta crudelitate separatus perditur. Inter eas fuit
Catharina de Bora, postea uxor Luthrei. idem ad eundem Spalatinum de aliis monialibus alibi [Note: * Tom. 2. epist. p. 139.] : Exivere moniales sedecim e monasterio Widderstetten, sub comitibus Mansfcldensibus, quarum undecim ad Quaestorem Alstetensem venerunt. Unde recepit quinque Albertus. Agitur igitur inter eos, an sint servandae vel eiciendae. Nomdum autem finis, fertilissimus hic annus [Note: * 1523.] rernm novarum est et erit, ut video. Saepius tum etiam Lutherus ad Electorem Saxoniae per Spalatinum institit [Note: * Tom. 2. epist. p. 134.] : ut Bethavem Wittenbergensem demoliatur, hoc est, collegium canonicorum omnium sanctorum. Causam addit [Note: * Tom. 2. Epist. p. 111.] : quod ferme omnes ibi sacrificuli non modo impie vivamt: sedpraefracto corde Dei, et hominum contemptores, singulis noctibus pene scortentur: et impudenti, indurataque fronte mane missas celebrent. Testem allegat Amsaorfium: et, exceptis forte tribus, caetreos omnes esse palam scortatores affirmat. Non igitur tales fovedos: quin potius magistratus esse, scortationes prohibere, et illos ad matrimonium cogere. Etsi enim ad fidem coginemo possit: scelera tamen publica tollenda. Missas denique saltem omittendas, pro quibus e principis fisco sumptus suppeditentur, impie et sine fructu. Princeps quoque Anhaltinus Ioannes per doctorem Hieronymum et Franciscanum quendam Lutherum monuit [Note: * Tom. 2. epist. p. 121. b.] : ut purgaret se ab ignominia: quod Ferdinandus Norinbergaepalam eum arguisset novo quodam articulo, nempe Christum esse semen Abrahae, ab ipso doceri. Id Lutherus primum ioco accepit: sed postea serio adserentibus, credere necesse habuit: serio se accusari.
Oppugnatum est tunc evangelium et a Papa Adriano, qui bulla, ut vocant, Frideriscum Saxomae electorem graviter accusavit neglacti officii, in puniendo vel eiciendo Luthreo. Monuit deinde principem obsecravitque: vel tandem id facceret: ni pareat, gladium Pontificium ac Caesareum, esse experturum. Idem petiverunt Henricus. VIII. Angliae, et Ludovicus Ungariae atque Boemiae rex. His abelectore nihil aliud est responsum: quam Lutherum in concilioprius audiendum, quam damnandum. Lutherum autem ipsum legatus Pontificius ad conventum Noricum accusavit: mahometo eum esse similimum. Nam ut Turcaeperpolygamiam; ita Lutherum per dissolutionem votorum castitatis, frena laxare cupidit at ibus: ecclestae statum convellere; ideoque non auditum esse damnandum: denique ut in ecclesiqsticosaunc, ita postea et inpoliticos saeviturum. Eodem anno Christiernus Daniae rex, propter impotentem dominatum regno pulsus, cum Elisabetha [Note: * Vel Isabella] coniuge, Caroli V. sorore, apud avunculum Fridericum Saxoniae electorem, exulavit: et Lutherum contionantem diu audivit.
Anno vicesimo quarto, Clemens VII. Pontifex in locum Adriani surrogatus, legacum in Germaniam Norinbergam misit, Laurentium Campegium cardinalem: qui ad Fridericum electorem prolixe scripsit: Papae egregiam voluntatem multis dilaudavit:
et de concilio quoque habendo recepit. Tunc etiam Caesare et plerique Imperii principes edictum Wormatiense urserunt: quod ubi Lutherus cognovit; Germaniae statum deploravit, deque hominum caecitate est conquestus. Eodem anno Erasmus Roterodamus calamum in Lutherum strinxit, persuasus a rege Angliae, et Thoma Volsio, cardinale Eboracensi Edidit autem fere invitus, ut ipse ad Melanchthonem sctibit, [Note: * Lib. 18. ep. et l. 19. ep. 1. 2. 3. 4.] diatriben de libero arbitrio. De quo scripto quid Lutherus senserit, ex hisce ipsius ad Spalatinum [Note: * T. 2. ep. 230. Iudicium Luth. de Eras. diatribe.] verbis videre est: incredibile est, quam fastidiam libellum de libero arbitrio: necdum ultra duos quaterniones eius legi. Molestum est tam erudito libro respondere tam eruditi viri Respondit autem Lutherus demum anno vicesimo sexto, animis interea eruditorum suspensis, non secus atque
Cum duo conversis inimica in proelia tauri
Frontibus incurrunt. ------
Famosus itidem hic est annus infausto illo bello Sacramentario: cuius exordium progressumque cum in antagonista [Note: * Vita Carolostad. Zvving OEcolamp.] eius, et alibi retulerimus; non lubet hic
Narrando infandum rursus renovare dolorem.
Prodierunt aedem tempestate fanatica scripta Thomae Munceri Stolbergensis, et contionatoris Alstettensis: quibus in Lutheranos meram erfudit rabiem. Liber adversus Lutherum ab eo scriptus, dedicatus estChristo, principi, ut ipse loquitur, illustrissimo Lutherum flagellat; quod enthusiastico spiritu careat: et nihil, nisi carnalia, sapiat. Ad Melanchthonem idem epistolam scripfit [Note: * De eo Luth. t. 2. ep. 2. p. 223. ad Frid. El.] qua fanaticum spiritum satis prodidit.
Edidit Lutherus inter alia psalterium Davidis vernacule: librum adversus seditiosostepistolam ad principes Saxoniae Fridericum et Ioannem, adversus iconomachos atque enthusiastas, iactantes suas illuminationes et colloquia com Deo: item librum de exaltatione Bennonis, episcopi olim Misnensis: cuius ossa hoc anno die decimo sexto Maii, Misnae effossa, exaltata, atque in tumbam marmoream fuerant collocata. Quaeres aliis religioni, aliis ioco et risui fuit. Eodem anno, mense Octobri Lutherus cucullum monasticum deposuit: et iudicium suum de synodo ceremoniarum causa cogenda [Note: * Eius particulam habet chronol. Bucholc. hoc anno.] exposuit hisce: mihi non satis tutum videtur, concicilium ex nostris cogi pro unitate ceremoniarum statuenda. Est enim res mali exempli, quantumvis bono zelo tentata, ut probantomnia ecclesiae concilia ab initio. Ita ut et in Apostolico concilio ferme de operibus et traditionibus magis, quam de fide sit tractatum: in posterioribus vero numquam de fide, sed semper de opinionibus et quaestionibus disputatum: ut mihi conciliorum nomen pene tam suspectum et invisum sit: quam nomen liberi arbitrii. Si una ecclesia alteram spote nen vult imitari externis isiis: quid opus est, conciliorum decretis cogi: quae mox in leges et animarum laqueos vertuntur? Imitetur
ergo altera alteram libere; aut suis moribus sinatur frui: modo unitas spiritus salva sit in fide et verbo: quantumvis sit diversitas et varietas in carne et elemento mundi. Sub id tempus canomci wittembergenses, tandem evicti, in templo cathedrali reformationem ecclesiae suae instituerunt, abrogatis missis privatis, sub exitum anni. Urserat hoc diu Lutherus, et hoc anno, forte paulo an teita ad Spalatinum scripserat [Note: * Tom. 2. epist. p. 246.] : Ego, si Dominus volet, istas missas abrogabo, vel aliud tentabo.
Qui hunc excepit vicesimus quintus annus, memorabilis est rusticano illo tumultu: in quo, gliscente adhuc dissidio, antequam ad armafuror plebeius veniret, dehortatus est Lutherus omnes a seditione tamquam scelere flagitiosissimo: examinavit etiam articulos rusticorum, quorum plerosque cum verbo Dei pugnare ostendit. Ad principes item et nobilitatem scripsit, sui eos officii commonefaciens. Sed rusticis nihilominus progredientibus, et non Pontificiis solum, verum et nbilitati bellum facientibus, Lutherus alio edito scripto hortatus est omnes: ut velut ad commune incendium restinguendum: sie ad istos consceleratos latrones trucidandos accurrant. Libellus iste, ut nimis acer, a multis est vituperatus; sed a Luthero verbose defensus.
Sub initium statim huius anni respondit Lutherus ad libellos Carolostadii libro eo, quem inscripsit contra caelestes prophetas. Prophetas autem tunc Wittembergae nominabant Anabaptistarum primitias, de revelatiombus arcanis et spiritu prophetico gloriantes, Muncerum, Citoniam, Cellarium, et his familiarem Carol, stadium. Librum illum Lutherus in duas secat partes: prima de imaginibus, Carolostadio, et Missa agit, affirmatque imagines in veteri Testamento prohibitas esse, non in novo: Carolostadium a se non fugatum: Missae nomen etiam ab Apostolis, facramento tributum, et alia: Alterius materies est Eucharistia: ubi primum exaggerat expositionem Carolostadianam pronominis [Gap desc: Greek word] , Hoc: deinde respondet ad Carolostadii argumenta: aitque verba,quod pro vobis traditur: hunc habere sensum, corpus quod in pane editis, paulo post, quando non edetur, pro vobis tradetur. Et sicut non scriptum est: accipite corpus et edite: ita nec scriptum esse accipite panem et edite. Dictum Christi, caro non prodect quicquam, non de carne Christi, sed de sensu carnis, qui mors est, Rom. 8. esse intelligendum, Fractionem esse diestributionem corporis: sanguinem Christi, qui pro nobis effusus, nunc sedere addextram Dei: sed efficaciam illius effusionis esse perpetui temporis. Denique nesciri, quomodo panis fiat et sit corpus Christi: Verbis Christi inhaerendum. Contra scripserunt Zvinglius et Oecolampadius, ut suo loco dictum. Instauravit hoc anno et in ecclesiam reduxit Lutherus ordinationem ministrorum evangelii, cum primus ordinandus esset Georgius Rorarius. Primum etiam lingua vernacula celebrata est missa Wittembergae: prodiit etiam in
lucem cantionum Germanicarum libellus, anno superiore a Luthero et aliis compositus: et liber de abominatione missae, quo ulcus Pomtificiorum tetigit: et adversarios plurimos in se excitavit. Scripsit et epistolam [Note: * Tom. 2. epist. p. 247. b. et 302 Scribit ad Argentorat. de Carolost. vitando.] ad Argentor atenses, apud quos Carolostadium haerere audierat, eosque a veneno illius dehortatus est. Argentoratenses comtra misso Georgio Caselio, Hebreae linguae professore, rogarumt Lutherum: ne unionem ecclesiae propter controversiam eucharisticam violet: Zvinglium et Oecolampadium, viros doctos et integros pro fratribus agnoscat: de cena scribat et edoceat, quae vera esse credat.
Quibus Lutherus per Caselium respondet: pace nihil esse optabilius: silere autem perpetuo, non esse integrum: responderi non posse, si damnari non liceat: et damnadi verbum pro convitio rapiatur: se a modestissimis illis, ut carnivoram, et esculenti Dei, impanatique cultorem traduci: consilium Argentinensium sibi non probari, quod fideles avocandisint a quaestione corporis et sanguinis praesentis, et solo verbo et fide sint exercendi: alterutros esse Satanae ministros, velipsos, vel se: ideo hic nulli consilio aut medio locum esse: rationes quae pro tropo adferantur nullas esse. Probamdum, verbum EST, non alicubi in scripturis, sed in isto loco, pro significat accipiendum. In illo, Petra erat Christus, Paulum non de corporali, sed de spiritualiloqui: siquide addatur: bibebamt de spirituali petra. Manifestum etiam lap sum esse in illo: agnus est transitus Domini. Hamc enim phrasin nusquamin scriptura haberi. Per Christum igitur serogare fratres; ut ab hoc errore abstineamt.
Eodem hoc anno Lutherus, aetatis suae agens annum quadragesimum secundum, ex improviso [Note: * Camerar. invita Melanch. Occasio illius.] uxorem duxit, Catharinam a Bora, virginem nobilem, antea monialem, hac occasione. Deliberaverat Lutherus de illa Catharina D. Glacio, pastori Orlamundano elocanda. Quo inaudito consilio, venit ipsa ad Amsdorfium, Lutheri familiarissimum, rogatque;: Lutherum ad quaevis alia consilia avocet Paratam se matrimonium inire honestum cum quovis alio, praetrequam cum D. Glacio. Hoc ubi Lutherus intellexit: audisserque ex Hieronymo Schursfio haec verba: si monachus iste uxorem duceret: risuros mundum universum et diabolum ipsum, facturumque eum irritas actiones sitas universas: ut aegre faceret mundo et diabolo, parenti quoque hoc suadenti gratificaretur; Catharinam illam uxorem sibi ducendam existimavit. Die itaque decimo tertio Iunii, invitatis ad cenam Pomerano, Apello Icto, et Luca pictore, sponsalia peregit, posteque nuptias [Note: * d. 27; Iunii Tom. 2. epist. p. 296.] . Factum hoc et inimici et amici perinde improbarunt: non quod hi nuptias ipsas damnarent: sed quod alio tempore celebratas vellent Ita enim Camerarius [Note: * In vita Phil. p. 107.] : evenit vix sedatis illis tam turbulentis et periculosis motibus, ut Mart. Luth. uxorem duceret, paulo etiam ante mortuo Friderico, principe Septemviro, creandis Impp. Romanis. Ex quo facto maximum dolorem cepit Philippus; non quod illud damnaet, sedquod occasionem daricerneret inimicis et malevolis, quos habebat Lutherus et numero complures, et opib. potentiaquepraestantes, acerbius in sectandi et liberius maledicendi ipsi, cum
praesertim, quicumque hoc facere voluissent, adiuvari atque instrui tempore anismadverteret: in quoplurimum adomnium rerum mometa situm esse constat. Verum cum et Lutherum ipsum iisdem eogitationib. nonnihil conturbari intellexisset: non modo suum est dolorem moderatus; sed illum quoque comsolando erexit, et tristitiam molestiasque eius hilaritate colloquiorum levavit, et ad pristinam eum alacritatem reduxit.
Adversarii equidem eius non solum tempus decantati hymenaei notarunt: sed nuptias ipsas esse incestas proclamarunt: quib monahus cum Vestali copularetar. Itaque et Angliae rex in respomso ad epistolam Lutheri, inter alia exprobravit ei incestum matrimonium: quo vix flagitium aliud turpius designari possit. Conradus quoque Collinus Prior Coloniensis contra hoc matrimonium librum peculiarem edidit, cui titulus: eversio Lutherani epithalamii: Hieronymus Empsenus, tunt Pontiflciorum Theologorum facile primus, ducique Sax. Georgio a sacris, virulentum mordaxque eprthalmoium in illas nuptias lusit. Imo inventi sunt quidam quib fidem et Erasmus habuit, qui Lutherum eius criminis insimularunt, a quo eum chro nologia nativitatis liberorum absolvit: Lutherus contra se ererit [Note: * Tom. 2. p. 300 epist. ad Mich, Stifel.] , seque ita est consolarus: Si mum coniugium est opus Dei, quid mirum si in illocaro offendatur, offenditur etiam in carne ipsius divinitatis et oreatoris, quam ipsepro salute mundi in pretium et cibum dedit: si non offenderetur mundus in nobis, ego offenderer in mundo, metuens ne non esset divinum quod gerimus. Nunc illo offenso et impatiente in me ego aedificor et consolor in ipso; ita fac et tu. Causam aurem coniugii ibidem hanc subiungit: Monasterii census Principi resignavimus: vivo ego iam privatus Patersamilias, manens in monasterio donec Christus volet Nam non duxi uxorem, ut diu viverem, sed (quod nunc propiorem finem meum suspicarer, cum iam etiam populos cum Principibus in mefurere videam) ut meam doctrinam forte moxpost meam mortem conculcandam iterum proprio exemplo relinquerem confirmatam pro infirmis.
Hoc etiam anno Anabaptistae pervagati sunt Helvetiam, et as lias Germaniae pre vincias: tandemque Antverpiam progressi, etiam ibi sua iactare somnia coeperunt. Lutherus itaque epistola [Note: * Tom. epist. p. 281.] ad Antverpianos scripta monuit, ut ab erroneis spiritibus, multum negotii piis facessentibus sibi diligenter caverent: et recensuit imposturas spirtuum sub Papatu, ac novoium spirituum huius saeculi seductio. nes. Enumerat ibidem erroneos articulos rumultuantis cuiusdam spiritus apud Antverpianos, eiusque spiritus inconflantiam, mendacia, petulantiam et vanae gloriae cupiditatem accusat, denique orat, ut quaestionem de occulta Dei voluntate devitent, et necessaria 20 a Deo praecepta amplectantur et discant. Articuli autem praecipui sunt hi.
1. Omnem hominem habere Spiritum sanctum.
2. Spiritum S. nihil aliud esse, quam noslram rationem et inrelligentiam.
3. Omnem hominem credere.
4. Non esse inferos, aut condemnationem sed solum corpus damnari
5. Omnem animam vitam aeternam possessuram.
6. Ductu naturae docerinos illud proximo facere, quod ab illo nobis fieri velimus; et hanc voluntatem esse fidem.
7. Adversus legem non peccari concupiscentiis, quatenus concupiscentiis voluntate non consenserimus
8. Spiritum S non habentem nec peccatum habere, eo quod ratione careat, quam Spiritum S vocat.
Scripsit etiam hoc anno Lutherus ad regem Angliae, suasu inprimis Christierni regis profugi; et scripsit admodum demisse epistolam: quae exstat [Note: * Tom. 2 epist. p. 290.] , ut et ad Georgium Saxoniae [Note: * Est tom. 2. op. Lat. Wit. pag. 533. b.] ducem; ut in gratiam cum illis rediret. Sed rex acerbe respondit, inconstantiam ac levitatem ei obiciens: defendit etiam cardinalem Eboracensem Thomam Volsaeum: cui Lutherus respondit: ut quanto Lutheri flagraret odio, facile posset animadverti. Lutherus ubi regis Angliae responsum typis evulgatum legit: magnopere facti eum paenituit, et doluit, quod tantum amicis esset gratificatus. Idem sibi in cardinale Caietano, Georgio Saxoniae duce et Erasino Roterod. accidisse: qui sua lenirate efferati potius, quam placari essent. In posterum ram stulte non facturum. Exagitavit autem Lutheri humilitatem miris modis Cochlaeus, quemadmodum et Eccius. Lutherus comtra emisit scriptum adversus maledicum, ut appellat, et contumeliosum regis Angliae libellum.
Anno vicesimo sexto edidit refutationem libelli Erasmici, cui opposuit scriptum de servo arbitrio. Causam dilati responsi indicat [Note: * Tom. 2. epist. p. 270.] epistola ad Amsdorfium: Erasino nondum respondebo, donec Carolostadium absolvero, qui miras turbas suscitavit et suscitat in superiori Germania. Erasmus irritatus, ed dit hyperaspisten, de quo sic Lutherus: Praeterea vipera illa irritata iterum in me scribit Erasmus Roterod. quam exercebit ibi eloquentiam, in sternendo Luthero, gloriae istud animal vanissimum? Sub idem termpus et varia moliti in ipsum sunt dux Georgius et episcopi: unde ipse ad Fridercum Myconium [Note: * Tom. 2. Epist. p. 314. b.] : conspirant impii Pontifices (ut dicitur) et bellum etiam minari scribit mihi e Iena Philippus. Quare curabis tu, ut monitus populus strenue pugnet, fide et oratione assidua ad Dominum, ut spiritu victi et prohibiti, pacem etiam carnis servare cogantur. Certe ex seriptis et dictis intelligo multorum summum opus, summae necessitatis esse serio orare; nam Sathan consilia cogitat. Quare te oro, ut pupulo hamc rem seriam et necessariam persuadeas: ut in mediis gladiis et furorib. Sathanae posito et periclitanti. Divisos etiam dicit tunc esse in sectas sex Sacramentarios: qua de re ita: habet sacramentaria secta iam ni fallor sex capita uno anno nata: mirus spiritus, qui sic dissentiat sibi. Carolostadi Tuto fuit una quae cecidit, Zvinglii est altera quae cadit, Oecolampadii figuratum tertia, quae cadet, cecidit, et quarta Carolostadii, qui
offensus scilicet sic verba disposuit: quod pro vobis traditur, est corius meum. Quinta surgit iam et stat in Silesia auctore Valentino Oautvaldo et Casparo Schvenckfeld, quae invertit verba hoc modo: Corpus meum, quod pro vobis traditur, est hoc, scil. spiritualis cib. Hinos mire vexant scriptis, suntque molestissimi et garruli, optoeis nostram caculum fortes sibi visis. Sexta est Coloniae Petri Flori, quam Philippus habet, nondum vidi nisi epistolam. Vah quam ille Lutherum reprobrat: scio, inquit, Lutherum esse derelictum a Domino. Hi omnes spiritus invicem diversi argutis dimicant argumentis; omnes iactamt revelariones precibus et lacrimis impetratas, et in summa tamen conveniumt. Pene nobis per Christum: qui pro nobis illosfacit sibi pisis pugnare.
Episton quoque consolatus est Ioannem Hessum Vratislaviae docentem evangelium, contra scandalum haereticorum, undique insurgentium, et tunc articulos fidei impugnantium, praesertim contra Schvvenckfeidrum, et Crautvvaldum, Verum [Note: * Tom. 2. epist. p. 315. b.] dicis, inquit, mi Hesse, dass bssbere ter faule Teufel gewesin sind Quia pugnatum est hactenus in causis profanis extra scripturam; ut de Papa, purgatorio, aliisque nugis, nunc ad seria ventum est, et ad victam pugnam de rebus intra scripturam positis. Hic iam Dracone pugnantem videbimus, vel congrediemur potius ipis, Duce Michaele in caelestibus, ubi tertiam partem stellarum trahet sua cauda in terram, hic iam vires in Christo requiret res ipsa. Hic Sathanas quis sit, quantus sit cognosces, quem hactenus non satis vidisti, nque satis cognovisti. Schvvenckfeldius servatus est ad haec mala cum suo Crautvaldo, quod doleo mirum in modum; sed fundamentum Dei stat firmius, habens signaculum hoc: Novit Dominus qui sunt eius Haec nostra esto consolatio et insultatio adversus istas portas inferorum.
Praeter alias operas praelegit ecclesiasten tunc Lutherus: sed mire, ut ipse scribit [Note: * Tom. 2. epist. p. 3. 8.] , invitum et impatiente lectionis Tantum est, inquit, ibi Hebraismi et ignotae linguae obstaculorum. Perrumpo tamen gratia DEI. Scripsit etiam hoc anno formulam missae Germanicae: ubi ce remonias multas permitrit liberas. Inter alia haec [Note: * Op. Ien. Ger. tom. 3. p. 277.] : Wir lassen Messgea and/Alter/lichter noch ble ben biss sie alt nerden/ oder uns geselt zn enderm. Wer aber die anders will sahren lassen wir geichehen. Aber in der rechten Mess unter eitel Christen/musie der altar nicht so bleiben: und der Priesier sich immer zum voick kehren / wie ohn zweiffel Christus im Abendmal gethanhet. Nun dass erharreseine zeit / hoc est, Missatica illa vestimenta, altaria et cereos nuc quidem retinemus: donec vel veterescant, vel nobis mutare ea placeat. Si quis aliter faciendum hic censet: per nos facere potest. Sed in vera Missa inter meros Christianos, non oporteret ita manere altare: sed oporteret ministrum ad populum se convertere: quemadmodum proculdubio Christus in prima cena fecit. Sed etiam hoc suum exspectet tempus. Consolatorios itidem psalmos quatuor scripsit ad Mariam Ungariae reginam, su per miserabili interitu regis Ludovici [Note: * Qui in patude suffocatus periit. 1526. d. 29. Aug aet. 20] , illius mariti, Evulgavit et alia, quae in voluminibus eius laudantur.
Anno vicesimo septimo viguit novum illud doctrine genus eorum, qui dicuntur Anabaptistae: qui parvulorum damnant baptismum: rebaptisantur ipsi: et bonorum docent communionem. In hos et fcri psit Lutherus ac Zvinglius: et passim animadvertit magistratus Scripsit tunc etiam Lutherus super quaestione hac: an homines militares in vitae genere beato vivant: ob kriegeleute auch in seligem stand seyn können: ubi multa erudite et pie de belto et belligerandi ratione. Ivit et in sacramentarios, quos vocat, edito libro: quod verba Christi, Hoc est corpus meum, adhuc firmiter stent. De hoc libro Litherus ita ad Spalatinum: Non dubito, quin vehementer commoverim Sacramentarios: videor enim et mihi, quamvis verbosus et modica eruditionis liber sit, me eos tetigisse. Bucerus autem et antea virulentissimas in me scripsit literas ad nostrum Ionam: prorsus Sathan est Lutherus apud illos, quid putas faciet libello isto stimulasi? Sed Christus vivit et regnat, Amen. Consolatus etiam est Hallenses super caede Georgii Winckleri sui pastoris, per insidias occisi [Note: * Portentum quod eius mortem praecessit, narrat tom. 2. epist. p. 327.] : respondit et Ioanni Hesso ad quaestionem: an homini Christiano tempore pestis fugere liceat? et alii: utrum quando cvangelium praedicatur, liceat metu tyrannorum utriusque speciei in cena usum intermittere? id quod negavit Lutherus contra Priscillanistas.
Sub intium huius anni subita Lutherum invasit aegritudo, coagulo sangninis circa praecotdia, quae fere ipsum exanimasset: nisi ropente aqua cardui benedicti hausta subvenisset: cuius virtus tunc non ita in vulgus nota. Sed longe graviorem agona depugnavit postea, sabbatho post visitationis Mariae, de quo exstat [Note: * Tom. 2 epist. p. 325. et to. 3. oper. Luth. Ien. Aegritudo alia corpor. et spiritual. Lutheri.] narratio Ioae. Bugenhagii et Iusti Ionae: qui tunc luctanti adfuerunt Fuit autem non solum corporis aegritudo; sed et spiritualis tentatio: quam Lutherus appellavit colaphum Sathanae. Visum est ipsi, quasi tumentes fluctus maris magna tempestate resonarent ad aurem sinistram, et totam sinistram capitis partem: nontamen intra caput adhuc, sed extra: tanta quidem cum vehementia, ut iamiam exspiraturus videretur, nisi mox cessaret. Postea ubi interiorem capitis parte sinistram occupavit: syncope subita ipse corruit: corpus vero totum frigore correptum ita fuit: ut nec calor nec sanguis, nec sensus, nec vox superesset. Frigida autem, ut ante iusserat, a D. Iona perfusus, collegit sese aliquantulum: cepitque ardentissime orare: fidei suae confessionem edere: et se indignum martyrio esse, quod toties optasset, quiritari. Testamentum etiam uxori gravidae et filiolo hisce condidit: Domine Deus, gratias ago tibi: quod volueris me esse pauperem super terram et mendicum. Non habeo domum, agrum, possessiones, pecuniam: quae relinquam. Tu dedisti mihi uxorem et filios: tibi reddo: nutri, doce, serva, ut hactenus me. O Pater pupillorum, et iudex viduarum Adhibitis autem et precibus et fomentis adsiduis, ubi largiter sudavit, dolor paulatim abiit ita, ut ad vesperam eiusdem diei surrexerit, atque cum amicis caenarit. Et faslus est ipse, longe fuisse graviorem tentationem spiritualem, quam corporis aegritudinem. Inde postero die ad D. Ionam: hesternam, inquit,
diem ego observabo: qua periculum, quasi in ludo, profectus meifeci, et in sudatorio calidissimo seai: Ich bin gestern in der schule gewest/und in einem heissen schwitzbade gesessen. Dominus deducit ad inferos, et reducit. Huius tentationis saepius postea in literis ad amicos meminit: et fidem, absolutione a ministro petita, usuque Eucharistiae confirmavit.
Eodem anno edidit historiam Leonhardi Caesaris, amici sui, ob evangelium iussu Guilielmi Bavariae ducis, exusti: de cuius martyrio ita [Note: * In epist. t. 2. p. 354. b.] Lutherus: accepi, mi Michael, de leonhardo Keiser historias [Note: * Exstat hist. tom. 3. op. Ien. p. 410. Sleid. l. 6.] : sed interim ab ipsius patruele etiam omnia ipsius manuscripta. Dabo igitur in lucem propediem: Christus adspiret. Catervm tupro me ora: qui satis a Sathanae angelo colaphisor: ne Christus me deserat. O me miserum! qui Leonhardo tam sum impar: verbosus praedicator, illitam potenti verbi operatori. Quis me dignum faciet: ut non duplo; sed dimido eius spiritu Sathanam vincam, et hac vita cedam? Benedictus Deus, qui inter tot monstra, saltem hoc unum gloriosum spectaculum suae gratiae, nobis indignis ostendit: ne in totum nos deseruisse videatur.
Instituta itein sub id tempus visitatio ecclesiarum in Saxonia, monitu Lutheri, iussuque electoris Ioannis. Ei negotio Ioannes a Plaunitz nobilis eques, Hieronymus Schurfius ICtus, Asmus Haubicius, et Melanchthon fuerunt praefecti. Plurima ibi comperta sunt, ad quae respectu maturo opus: multa deprehensa vitia, quorum emendatio necessaria esset: nec dici potest; quantum illa inspectionis opera commodi et emolumenri artulerit. Peccata enim multorum annorum fuerunt correcta, labefactatae multis in locis ecclesiae instauratae: et saluti earum in posterum prospectum. Peracta autem est anno vicesimo octavo, quo et Lutherus institutionem visitatorum et confessionem magnam de Cena edidit: qui illis fuit additus; unde ita ad [Note: * Tom. 2. epist. p. 394.] Amsdorsium: nos visitatores, hoc est, Episcopi sumus, et invenimus paupertatem et penuriam ubique; Dominus mittat operarios in messem suam, Amen. Et alibi ad [Note: * Ibid. p. 394. b.] Spalatinum: Visitatio nostra procedit, quas ibi miserias videmus? Et quam saepe tui recordamur, inventuri similes vel maiores in ista dura gente Voytlandia. Oremus quaeso Dominum; ut nobis omnib. assit, et promoveat ipse miserrimos Episcopos, ipse optimus et fidelissimus Episcopus noster, adversus mones artes et vim Sathanae. Amen. Et iterum: In nostra visitatione in orbe Witenb. invenimus adhuc omnes pastores cum suis rusticis comcordes; sed segnes populos ad verbum et sacramentum.
Edita est eodem anno a Luthero magna confessio de cena Domini, in cuius prima parte Zvvinglium, in secunda, Oecolampadium exagitat atque reprehendit. In tertia, fidei suae confessionem edit, quam pro certa suae mentis sententia, tam in vita, quam post mortem liaberi iubet. Ad hanc confessionem prolixe responderunt Oecolampadius et Zvvinglius, qui suum librum principi Saxoniae
et Hassiae Landgravio dedicavit. Bucerus quoque dialogo, in quo Sebaldum et Arbogastum loquentes introducit; Luthero Germanice respondit. Sunt autem hi postremi libri, qui a b illis viris, nominatim contra Lutherum conscripti sunt.
Misit hoc anno Carolostadius quoque ad Gregorium Pontanum, Saxonis cancellarium [Note: * Est ea in tom. 4. op. Ien.] epistolam: in qua fundamenta suae opinionis ac sententiam de cena exponit. Ei respondit Lutherus, epistola itidem ad Pontanum; monetque ab eo esse cavendum; ne quid maculae ipsi electori adspergatur: cuius indultu impune ille somnia sua et haeresin disseminet. Dedit et ad ipsum Carolostadium literas, quibus eius argumenta refutat: ac sub finem illarum concedit, Christum solum dare suum corpus: sed negat inde sequi; ministros non dare, Domini mandato.
Ineunte anno vicesimo nono evulgavit Lutherus Catechesin maiorem, ac minorem in gratiam rudiorum: monuitque serio sui officii pastores et ministros, praesertim in pagis docentes: ut eadem de iisdem semper dicant, atque Christiano populo inculcent. Edidit et libellum contra Turcam, vernacule vom krreg wider den Turcken: idque partim ideo; quia tunc imminere Ungariae et Germaniae ferebatur, uti fatis Viennae obsidio docuit: partim quia nonulli pastorum conabantur persuadere vulgo: non esse contra Turcam bellum gerendum: imo eo dementiae quidam venerant: ut adventum Turcae eiusque iugum sibi optarent. Cumque eo tempore conventus spirae, ubi primum Protestantium nomen natum, in religionis negotio agitaretur; atuqe collegae Lutheri, quorum opera in vertendis tunc Prophetis utebatur, distracti essent: ipse interea aegrotus, ne otiosus esset, absente melanchthone, Sapientiae librum transtulit: quem a Melanchthone castigatum postea edidit, ut et alia.
Eiusdem anni mense Octobri Philippus Hassiae Landgravius pio consilio perfecit: ut Marpurgi primarii doctores ecclesiarum Saxonicarum et Helveticarum convenirent. Lutherus itaque eodem a Landgravio evocatus rescripsit: nihil fructus ex colloquio pserandum; nisi pars adversa accedat animo cedendi. Se quidem cedere ipsis non posse; qui certus sit de vera sententia. Est autem eo in congressu de praecipuis doctrinae ecclesiasticae capitibus tractrum: et de plerisque plane conclusum: de nullo sane iracunde litigatum; aut in controversia alienatis odio animis discessum: ut fusius alibi [Note: * In vita Zvv. Oecolamp. aliorum.] dictum.
Anno praecedente, fama fuerat sparsa de foedere a Pontificiis quibusdam principibus inito, adversus Saxonem praecipue et Hessum: de quo Lutherus ita ad Wenceslaum [Note: * Tom. 2. epist. pag. 386. b.] Lincum: Foedus istud impium principum impiorum, quod ipsi negant, vides quantos motus moverit: sed ego ducis Georgii frigidissimam excusationem, fere pro confessione interpretor. Sed negent, excusent, fingant: ego sciens scio, non esse foedus istud merum nihil, aut Chimaeram, licet monstrum sit
monstrosum satis. Deinde orbis novit illos animo, facto, edicto, studio pertinacissimo, hactenus talia publice tentasse et fecisse; et adhuc facere. Exstinctum enim volunt evangelium: quod negare nemo potest: sed quid haec ad te? qui absque dubio certus de his omnibus es: tantum ut scias, neque nos istis credere impiis, licet pacem offeramus, optemus, demus: Deus confundet istum [Note: * Georg. ducem Saxon.] morotaton moron: qui, sicut Moab, plus audet; quam possit: et non secundum vires suas superbit: sicut semper fecit: orabimus contra istos homicidas. Atque hactenus eis sit indultum: si denuo aliquid moliti fuerint: orabimus Deum; deinde monebimus principes: ut absque misericordia perdantur: quandoquidem sanguisugae insatiabiles quieseere nolunt: nisi Germaniam sanguine madere sentiant. Haec epistola intercepta, et ad Georgium Saxoniae ducem delata, occasionem praebuit maximi dissidii inter ducem et Lutherum: ut scripta ultro citroque emissa testantur. Lutherus enim edidit tractatum de literis arcanis ac furtim interceptis: contra dux Georgius praefationem, in versionem novi Testamenti ab Empsero adornatam, atro felle perspersam. Lutherus de eo [Note: * Epist. tom. 2. pag. 389. 390.] ita: Accepi literas tuas, quibus significas; quid tentarit apud vos dux ille Georgius, mi Wenceslae. Postulaverat paulo ante idem a me, et deinde a duce nostro: ubi nihil promovit: tandem edidit exemplar, cum invectiva in me, pro insigni sua stultitia et furia maledica. Octo milia exemplarium feruntur excusa: quae sub suo sigillo mittet in omnem locum. Sic opprimetur tandem Lutherus: et triumphabit dux gloriosissimus Georgius. Adnundinas emittet. Ego vero furtim exemplari accepto, respondi: quod simul, non sperante illo, evulgabitur. Forte furia rumpetur: et morietur miserrimus moros. Optarim, furem illum Miricionum manum meam a te accepisse. Ita nihil eum Sathanam metuo: quamquam Scheurlerum miror, non quodtradiderit; sed quod hostibus nostris pessimis sic familiaris est. Te quaeso, ut cum ecclesia tua ores, contra furiosum istum homicidam, sanguinariumque latronem, ut plane non ab uno daemone obsessum, nihil nisi caedes et minas spirantem: ut Christus vel servet eum, sicuti Paulum: vel de medio tollat. Ut quid enim divexat caelum et terram organum hoc sathanae, noxium et inquietum?
Anni trigesimi memoria celebrabitur dum homines erunt, a comitiis illis ibi agitatis, sollennibus maxime et frequentib. et confessione coram Caesare ordinibusque Imperit edita, in literis relara, omnibusque per Europam populis nota. Historia ipsa legatur prolixe [Note: * Ut tom. 5. Ien. Germ. Chytr. lib. 13. Saxon. Sleid lib. 7.] alibi: nos de Luthero agemus. Is antequam iter Augustanum ingrederentur Theologi Saxonis, composuit septendecim articulos: quibus Christianae fidei et doctrinae, publice in ecclesiis populo proponendae, et praecipue ad animarum salutem, et veram pietatem, utilis ac necessarie summam, omissis disputationibus scholasticis,
et populo erudiendo non necessariis, est complexus. Iusserant et ceteri principes ac civitates, Lutheri doctrinam amplexi, xinguli suos theologos, summam doctrinae, in ecclesiis suarum regionum sonantis, scripto comprehendere: sed hos septendecim articulos, a Luthero delineatos, praecipue Philippo in scribenda confessione propositos fuisse, testantur eadem verba et phrases in aliquot articulis retentae, et ordo ac series articulorum fere similis; et epistola Ioannis electoris, Augusta ad Lutherum ante Caesarrs adventum data. Venit enim Augustam Ioannes elector Saxoniae, praeter multorum opinionem et exspectationem, et primus omnium principum urbem ingressus est, adiunctis comitatui suo Ioanne Friderico filio, Francisco duce Lunaeburgensi sororis filio, et Wolffgango principe Anhaldino, coniugis fratre: et theologis, Iona, Philippo, Spalatino et Islebio. Lutherum enim, qui a PP. et Imperatore proscriptus, et in acerbissimo Pontisiciorum odio erat, Coburga discedens in arce reliquerat; ut loco viciniore facilius ac expeditius consuli omnibus de rebus, ad religionis negotium spectantibus, posset.
Ut autem absens etiam aliquid in commune conferret, librum ad episcopos, et idgenus alios proceres, eo in conventu conscripsit: in quo cuiusmodi fuerit sub Pontificatu Romano status ecclesiae depingit graphice: crudelitatem exprobrat: neiam sanandi mali occasionem praetermittant, hortatur: et suam doctrinam esse Prophetarum atque Aostolorum consentaneam ostendit: denique adversus Deum frustra omnia iniri consilia docet. In hoc Pontificiorum fremitu, ac Caesaris comminationibus Melanchthon animo fuit admodum sollicito et anxio; non quidem sua, sed ipsius exitus et posteritatis causa: seque tantum non maerori, suspiriis, et lacrimis totum dedit. Lutherus igitur, ubi id congovit; crebris eum literis erexit et consolatus est. Inter alia cuiusdam [Note: * Editae peculiari libello A. 1549.] epistolae haec sunt verba Lutheri: In privatis luctis infirmior ego, tu autem fortior; contra in publicis tu talis, qualis ego in privatis. Et ego in publicis talis: qualis tu in privatis: si privatum dici debet, quod geritur inter me et Sathanam. Nam tu vitam tuam contemnis, publicae causae metuis; ego vero de publica causa satis magno et otioso animo sum, qui scio certo ipsam esse iustam et veram, denique ipsius Christi et Dei, quae non sic pallet rea peccati, sicut ego privatus sanctulus pallere et tremere eogor. Proinde pene securus spectator sum, et istos minaces et feroces papistas non huius facio, si nos ruemus, ruet Christus una, scilicet ille regnator mundi, Et esto ruat; malo ego cum Christo ruere, quam cum Caesare stare. Neque vos soli hanc causam sustinetis, certe fideliter adsum vobis gemitibus et precibus, utinam et carne liceret. Nam et mea est causa, atque adeo plus mea, quam omnium vestrum; neque ulla temeritate, aut cupiditate velgloriae vel lucri tentata: quod testatur mihi spiritus ipse: ut hactenus res satis declara vit: declarabitque
latius, usque in finem. Quare te per Christum oro; ne ita negligas promissa, et solatia divina, ubi dicit: Iacta super Dominum curam tuam: exspecta Dominum, viriliter age, et confortetur cor tuum. Et quorum plenus est liber psalmorum et evangeliorum: Confidite, ego vici mundum. Es wird ia nicht fassch seyn/das weiss ich furwar: quod Christus sit victor mundi. Quid ergo victum mundum sic formindamus, quasi victorem? solte einer doch einen solchen spruch auff seinen knien / von Rom und Ierusalem holen. Et postea: Tu secundum philosophiam tuam has res ratione regere, hoc est, ut ille ait, cum ratione insanire pergis, et occidis teipsum: nec vides prorsus extra manum tuam et consilium positam causam: et quod Christus prohibeat, ne in tuum consilium aut manum, quod tamen pertinaciter velles, veniat. Tum vero publice, et pulchre, et subito perierimus. Et alia epistola: Gratiam et pacem in Christo! in Christo, inquam, et non in mundo, Amen. De apologia silentii vestri alias, mi Philippe. Ego tuas maximas curas, quibus te scribis consumi, vehementer odi. Quodsic regnent in corde tuo, non est magnitudo causae; sed magnitudo incredulitatis nostrae. Nam eadem causa maior fuit sub Ioanne Hus et multis aliis, quam sub nobis. Deinde ut sit magna; magnus est actor et auctor eius, neque enim nostra est. Cur igitur sic perpetuo, et sine respiratione te maceras? Si est causa falsa, revocemus: sin vera est, cur facimus illum in tantis promissis mendacem: qui iubet nos esse animo otioso et dormiente? Iacta, inquit, curam tuam super Dominum. His qui tribulato sunt corde prope est Dominus omnibus, qui invocant eum. Num ista in ventum loquitur, aut ad bestias proicit? Ego etiam saepius concutior, sed non perpetuo. Philosophia tua ita te vexat, non Theologia, ea quae et Ioachimum tuum, qui mihi simili cura rodi videtur. Quasi vero ista inutili cura quicquam efficere possitis. Was kan der Teuffel mehr thun / denn dasier uns todte? Obsecro te qui in onenibus aliis pugnax es, luctare contra te ipsum maximum hostem tuum qui Sathanae tantum armorum contra te ministras. Christus pro peccatis mortuus est semel; at pro iustitia et veritate non morietur, sed vivit et regnat. Si hoc verum est, quis metus est pro veritate, si ille regnat? At prosternetur per iram Dei, prosternamur et nos simul, sed non per nos. Qui pater noster factus est, erit etiam liberorum nostrorum. Ego certe pro te oro diligenter, et doleo, te pertinacissimam curarum hirudinem meas preces sic irritas facere. Ego quidem quod ad causam attinet, stupor ne sit an spiritus viderit Christus, non valde turbatus sum, imo spe meliere, quam speraveram fore. Potens est Deus mortuos suscitare, potens est et causam suam labentem servare, lapsam erigere, stantem promovere, si nos digni non erimus, siat per alios. Si enim nos illius promissis non erigimur, obsecro, qui sunt iam alii in mundo, ad quos ea pertineant? Sed alias plura, nisi quod in mare aquam porto. Christus spiritu
suo vos omnes soltur, roboret, et doceat Amen. Si audiero rem male affectam apud vos fore, et pericitari, vix continebo quin advolem, visurus gyrum istum dentium Sathanae formidabilem, ut scriptura dicit. Ex Eremo nostraferia secunda Ioannis. 1530.
Lutheri itaque consilio et consensu a Melanchthone conscripta confessio, exhibita est Latine et Germanice in palatio Caesaris, die vicesima quinta Iunii, hora secunda post meridiem; et a cancellario Saxonis coram Carolo V. adsidentibus Ferinando, electori bus omnibus ac principibus, praelecta voce adeo grandi et sonora: ut non tantum in amplissima illa aula; sed et in area inferiori et vicinis locis exaudiri potuerit. Subscripserunt illi Ioannes dux Saxoniae Elector, cum filio Ioann. Friderico, Georgius marchio Brandeburgicus, Ernestus et F, anciscus, fratres duces Brunsuicenses et Lunaeburgenses, Philippus Hassiae Landgravius, Wolffgangus princeps Anhaltinus, et Imperii civitates duae Norinberga et Reutlinga. Ea praelecta triplex fuit sententia principum: una eorum, qui Wormatiense decretum urgendum, et armis inobedientes cogendos statuerent: altera confessionem a viris doctis et bonis examinandam: postea Gaesari pronuntiandum: tertia confutationem Protestantibus exhibendam, et totam causam Caesaris iudiciod permittendam: et in hanc plerique inclinarunt. Mandatum ergo Pontificiis Theologis, inter quos principes Ioannes Faber et Eccius; ut refutationem exhibitae confessionis adornarent. Hi acerbe multa in Protestantes scripserunt; et convicia potius, quam argumenta congesserunt. Iussi ergo retexere, in sextam usque hebdomadam ab exhibita confessione, publicatio refutationis Pontificiae dilata est.
Interea Melanchthon et Lutherus de multis controversae doctrinae partibus, et quid concedi adversariis bona conscientia possit, ac inprimis de traditionibus humanis ac cultib. proprio arbitrio electis, per literas inter se contulerunt. Lutherus etiam multis gravissime scriptis epistolis, et spiritu ac vita plenis cohortationibus, quae thesaurus sunt salutarium et efficacissimarum consolationum, principis electoris et Cancellarii illius Pontani, et collegarum praecipue animos, de communi ecclesiae et Rei publicae ac posteritatis salute et pace, et sanandis vulnerbus publicis, et avertendis ecclesiae distractionibus, ac dogmatum confusionibus, confirmavit. Ad Albertum quoque Moguntinum cardinalem, cuius praecipua tum in Imperio erat auctoritas, [Note: * Est eat. 5. op. Ien. p. 72 b.] epistolam typis excusam, in ipsis comitiis misit: qua persuadere ipsi conatur; ut, quando de concordia in religione stabilienda parum spei sit, politicam saltem pacem ab Imperatore imptret. Et eiusdem argumenti literas etiam Erasmus usdem diebus ad Campegium miserat.
Tandem confessionis Protestantium refuratio recocta et reficta, mense [Note: * die tertio.] Augusto, in Cesaris palatio, coram Imperii ordinib. publice
est praelecta, in qua Gaesar se mansurum professus, ut idem Saxo eique coniuncti facerent, petivit. Hi cum aegre exemplum confutationis obitnuissent; et quidem sub conditione, ne ederetur, ne transscriberetur, ne quid amplius opponeretur, deprecantibus illis principibus has conditiones, Moguntinus archiepiscopus, et frater eius Marchio Brandeburgicus, atque Henricus Brunsuicensis, a Caesare petiverunt: ut sibi amicam componendi negotii rationem inire liceret. Id ubi a ca sare concessum; delecti sunt ex utraque parte primum septeni, deinde terni: qui concordiae rationes inirent. Ibi cum Saxones aliquanro plus Pontificiis viderentur largiti: lutherus ita melanchthonem monuit: De oboedientia episcopis reddita, ut iurisdictione, ac ceremoniis communibus, ut soribis: seyer ench dennech wor fur/und gebet nicht mehr/dann ihr haber ne cogamini denuo ad difficilius et periculosius bellum pro evangelio defendendo. Scio vos evangelium semper excipere in istis pactis: sed metuo, ne nos postea perfidos aut inconsiantes insimulent: si non servemus, quae voluerint. Ipsi enim nostras concessiones large, largius, largissme accipient: suas vero stricte, strictius, et strict ssime dabunt. Summa, mihi in totum displicet tractatus de doctrinae concordia: ut quae plane sit impossibilis; nisi Papa velit papatum suum aboleri. De illa confutatione id addendum: fuisse illam valde frigidam: unde Lutherus ita ad Melan chthonem: gratiam et pacem in Christo, Dominoetiam hostium suorum frisch dindurch Laudo Deum, qui adversariorum confutationem sic ineptam paravit. Christus venit et regnat, fiant sane daemones, si ita volunt, Monachi vel Nonnae quoque. Nec forma melior eos decet, quam qua sese hactenus mundo vendiderunt ador andos. Et postea: nonne egopraedixi, frustra te cruciaride traditonibus, qudo eares nimie superet captum Sophistarum. Aeterna fuit disputatio de legibus etiam apud summos viros. Et plane Apostolicum est de eis pure et certe iudicare. Nullus enim exstat auctor praeter unum Paulum, qui plene et perfecte de hac re scripserit. Quia mors totius rationis est legem iudicare, solus spiritus hic iudex est. Quid igitur Sophistae hic possent etiam ratione privatis? Welan wir haben ihm genug gethan. Tempus nunc est faciendi soli Domino, qui regat et servet vos, Amen.
In amica illa compositione delectorum, cum de invocatone etiam sanctorum ageretur: et Eccius protulisset dictum Iacobi: Invocetur nomen meum super istos pueros: Melanchthon primum respondit: postea Brentius dixit, nihil in scriptura de sanctorum invocatione exstare. Cochlaeus autem, ut causae patrocinium subiret excusavit ita: quod in Veteri Testamento sancti non legantur invocati, id ideo factum: quia tum adhuc in lymbo fuerint, non in caelis. Ibi I. Fridericus dux Saxoniae conclusit: et ad Eccium: en tibi D. Ecci dictum titum, quod ex veteri Instrumento adducebas, egregie defensum. Confessio nostratium, quam attente Caesar, Ferdinandus
frater, principes Bavariae, ac eipiscopi quidam audiverunt, alii autem aegerrime tulerunt, translata est in linguas varias, Italicam pro Pontifice, qui Latine non adeo doctus, Hispanicam, Gallicam, Anglicam, Boemicam, Ungaricam. Apologia autem recepta non est.
Exitus tandem comitiorum iste fuit: ut cum saepius protestantes pacem a Caesare et deliberandi spatium petiissent, nihil impetrarint: confessio ipsa damnata: omnesque illi adhaerentes, nisi in integrum omnia restituerentur, in discrimen vitae ac fortunarum sint vocati: constituti etiam, ut dicebatur, exsecutores decreti a Caesara. Cum ergo Protestantibus bellum in singula momenta a Pontificiis exspectandum esset: Lutherus statim post comitia edidit, magno animo ac heroico spiritu ad suos Germanos libellum, cui ritulus: Warnung an seine liebe den eschen: quo eos hortarus est; ut pacem colerent: nec impio edicto, in persecutione verae Evangelii doctrinae, et innocentum prineipum ac ecclesiarum, armis suis iuvanda, obedirent: nec pro idolis, libidinibus, et aliis abominationibus Pontificiis propugnarent. Suae etiam partis homines, si a Pontificiis bellum ipsis nomine Imperatoris inferatur, non quidem ad arma capienda incitat: verum si armis resistant, et vim vi repellant, non velut seditiosos traduci vult et condemnari: sed velut neressariam sui et suorum defensionem suscipientes, excusat. Verum antequam ex etemo ista Coburgica cum Luthero migremus: indicandi sunt et labores eius. qui duum fuerunt generum, soriptionum vel commentationum, et precationum. Quae tune soripserit; partim supra a nobis commemoratum est: partim ipsead melanchthonem epistola indicat: Ego, inquit, taedio queque, non tantum capitis morbo, Ezechielem posui: interim minores Prophetas verto: et in hehdomada isia absolvam, Deo volente. Superest enim Aggaeus tantum et Malachias. Solatii gratia sic exerceo me in illis potius, quam laboris. De precandi autem eius ser vore haec Vitus Theodorus, qui tunc illi adiunctus Coburgi, ad eundem Melanchthonem: nullus abit dies: quin ut minimum tres horas, easque studiis aptissimas, in orationem ponat. Semel mihi contigit; ut orantem eum audirem. Bone Deus, quantus spiritus quanta fides in ipsis verbis inest! Tantareverentia aliquid petit; ut cum DEO: tanta spe et fide; ut cum patre et amico se loqui sentiat. Scio, aiebat, te patrem et Deum nostrum esse: certus igitur sum, quod filiorum tuorum persecutores sis perditurus. Quod si non facies: tuum periculum cum nostro est coniunctum: tuum hoc negotium est totum: nos adid coacti accessimus. Tu igitur desendes. In haec fere verba dum orantem clara voce procul stans audirem: ardebat mihi quoque animus singulari quodam impetu: cum sic amice, sic graviter, sic reverenter cu Deo loqueretur et inter orandum, promissiones expsalmis sic urgeret ut qui certus esset omnia oventura esse, quae peteret. Non igitur dubito: quin preces
eius magnum momentum ad desper atam hanc causam comitiorum sint allaturae. Cumque in iis comitiis de cena Domini potissimum ac fere solum inter Lutherum, et quosdam alios esset dissensio, grara illa Pontificiis, molesta orthodoxis: Bucerus, de Saxonis et sui magistratus consensu, Augusta Coburgum excurrit ad Lutherum conciliatronis causa: nec responsum tulit incommodum: sed varie res fuit turbata. Venit eodem et Urbanus Regius, consilii exquirendi causa, ut ante [Note: * In vita Regii. A. 1531.] dictum.
Anno trigesimoprimo, submisit etiam Lutherus glossam seu interpretationem edicti Caesarei, non contra Imperatorem; sed contra principes et episcopos, belli civilis tubas: defendit ibidem egregie praecipua religionis Christianae capita: de Cenae integritate: de Ecclesia quod errarepossit: de Missa: de libero arbitrio: de iustificatione fidei absque operibus: de qua memorabile est hoc eius pronuntiatum: Ich [Note: * est f. 298. 8. 5. Ieneus.] Doctor Martinus Luther/unsers Herin Iesu Chrisrs Unwurdiger Evangelisi/ sage/ dass diesen artickes (der Glaub allein/ ohn alle Werck inacht gerecht fur Gote) soll lassen stehn und bleiben/ der Romische Keiser/ der Turckische Keiser/ der Tarterische Keiser / der Perser Keiser/ der Bapst/alle Cardinal/ Bischoffe/ Pfaffen/Monche/ Nonnen/ Konige/ Fursten/ Herin/alle Welt/ sampt alten Teufein/und sollen das hellische fes wer dazu haben auff ihren Kopff/unnd keinen danck darzu / das sey mein Doctor Luthers Einsprechung vom Heiligen Geist / und das rechte hellis ge Evangelium. Dann da stehck der artickel / den die Kinder beten: Ich glaube an Iesum Christum / gecrentziget/gestorben. Es ist ianiemands fur Onser Sunde gestorben / dann allein Iesus Christus Gottes Sohn/ allein Iesus Gortes Sohn / noch einmal sage ich / allein Iesus Gottes Sohn hatt uns von Sunden erloset / das ist gewissich war und die gantze Schrifft/ und sollen alle Teufel und Wett sich zerreissen und bersten/so ists ia war. Ist ers aber allein/so sunde weg nimpt/so konnen wire midunsern Wercken nicht sein/so ists ia unmeglich/ dass ich solchen einlgen und allein Erloser von Sunden/ Iesum / anders denn mit dem Glauben fassen unnd erlangeu moge / mit Wercken ist und bleibt er unergrissen/ weilaber allein der glaube/ fur und ehe die Werck folgen/solchen Erloser ergreiffet/so muss es war sein / das allein der glaube/fur und ohn Werck/solche Erlosung fest se/welches niches anders sein kan/dann gerecht werden/dann von Sunden erlosi/oder sunde vergeben haben muss nicht anders seyn/ dann gerecht seyn oder werden. Aber nach solchem glayben oder empfangener erlosunge oder sunde Vergebung / oder Gerechtigteit / kelgen alsdann gute Werck / als solches glaubens fruchte. Das ist unser lehre/ unnd also lehret der helligs Geist/und die gantze H Christenheyt/dabey wir dieiben in Gottes namen. Amen. hoc est, ego Martinus Lutherus, indignus Domini nostri Iesu Christievangelista, sic aio, sic sentio: hunc articulum, quod fides sola absque operibus, coram Deo iustificet, non subversum iri nec a Romano Caesare, nec a Turcico, nec a Tartarico, nec a Persico, nec a Papa omnibus Cardinalibus, episcopis, sacrificulis, monachis, monialibus, regibus, principibus, dynastis mundi, et diabolis omnibus: hune articulum inconcussum mihi relinquent nolentes volentes, et insuper ignem infernipoemium habebunt, gratiam vero nullam. Haec mihi Luthero spiritus sanctus dictat; hoc est verum evangelium. Nam
ita habet articulus, quem iuventus Christiana pronuntiat: Gredo in Iesum Christum, crucifixum, mortuum. Iam nemo pro nostris peccatis mortuus est; nisi unus Iesus Christus Dei filius, solus et unus Iesus Dei filius, iterum iterumque dico, solus et unus Iesus filius Dei a peccatis nos redemit. Hoc est firmissimum; certissimumque, hoc clamat tota scriptura, ut ringantur et rumpantur omnes diaboli ac mumdus. Si autem ipse solus est, qui peccata aufert: nos utique non erimus tum operibus nostris: et impossibile est, ut Christum aliter, quam sola fide amplectar: operibus numquam apprehenditur. Cum autem fides sola antequam opera subsequantur redemptorem hunc apprehendat: verissimum manet: quod sola fides ante opera et fine operibus hoc faciat: quod nihil est aliud, quam iustificari, quam a peccatis liberari. Fidem deinde sequuntur bona opera, tamquam fructus. Haec est nostra doctrina: hanc tradit Spiritus sanctus, atuqe tota ecclesia Chrisliana. In hac manebimus, Amen.
Duobus illis scriptis, nempe commonefactione ad suos Germanos, et interpretatione edicti Caesarei, valdeirritavit Lutherus crabrones Pontificios: qui proinde libellum anonymum adversus ipsum ediderunt: cui acriter respondit, sub titulo: Weder den Menchser zu Oresen: et a se crimina, quorum insimulabatur, graviter removit: quod oboedientiam Caesaripraestandam negaret: quod tuba sit rebellionis ac seditionis: quod omnia, quae de moliminibus Papae scripsisset, ficta et ementita. Haec comtra vera esse evincit, multis memorabilibus Pontificiorum dictis factisque: quae in operibus [Note: * T. 5. op. Ienens p. 304. 305.] eius Germanicis: cum aliis hoc anno editis scriptis, reperiuntur. Qui secutus est annus trigesimus secundus, pacem, Dei beneficio et Moguntini atque Palatini Electorum intercessione, ecclesiis Evangelicis a Caesare impetravit, certis quidem [Note: * Refert eas Sleidan. l. 8 p. 205. sub. ann. 1532.] conditionibus Electori inprimis Saxoniae propositis. Quas ut hic ambabus, quod dicitur, amplecteretur; Lutherus literis [Note: * Exstantt. 5. Ien p. 483. 495. Ioan elect. Sax. moritur.] et ad Electorem, et ad filium I. Fridericum, qui paulo post patri successit, scriptis, serio suasit. Nam hoc eodem anno die decimo sexto Augusti rebus humanis exemptus est, pius ille Elector, et eonstanrissimus doctirinae evangelcae confessor: cuius memoriae Lutherus contionem funebrem habuit geminam: Melanchthon autem oratione parentavit: quae ideam boni principis complectitur. Anno trigesimo tertio ineunte, Lutherus per literas consolarus est cives Oschatienses, ob evangelii confessionem eiectos: ubi inter alia inquit: Oer reusiel ist der wirch in der welt/un die Welt ist seyn Hauss. Darumb wo man hinkomt/da findet man den scheutzlichen wirth deheime Respondit et electori Saxoniae super quaestione: quatenus vim virepellere liceat. Inprimis autem gravis ei intercessit controversia cum Georgio duce Saxoniae: qui iam olim et Lutherum et doctrinam eius cane peius et angue oderat. Itaque ne e sua ditione ei acceslio fieret; iuramento subditos suos voluit obligari,
numquam se Lutheri doctrinam amplexuros: Lipsiae etiam civibus, qui iuxta Pontificium morem confessi, et cena usi essent symbo la danda curavit: quae senatui redderent. Deprehensi fuerunt sine symbolis circiter septuaginta Hi enim Lutherum consuluerunt, quid facto opus esset? Lutherus respondit: nihil agerent contra comscientiam: et quicerto crederent: integram sumendam cenam: extrema quaeque adeamt. inter alia epistolae [Note: * Tom. 6. Ien. p. 4. b.] haec sunt verba: Nun aber Hertzog Georg auch sich untersiehet/die hernil greit dess gewissens zuerforechin/were en wol werth/das man syn betroege/als einen teufels Apostel. Dux ergo Georgius, datis ad Electorem Saxoniae patruelem literis: Lurherum accusat, non solum de convicio sibi facto: sed quod suae ditionis homines ad rebellionem inflammaret. Elector ad Lutherum id perscribir: ac nisi se purget, vindicandum id in ipsum ait. Hac occasione Lutherus criminationem illam refellit: negatque se consuluisse: ut principi resisierent: sed ut patienter, etiam exilium ferrent. Tantum abesse a se; ut magistratus auctoritatem infringat; ut nemo se uno fortius eam adseruerit, aut magis illustrarit. Apostolum diaboli appellatum propter subditos: ne putent magistratus legitimi, sed diaboli esse edictos. Huic libello subiunxit epistolam, qua cives Lipsenses exules, consolatur et monet; ut praesentem fortunam moderate ferant: et simul Deo gratias agant; quivim istam mentis, atque constantiam sit ipsis largitus: non fore perpetuum hoc neque solidum gaudium adversariis evangelii; sed omnium opinione citius interiturum, et adhuc quidem omneis illorum conatus irritos fuisse: ac singulari Dei benesicio concidisse demonstrat. Submisit et minorem apologiam: in qua le purgat de his criminibus quod sit mendax, quod persidus, quod apostata: ac ceteris negatis fatetur se esse apostatam, sed beatum et sanctum, qui fidem diabolo datam non servarit: non secus ac sie Mammeluca aliquis ad Christianismum, aut magus e diaboli federe ad Christum redeat: ubi plura de monachatu. Oppugnavit et novo libello missas privatas et sacerdotum consecrationem: in qua disputationem suam cum diabolo habitam narrat: quae a Pontisiciis et sesuitis varie est exagirata: sed ipse se explicat ibidem. Ad senatum denique et populum Francofurdiensem misit epistolam: qua eos hortatur: ut caveantsibi a Zvinglii doctrina, atque instruit de confessione.
Anno trigesimo quarto Elector Saxoniae cum Ferdinando rege transegit: quam pacificationem Petrus Paulus Vergerius permoleste tulit: atque nomine Clementis Pontificis, de eo cum Ferdinando expostula vit. Hoc autem anno Lutherus docendo, scribendeo, et commentando fuit occupatus: quemdmodum bilia Germanica; ab ipso translata, et in unum corpus redacta, hocipsoanno exsucdi ceperunt; ut docet privilegium vetus, ab Electore bibliopolis datum. Prodierunt anno sequenti, tricesimo quinto: quo cepit iterum gliscere in Westphalia Anabaptistarum delirium, atque in incedium maximum erupit. Eodern trigesimo quinto anno
rediit a pontificem in Germaniam missus Vergerius: qui Saxonem, de concilio Mantuae celebrando, interpella vit: lutherum quoque Wittenbergae convenit; deque negotio religionis cum eo egit. Scripsit Lutherus tunc contiones varias et epistolas: inter alia de modo precandi libellum popularem: praefationem in librum Urbani Regii contra Monasterienses novos Valentinianos et Donatistas. Er cum Pontifex concilium Mantuam indixisset: conscripsit aliquot dicta vel themata contra Constantiense (ipse Obstantiense vocat) concilium: consolatus est et Christianos Mittvveidenses, evangelii causa expulsos: et epistolam ad Cardinalem Moguntinum, ut ait, ultimam: sed submisit et alias. Hoc denique anno cepit Lutherus explicare publice Genesin Mosis: quem laborem una cum vita, uti ominatus sibi erat, finiit, exacto decennio.
Anno trigesimo sexto, formula concordiae inter Lutherum et Bucerum, aliosque ecclesiarum in superiori Germania doctores, de cena Domini, a Melanchthone Wittenbergae est conscripta, exeunte Maio: cuius alibi [Note: * In vita Buce ri. Video consil. Theol. Melanchth.] quoque meminimus; ut et nomina eorum, qui subscripserunt, retulimus. Hoc etiam anno Philippus Pomeraniae dux, Mariam Ioannis Saxoniae electoris, et Margaritae Anhaltinae filiam, Torgae in matrimonium duxit, benedicente novis coniugibus Luthero. Qui peractis ritibus, manum illi porrigente Philippo duce, stans aliquandiu tacitus, tenensque manum ducis, clara voce: Dominus Deus, inquit, sit tecum: et semen tuum non deficiat! Cum autem patruus Philippi Barnimus, liberos mares non susciperet: et Philippi coniguium primo quadriennio prorsus sterile esset: plane interitura ducum Pomeraniae stirps mascula est visa: sed Dei beneficio, ex voto Lutheri, dux Philippus septem ex ea coniuge filios suscepit: ac familiam illustrissimam egregie propagavir.
Sequenti anno, mense Februario, dux Saxoniae elector, cum federatis religionis nomine principib. et civitatibus, eorumque Theologis Smalcaldiae convenrum egit: principes, ut de synodo Mantuae indicta, deliberarent: Theologi, ut de doctrina conferrent. Evocatus itaque eodem fuit cum Melanchthone Lutherus: qui articulos de praecipuis controversis doctrinae Christianae capiribus conscripsit, a ceteris Theologis approbatos, in concilio, si quod futurum esset, nomine docentium in Saxonicis et coniunctis ecclesiis exhibendos. Vulgo Smalcaldicos nominant: et adiuncti sunt Augustanae confessioni, eius Apologiae atque Catechismis Lutheri.
Eo in conventu gravi periculosoque morbo correptus est Lutherus ut fere de eius vita desperaretur. Calculi id malum fuit: e quo in drem usque undecimum vesicae obstructione laboravit. Ipse tamen, improbantibus et adversantibus plerisque avehendum se inde curavit: nec consilio aut eventu infelici. Comitem se illi itineris adiunxit Georgius Stitrciades medicus, Erphordia Evocatus. Lutherus in curru testamentum fecit, in quo amicis et pastoribus legavit
odium Papae: quemadmodum antea in aedibus Spalatini anno trigesimo hoc carmen fecit:
Pestis eram vivus, moriens ero morstua Papa.
Sed nocte, quae discessus eius diem secuta, melius habere Lutherus cepit, Tambachii; et apertis urinae meatibus, ipse Lutherus scripsit cantharos undecim se excepisse. Vicum illum locum benedictionis suae appellavit in literis. Haec valetudinis illius recuperatio, magnum artulit gaudium piis, ac Lutheri amantibus: tum inprimis Melanchthoni: quod hec epistola [Note: * Est l. 1. ep. Me lancht. pag. 28. Melancht. gais dium ex Luther. valetudine.] indicat: Toto pectore ago gratias Deopatri misericordiarum, et Domino nostro Iesu Christo, Pontifici nostro interpellanti pronobis, [Gap desc: Greek words] , quod morbi nimii periculum levare coepit Gaudeo enim ex animo, cum tuo, tum Rei publicae nomine, te reviviscere, et hanc laetitiam auget, quod iuvat exemplum vidisse, quo manifeste testatus est Deus, se hac nostram Ecclesiam respicere. Hic omniumprincipum et aliorum bonorum virorum vultus, atque congressus fuerunt hilariores, postquam allatae sunt literae tuae spem vitae ostendentes. Agnosrunt tuo ministerio lucem Evangelii rursus patefactam esse, seque id debere tibi intelligunt simuletiam prospiciunt, quantum detrimentum acciperet Ecclesia, si nobis eripereris. Ideo oprant communibus votis; ut diu sis superstes, agunt Deo gratias, quod te velut e mediu morte revocavit in vitam. Ac spero, gratam esse Deo hanc laetitiam, et gratiarum actionem. Precor Deum per Dominum nostrum Iesum Christum; ut te prorsus reftituat, ac sanet. Hic nonaum finitae sunt deliberationes de responso dando Caesaris Oratori, ad ipsius disputationem, quam de priore responso duriorem habuit, Itaque; nondum etiam Pontificio nuntioresponsum est. Duae Wirtenbergensis laudat magnitudinem animi tui, quod anstis sis in tali morbo te committtere itineri, et ex hoc antro evaseris. Ait se tuum exemplum imitaturum esse; iam enim amplius octiduum aegrotat, et cras abire constituit. Christus faciar, sit brevite videam incolumem, et restitutum bonae valetudini. Fui in maximis doloribus, et hos augebat indignitas, quod nihil opis afferrc tibi hoc locopoteramus. Excruciabant me etiam errata quaedam [Gap desc: Greek word] , quibus animadverti morbum augeri. Itaque dici non potest, quantis doloribus conflictatus sim. Sollicitudine nondum prorsus liberatus sum. Sedsi fuit [Gap desc: Greek word] ex oppilatione, iam depulsum spero omne periculum: sin ex calculi mole; tamen levius fore spero, et habebis medicum Dei beneficio prudentem et fidum, quem ut Deus adiuvet opto. Vale Smalcaldiae. 1537.
Interea Pontifex concilium a calendis Novembris ad calendas usque Maias anni sequentis producit: et Vincentiae locum adsi gnat, urbe Venetorum ampla atque copiosa, praemissis eo aliquot cardinalibus, qui initium facerent. Prae se ferebat autem seriam consultationem depurgando illo Augiae stabulo: iamque cerris quibusdam delectis id negotii dederat, remissa etiam surisiurandi
religone et eonsilium reformationis sciri a nemine volebar. Sed diu non latuir: et simul arque in Germaniam emanavit: Lutherus lingua populari: Ioannes Sturmius aurem Latine respondet, ad emendatores ipsos oratione conversa. Lutheri libello praefixa pictura statim denotat argumentum. Nam Pontificem in sublimi solio sedentem circumlistunt aliquot cardinales; qui caudis vulpinis, ad longurios alligatis, veluri scopis, omnia sursum deorsum repurganr Et tandem reformatio illa omnis in fumum abiit; quorum artificio aut technis, satis notum est. Lutherus autem evulgavir in grariam Pontificiorum, unum de summis Pontificiae fidei articulis, nempe de donatione Constantini, cum notis et refuratione. Edidit etiam aliquot Ioannis Hussi epistolas: ad Boemos e carcere Constantiensi anno millesimo, quadringentesimo, decimo sexto missas: quibus praefationem ad spirituales, qui forte concilio sint interfuturi, prae fixit. Misit insuper ad Papam et Cardinales aliquosque praelatos, legendam de Ioanne Chrysostomo: cum praefatione et scholiis. De concordia denique illa inter Helvetiss et Lutherum epistolam misit, amice scripram, ad federatos evangelicos: in qua consensum suum declarat, et quid desacra cena credar.
Interea, quasi parum certaminum in ecclesia esset, enata est secta Antinamorum, auctore porissimum Ieanne Agricola Islebio: qui cum Luthero antea vixerat familiarissine. Dicebant illi, paenitentiam ex decalogo non docendam: et impugnabant illos; qui evangelium non praedicundum tradunt, nisi primum quassatis animis fractisque per legem. Ipsi vero statuebant, quaecumque tandem sit hominis vita et quantum vis impura, iustificari tamen eum, modo promissionib. evangelii credat. Luthero itaque rursus negotium facessitum: qui et copiose illa refutavir: docuitqi legem non datam ut iustificet: sed ut peccatum ostendat, et conscientiam rerritet. Itaque primum illam docendam: deinde evangelium: quod Mediatorem monstrat. Islebius a Luthero monitus errorem tandem agnovit, et publico scripro confessus est.
Sub idem tempus, anno trigesimo octuvo, festo Pentecostes, rectore Academiae per semestre aestivum Melanchthone, quidamm Simo Lemnius libellum edidit epigrammarum: quibus multorum et virorum et feminarum famam laesam esse iudicatum est Lutherus igitur, osor eiusmodi famosorum libellrum summus, in auctorem epistola adfratres et sorores ecclesiae Wittembergensis edita [Note: * Tom. 6. Ien. p. 533.] , acerrime invectusest, factum illud poetastri unice sibi displicere testatus. Sed auctor elapsus postea impudentissime mentiendo tam foeda atque impura scripta emisit; ut neque priorum veniam dandam ei, et quicquid accidisset, id lenius, quam nefaria ipsius vesania mereretur, omnes boni statuerent. Prodierunt hoc anno et tria symbola Oecumenica, cum Lutheri expositione: ut et alia, de quibus tomi ipsius.
Annus trigesimus nous rursum deliberationes sollicitas et arduas de republica attulit: cum incertum esset, quid de pace apud Caesarem obtineri posset: et multi conatus iniustae oppressionis timerent. Lutherus itaque cum collegis Wittemb. scriptum composuit et edidit: de legitima, concessa, et voluntati divinae non contraria defensione. Cumque ram frequens esset in omnium ore concilii nomen et ecclesiae: lutherus de utroque librum emisit vulgari lingua: in cuius praefatione Papam dicit eodem modo ludere ecclesiam Christi indictione concilii: quo ludisicari solent canes: quibus cultri cuspide exhibeatur frustum panis, quod illi captantes manubrio percutiuntur, non sine risu spectantium. Probat in eo primum, ecclesiam non posse secundum patres et concilia reformarit deinde agit de scripturae auctoritate: de Apostolorum cocilio primo: de concilio Niceno, Constantinopolitano, Ephesino, Chalcedonensi, explicat quid sit concilium, et quae eius potestas: denique de ecclesia tractat: quid sit, et quae sit vera: quae eius signa et notae: Christianas scholas postremo affirmat esse perpetua comncilia: ac proinde diligenter conservandas: ut quae unice prosint triplici in terris hierarchiae, ecclesiasticae, politicae, et oeconomicae.
Sub exitum Smalcaldici conventus, die vicesimo quarto Aprilis, discessit e vita Georgius dux Saxoniae, nullis relictis liberis. Heres igitur fuit Henricus frater cum filiis Mauritio et Augusto institutus, sed cum conditione: ne religionis forma mutetur: sin minus, Ferdinando regi ditionem totam tribuit: donec conditio impleatur. Sed dum legati cum Henrico ea de re agunt splendidis propositis rationibus, imo aureis montibus promissis: constanter [Note: * Vide vitam Frid. Myconii.] ille se id facturum negavit; et moritur Georgius ante, quam legati redirent. Itaque praeter voluntatem suam Georgius heredem habuit: ac tanta est facta in Misnia mutatio subito: ut cum in Paschalibus feriis Lipsiae docuissent Pontificii: festo Pentecostes ibidem in sug gesto starent et docerent, Lutherus aetatis suae anno quinquagesimo sexto, et discipuli eius. Fecit Lutherus tum initium reformationis, colophonem alii addiderunt.
Anno quadragesimo decretum erat: ut Haganoae ad Rhenum convenirent Theologi: deque controversis doctrinae capitibus placide colloquerentur. Eo quoque proficiscens Melanchthon, Vinariae in morbum incidit gravissimum: adeo ut subsistere ibi cogeretur, et ad emigrationem ex hac vita, condito etiam testamento, totum se praepararit. Accurrit itaque ad eum Lutherus cum Crucigero, iussu Electoris, itinerib maximis, qua die, qua noctu. Ut primum aurem ad melanchthonem venit, misereque vi morbi absumptum vidit: cum gemitu et lacrimis, Heu, exclamat, quam pretiosum et utile ecclesiae organum, quam misere nobis est affectum, et pene interiit! et cum saltem salutasser, in genua procumbens, ardemptissime oravit: ac deinceps omne officium decum benti praestiti,
consolando, monendo, et quandoque etiam obiurgando. Inde ipse Melanchthon ad Carmerarium [Note: * Consil. Theol. p. 393.] : Nulla oratione explicare possum, quam horribiles dolores suslinuerim, qui interdum recrudescunt. Sensi et Doctorem Lutherum excruciari animo; sed ille suum dolorem repressit, ne meum augeret. Meque erigere conatus est summa animi magnitudine, non solum consolando, sed saepe duriter obiurgando. Qui nisi ad mevenisset, mortuus essem.
Hoc eodem anno Robertus Barnus, Theologiae doctor, Londini secundo cal. Iulii, ob evangelium crematus est. Erat is Luthero notus etiam in domestica familiaritate, cum Wittembergam in legatione divortii regis causa venislet. Amici itaque sui et maityris constantis confessionem, quam dum ad rogum fuit ductus publice dixerat, cumpraefatione sua Lutherus typis ex cribendam cura vit: pastores in super peculiari scripto iterum monuit: ut mascule in usurarios ac usuras inveherentur.
Ineunte anno quadragesimoprimo, Fridericum Myconium, phthisi gravissime artenuatum, epistola [Note: * Tom. 7. Ien. Consolatur Myconium.] est consolatus: qua acerbam sibi fore vitam scribit, illo exstincto; ac prinde optat: ut sibi prius tabernaculum corpusculi exhausti deponendum sit: certoque persuasum se confirmat, treces suas exauditum iri: ut et factum. Supervixit enim Myconius postea ipsum sexennium: et Lutheri precibus acceptum id retulit. Post Pascha Dessaviae baptisatus est infanrulus masculus bernhardus Ioannis Anhaltini. Ibi super baptismo duas Lutherus habuit contiones coram aula, et fratre Anhaltini et episcopo Brandeburgico: quae exstant. Respondit etiam libello maledici ciiusdam; quem ipse nominat Hans Wurst/in quo iterum et se et doctrinam, quam prositeretur, defendit: contra Pontificios, et Pontificiorum errores refellit. Edidit quoque cobortationem ad preces adversus Turcam: et respondit viris principibus de quaestionibus Theologicis variis; ut de transsubstantiatione, de libero arbitrio, de tustific atione fidei, et aliis.
Sub id tenipus, cum Necburgi ad Salam episcopalis sedes vacaret, iussu Electoris Saxoniae, dioeceseos illius advocati et patroni, a Luthero inauguratus est Nicolaus Amsdorfius, familia natus nobili Theologus, repudiato Iulio Pfiugio, quem collegium ibi canonicorum elegerat. Introduxit illum Lutherus in episcopalem sedem dievicesimo Ianuarii, anni quadragesimi secundi. Haec res, ut multorum fuit opinio, occasionem alus motibus praebuit: et Caesarem, cui Iulius non uno nomine carus, haud leviter offendite ut alibi [Note: * Vita Amsdorfii.] dictum. Lutherus postea librum vulgari lingua edidir, cui titulus: Exemplum inaugurandi veri episcopi Christiani.
Evulgavit tunc et Alcoranum Richardi cuiusdam fratris Dominicani, verancule versum: item admonitionem fidelem de fugienda Turcarum doctrina: et, non Turcam, sed Papam esse antichristum.
Cumque dissidium periculosum inter electorem Saxo. et Mauritium de finibus et oppidulo Wurcena, ortum esset: iamque res ad arma certo spectaret: Lutherus a proposito gravissimis rationibus principes avocavit, scriptis literis Explicuit etiam sententiam suam super themate quodam: quo ante multos annos affirmarat: belligerari cum Turca, nihil aliud esse: quam repugnare Deo, qui nos eo, tamquam flagello, verberet. Consolatus inter alia etiam est mulieres: quae abortum passae, vel fetum mortuum enixae.
Annus quadragesimus tertius ut et sequens fecundus fuit malorum causis et certaminibus. Tuncenim recruduit bellum sacramentarium, magno cum dolore Melanchthonis: quem etiam cum Luthero committere quidam conatisunt. Fuerumt enim multi [Note: *Inter eos Amsdorff.] , qui frigidam Luthero suffunderent: ac de Rhenanis ecclesiis nihilo mitius loquerentur: quam de Turcis. Itaque cum typographus Tigurinus Christophorus Froschoverus exemplum Bibliorum Tigurinorum a se excusorum Luthero misisset: monuit eum epistola; nequid posthac mitteret, a Tigurinae ecclesiae ministris profectum. Se enim nullum cum iis commercium habere: nec libros eorum vel recepturum vel lecturum. Ecclesias Dei communicare cum eis nonposse: qui iam et ipsi damnati sint, et in damnationem atque infernum alios abripiant. Se igitur, dum vivat, precibus ac libris eos oppugnaturum. Ivit autem primum in Iudaeos scriptis suis Lutherus: et eorum refutavit mendacia, praesertim blasphemum illud Shemhamphoras. Deinde iudicium et breve responsum dedit ad Caspari Schvvenckfeldii literas et librum: quem iubet ut se missum suis scriptis faciat: a choc cum responso dimittit: Increpet Dominus in te Sathan, et sit spiritus tuus, qui vocavit te, et cursus tuus, quo curris, et omnes qui participant tibi, Sacramentarii et Eutychiani tecum, et cum vestris blasphemiis in perditionem. Sicut scriptum est: Currebant et non mittebam eos: Loquebantur, et nihil mandavi eis. Rescripsit etiam ad alios, quid sibi de ceremoniis, et de excommunicatione videretur: illarum vult esse paucas et ad aedificationem: hanc vero, ut disciplinam ecclesiae utilem revocari quidem optat, sed vix sperat. Gravi insuper adhortatione iuventutem, Wittembergaetunc discentem, monuit: ut sibi a scortorum pollutione caverent: qua multi tunc infecti: imo ipse discessurum sec ecolluvione talium hominum est interminatus: ac manfit aliquandiu Mersburgae, apud principem Anhaltinum: sed ab Academia honorifica legatione revocatus, ad ordinarias operas rediit. Commentarium inprimis egregium scripsit tunc super ultima verba Davidis: in quo articulus de Trinitate, de discrimine personarum, de Christi Deitate atque humanitate
nei vosissime et planissime declaratur.
Anno quadragesimo quarto primam partem suorum commentatariorum in Genesin finiit: in quibus passim in facramentarios inuchitur: ac vaticinatur, futurum, ut se mortuo, catervatim erumpentes Lutheranam doctrinam sint oppugnaturi. Deinde mense Septembri, brevem ultimamque suam Confessionem de Cena Domini edidit: ubi diserte exponit, quid a dignis et indignis in Goenasumatur, tum perfidem, tum praeter fidem: Zvvinglium, Oecolampadium, eorumque. discipulos, Tiguri et alibi aperte haereticos, sacramentorum hostes, aeternumque damnatos scribit. Tignrinis, ersi alii aliter faciendum statuebant, visum est respondere: id quod sequentis anni initio edita Apologia fecerunt: de qua [Note: *Vita Bulling. et Lavat. hist. sacrament.] alibi.
Illo eodem anno, die decimo septimo Novembris Geneseos enarrationem Lutherus absolvit: quae fuit postrema eius in Academia illa publica lectio: quam hisce ad auditores de cathedra conclusit: das ist nun der liebe Genesto: un er Herre Gott gebe / das andere nach mir besser machen. Ich kan nicht mehr / Ich bin schwach: orate Deum pro me, dass er mir ein guteo seltges stundtem verleyhe / h. e. haec est ergo Geneseos nostra enarratio: faxit Deus, ut alii post merectius meliusve explicent. Egoplura non possumi: vires me deficiunt: oraete Deum pro me, ut horam mortis placidam mihi largiatur.
Hoc anno in Italia sparsum fuit impudentissimum, de Lutheri obitu, plane tragico et horrendo, mendacium. Verba ex Italico [Note: *Tom. 8. oper. Ien. p. 206.] translata sunt haec:
Horrendum, adeoque inauditum miraculum, quod in aeternum laudandus Deus, in foeda morte Martini Lutheri, et corpore et anima damnati, exhibuit, in gloriam Iesu Christi, atque in emendationem et consolationem piorum.
Cum in morbum incidisset Martinus Lutherus, corpus Domini nostri Iesu Christi sibi communicari petiit; quod ubi accepit, brevi post exstinctus est. Vitae suae terminum instare ubi animadvertit; petiit, ut altari imponeretur corpus suum, divinisque honoribus affectum adoraretur. Verum horrendis erroribus finem tandem impositurus Deus, ingenti miraculo populum monuit: ut ab impietate, quam Lutherus invexisset, absisteret. Imposito enim corpore eius in sepulcrum, tantus subito tumultus et terror exortus est, ac si terrae fundamenta concuterentur. Unde qui funeri intererant, cohorrescentes obstupuere, moxque sublatis oculis, sacram hostiam in aere pendentem conspicati sunt Quare magna cum animi devotione sanctissimam illam hostiam in sacro loco reposuere. Quod ubi factum, Tartareus iste fragor audiri desiit. Sub insequentem vero noctem, strepitus et fragor priore multo impotuosior, circa sepulcrum Lutheri auditus est; qui omnes per totam civitatem trepidos, pavoreque tantum non enectos e somno excitavit. Quare cum illuxisset, sopulchrum, in quod
detestandum Lutheri corpus repositum fuerat, aperuerunt, ubi nec corpus, nec ossa, nec ullas vestes offenderunt; sed foetor sulpureus e sepulcro exiens, circumstantes fere extinxit. Quo miraculo complures territi vitam suam emendarunt, in honorem Christianae fidei, et gloriam Iesu Christi. Hoc mendacium cum in Germaniam ad Lutherum fuisset perlatum: ipse haec ei verba sua manu subscripsit: Fateor et testor hac mea manu, ego Martinus Lutherus, me vicesimo primo Martii figmentum hoc iracundiae et furoris plenum, de morte mea accepisse, laetaque mente et hilari vultu legisse; sed detestatum istam blasphemiam, qua impudens mendacium divinae maiestati adscribitur, in ceteris me non posse non gratulabundum ridere Sathanae, eiusque squamarum Papae et complicum eius odium, quo me insectantur. Convertat eos Deus a diabolica ista malitia. Sin autem decretum est, preces meas pro peccato in mortem irritas esse; tum faxit Deus; ut mensuram peccatorum compleant, et libellis huiusmodi mendaciis scatentibus se ipsos invicem ad satietatem usque oblectent.
Edidit tunc Lutherus librum, cui titulus, contra Papatum a diabolo institutum: wider das Bapstthumb vom teuffel gestifftet: in quo de concilio a Papa indicto, et toties sublato, aliove translato: deque aliis Pontificiorum molitionibus. Ibidem Campapanum refert [Note: Tom. 8. p. 211. Germani Italis bestiae et barbari.] , cum ex Germania ad fines Italiae venisset, inclinatum obvertisse podicem et dixisse:
Adspice nundatas barbara terra nates.
Evulgavit et alia ut explicationem dicti: scrutamini scripturas: et de mundi caecitate atque ingratitudine in querelam Christi super urbem Hierosolymam. De consilio quoque Lutheri imprimis Georgius Anhaltinus passus est sibi hoc anno demandari gubernationem ecclesiae Mersburgensis, qua de re verbosius [Note: Vita dutis Georgii. An. 1546.] alibi.
Hoc tempore, quod inchoaret annum Christi millesimum, quingentesimum, quadragesimum sextum Lutherus abiit, comite inter alios Melanchthone, in patriam suam: et incolumis cum eodem reversus est. Paulo post, cum iam concilium Tridenti esset inchoatum, et consessus unus atque alter habitus, iterum eodem evocatus est a comitibus Mansfeldicis, dissidii componendi causa: quod inter ipsos erat de finibus et hereditate. Non solebat Lutherus quidem eiusmodi negoscia tractare: ut qui per omnem vitam nihil nisi sacra studia curasset: sed quia Islebii natus erat, ditionis Mansfeldicae oppido, patriae voluit hanc operam prastare. Wittembergae itaque ultima contione habita die decimo septimo Ianuarii, in viam vicesimo terrio se dedit: ac [Note: *Quo vernit d. 24. Ianuarii. Vide vitam Iusti Ionae.] Halae Saxonum hospitio Iusti Ionae usus, triduum ibi, propter aquarum eluvionem, substitit; et concioem, vicesimo sexto Ianuarii, de Pauli conversione habuit. Vicesimo octavo, qui fuit dies Iovis, Hala navigio traiecit praeterfluentem ipse cum
D. Iona, ac tribus filiis, non sine periculo submersionis: adeo ut ad D. Ionam diceret: nonne periucundum, putas, foret diabolo, si ego tecum et cum tribus meis filiis, in aquis suffocarer? Ad fines Mansfeldicorum comitum ubi venit: ab aula centum amplius equitum comitatu exceptus; inque oppidum Islebium honorifice introductus est, valetudine admodum imbecilli et tantum non desperata: quod sibi accidere semper, cum magni quippiam aggrederetur, dixit. Sed adhibitis fomentis, mensae in cena adsedit: et a vicesimo nono Ianuarii, ad decimum usque septimum Februarii, et causam propter quam evocatus erat, egit; et in teplo aliquoties docuit, cena Domini bis usus, quin et duos sacro ministerio publice initiavit. Domi vero super mensam colloquia habuit, pietatis plena; precesque quottidie devote dixit.
Vespera illius diei, quamvis erat imbecillior, prandit tamen cum reliquis atque caenavit. Inter cenandum variis de rebus locutus, hoc etiam inter alia interrogavit: num in illa sempiterna vita simus alter alterum cognituri? cumque alii averent ex ipso scire: quid, inquit, accidit Adamo? numquam ille viderat Evam; sed cum eam formaret Deus, altissima quiete sopitus dormiebat: expergefactus autem, cum illam videret, non rogat: quae sit, aut unde veniat: sed carnem esse de sua carne dicit, et os de suis ossibus. Qui vero sciebat istud? nimirum Spiritu sancto plenus, et vera Dei cognitione praeditus, ita pronuntiabat. Ad eundem modum, nos etiam in altera vita renovabimur per Christum: et parentes, uxores, liberos, et quicquid est, multo perfectius agnoscemus: quam tunc Evam Adamus cognovit. A cena, cum divertisset precandi causa, sicuti consueverat, cepit augeri dolor pectoris. Ibi monitu quorundam usus est cornu monocerotis ex vino: post in minori lectulo hypocausti per unam et alteram horam suaviter dormit; cum evigilasset, in cubiculum ingreditur, et ad quietem iterum sese componit, salutatisque amicis, qui aderant, orate, inquit, Deum; ut Evangelii doctrinam nobis conservet. Pontifex enim et concilium Tridentinum mira moliuntur. Haec ubi dixit, facto silentio dormit liquandiu, sed urgente vi morbi, post mediam noctem exitatus, queritur de pectoris augustia, et praesentiens iam instare vitae finem, his omnino Deum verbis implorat: Pater mi caelestis, Deus et pater Domini nostri Iesu Christi, Deus omnnis consolationis, ago tibi gratias, quod filium tuum Iesum Christum nihi revelasti, cui credidi, quem sum professus, quem amavi, quem celebravi, quem Pontifex Romanus et reliqua impiorum turba persequitur, et afficit contumelia: rogo te, mi Domine Iesu Christe, suscipe animulam meam: mi pater caelestis, etiamsi divellor ex hac vita, licet corpus hoc mihi sit iam deponendum: certo tamen scio, me
tecum esse permansurum in sempiternum, neque posse me tuis ex manibus a quoquam avelli. Addidit et dicta: Sic Deus dilexit mundum: ut unigenitum suum filium daret; ut omnis, qui credit in cum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et ex Psalmo sexagesimo octavo: Deus noster Deus salvos faciendi, et Dominus, est Dominus educendi exmorte: postea medicamento quodam exhibito, cum id absorbuisset; ego, inquit, hinc abeo, spiritum meum iam reddam Deo: et cum dicto celeriter tertium: pater in manus tuas commendo spiritum meum: redemistime Deus veritatis. Hic tamquam dormiturus e vita discedit, nullo cum corporis, qui quidem animadverti potuit, cruciatu. Cumque D. Ionas ac Caelius inclamarent: reverende pater, morierisne per Christum in confessione eius doctrinae, quam hactenus annuntiasti, constanter? Respondit ita, ut exaudiri posset, Ia: quae vox postrema eius fuit. Sic in patria sua, quam multis annis non viderat, obiit cum gemitu multorum, die decimo octavo Februarii; qui Concordiae in Fastis adscribitur, sub horam terriam matutinam, anno aetatis suae climacterico magno. Islaebii postero die exsuviae loculo stanneo impositae funebri pompa in templum delatae sunt; ubi contionem habuit Iustus Ionas. Et quamvis Mansfeldici comites cupiissent in sua ditione sepultum corpus: tamen postulante ita Electore Saxon. Wittembergam id remiserunt. Ibi quacumque deductum funus fuit, et honorifice est exceptum, et cum luctu comitatum ad fines territorii: donec vicesimo secundo Febrarii post meridiem Wittembergam delatum; et tanta cum frequentia, principum, comitum, nobilium, studiorum gratia ibi agentium, et plebis, quantam oppidum illud vix aut raro vidit, in templum arci contiguum deportatum. Ibi finitis usitatis funebribus, Pomeranus contionem habuit coram non paucis hominum milibus: a qua Melanchthon cum singultu et lacrimis plurimorum perora vit. His peractis Magistri aliquot, viri docti, in tumulum sandapilam demiserunt, prope suggestum; e quo tot praeclaras et sanctas contiones coram principibus, electoribus, et ecclesia Christi habuerat In tabula supra laminam aeneam in qua eius effigies viva, haec leguntur carmina:
Continet hic tumulus Martinimembra Lutheri:
Nosse sat hoc fuerat: sed tamen ista lege.
Iuxta effigiem haec sunt.
HIc prope Martini rursui victura Lutheri,
Inparvo tumulo molliter ossa cubant.
Quae prius horrendis errorum pressa tencbris;
Atque operum obscura nube sepulta fuit,
Hoc monstrante iterum patefacta est gratia Christi;
Quaeque Deo acceptos nos facit esse, fides.
amque superstitio cum regnum caeca teneret:
Et premeret longo dogmata vera situ:
Ille Dei afflatu monitus, verboque vocatus,
Lucem evangelii sparsit in orbe novam.
Instructusque tuba Paulinae et fulmine linguae,
Exploso, cepit vera docere, dolo.
Utque agnum in media Baptista ostendit eremo,
Qui pia pro populi victima labe foret:
Sic quoque monstravit te, maxime Chrsite, Lutherus;
Cum totus tenebris obrutus orbis erat.
Et Legis tabulae, quas in Sinaide Moses
Allisas fregit rupe, propheta Dei;
Quid distent Evangelio: quod pectora sanet;
Conscia quae culpae terruit ira Dei:
Hoc prius amissum discrimen reddidit orbi;
Essent ut Christi munera nota magis.
Arguit Ausonii fraudes atque impia regna
Pontisicis, poulo quae nocuere Dei.
Pollutasque monens vitare idola per aras,
Ad verum adduxit corda levata Deum.
Magnanimusque, Deo, cursum, servante, peregit:
Infidias contra multiplicesque minas.
Tandem ex hac vita tranquilla morte vocatus:
Ardua propitio venit ad astra Deo.
Sen??it ubi coram felicia gaudia Christo:
Veraque post obitum praemia vivus habet.
Grata Deo tanto sit pro doctore futura
Aetas; quae Christi dogmata vera sciet:
Atque oret precibus, Deus hanc, quam praebuit orbi,
Lucem evangelii servet ut ipse sui.
Decessit in patria sua Isleben,
anno a natali Christi MD XLVI.
die Februaroi XVIII.
anno aetatis suae LXIII.
Academia Witteberg. ut filia patria dilecto F. C.
In lapide.
MARTINI LUTHERI S. THEOLOGIAE D. CORPUS H. L. S. E. QUI ANNO CHRISTI M. D. XLVI. XII. CAL. MARTII EISLEBII IN PATRIA S. M. O. C. V. ANN. LXIII. M. III. D. X.
Exstant et aliorum epicedia in eum atque epigrammata: de quibus haec adiungimus.
PHILIPP. MELANCHTH.
Occidit omnigena venerandus laude Lutherus,
Qui Chrisium docuit non disbitante fide.
Ereptum defiet vero hunc ecclesia luctu:
Cuius erat doctor, verius imo pater.
Occidit Israel praestans auriga Lutherus:
Quem mecum sanus lugeat omnis homo.
Nunc luctumque suum lacrimoso carmine prodeit:
Hoc etenim orbatos; fiere, dolore decet.
Theod. Beza.
Roma orbem domuit; Romam sibi Papa subegit:
Viribus illa suis, fraudibus iste suis.
Quanto isto maior Lutherus, maior et illa:
Isium, illamque uno qui domuit calamo!
Inunc! Alciden memorato Graecia mendax:
Lutheri ad calamum fer rea clava nihil.
Ioann. Maior
Lutherus decimum confecit strage Leonem:
De clava noli quaerere; penna fuit.
Ioachim. a Beust.
Insua concessit quo tempore fata Lutherus;
Mortuus est purae relligionis apex.
Mens it ad astra, die cui dat Concordia nomen:
Lutherum in caelum quae comitata redit.
Huit quia successit lacera Discordia veste;
Dapopulo Eliae pallia, Christe, tuo.
Hicergo cursus fuit, atque haec meta laborum Lutheri: cuius obitus cum Melanchthoni nuntiatus esset, haec repetiisse e sacris verba dicitur: occidit currus et auriga Israelis! fuitque Melanchthoni eius mors inprimis luctuosa Nam cum eo annis vigintiocto coniunctissime vixerat: cum ob eximias virtutes vere edilexerat: atque in illustranda evangelii doctrina fidelem se ipsi socium et adiutorem praestirerat. Etsi enim rempora fuerunt tunc ad distractiones proclivia, hominumque levitas dissidiorum cupida: tamen, cum alter alterius vitia nosset; numquam inter eos simultas exstitit; ex qua animorum alienatio, aut divulsio consuetudinis subsecuta sit. Quae aurem quantaevereip. procellae in Germania post obitum Lutheri ortae sint: prohdolor in vulgus notum est! et constat ipsum Lutherum saepe dixisse: se vivente, propitio Deo, bellum in Germania non futurum: se autem mortuo videret posteritas. De doctrina item Evangelii hoc oraculum edidit: Haec inquit, perdent Christianam religionem: primum oblivio beneficiorum ab evangelio acceptorum: deinde securitas, quae iam passim et ubique regnat:
postremo sapientia mundi, quae vult omnia redigere in oraenem, et publicae tranquillitati impiis consiliis mederi.
Fuit sane summi huius viri ingenium acre et sagax; animus ingens et excelsus: in veritate agnita constans: a cuius confessione nec minis nec pollicitationibus ullis potuit dimoveri. Ferunt aliquando Pontificiorum quendam exalio quaesiisse: cur hominios non ostruitis auro argentove: quo minus ita invehatur in Remanenses? respondisse alterum: Hem Germana haec bestia pecuniam non curat. Fortitudinis etiam singulare argumentum ac specimen reliquit in illo, de quo ante, conventu Augustano: quando ex sua eremo ita ad Spalatinum: Furere isthic et fremere reges, principes, populos, adversus Christum Domini, felix omentputo, ac multo muelius, quam si blandirentur. Sequitur enim; Qui habit at in caelis ridebit eos. Hoc autem principe nostro illos ridente: non video cus nobis flendum sit a facie eorum. Ridet enim non sui, sed nostra gratia; ut et nos postius fidentes, rideamus inania eorum consilia, in tantum est opus fide, ne causa fidei sit sine fide. Sed qui coepit hoc opus, is coepis certe absque consilio et studio nostro. Idem hactenus protexit; et gubernabit supra et praeter nostra consilia et studia, ille ipse est, qui perficiet eabsolvet idem, extra et ultra nostra consilia et studia, de quo nihil dubito Scio et certus sum, cui credo, qui potens est facere supra quam nos petimus et intellgimus. Etiamsi Philippus cogitet et cupiat cum facere infra et intra suum consilium, ut liceret ei gloriari. Certe sic oportuit fieri, sic fecissem ego, Nem es mus nicht heissen/sic ego Philippus, das Ego ist zu germg/es heist sic, Ego ero qui ero, hoc est nomen eius, Qui ero, Man sihet nit wer er ist/aber er wirde sem/so werden wirs schen. Sed haec verbose satis, tu esto fortis in Domino, et Philippum meo nomine exhortare saepe, ne fiat Deus; sed pugnet contra illam innatam, et a Diabolo in paradiso implantatam nobis ambitionem divinitatis, ea enim non expedit nobis Evam et Adam divinitas exparadiso exstrusit, nosque ipsa sola exturbat et textra pacenm trudit.. Wir sollen menschen und nacht Gott seyn/das ist die summe/Es wird doch nicht ant ers oder ist ewige Unruhe und hertzenteidt unter lehn, Martyrium non semel sibi exoptavit: ut cum Augustam iret anno decimo octvo, ad Melanchthonem suum dulcissimumque ita scrseit [Note: *T. 1. ep. p. 85. A. 1518.] : Tu agevirum, sicut et agis, et adolescdntes rectadocet ego pro illis et vobis vado immolari: si Deo placet: Malo enim perire; et quod unum mihi gravissimum est, vestra dulcissima conversatione carere in aeternum, quam utrevocem bene dicta, et sudiis optimis perdendis occasio fiam. Et alibi [Note: *T. 1. ep. p. 297. A. 1 520. Vide T. 2. ep p. 340.] ad Spalatinum: Mallem me, quod saepius dixi, in solis Romanistarum manibus periore: ne Carolus cum suis in hanc causam involveretur. Scio quae miseria Sigismundum Imperatorem post occisum Huss consecutasit: ut nihil deinde prosperum habuerit; sine prole obierit: et filius etiam filiae, postea Ladistaus perierit: et in generatione una deletum sit nomen eius: uxor vero
Barbara infamia reginarum evaserit: et alia quae te nosse credo. Si tamen ita fieri oportet; ut et ego non modo pontificibus, sed et gentibus tradar: fiat voluntas Domini, Amen: et iterum ad Lampertum Thorn captivum: Tibitoto corde congaudeo et gratulor gratias agens fidelissimo Salvatori nostro domino Iesu Christo, qui mihi non modo verbum suum et spiritum nosse, sed et incrementum gratiae tam opulentum et magnisicum in vobis videre donavit. Me miserum, qui primus ista docuisse iactor, et novissimus et forte numquam vestrorum vinculorum et ignium particeps esse dignus sum. Vindicabo tamen hanc meam miseriam et consolabor me, quod vestra vincula mea sunt, vestri carceres et ignes mei sunt, sunt vero dum et ea confiteor et praedico, vobisque simul compatior et congratulor.
Patefecit Deus per Lutherum et reliquos [Gap desc: Greek words] atque illustravit doctrinam ecclesie necessariam, de Mediatore, de iustificatione hominis, de discrimine legis et evangelii, de cultu Deo placente, de invocatione et aliis. Saepe deplorans impias compellationes mortuorum, dixit: multas esse causas, propter quas exsecranda sit illa invocatio, praecipuam tamen hant: quod profana illa consuetudine obscuratum sit testimonium de divinitate Christi: cui scriptura Prophetica et Apostolica iubet tribui honorem in vocationis. Ista idola sunt; quae Barbarum Turcae acinacem in nostras cervices acuunt: nec desinet is fundere nostrum sanguinem, nisi pia fuerit susceptaemendatio. Quam enim impia sint haec quis non agnoscat? quae Pontificii in suis templis sonant:
Maria, mater gratiae,
Tu nos ub hoste protege,
In hora mortis su scipe.
Et:
Sancta Dorothea, cor mundum in me crea:
sancta Catharina ab aestu mundi transfer nos ad amoenae
Paradisi: aperi ianuas Paradisi.
Ut autem caelestis docttina ad posteritatem quoque propagaretur: transtulit magno et longo cum labore et studio e fontibus suis in Germanicam linguam scripta Prophetica, et Apostolica plane et perspicue: ut interpretatio quandoque commentarii vice esse possit. Huius laboris et difficultatis ipse passim meminit, ut ad Wenceslaum Lincum: Nos iam in Prophetis vernacula donandis sudamus. Deus, quam molestum et quantum opus. Hebraicos scriptores cogere Germanice loqui, qui resistunt, quam Hebraicitatem suam relinquere volunt, et barbariem Germanicam imitari. Tamquam si Philomela cuculum sogatur, deserta eleg antissima melodia, unisonam illam vocem detestans, imitari. Et iterum ad Spalatinum [Note: *Tom. 2. ep. p. 183. b.] : In transferendo Hiob tantum est nobis negotii ob styli grandissimi granditatem, ut videatur multo impatientior translationis nostrae esse, quam fuit consolationis amicorum, aut certe perpetuo vuit
sedere in sterquilinio. Nisi forte id voluit auctor librieius, ne unquet transferatur: ea res moratur praela in hac tertia parte Bibliae. Usus autem est in isto labore opera et consilio collegarum, quos alibi nomina vimus: ut iudices in obscuris et restes suae fidei haberet. A Spalatino petiit [Note: *T. 2. ep. 171. Matth. conc. 13. de vita Lutherip. 153.] ut er aula mitterentur gemmae: utque ipse nomina et discrimina indicaret bestiarum quarundam et avium rapacium, item reptilium et insectorum. Curavit domi suae mactandas pecudes, vitulos, vervecesque; atque partium nomina ac proprias appellationes a lanionibus didicit: saepe ut ipsemet fassus, cum Philippo, Aurogallo, aliis, totos quatuordecim dies in interpretatione unius vocusae aut lineolae haesit. Conventus autem illius ratio haec fuit: praesidebat Lutherus in monasterio cum Bibliis Latinae translationis veteris, et sioa nova, cui semper habebat adiuncta Hebraeica: Melanchthon afferebat textum Graecum: Cruciger cum Hebraeo Chaldaicum: alii Professores habebant Rabinos: et accedebat quilibet praemeditatus. De loco vertendo fiebat sententiarum exploratio et collatio: tandem concludebatur. Sed correxit ipse Lutherus ante obitum primam editioem: quem ad modum dies diem docet: Pro hoc labore deberur perpetua gratia, cum et ecclesiae profit: et fontium ignaros erudiat: imo ipsos eruditos delectet collatio. Reprehensus tamen est hic labora Vicelio, a Staphylo apostara et aliis Romani praesulis mancipiis.
Ad hunc laborem adiunxit et ipse multas enarrationes eruditas: de quibus Erasmus scripsit: in uno folio commentariorum Lutheriplus solidae Theologiae contineri: quam in multis prolixis scholasticorum et aliorum similium scriptis. Germanicam certe linguam exornavit plurimum et locupletavit: vertit e Latino, quae verti non posse putabantur: ac signi ficantissimis usus est verbis, maximeque propriis: ut unica voce rem non numquam ob oculos ponat. De Pontifice scribit: quem ad modum missam etiam pro mortuis applicari iusserit: et ait cum penetrasse cum sua missa non solumper omnes orbis angulos, verum in ipsum eriam pargatorium: ibi utitur verbo, quod strepitum significat: ist hinnunter gerampele in die helle Item beutel rescher vocat indulgentiarum mangones, et talia sexcenta in Germanicis eius scriptis. Verissimo igitur elogio a magno Sturmio ornatus est, quo ita de eo: Lutherus quasi magister exstitit nostri sermonis: sive puritatem consideres: sive copiam. Principum consilia: civitatum iudicia: scribae omnes: omnes legati: ac iureconsulti Germanici hanc laudem homini tribuunt Theologo. Causam certe ipse defendit et iustam et necessariam: quae per se meretur victoriam: sed certe oratoriis lacertis sua misit tela argumentorum. Si haec religionis restitutio non esset: si nullae contiones eius exstitissent: si nihil scripsisset aliud: quam ea, qua in vetere et novo Testameto translata divulgavit: tamen summa eius et perpetua in hoc labore deberet exstare gloria. Si enim huius Germanicae translationi ceterae Graecorum,
Latinorum, aliorumque comparentur: cedere cogentur: perspicuitate, puritate, proprietate: similitudine Hebraicae originis. Crede ut Appellem nemo legitur pictorum superasse: ita ne scriptorum quidem quisquam Lutheri conversionem poterit vincere.
Rem aggressus est humanis viribus, ut omnibus [Note: * Vide vitam Crantzii.] videbatur maiorem: nec line periculo: Sed non est consilium, non vis ulla contra Dominum: qui adversus hostes omnes et vivum et mortuum mirabiliter defendit. Vivus adversarios liabuit potentissimos, vaferrimos; et verbo dicam, totum Antichristi regnum: nec solum palam et bullis et scriptis cum oppugnatunt Pontifex episcopi, Academiae, aliique sophistae, sed etiam clam veneno, sica, sclopetis, atque aliis modis deletum ipsumiverunt De insidus vitae eius structis notum est: et ipsemet his confirmat [Note: *Tom. 2. epist. p. 270.] : Est hic apud nos Iudaeus Polonus missus sub pretio bis mille aureorum; ut me veneno perdat, ab amicis per literas mihi proditus. Doctor est medicinae, et nihil non audere, et facere paratus incredibili astutia et agilitate, quem hac hora iussi capi, nescio quid adhuc suturum sit. Haec nova. Ad Spalatimum scribit [Note: * Tom. 2. epist. p. 271.] , plutes fuisse: quos noluerit tor queri: cum sponte prodere nollent: a quibus essent submissi: sed egisse, ut liberi dimitterentur. Addit tamen: quam vis persuasissimus sim ipsum fuisse quem mihi prodiderant, adeo omnia symbola consentiunt. Et quid mosliti sint Pontificii, indicant verba Aleandri Pontificii legati: de quibus Lutherus: Scribit Spalatinus, Aleandrum fuisse ausum dicere; etiam si vos Germani, qui minimum omnium dependitis aeris romano Pontifici, iugum servitutis Romanae excusseritis, tamen curabimus, ut mutuis cadib. abiumti vestro cruore pereatis Iam de fabulis et mendaciis ipso vivo sparsis, quid dicam aut scribam? De patria primum ac parentibus: fuisse eum Boemum, haereticis, quos ipsi vocant parentibus natum Deinde reprehenderunt promotionem eius Wittembergae factam, ac variis deformarunt men daciis: exemplo sit, quod scribit ad Spalatinum: Ferdinandisive legatus, sive quid aliud, apud me fuit, visurus quid hominis essem, et quid agerem. Aiebat apud Dominum suum mihi famam esse paratam; quod armatus stipatusque procederem, scortis, aleis, tabernis vacarem: ac nescio quibus aliis honoribus in aula eadem fulgerem. Sed ego mendaciis satis sum adsuetus. Quoties dictus fuit ad Boemosfugisse? quoties obiecta ei scandala ex scriptis orta? quoties audiit principum adulator? quoties seditionum tuba? De [Gap desc: Greek word] autem ipsius et vehementia vertus est cantilena: unde ipse [Note: *Tom. 2. ep. p. 6.] : Omnes ferme in medamnant mordacitatem: sed mihi idem sensus est, qui tibi; scilicet Deum forte hoc modo revelare hominum figmenta. Video enim ea, quae nostro saeculo quiete tractantur, mox cadere in oblivionem, nemine ea curante. Et alibi [Note: *Tom. 1. epist. p. 292.] :
Non tamen negare possum; me esse vehementiorem, quam oporteat: quod cum illi non ignorent, canem irritare non debuerunt. Quam sit dissicile calamo et stylo temperare: vel ex te ipso discere potes. Hoc enim est, cur in publico versari semper indignatus sum: quoque magis indignor; magis contra votum involvor: idque non nisi atrocissimis criminibus, in me et verbum Dei grassantibus: quibus sit, ut si nec calore nec stylo raperer: tamen indignitate rei ad arma queat move ri vel saxeus animus: quanto magis ego, qui et calidus sum, et stylum habeo non penitus obtusum. His monstris ultra modestiae decorum feror. Allegat ibidem et exemplum Christi, qui Iudaeos vocet generationem adulteram et perversam, progeniem viperarum, hypocritas, silios diaboli: deinde Pauli, qui canes, vaniloquos, seductores, indoctos: imo qui Act. 13. sic invehatur in pseudoprophetam; ut videri possit insanus. Haec ipse: sed et Erasmus saepe dixit: Deus dedit huic postremae aetatipropter morborum magnitudinem acrem medicum: et Carolus Imper. Wann die pfaffen from weren/so dursftenste keines Luthers/h. e. si sacrificulifrugi essent, nullo indigerent Luthero. Ad ista omnia accesserunt et rentationes spirituales, atque Sathanae colaphi et terriculamenta. Coburgi cum subsiteret: apparuerunt ipsi aliquoties faces ardentes: a quarum conspectu pessime habuit: adeo ut fere deliquium animae fuerit passus. Sed adhibitis tum medicamentis, tum lectione epistolae ad Galatas, malum levavit: et ad eos, qui aderant; venite, inquit, in contemptum diabolipsalmum de profundis quatuor vocibus cantemus. In horto eriam domi sne apparuit ei diabolus apri nigri forma: sed ipseneglexit.
Post obitum, in bello illo Germaniae fatali, parum abfuit: quin et in cadaver eius saevitum sit. Nam cum Wittemberga Carolo victori se dedidisset: Caesarque visendi causa oppidum ingressus esset: Hisqpani in templo arcis in sepulcrum Lutheri insultarunt; et effodere voluerunt: sed ausi id non sunt. Nam cum Caesar sepulcro Lutheri insisteret: et Hispani corporis effossionem atque concremationem impense urgerent: Carolus V. side dignis restibus id referentibus, dixit: Sinite ipsum quiescere, usque ad diem resurrectionis, et iudicii omnium.
Ceterum initio quidem ne ipsi Luthero in mentem venit facere, quod fecit: imo quid anno vicesimo adhuc in animo habuerit ex istis [Note: *Tom. 1. epist. Luth. p. 230. b.] liquet: quam possum humilime offeram silentium, modo ceteri quoque sileant, ut nihil videar omittere, quod in me adpacem quoque modo facere possit, desiderandum: id quod semper facere paratus fui. Parabo itaque haec [Note: *Libellum et epistolam deprecatoriam ad Pontificem.] ante omnia propediem: si eveniet, quod speramus; bene factum est: sin aliud erit, id quoque bonum erit, quia Domino placitum erit. De abitu etiam ut supra attigimus, saepe cogitavit: quemad modum ad eundem Spalatinum scribit: nisi venissent heri literae tuae, iam parabam recessum, mi Spalatine: sed et adhuc sum in utram vis partem paratus: et postea: ego si hic mansero; multa dicendi
scribendique libertate carebo: si iero, totum effundam, et vitam offeram Christo. Profecit autem magis magisque in veritate; ut ut ex quibusdam non statim potuerit se extricare. Nam, de invocatione sanctorum anno decimo octavo ita sensit [Note: *Tom. 1. ep. P* 130. b.] : mi Spalatine, non suit mens mea unquam: vener ationem sanctorum esse superstitiosam: neque invocationes eorundem, pro oausis vel corporalissimis. Hoc enim sapiunt haeretici illi, vicini nastri, Pighardi in Boemia Melius enim a Deoper sanctos eius impetramus, quaecumque tandem bona (quippe cum sint omnia utique dona Dei) quam quod per Magos et maleficos apud diabolum quarantur, sicut plurimi solent Sed id volui scil, superstiriosum, imo et impium, atque perversum esse: apud Deum et sanctos implerare tantum ea, quae corporis sunt: nihil prorsus curare ea, quae animae et salutis, imo voluntatis Dei sunt: quasi obliti, aut increduli simus verbi eius, qui dicit: primum quaerite regnum Dei, et haec omnia adicientur vobis: imo ubique Christus corpora, et ea, quae corporis sunt, ut vilissima contenere docet. De adoratione in sacramento ita scribit [Note: *T 2. ep. p. 72.] : Dico liberum esse Christum adorari et invocari sub sacramento. Neque enim peccat, qui non adorat: neque peccat, qui adorat, De coe na vernacule administramda haec scribit [Note: *T. 2. ep p. 243.] : Missam vernaculam opto enagis, quam promitto: quod impar sim huic operi, quod musicam simul et spiritum desiderat. Interim permitto quoslibet in suo sensit abumdare, donec alia Christus dederit. Celebravit tamen vernacule prmum anno 25. ut ipse ad I Langum [Note: *Tom. 2. epist. p. 301. b.] et ministros Erphord. Numc iam principis mandato elaboratur, crastina Dominica [Note: *Fuit. 20. Trinit.] publico experimento tentabitur in nomine Christi Erit autem missa vernaculapro laicis: quottidianus vero cultus latinus erit, coiunctis lectionib. vernac ulis: ut haec bre vipublic is exemplarib perspiciet is. Psalmos quoque vernaculos introduxit: qua de reita ad Spalatinum [Note: *T. 2. ep. p. 239] , anno vicesimo quarto: consilium est, exemplo Prophetarum et priscorum Patrum etclesiae, psalmos vernaculos condere pro vulgo, id est spirituales cantilenas: quo verbum Dei vel cantu inter populos maneat. Quaerimus itaque undique poetas. Cum vero tibidata sit et copia et elegantia linguae Germanicae, ac multousu exculta: oro ut nobiscum in hac relabores; et tentes aliquem Psalmorum in camilenam transferre; sicut hic habes meum exemplum. Velim autem novas et aulicas voculas omitti: quopro captis vulgi, quam simplicissima, vulgatissimaque: tamen munda simul et apta verba canerentur. Deinde sentetia perspicua, et psalmis quam proxima, redderetur. Libere itaque hic agedum: et accepto sensu, verbis verlictis, per alia verba commoda vertendum. Ego non habeo tantum gratiae: ut tale quid possem, quale vellem. Itaque temptabo, situ vel Heman, vel Assaph, vel Iedithum sis. Multa etiam vere et gravirer dixit docuitve: ut de sacra scriptura et eius auctoritate: solis canonicis libris debetur sides, ceteris omnib, iudicium. De bonis operibus: ut fructus non faciumt unquam arborem. ita opera numquam faciumt bonum virum. Sed e comtra facta arbore scquumtur necessario fructuseita facto primum bono viro, sequuntur
bona opera, non ut bonum faciant; sed ut bonum esse testentur. De verbo sacramentis, et ministris: nos plant atores et rigatores sumus, verbum vitae et sacramentum salutis ministrantes: sed incrementi datores non sumus. De iustitia nostra: Tu domine Iesu es iuslitia mea, ego autem sum peccatum tuum: tu adsumpsitimeum, et dedisti mihituum: adsumpsisti, quod non eras et dedisti mihi, que non eram De ceremoniis: ego sane nullas ceremonias damno, nisi quae pugnant cum evangelio. De Mose: quemadmodum mundi sapientes dibcunt: Homerum esse patrem omnium poetarum, fontem, imo Oceanum, omnis eruditionis, et sapientiae, et eloquentiae: sic noster Moses fons et pater est omnium propherarum et librorum sacrorum, id est sapietiae et eloquentiae caelestis. De literarum studiis: Egopersuasus sum, sine libterarum peritia prorsus stare non posse sinceram Theologiam: sicut hactenus ruentibus et iacentibus literis, miserrime et cecidit et iacuit. Quin video, numquam fuisse insignem factam verbi Dei revelationem. nisi primo, velut praecur soribus Baptistis, viam pararit surgentibus et fiorentibus linguis et literis. Er alibi: vehementer et toto caelo errare censeo: qui Philosophiam et naturae cognitionem inutilem putant Theologiae. De tentationibus ita monet: Tentatos fide et spe hoc modo solarer, primum ut solitudinem caveant, sed semper comversentur cum alis, de Psalmis et scripturis consabulando. Deinde quamquam est difficillimum facere tamen praesentissimum est remedium, sisibi persuadere possent, certo esse cogitationes has non suas, sed Sathanae, ideo annitendum summo conatu, ut ad alia cor vertatur et tales cogitationes illi relinquant. Nam eis immorari, vel cum eis pugnare, ac velle superare, autfinem earum exspectare, est eas irritare et roborare, usque adperditionem, absque ullo remedio. Das beste ist/ fallen sie eyn/so lasse sie wider auss fallen/vud nicht lange nachdencken oder disputiren, wer das nit thut/dem ist nit zurathen. De phreneticis et morionibus hoc eius fuit iudicium. Dephreneticis sic sentio, omnes moriones et quicumque usu rationis privantur, a daemonibus vexari veloccupari, non quod damnati sint ideo sed quod variis modis Sathan homines tentat, alios gravius alios levius, alios brevius alios longius. Nam quod Medici multa eiusmodi tribuunt naturalibus causis, et remediis aliquando mitigant, sit quod ignorent quanta sit potentia et vis daemonum. De Augustanis com tiis, quorum recordatione se non delectari scripsit [Note: *Tom. 1. epist. Melanch. pag. 408. ad I. Obernburgerum Tom. 5. op. Ien. pag. 280.] Melanchthon, cum ibi tristi et atroci sententia damnati fuerint evangelici a Carolo V. cui subscripserunt quinque Electores, principes ecclesiastici triginta, saeculates viginti tres: Abbares viginti duo: Comites et Barones triginta tres: civitates liberae triginta novem: de illis ergo comitiis ita sensit Lutherus: etsi multis sumptibus nihil videtur Augustae actum, sic tamenego sentio, etiamsi duplo plures essent facti sumptus, satis tamen responderet illis confutatio illa publica Sophistarum et in vidorum: qui ita nostram doctrinam deformarunt
mendaciis, quasi nulla tetrior unquam audita esset. Br ntius item statuit: omnium comitiorum, quae illa memoria celebrata, sumptus non esse satis dignum pretium pro tanto confessionis et eius Apologiae thesauro.
De S Cenae negotio haec scribit: Hoc diffiteri non possum nec volo, quod si Carolostadius aut alius quispiam ante quinquennium mihi persuandere potuisset, in sacramento praeter panem et vinum esse nihil, ille magno beneficio me sibi devinctum reddidisset. Gravibus enim curis anxius in hac excutienda materia multum desudabam, omnibus nervis extensis me extricare et expedire conatus sum, cum probe perspiciebam hac re Papatui cum primis me valde incommodare posse. Praeterea duos habui, multo dexterius et acutius hac de re ad me scribentes, quam Carolostadius, nec ita proprii ingenii captu verba detorquentes; verum ego me captum video, nulla elabendi via relicta. Textus enim Evangelii nimium apertus est et potens, qui facile convelli non potest, multo minus verbis aut glossis e capite vertiginoso consictis subverti. De eadem quaestione tum alibi tum epistola prolix a probare nititur, non tatum spiritualiter: sed et corporaliter comedi Christi carnem. Praeter id autem quod alibi aliter viderut de eo capite loqui: sunt qui affirmant paulo ante mortem sese explicasse. Nam ad Melanchthonem eum dixisse, cum Islebiano itineri esset accinctus, die vicesimo tertio Ianuarii, anno quadragesimo sexto: facteri se longius in controversia Sacramentaria progressum: tum Melanchthonem suasisse, ut leni scripto edito sese explicaret: ad id respondisse Lutherum: hoc modo totam doctrinam se suspectam redditurum: faceret Melachthon posi mortenm, quod videretur. Et laud antur testes huius collquii ipse Melanchthon, Herbertus de Langen, Daniel Burenius Col Bremensis, et alii.
Cum Antonius Musa pastor Rochlicensis aliquando apud eum conquereretur: se ipsum credere non posse: quae alios doceret: Deo sit gratia, inquit, Lutherus, quod audio alios experiri idem quod ego. Contionatori dicebat tres caniculas in suggestum non adducendas: superbiam, avaritiam, invidiam: et regulam de moderandis conciombus hanc dedit: cum vides attentissime audire populum, conclude: eo alaeriores redbunt. In aulis summos labores sustinere censuit eos: qui tantum exhaurire potando coguntur: ut nec die, nec noctu quiescant. Cum ei afferretur lapis fissilis, in quo imago Papae tricoronigeri, ex Mansfeldicis fodinis: Hem, inquit, oportet Papam revelari, etiam per metalla et metallicos. Tria faciunt Theologum, dixit: medit atio, oratio, tentatio: et tria verbi ministro facienda evolvere biblia, orare serio; et semper discipulum manere. Optimi ad vulgus hi sunt contionatores: qui pueriliter, trivialiter, populariter et simplicissime docent. In visitatione Saxonica, cum in pago rusticus symboli verba haec recitaret
dialecto sua: Ich glove in Gatt den almachteigen: credo in Deum patrem omnipotentem: quaesivit ex eo quid allmachteigen omnipotens significet? respondente rustico: Ick wess nicht/ ignoro: imo inquit Lutherus, e