QUod postremum dixeram de perpetua sali huius, in quo mortales miseri fluctuamus, inconstantia, id res proximo hoc triennio gestae roborant. Rara enim etiamnum et fugitiva pax est, sine metu et sollicitudine nullae orbis provinciae, sine procella et tubine paucae navigant.

Beatum prae aliis hoc nomine dixerim Septentrionem nostrum, Norwegiam intelligo, Daniam, Nordalbingiam, eisque connexas regnis insulas ac ditiones, quibus divino munere fidum hoc triennio mansit, suo Christiani IV, cordatissimi iuxta ac fortissimi Regis sceptro tranquillitatis beneficium.

Respirarunt eo haud modicum qui bello Saxonico exhausti erant et expilati ab Harpyis militaribus populi, restituta vis legibus, iudiciis auctoritas, Senatui Regnorum ac Ducatuum maiestas; imperium magistratuum ad pristinum redactum modum; prisca illa et antiqua Reip. forma revocata. Rediit cultus agris, sacris honos, securitas hominibus, certa cuique rerum suarum possessio, emendatae quibusdam functiones utiliter, datae ablataeve salubriter, sublesta aliquorum fides asperitate, nec sine severitate castigata.

Factum et singulari favore Numinis et pacificorum consilio rectorum, ne Hamburgici tumultus incendium vicina corriperet. Fervida arrogantium ingeniorum molimina cordatior civitatis pars flexit ad moderationem. Restitutae Regi Christiano IV, quas per temeritatem ereptas diximus, naves, acti resarciendae gratiae conventus; Rex ad foederati Belgii intercessionem pronuntiavit, nihil se Hamburgensium ritus aut consuetudinis in Albi mutaturum, nisi quod ipsi mutent, modo huius de dominio integra Caesari cognitio reservetur, admissamque culpam urbici centum milibus Talerorum; et quod sponte polliciti sint filiis suis, honorario eluant. Cum id minus placeret Hamburgensibus, nemini placuit, auream totius Nordalbingiae felicitatem intempestivo armorum strepitu obscurari. Re ad Caesarem Ferdinandum delata et ipsi, et Septemvirali collegio probatam accepimus, quam Rex urget, damni ex Hamburgensibus compensationem, eoque nomine vectigal aliquod a praeternavigantibus Tychopolin mercatoribus exigendum. Alioquin nuperis Comitiis, illius civitatis ingens iuris iustitiaeque studium eluxit. Non enim abnuit Senatus, sanctissimo se iureiurando obstringere, in abruptam severamque iustitiae observationem, nullo unquam munere, quacumque specie oblato, quocumque meritorum adspectu obtruso, seu ante coeptam, seu post finitam litem, ullatenus vitiandam. Compertam Senatus innocentiam geminato civitas stipendio remuneratur.

Confinis Daniae Suecia luculenta hisce annis bellice virtutis documenta dedit, pro religionis eius quam profitetur, communisque vicinorum libertatis tutela ac propagatione suscepto cum Ferdinando II. Caesare bello acerrimo, quo omnis Germania involuta est. Eius causas et progressiones paucis explicabo: finem posteritas loquetur. Cum enim Stralesunda, prout in Epitome nostra narravimus, Suecicum accepisset adversus Caesarianos praesidium, spontanea ad id Regis Sueonum, Gustavi Adolphi liberalitate invitata, asperrimumque dudum bellum inter cognatas Regias Polonicam et Suecicam, de vero Sueciae dominio flagraret: Caesar Ferdinandus, qui Regi Polono, ex gemino cum suis sororibus coniugio, cupientissimus forte, suppetias ei in Borussiam, adversus Suecum misit, eiusdemque legatos a Lubecensi cum Rege Daniae transactione repulit. Addita ab eius Ducibus alieni affectus irritamenta quam plurima, quae copioso scripto Rex Suecicus publicavit. In Borussiam contra Gustavum duce Arnheimio Caesarei campi Mareschalco missus est exercitus: quam ob rem Steno Bileke Baro, Regi a cubiculis, qui a Sueco Senatu tunc temporis ad Caesareum Generalem Walsteinium ablegatus, ut si animos partis adversae in pacem pronos repeririret, etiam pro Stralesundanis armistitium statueret, scribens ad Walsteinium de iniquitate transmissi exercitus protestatus est. Cui responsum illusorium datum; Arnhemium cum exercitu ideo missum esse, quod tot copiis abundaret Caesar, ut sibi hunc exercitum dimittere opus esset, atque ideo Caesarem amico Poloniae Regi contra Suecum cum misisse. Porro conflatae inimicitiae faces subdidit Protestantium Principum ex avitis territoriis eiectio, purgataeque Religionis cultorum per universam Germaniam afflictio continua, et gemitus, perpetuum et efficax eiusdem fidei consortibus ad opem eis ferendam, invitamentum. Gliscebat et suspicio hostilium in Borealia regna machinationum, et titulo, quem Fridlandus Dux Albertus, Caesaris nomine, sibi arrogabat, Archithalassum vocitando se generalem Oceani Balthicique maris, quem nulla hominum memoria quisquam Caesarum usurparat. Augebatque metum piratica, quae ex oppositis Teutonici littoris portubus in Classiarios Suecos ac negotiatores exercebatur.

Igitur questus apud Electorale collegium (quod de iure imperii exterorum Regum causas cognoscit) Rex de illatis sibi iniuriis, pacis quidem hortamenta proferri: at remedia exulceratis animi sui vulneribus nulla adhiberi, circummissis diplomatibus testabatur; ac proinde in animo se habere, illatam contumeliam armis vindicare.

Mox expedita classe, Rugiam Insulam die Baptistae sacra ingreditur, flexisque in littore genibus, gratias Deo de fausto expeditionis initio, ab eiusdem benigna Maiestate, prosperos deinceps successus consiliis suis precatur. haud irrita fuerunt vota. Wolgastum, pulsis Caesarianis, expugnat. Caminum, Iulinumque ab iis cremata, sponte deseruntur. Inde, prout diximus Stetinum, alteram Pomeraniae metropolin, certis legibus suarum facit partium, seque Pomeraniam minime ab imperio avellere aut suo subedere sceptro, sed tueri potius adversus iniustam vim ac tyrannidem velle pronuntiat. In hasce conditiones Dux Bogislaus cum ipso foedus iniit.

Erat foeda Pomeraniae et Mechlenburgiae facies: praesidiarii a nullo crudelitatis aut libidinis exemplo sibi temperabant, ex hospitibus hostes evaserant saevissimi. Id Stargardia, Pasevalcum, Pencunum, oppida Pomeranica, cum strage sua experta, Stargardiam sueci nocturna irruptione intercepere, fugatis pravae fidei defensoribus. Pasevalcum contributionibus exhaustum, primoribus spoliatum, Suecicae cohortes duae equitum, quos Tragonas vocant, intraverant. Eo cognito, Ioannes Gotzius, Legionis Caesareae Ductor, tantam vim mittit militum, cui inermis et trepida civitas, parum haberet resistere. Sueci fuga salutem quaesivere. Cives miseranda clade trucidati, violatae mulieres, direptae opes, oppidum ipsum cum templis et turribus, frustra deprecante presbyterio, in favillas redactum. Septimam Septembris lucem Sol faciebat, cum id nefas adspiceret, Pencunum praecedente Iulio pari insolentia et tyrannide Caesariani tractaverant, nulla rebellionis labe aspersum.

Sub haec comitia habebantur Ratisponae, seu constituendae per Germaniam paci, seu alendo commodius exercitui, donec imperata facerent, qui Caesaris, aut foederatorum Romanensium placitis adversarentur. Electores Euangelici, Saxo et Brandeburgicus interesse huic conventui, nisi per legatos detrectabant; Romanam qui colunt sedem Pontificis frequentes aderant, a quibus et renovatum foedus, decretumque ut validissimus cogeretur exercitus, compellendis Principibus ad Ecclesiasticorum restitutionem bonorum, quaecumque post Passaviensem transactionem suis adiecissent partibus. Imperator, edicto, commemoratis Regis Sueci iniuriis, qui nihil ab se laesus, imperium Germanicum violentis armis lacesseret, proscriptionis eis poenam indixit, si qui ope operaque Suecorum conatibus faverent. Iniunxit contra ut ratione abs se, et qui aderant, Ordinibus constituta, pecuniam, commeatum, et subsidia in bellum Sueco inferendum, suppeditarent singuli.

Rex litteris protestatus, per se non stare, quo minus in tranquillum pacis portum deferretur, concussa hactenus iugi bello Ecclesia, Caesaremque ad compositionis negotium, novis tractatibus integrandum hortatus, haud segniter incubabat militiae. Cum enim Wolgastensi arce capta, magnam Pomeraniae partem sibi adiunxisset, Stralesunda, Barthum, indeque Damgartum profectus turrem munitionemque ibi tuendis finibus structam, vi cepit, praesidiariosque occidit. Confestim Ribbenitza, Ducatus id Megapolitani est oppidum confine Pomeranis, victas manus porrexit.

Inde vulgato diplomate, megapolitanos monet deserere aut eicere Fridlandicos, legitimisque Ducibus Adolfo Friderico, et Ioanni Alberto per summum nefas expulsis fidem redintegrare et oboedientiam. Ni faciant, se ut in rebelles ferro et igni saeviturum. Id poscere iustitiam, id consanguinitatem, id communis qua nihil efficacius, religionis vinculum. Idem Rostochiensibus, qui ad tertium lapidem aberant, edicit. Sed illos Caesariani Equites mille, qui in speciem, petito transitu urbis, eoque impetrato in plateis substiterant, artius Fridlando obstrinxere Duci, crebrisque pabulationibus annonae et pecoris civitatem implevere. Qua occasione tunc quidem elusum est Regis Sueci consilium.

At Franciscus Carolus, Dux Lavenburgicus circa Albim collecto milite, pro Suecis partibus Bouzenburgum, Winshemum, aliosque locos insedit. Eum Remacri (Caesaris hic erat Chiliarchus) celer adventus Raceburgum secedere adegit. Ibi a fratre Augusto in arcem non admissus Lavenburgicus, paulo post Comiti Pappenheimio cum aliquot turmis insectanti, captivum se sistere cogitur.

Ita variante fortuna, quam tamen Lavenburgicus haud diu pertulit, Colbergam, urbem Pomeraniae maritimam, Sueci obsident. Eam Torquatus de Comitibus, Caesariani exercitus iis in locis rector, eximere periculo, tentabat, hortatus et per auxiliares copias Ducem Savellium, qui Gryphis-Waldiam procurabat, videret, ne quid istis aut Megapolensibus in oris detrimenti res Caesarianae caperent. Sed Rex per Gustavum Horn. Castrorum praefectum, et Wolfgangum Henricum Baudis legatum eam cepit, profligavitque subsidiarias Caesarianorum turmas, quae Colbergam liberatum exierant. Obsidio urbis per saevam hiemem, usque in finem Februarii, pervicaci marte continuata: clades utrinque datae sunt.

Interea autem dioecesis Magdeburgica, quam Christianus Gulielmus Administrator, prout dictum recuperaverat, a Caesariano rursus invaditur milite. Halla urbs, Otterslebia, Galba, Wettinum, aliaque loca obruuntur copiarum superventu. Sed hallae violata victoria dioecesanorum fuit. Nicolaus Boccius, auxilio salinatorum urbem sane occupaverat: sed idem mox male multatus ab Henrico Holquio est, arcis tunc Mauritianae possessore, Caesarianis ad eum, liberandis commilitonibus, certatim confluentibus. Igitur exutus praeda Boccius triumphavit, quod relicto oppido maximam agminis sui partem Magdeburgum perduxerit incolumem. Querfurtum et Mansfeldiam ex abitu dioecesanorum, ilico Caesariani oppressere, ipsique metropoli Saxonum Magdeburgo exinde obsidio parta est.

Eo misit Rex Suecus Theodoricum Falckenburgium, Administratoris adiuturum conatus; Ioannes Schneidevinus Allenslebiam ei devicit, quidquid inerat commeatus, et rei tormentariae Magdeburgum curavit deportari. Superveniente autem Pappenheimio Comite, circumvallatus cessit oppido, coactus et abiurare cum suis omnem militiam, qua in Caesarem pugnaretur.

At Magdeburgo extrema imminere, haud obscuris caelestis irae nuntiis significabatur. Nam XXVI Novembris vehementissima ventorum procella Catharinianae ibidem Basilicae turris altera decussa est, altera pari infortunio paulo ante iam deciderat. Ioannei fani sub idem tempus maxima turris prostrata, tectumque eius ruina molis contusum. Id ipsum Basilicae S. Annae et Gertrudis, ac Sudenburgico templo accidit. in templo summo (domum vocant) peribolus fornicatus, ab aula Episcopali in adytum templi ducens, concidit. Eadem tempestate molae quinque pneumaticae, sex hydromylae, ventorum fragore eversae sunt, aedificiis aliis ingens illatum damnum. Ita solet divina manus priusquam caedat, ictum intentare, priusquam puniat, gladium ostendere peccantibus, ut aut paenitentia praevertant exitium, aut malorum ingruentium exspectatione, praeparentur ad patientiam, aut denique contemptis tam perspicuae expergefactionis signis, reddantur inexcusabiles.

Neque solis Magdeburgicis offensi Numinis signa apparuere. Paria terriculamenta Italiam, Germaniam, aliasque provincias ad supremi Iudicis metum excitabant. In Italia atrox pestilentia ponendi Montisferratensis belli occasionem praebuit. Inita inter Caesarem, Regem Francum, et alios Principes concordia, ut Sabaudo duci maneret Taurinum: Nivernio Mantua et Montisferratum, de quibus principatibus dimicatum fuerat, in feudum assignarentur a Caesare: culpa, quod Dux Caesarem, Dominum feudi, minus esset veneratus, deprecatione expiaretur. Rex Franciae Pinarolam, Susam, Priacassen, Avilianum, quae loca armis subegisset, Sabaudo restitueret, Caesariani Rhaetiae eam redderent faciem, quae ante hoc bellum fuisset. Iis conditionibus reformatam pacem, fama tulit, diu quidem ambigua, cum tempore tamen robur adepta.

Fluctuabat inter haec misere Germania, cum pars Suecum Regem, pars alia Caesarem, utraque metu adacta potius, quam propria sponte sequeretur. Rex sub signis ferebatur habere, sub anni XXX exitum, XII Equitum, XXXIV peditum milia, nec scientia militari cuiquam Ducum concedere. Inerat praeterea Suecis Finnisque militibus frigoris patientia, in proeliis obfirmatus ad resistendum animus, in victu frugalitas, laborum tolerantia incredibilis. Quas virtutes, dum Germani, eidem Regi magno numero militantes, supergredi aut aequare conantur, fructuosam Duci aemulationem genuere. Plurimum ei apud Teutones pretii fecit disciplina adstrictior militum, quam cui Caesariani assueverant, pietatis exercitium iuge per castra, victoriamque caelestis indulgentiae munus, non suarum virium habere.

Accepi, advolasse ad Regem hieme tres Lapponum cohortes, hominum statura paulo infra alias gentes, sagittis perite utentium, lata fronte, vestitu e pellibus damarum, aut rangiferorum; quorum animalium tam silvestrium, quam cicuratorum, largus in Lapponia, ac inquilinis perutilis proventus. Hi Suecis ac Finnonibus iuncti, haud contemnenda feruntur manu, fide praesertim et oboedientia nullis secundi.

Contra Caesarianis per universam Germaniam instructi exercitus, Duces veterani, quaesita multis victoriis audacia, iam fere in superbiam surgens, et contemptum novi hostis, ex ultimo Septentrione, per catervas vilium nationum interpellantis spes vastas, de dominatu conceptas gentis in Europa longe Fortissimae. Indignanter ergo accepti Pomeraniae et Marchiae cives, colonique, detractae opes, si quae supererant, ablati equi, et iumenta, laxata defectu stipendii disciplina, ius fasque conculcatum. Elector Brandeburgicus Georgius Guilelmus, inter sacrum, quod aiunt, saxumque stans, cum hinc Caesar Dominus, illinc Suecus Rex sororis maritus, urgerent, cum domi insolentia premeretur grassatorum, foris terreretur Borealium metu hospitum, hoc sibi ante omnia consultandum duxit, ne per ipsum defensionis nomen, suae subverterentur provinciae. Proinde edixit subditis, uti praedones, militum habitu personatos, comprehenderent, vicinosque raptarent in carceres; resistentium vim vi publica repellerent.

Dum hoc agitat, percrebescit, Regem Suecum ipso Christi natali Griffenhagam Pomeranicam vi expugnasse, captum Ferdin. de Capua, praesidiarios castris ultra bis mille Gartzam profugisse. Nec fidentem Gartzae Hannibalem Scaumburgicum, ignem subiecisse tectis, exustoque oppido, Francofurtum ad Viadrum urbem Electori Brandeburgico obnoxiam, refugisse. In ea Caesarianorum fuga multos eorum caesos, direptas sarcinas et impedimenta, Suecos per Landsbergam irruptionem in Silesiam minari. Ea res sollicitudinem Marchiacis auxit, novae Marchiae nova praesidia attraxit. Rex Suecus feliciter peracto anno huius saeculi tricesimo, de purgata a Caesarianis Pomerania et Neomarchia, sollemnes Deo grates Stettini exsolvit, quottidianis personare castra precibus curavit, opera et ministerio usus Ioannis Bothvidi, Theologi praecellentis et sinceri, ex veteri nobis amicitia aestimatissimi, certas votorum formulas exercitui praescriptis. Extremis anni mensibus fato functi erant magni et celebres Pontificiarum paritum propugnatores, Ambrosius Spinola, tunc Mediolani Produx, Ioannes Iacobus Comes Anholdinus, Colaltus Italus.

Sub tricesimi anni auspicium Beerwaldam appulit Hercules de Charnacé, Ludovici XIII Galliarum Regis legatus, qui sopiendo inter Reges Polonum et Suecum bello perutilem navaret operam, foedusque inter suum Regem et Suecum quinquennale condidit. Leges dictae, ut mutua sibi praestarent auxilia Reges, ad defensionem Oceani maris et Balthici, in restitutionem exulum et adflictorum Germaniae Ordinum, ac demolitionem propugnaculorum, quae in Rhaetia hoc bello Germanico emersissent. Hoc fine Rex Suecus XXX peditum, VI Equitum milia aleret, in sumptus Rex Galliarum XLM Imperialium subministraret annua, delectibus utrumque regnum pateret, religio Teutonibus secundum imperii pacta statutaque exerceretur.

Rex Britanniae Carolus, cum Philippo IV, Hispaniarum et Indiarum Rege firmam pacem iniit, fidam sanxit inter subditos utriusque commerciorum societatem. Iniuriarum mentio utrimque abolita. Nihilominus Regi Gustavo ex insulis Britannicis copiae auxiliares submissae, quae adulta iam aestate a Marchione Hamiltono in Pomeraniam perductae sunt.

Sub haec Alberto Fridlando Duci ademptum Caesarianae militiae magisterium, seu quod mutandis per Germaniam sacris mens viro parum fervida; seu quod metus de ipsius exercitu et potentia Caesaris, in cuius verba iuraverat, Catholicis Ordinibus foret. Ioannes Tzerclasius, Comes Tillius, Walo genere, generalissimam omnium, tam Caesaris, quam foederatorum exercituum curam suscepit. Is calliditate et sollertia nobilissimus, ut adolescenti de se famae alimenta largiretur, statim lustrare coepit exercitus, disciplinam labantem sanare, commercari annonam, laboranti Scaumburgico supplementum validum submittere in Marchiam, omnia belli momenta captare.

Rex aliquot legiones Gustavo Hornio ad expugnandam Landsbergam tradit: Ipse Demminum vadit cum XVI milibus. Neobrandeburgum in itinere, arcemque Clempenaviam, et Loitzam deditione capit. Treptovia a Caesarianis deseritur. Malchinum Ioachimus Molctius astu rapit pro Regiis. Medio mense Februario Demminum magnis viribus invaditur, Dodone Kniphusio peropportune duo peditum milia, et equites mille adducente. Ita duorum simul principatuum ferro suecico tres urbes cinguntur, Colberga Pomeraniae, Landsberga Marchiae, Demminum confine Mechlenburgiae. Demminum Regiis impar viribus inopinato tradit Dux Savellius, arce, commeatu, re tormentaria permunitum. Dux, qui praesidio erat, cum suis dimittitur incolumis. Sequitur finiente Februario Colberga. Iulianae Comes, Gubernator eius oppidi, novem peditum, sex equitum agmina, educit, signis nudata, Landsbergam versus iter instituit. Colbergae ingens instrumenti bellici apparatus, annonae nihil erat. Fame subacti sunt praesidiarii, cui levandae qui missi erant classiarii, quinto a deditione die adrepentes, parum abfuit quin in hostium manus pervenirent. Landsberga usque in Aprilis exitum vim obsidentium sustinuit. Dixeris, infelices eos dies Caesaris Ducibus fuisse. Nam qui Rostochio praeerat Tribunus, Hatzfeldius, a cive quodam literato Iacobo Varmeiero inflicta cervice securi obtruncatus est. Auctor facinoris ab angelo se id iussum professus, quantumvis ad necem exagitatus cruciamentis, nihil agnovit sceleris.

Ea damna pensare cupiens Comes Tillius ad d. IV Iduum Martii neobrandeburgum summa vi adoritur, expugnat, praesidiarios plerosque omnes mactat, suorum ad duo milia amittit. Kniphusium, qui praesidio fuerat, cum uxore et filiabus capit. Templum ibi ipsum Consulis ac civium cruore profanatum, IX signa capta, oppidum direptioni expositum, et quod mireris, derelictum. Inde cum Regem ipsum, munitionibus se tuentem, invadere non posset Tzerclasius, Magdeburgum regreditur, in itinere eius agmina carpentibus Sueci equitibus: qui et Lieben-Waldam intercepere, et mox Neobrandeburgum a Tillianis exarmatum.

Ceterum Magdeburgici, per absentiam Tillianorum, resumptis animis, aliquoties eruperant, commeatu et instrumento bellico urbem suam auxerant. Eo autem reverso sub Martii mensis exitum, brevi eiecti munitionibus sunt, quas extra vallum urbis fixerant, optimisque bellatoribus ibidem locatis exuti. Cumque sibi adversus vim Caesarianam non satis instructi a militum copia viderentur, Sudenburgum, novamque civitatem (nomina suburbiorum sunt. quae ipsa erant munita) ipsi incendere, aequaruntque solo eorum aggeres.

Dum ibi Martis flagrant studia, Rex Suecus Francofurtum ad Viadrum circumvallat, cuius suburbia, perinde ac Magdeburgensium, praesidiarii cremarant. Hanc urbem commeatu opibusque refertam vi expugnat subito, Dominica a Palmis cognominata, duo amplius milia occidit Caesarianorum, ad octingentos capit. Hannibal Scaumburgicus, Tieffenbachius, Montecuculius, cum reliqua multitudine effugere. Civitas aliquot horis praedae exposita, tantum damni pertulit, ut eius miseratus cladem Wolfg. Henricus Baudis flagris compesceret militarem insolentiam.

Decimo septimo post die Landsberga itidem Regi dedita est. Exiere peditum signa XXV, equitum XII. Silesia Suecicis armis patefacta. Brandeburgum vetus a Wittenhorstio centurione Tilliano desertum est. Sic Aprilis actus.

Kal. Maii Copenica mittuntur ad electorem Brandeburgicum, qui Custrinum et Spandaviam (praecipua haec Electoratus istius firmamenta sunt) Regi Sueco tradi postulant, restituenda Septemviro, simul ac Magdeburgum obsidione exemerit. Id aegre persuasus Elector, adsensit tandem de Spandavia, postquam Berlinum circumdatum signis vidit: praesidium Spandaviense utrique principi iuramentum dixit. Petitus deinde transitus Regi per Saxoniam, atque ut iunctis viribus, Ioannes Georgius Sax. Elector Magdeburgum obsidione levaret. Neutrum impetratum est. Elector abhorruit suas terras adhuc pacatas, sedem belli formidolosissimi efficere, neque sui officii duxit, Magdeburgensium acta, armis suis adversus Caesarem asserere. Illi questi publice sibi pro innumeris officiis, quibus suam Caesari oboedientiam probaverint, hostilia quaeque referri, sub Principis sui umbra recipere vigorem sperabant, propinquante praesertim Sueci Regis victore exercitu, cuius auxiliis sustentabantur. Sed eos securitas, Regem Suecum cunctabunda circumspectio frustrata est, fatis excidium urbis admaturantibus. Nam minime existimatum vulgo ferunt, tam arta obsidione clausam urbem iri, quam ad d. VII. Kal. Maii contigit, Pappenheimio etiam Comite Garlebia advolante. Si enim id praemetuisset civitas, poterat utique plus militum conscribi, aut quicquid aderat, in urbe retineri, quos partim penuria, partim munitiones urbanae in tantum attenuaverant, ut obsessis vix bis mille pedites sani, ducenti quinquaginta equites in urbe superessent. Nec minori tamen fortitudine eruptiones tentatae in hostem, eaeque uno die tres, nec sine clade obsidentium. litteris Tillianis, quibus extrema, ut deditionem maturarent, minitabatur, responderunt: non se pertinaces propositi fore, modo legatos ad confines emittere Septemviros ac civitates, eorumque perquirere sententiam liceret. Per ea tractatuum ludibria, Caesariani valla sua propius urbi admovent, oppugnationem parant, turrim excelsam machinis prosternunt. Repulsi mascule Pappenheimiani, resarciente damna multitudine, pugnam facile instaurant, oppidanos in angustias redigunt. Eos iam nitratus pulvis deficiebat, machinis grandioribus uti non poterant, Caesarianis talia ex Hamburgo suppetebant.

Ergo decernitur corona capiendam urbem. Qua novum oppidum spectabat agger urbicus, declivior erat et ascensu facilis, eove die (Decimus erat Maii urbi fatalis) male firmatus excubiis. Nam persuasum oppidanis erat, cum praeteriisset hora diei septima, nullum restare ab oppugnatione tantae urbis metum, quae summo mane exordienda foret. Itaque potissima excubitorum pars somno concesserat, Christianus Guilelmus Praesul, Falckenbergius, Senatus, in curia agebant, de tubicine Tilliano rite ablegando. Civibus, si vera mihi retulerunt exules, proponebatur a Tillio; si Praesulem ac Ministros Ecclesiae traderent, XXX Papisequas Doctores reciperent, centum milia Talerorum persolverent, praesidium susciperent, veniam delictorum fore. Dum minime placeret, Pappenheimius, dato suis symbolo Iesus Maria, et pro signo taenia circa brachium alba, declivia valli sibi adsignati invadit, ictoque Falckenbergio, qui suppetias properabat, suam urbis partem occupat. Vulgato rumore, eadem mox omnia a parte, viriliter resistentibus praesidiariis iuxta ac civibus, magna caede vincitur. Fama tenet, si eae vires Pappenheimianis, quae ceteris invasoribus, essent oppositae, eo die irrita consilia Caesarianorum fuisse. At cum neque vigil ibi stationarius rite servaret excubias, neque milites in promptu essent idonei, unus locus pigre curatus, reliquis omnibus fraudi fuit. Praeveriti autem urbicorum obstinationem Caesariani, incendio eos terrendos existimarunt: quae res tam ipsis, quam civibus noxae fuit. Ignis enim tectis inditus, afflante tunc repente procella, adeo invaluit, ut direptione interclusis victoribus, urbs tota ampla et magnifica, XXIV horarum spatio funditus deflagraret. Templa sex insignia Parochialia in eodem igni consedere. Aedes sacrae, compita, viae, cadaveribus instratae. Una in Cathariniana basilica, capita reperta 53. O tempora! O mores! Administratorem femore et capite vulneratum, Caesariani captivum abduxere, cum plerisque primoribus, et Ecclesiae ministris. Imbelli sexu abusi sunt ad foedam libidinem, tanta barbarie, ut puellas impuberes ad necem constuprarint. Nulli ordini, aut sexui ferox miles pepercit. Templum summum ac Marianum Coenobium defensa ab incendio, reliqua omnia aedificia, demptis CXXXIX, flammis deleta, incolae omnes aut occisi, aut capti. Proditam hostibus ab inquilinorum nonnullis urbis conditionem, atque exinde facilem eis redditam victoriam, in ore habent plurimi.

Nec inficias ibit quisquam, civilibus eam turbis, et intestinis dissidiis ab aliquot annis laborasse, quae res ut fecundam simultatibus, omnibusque vitiis materiam praebet, ita exitio dare provincias, urbesque consuevit. De numero caesorum haesitant plerique: ac de reticendo talium numero, actores plerique historiarum sanxere. Magdeburgi is eo magis in incerto fuit, quod haud pauciores igni, quam ferro hostili sunt absumpti. Exulum fide dico, ultra XXII. milia peremptorum in profluentem Albim esse praecipitata. Neque enim terrae gremio condita cadavera, sed in amnem turpiter proiecta sunt. Sescenti circiter cives catenis adstricti, cum potuerunt, lytro redemere libertatem; alii suborto castrorum incendio, circa Fermerslebiam, occasione ad fugam usi, evasere. Reliquiae ex tanta strage, sine tecto, sine viatico oberrantes, stipem commendicando vitam trahunt. Praecones divini verbi, raro Dei beneficio, plerique vitam conservarunt, atque apud suae consortes fidei honestas stationes nacti sunt.

Praecessere, praeter superius dicta, de caelo alia. XXI Ianuarii throni instar ignei in cassiopeae sidere apparuit, auditus sub noctem sonitus creber, qualem tormenta aenea displosa edunt: quo cessante, lurida Caelum, atraque contectum nube, triste spectantibus praesagium concivit. Secuta turrium prostratio, ante commemorata. Paucis ante excidium septimanis, militis cuiusdam uxor, ubi partus doloribus exstinguendam se perspexit, uterum aperiri suum mortuae, fetumque inspici precata est. Repertus est puerulus, trimuli magnitudine, caput galea munitus carnea, quod instar chartae detrahi potuit, pedes ocreatus. Adhaesit corpusculo mantica militaris, in qua orbiculares glandes consimiles iis, quae Musquettis emittuntur. Nimirum mundus iam nil nisi arma, caedes, bella parturit: iisque semetipse prout miserabilis illa mater, cum sobole sua crudeliter absumit.

Magdeburgum ex quo munitum, exornatumque metropolitana dignitate est ab Ottone I Magno, septingentos circiter annos stetit. In ea nos reservati tempora sumus, ut ipsos sibi oculos mater Germania effodiat. Resipiscite ad exemplum sorores: Nisi convertimini, omnes similiter peribitis. Neque o dira Babylon sanctorum ebria sanguine, calicem tuum devitabis. Numquid enim victor diu insultavit exstinctae urbis cineribus? Immo eadem die Caesariani, praemetuentes, ne Rex Suecus Dessaviensem transmearet pontem, et ipsum, et munimentum ei adstructum, incendio cremarunt. Cuius facti, cognito urbis casu, sera subiit paenitentia.

At Regem Magdeburgicae rei anxium, tractatus distinebant cum duobus Septemviris, quos in societatem trahendos formidolosissimi belli iudicabat. Iamque Crosnam Silesiae tenebant eius agmina, et circa Glogoviam pabulabantur. Castrorum Magister Gustavus Hornus novos per Marchiam habebat delectus, tironum, supplementa in Silesiam ducturus. Igitur denuo Spandavia deposcitur Regi: Custrinumque in eius obsequia adigitur. In sumptus bellicos XXX Talerorum milia imperantur Marchiae menstrua.

Adolescente Iunio, cum Stetinum reversus, de Gryphis-Waldia subigenda cogitaret, eam sibi devictam subito rescivit. Id ita accidisse accepimus.

Obequitabant Sueci equites urbem, quasi pabulandi causa. Ad displosiones sclopetorum excurrit Perusius, aurei velleris torquatus, praefectus oppidi, longiusque per temeritatem profectus, cingitur ab insidiatoribus regiis, globoque transfixus concidit. Nec mora obsidioni. Circumdatur a Suecicis Gryphis-Waldia, postulatur deditio a praesidiariis et civibus. Milites, Duce licet orbati, eruptione tamen viriliter tentata, rediguntur in urbem, desperant de subsidiis, suae consulendum incolumitati decernunt, cedendum victoribus. Ergo traditur oppidum apprime munitum, et a re tormentaria instructissimum regiis, Caesariani exinde universa Pomerania exiguntur.

Cum igitur nihil istic hostile superesset, maximis viribus in Marchiam itum est. Ibi Baudis, et Comes Ortenburgicus Werbenam occupant, locum castris metandis conquirendisque alimentis accommodum. Caesariani per Cotzum Chiliarchum, Cotbus oppidum invadunt noctu, expletaque in muliebri sexu nefaria libidine sua, vastant civitatem et diripiunt. Tillianus exercitus Mansfeldiam insidet, vicinamque Thuringiam praedae habet, indignante Comite ad Electoris Saxonis molitiones, qui acto Lipsiae conventu utriusque Saxoniae, Marchiae, Hassiae, Franconiae, Sueviae Principum, Ordinumque, consultandum proposuerat, quomodo libertas Germanica, iam in extremum adducta periculum, conservaretur.

Aderant ibidem legati Ducum Megapolensium, Adolfi Friderici, et Ioannis Alberti, quos avitis possessionibus exutos a Ferdinando Imperatore diximus. Hi conscriptis militibus, adiurique a Rege Gustavo, recuperare nituntur sedes suas. Gustroviam Ioannes Albertus, Suerinum Adolfus Fridericus, pulsis Caesarianis, subigit. Butzovium, ubi Episcopi Suerinensis aula esse consuevit, desertum a Wallensteinianis, quique exierant, praeda, quam Rostochium pervehere conabantur, spoliati sunt, Rex ipse Duces consanguineos sollemni pompa Gustroviam comitatus, applaudente populo, paternas in sedes restituit.

Ea re peracta, Magdeburgum versus promovet copias, Tangermundam in itinere intercipit, prope Werbenam figit castra, circumfusa quasi Albis et Haveli amnium trigono. Havelbergam per duces sibi vinci curat, ulcisci Magdeburgicos cineres, omnibus opibus atque copiis destinat. Interim Regina maria Eleonora appellit Wolgastum, cum supplemento tironum e Suecia. Marchio Hamilthonus, et Alexander Leslaeus octo milia Britannorum et Scotorum perduxerunt in Pomeraniam. Undecumque belli maioris seges apparebat.

Iam enim et Lipsiae erat decretum, Caesarianis exercitibus, qui totam Germaniam praedae haberent ac ludibrio, non ultra aperire portas urbium, castellorum, arcium, neque cedere territoriis Ecclesiasticis, quae semel in Euangelicorum ditionem pervenissent, cum eas vi atque armis potius, quam iure ac iustitia repetere Pontificii viderentur, lisque illa non ab solo Caesare, sed ab omnibus Imperii ordinibus, plenis comitiis, decidenda foret. Igitur Guilelmus Hassiae Landgravius, defensandis suis finibus militem scribit, Bernhardum Vinariensem Ducem, mente manuque strenuum sibi adiungit, brevi haud spernendas copias contrahit. Quibus infringendis conatibus, Ioannes Tzerclasius Erfordiam festinat, urbem pavefactam portas sibi aperire iubet, finibus Cattorum fremebundus propinquat, dissipaturus utique Hassiacas cohortes, nisi Comes Pappenheimius, eversae custos Magdeburgae, alio convertere impetum postulasset. Etenim Rex Sueciae, peragrata veteri Marchia, inque ea Stendaliae, Garlebiae, Soltquellae potitus, iam Wolmerstadium pervenerat, Magdeburgicas munitiones haud dubie invasurus, nisi vi maiore arceretur.

In hunc totis castris insurgendum videns Tillius Comes, partem equitatus praemittit, subsequitur ipse cum firmissimo exercitu. Rex, explorato eius adventu, strategemate praevertendum istis viribus censuit, quibus pares opponere non haberet. Misso igitur Rheingravio et aliis equitum Magistris, tria Caesarianorum agmina feliciter aggressus est. Montecuculii agmen Borgstallis pago, Bernsteinianum Rheindorfi, Holcianum Angriae fudit, fugavitque; opima spolia victoribus parta.

Sed Carolus Ludovicus Palatinus, qui Regi militabat, glande prostratus aenea, funere suo victoriae laetitiam diminuit. Tillius restauraturus cladem, propinquavit sane castris Suecicis: sed Regem ad pugnam elicere non potuit. Fulminatione machinarum, ac velitationibus acerrimis extracto triduo, recessit Tillius nova subinde clade multatus. In Mansfeldia se ei iunxit Eggo Furstenbergius, qui Italicis auctus coplis, Sueviam et Franconiam Lipsiacis pactis renuntiare, tributum Caesarianis conferre adegerat. Rex Suecus Horni ac Totti, Ducum suorum, auxiliis confirmatur, Guilelmo Landgravio duas legiones (regimina hoc vocat saeculum) in Hassiam ducendas dedit; Vinariensem Ducem Bernhardum suae devinxit militiae. Is Hirschfeldiam et Fuldensem Abbatiam percursans, rem fecit egregie nummariam. Fuggerus Romanensium Foederis legatus, Hassos societate sui Principis et Vinariensis, suas avocare in partes, litteris armisque frustra connixus est. Francofurti ad Moenum componendis hisce turbis, conventus partium fuit, ut aliquibus forte parum serius, ita ad rei summam plane inefficax. Interea vero Tillius languescentes legiones suas, nova cupiens praeda accendere, Electorem Saxonicum aggreditur. Ab illo conscriptas copias sibi tradi, Lipsiensi antiquari decretum postulat; renitenti vim infert, Merseburgum invadit, Freibergam incendit, Misniam late populatur, dire affligit incolas. Elector iniuriarum postulat Tillium, leges obtendit imperii, sua in Caesarem beneficia narrat; quaecumque ei ut Imperatori debeantur, fideliter ab se hactenus praestita omnia, decere vicissim Caesarem, nihil praeter ius fasque iureiurando firmatum, agitare. Sin fiat, prout initia appareant, Deum ultorem fore.

Cum haec incassum dicerentur, foedus cum Rege Sueco ferit in mutua auxilia, ad suas provincias ei viam sternit, Wittebergam permittit, quae ineunte Septembri interatur. Septemvir Brandeburgicus, exhaustis contributaria rapina suis ditionibus, commeatum ac nummos, si quid corradi queat, pollicetur. Nulla inter haec mora Tzerclasio, Comiti Tillio fuit. Lipsiam circumsidet, finitima urbi omnia diripit, urbem sibi aperiri postulat. Cum citra Electoris Saxonis, ut principis sui, consensum, nihil ei concederet civitas, ea vis opponitur quae frangere etiam pervicaces posset. Quamquam enim suburbia sua incendebant, atque ad defensionem omnia comparabant, tamen recens Magdeburgici exitii exemplum, quod atrocissimis minis Lipsiae repraesentabatur, flexit animos ad obsequium. Data fides de religionis ac Rei publ. conservatione, praesidium urbi arcique impositum, Electorale dimissum est. Verum enimvero haud diu servat fortuna fidem. Ad diem VII. Septembris, continuo sane favore Comitem Tillium complexa, tandem destituit. Septemvir Saxo uberiori ditionum parte ab eo privatus, necessariam sibi suisque pugnam arbitrabatur. Erat in oculis certissima pernicies Saxoniae, Misniae, Thuringiae, si tres parit et exercitus inibi hibernarent. De causae iustitia felicissima quaeque sperabat, princeps antiqua virtute et fide: si quid secus eveniret, subeundam sortem, quamcumque Deus imponeret, statuebat. Rex Suecus. in unius proelii casum dare duos Septemviratus, periculosum ducere facinus; Saxonicum militem, recenti delectu conscriptum, cum veteranis committere, intutum, cunctationem securiorem affirmare. Victus autem Electoris constantia, proelium adornari iussit. Ante omnia Deum sollemniter veneratus, ad pietatem fortitudinis genitricem, animavit milites. Symbolum dedit, Nobiscum Deus: insigne, ramum viridem galeae innixum. Dextrum cornu sibi curandum sumpsit, laevum Septemviro permisit. Podelvitza pago nomen est, quattuor milia passuum abest Lipsia. Ibi concurrerunt infestae acies. Caesarianis de more pontificio, pro Symbolo erat, Maria Iesu coniuncta. Commoda locorum praeoccupaverat Tillius, Solem ventumque Suecis adversum effecerat. Rex circumtorquendo leniter aciem auram paulo secundiorem suis reddidit, suoque ab latere, quod intermixtus equiti pedes sclopetarius nova arte confortabat, valide submovit irruentes Caesarianos, imbecillior Saxonum tironum vigor fuit. Iamque in laevo cornu fugae, apud Tillianos victoriae et iubili initium erat, cum Rex per Hornianos pedites e silvula tam opportune succurrit Saxonicus, ut redintegrato ad Arnheimianos monitus certamine, verteretur in fugam equitatus Caesarianus, totaque laxaretur acies. Tenebris, quas fumus ardentis nitri pulvisque equorum faciebant, diremptum proelium. Metuente Rege noctem, insidias, fortissimum astutissimumque hostem, rursus pugna sperabatur, nisi lucem reddens aurora, cladem hostium, tormenta, sarcinas, currus, omnia derelicta, perfectae victoriae signa edidisset. Caesa ad mininum XV milia, interque illos e Caesarianis, Adolfus Dux Holsatus, et Scaumbergius, cum Tribunis Baumgarto, Ersto, aliis: e Suecis et Saxonicis Teufelius, Hallus, Kallenbachius, Fridericus Langius Tillii vulnerator, Bindaufius, Adrica. Par fere utrimque numerus militantium fuit, in universum ad LX milia. Sed Tilliani plerique veterani. Ante pugnam, columba candida inopinato vexillum quoddam insedit Saxonicum, praesagium victoriae. Hallis et Merseburgi aqua in sanguinem versa, proelium praemonstravit cruentum. Tillius in proelio ictus plumbo quidem nitrato, obduratam, quemadmodum Chirurgus censuit, arte daemoniaca cutem, non penetrabili, extra vitae periculum fuit, at tuberibus enatis, spinaque dorsi, verbere laesa aeger, continenti fuga Hameliam properavit. Hac acie ruptum papale iugum, haud dubie imponendum Saxoniae, nisi Deus Ligistica ligamenta dissolveret. Capta de Caesarianis signa ultra centum.

Rex Victor Merseburgum, Hallam, Halberstadium, Calbam, Erfurdiam, iugi successu occupavit, Elector ipse Lipsiam. De recuperatis tam subito, quas amiserat, ditionibus suis laudes Deo Liberatori, gratesque egit publice. Convenit inter foederatos Euangelicos, ut in superiorem Germaniam Rex Suecus, in Silesiam, Bohemiamque Septemvir Saxo duceret. Rex, Hennebergensi comitatu subacto, dioeceseos Herbipolitanae castellum, quod Aulam Regis vocitant, commeatu opulentum expugnavit, hinc Sueinfurtum, Imperialem urbem Herbipolinque ipsam, ab Antistite Francisco Hatzfeldio derelictam, cum arce omnibus opibus copiisque instructissima, vi redegit in potestatem. Praesidiarii, quod acriter restiterant, omnes caesi. Sexui imbelli vita et pudicitia, praeclaro Regis edicto, conservata. Eo perculsus metu Bambergensis Praesul, renuntiat foederi Catholico, seque Regi Sueco obligat, direptionem sui territorii auro redimit. Pari felicitate Wertheimum, Miltenburgum, Bobenhusa Suecis; Munda, Fulda, Huxaria Hassis subactae. Caesarianis Wertheimum recuperaturis, grandis per insidias ingesta clades. Franconiae oppida pleraque in Regis verba iurarunt, permissa, uti fas est, subditis religionis et conscientiarum libertate.

Kal. Novembribus Hanovia, urbs elegans, repentina Christophori Haubaldi irruptione capitur: praesidiarii arma ponere adacti, ut ea resumerent, plerique Regi Sueco sacramentum dixere.

Inter haec victoriae Lipsiensis fama inferioris quoque Saxoniae exercitus Caesarianos pervasit, excelsosque eis detraxit animos. Rostochium Megapolitanis Ducibus deditum. Id sesquimille Equites, XIV peditum vexilla tenuerant, qui abitionem, resque salvas pacti excessere. Wismaria confidentius restitit. Eruptione ibi pugnatum, accepta utrinque clades. Tandem luce Thomae Apostolo sacra, deditio urbis a Grammio, militum praefecto extorta: qui tria educens milia bellatorum, quod parum sincere pactis stetisse deditionis videbatur, Gryphi-Waldiam missus, eiusque miles partim caesus, partim sacramento Suecico obligatus est. Secuta passim Caesarianorum fuga, cum aliquot septimanis nihil de Comite Tillio certi constaret, mortuumque virum ex vulneribus fama sereret. At ille refovere valetudinem, recolligere sparsas exercituum reliquias, meliori se fortunae parare coepit, Altringero et Fuggero, qui adverso proelio abfuerunt, haud modicas circumductantibus copias, labantemque Caesaris causam nonnihil instaurantibus.

Iuxta Rotenburgum ad Tuberam improsperum rursus proelium Caesarianis fuit. Mergentheimum Suecis traditum. Similiter Aschaffenburgum, seu Asciburgium, Moguntini Archiepiscopi sedes, et Steinheimum Regiis accessere partibus.

Neque nundinale illud Musarum Athenaeum, Caesarum inauguratione, totiusque Europae mercatu celeberrimum Francofurtum, victori Gustavo portas clausit. Saxenhausae praesidium Rex locavit XVII Novembris. traductus Francofurto exercitus Hochstum cepit. Russelsheimum ad Moenum fl. Darmstadinus ei Landgravius Georgius concessit. Maeni accolae imperata facere coacti. Sociatis ibi Guilelmi Landgravii copiis, Rheingavia subacta, pactisque exinde argenti pensionibus derelicta est. Moguntinus Elector Anshelmus Casimirus, ac Praesul Wormatiensis Coloniam secessere. Rex Suecus, comperto, Tillium e Noribergensi agro discessisse, tractus montani, Bergstras appellitant indigenae, dominium sibi vindicavit, atque ad d. VII. Decembris Rhenum transmeare copias iussit. Quingenti bellatores, qui primi transierant, tam validas in XIV Hispaniensium equitum alas fecere impressiones, ut eas, priusquam subsidiarii alteram ripam attingerent, in fugam agerent. Rex, cognito suorum periculo, palmas in caelum tendit, Deique Opt. Max. imploravit opem, et obtinuit.

Superato Rheno, Oppenheimum expugnatur XVII Decembris, Steinum ab Hispanis, Wormatia a Lotharingis deseritur, sextoque post die (erat XXIII Decembris) Moguntiacum, cum arce et propugnaculo, post acrem aliquot dierum oppugnationem, traditur Regiis. Eorumque locorum exemplum Bingiu, Altzheimum, Konigsteinum, in eandem sortem traxit. Baccheracum, Boppardiam et confinia Rheingravius subegit Regi, cui Natalis Christi Moguntiae sollemniter celebratus, eiusque in arcis templo sacrum Euangelico ritu factum.

Mira sane felicitas, totam Germaniam a mari Balthico usque Moguntiacum victricibus armis uno anno peragrare, Viadro, Havelo, Albi, Visurgi, Rheno, Maeno, aliisque fluminibus habenas iniectare, victos oppressosque antea repentinae fiduciae successibus exsultantes victores metus ac formidinis implere. Accessit mox et Manheimum, ad Rheni Nicrique confluentes permunitum oppidum, deinde et Heilbronna, Fridberga, Wetzlaria, aliaque Wetteraviae oppida. Quid multa? Spira, Landavia, Weissenburgum, Germersheimum, praeclarae urbes, Suecicis patuerunt praesidiis.

Iamque et caelum ipsum, terraque parum propitia Pontificiis visa. Neapolitanus Italiae tractus terrae motu quassatus: Mons vesuvius incendio flagrare tremendo coepit, saxa ingentia ad XX milia passuum proiectavit. Iesuitici templi recens structae turres, Viennae in ipso Caesaris conspectu, ventorum impetu prostratae. Nec mirandum sane, tot facinoribus foedum annum a Deo quoque Omnnipotenti tempestatibus et morbis insignitum. Omne enim mortalium genus aut pestilentia, aut febres, aut capitis dolores dorsique depopulabantur, tamquam communi mortalitate saevitatem armorum praevenirent. Sophia eminentissima Daniae Regina, LXXIV vitae annos sanctissime actos, beatissimo fine clausit, praecipuorum melioris orbis principum aut genitrix, aut cognata. Supremus ei dies IV Octobris suit.

Initia sequentis anni nobilitarunt legationes Angli et Franci Regum, et Ragotzii recentis Transsylvanorum Principis, ad Gustavum Regem et Ioannem Georgium Septemvirum. Franci Regis postulato indutiae concessae sunt, intra quas Dux Boioariae Maximilianus, foederatique Romanenses cum Regiis transigerent. Videbantur enim secessionem a Caesarianis meditari, neutrarumque velle partium fieri. Sed brevi patuit, aut fictas hasce consultationes, aut maiori auctoritate disiectas esse, Urbano Pontifice ex Italicis Ecclesiasticorum proventibus Caesari decernente subsidia, et Germaniae Praesulibus cum Bavaro Electore, quicquid restabat virium, consociantibus.

De Anglicana legatione nihil certi nobis compertum est, nisi quod paulo post Fridericus V Palatinus, exul, Britannico, ut ferunt, auro, et Belgicis auxiliaribus instructus, avitas ad Rhenum ditiones revisit, seque Regi Sueco Hochsti coniunxit, fidum exinde Achatem, armorumque consortem praebiturus.

Ragotzius conspiratione suorum, per Salomonem Davidem detecta, liberatus, frendere dicebatur in Caesarianos, atque occasionem captare in Hungariam excurrendi aut Silesiam, si quid ab Euangelicis foederatis adiumenti affulgesceret.

Quemadmodum enim Suecicus exercitus insignes ad Rhenum, Visurgim, et Maenum progressus fecerat, ita et in Bohemia Saxonicus. Pragam, caput ipsum Bohemiae, Ioannes Georgius Arnhemius pro Saxone septemviro occupaverat, et confinia pleraque oppida, Leutmeritzam, Pissecum, Colsinum, Brandisium. Elector ipse eo profectus, sub exitum anni XXXI, instauravit sacrum Euangelicum, capita decollatorum Pragensi in ponte erecta, detrahi, ac honesta adfici sepultura praecepit. Egrana civitas, inscio invitoque Senatu, equites admisit Saxonicos, Electori sacramentum dixit. Budveisam Balthasar Marradas Caesari defendit strenue. Reliquis locis restituti passim ingenti cum gaudio exules, renovata sacra, fugaci utique laetitia, quod constantior istis partibus arridentis fortunae aura non spiraret. Etenim Albertus Wallensteinius, Fridlandus Dux, quem rogatu foederatorum Romanensium exautoratum a Caesare scripsimus, iam denuo Magister adcitus totius militiae, cum summo fere pacis bellique arbitrio, ingentem vim militum subito coegit. Ei Iacobus Gallas et Sultzensis Comes prompti adfuere, qui praedas subinde e Pragensi agentes territorio, brevi artissimam ibi locorum annonam effecere.

Medio Februario Satzam Bohemicam conspiratione civium tenuit Marradas, praesidiarios Saxonicos occidit. Id odorati qui Cadenae erant Saxonici, deseruere urbem, seque Annaebergam retulerunt pavidi. Securitatem illis cladi fuisse, fama perhibet, quae in tantum ex hostili insultu tremorem verterit, ut Caesarianis direptionibus omnem patefacerent Bohemiam, ac Silesiam, solisque propemodum nivibus Misnia irruptione tegeretur.

Per totam hiemem rara ab armis quies erat. Suecicae turmae iam in Alsatiam penetraverant, Caesarianarum partium frumentatores Lotharingici, Argentinense territorium agebant ferebant praedonum ritu. In hos Civitas alam equitum cum uno peditum vexillo emisit. quae manus exigua magnam grassatorum vim aut cepit, aut delevit, opimisque ovans spoliis domum sese retulit. Wirtembergicum item ducatum, et Marchiam Badensem, pervasit victoris metus. Passim fuga caedesque Caesarianorum fuit. Frankenthalium Palatinatus Inferioris oppidum nobile et elegans, copiis cinctum, Creutznacum XXII Februarii vi expugnatum Regi Sueco, Braunfelsia deditione. Cum praesidiariis Udenheimanis et Frankenthalinis crebrae, variique Martis pugnae factae.

Mox ausa et inferior saxonia in factionem Romanensem insurgere denuo. Ioannes Fridericus Archiepiscopi Bremensis nomen gerens, proventus dioecesis praeripi a Caesarianis indignatus, aliquot bellatorum agmina coegit, Verdam aggressus cepit, Burgum repentino assultu obruit. Rursus Reinacker et Gronsfeldius repellunt Episcopales, Verdam et Languedelam recuperant, ad Visurgin illis cladem ingeminarunt. Illi vero, resumptis animis, Verdam iterum occupant et Ottersbergam, ut miseram dioecesin ceu pilam inter has et illas partes volutari diceres. Indignationem censeo altissimi incubuisse, in illas oras praecipue, quae cum olim magnae dignitatis et sanctimoniae Praesulibus assignatae ab Imperatoribus fuissent, maiorumque nostrorum aevo ad superbiam et superstitionem deflexissent, repurgatae quidem ab Episcopi Romani corruptelis et erroribus publice, vita autem et actis parum Episcopales rectores nactae sunt.

Pari exemplo Pappenheimius, contractis in unum aliquot cohortibus Schoningam et Helmaestadium adoritur, diripit spoliatque Brunsvigiam: Ioanni Bannero Magdeburgicas circumsidenti munitiones (nam urbem deflagrasse diximus) tantum sui metum ingessit, ut Calbam secedens, Bonighausio Chiliarcho et Virmundo viam patefaceret ad Wolfgangum Mansfeldium, cineribus illis incubantem, qui collectis sarcinis, deletisque portis et aedificiis, rudera urbis paupercula, Suecis reliquere. Nunc igitur Saxonico et Suecico tenentur praesidio.

Mox Pappenheimius, Magdeburgicis auctus excubitoribus, praedae habet Lunaeburgiam, quantumvis a Christiano duce commeatu iuvaretur, confinia Visurgis perambulat, modo Westphalicam ripam, modo Saxonicam carpit, nulli ducum proeliandi facit copiam.

Non enim deerat Euangelicis robur aut consilium resistendi grassatoribus, tota perstrepebat armis Saxonia, qui consisteret usquam hostis, nisi in oppidis, non erat. Guilielmus Vinariensis Goslariam strategemate, Gotingam oppugnatione divicit. Duderstatum et Eisfeldiam deditione cepit. Tottus, Suecorum ductor, cum circa Kuneburgum et Bardevicum stativa habuisset, ad superiora contendit Brunsvigiae, aut si malis, Brunoniae, ubi Bannerus, Wolferbyti obsidens exitus, Guilelmo Vinariensi se coniunxerat, ex nupera de Lobelianis agminibus victoria laetanti. Illis enim, absente Straubio legato, genioque indulgente, sex vexilla eripuerat Batendorfius, Guilielmi ducis tribunus. Gottingae parum annonae, rei tormentariae affatim repertum. Accessit victoribus Peina, Calenberga, Steurvaldia, Domitza quoque (Mechelenburgiae, id ad Albim castrum est) praesidium Caesarianum denegaverat.

Agitabantur inter haec pacis consilia Torgaviae, irrito conatu. Feliciori auspicio Christiano V. Daniae Principi, Electoris Saxonis filia despondebatur, cuius soror maxima natu Georgio Hassiae Landgravio, secunda Maria Elisabeta Friderico Holsatiae duci nupserat. Germanus Christiani V. frater, Ulricus, togae bellique gnarus artium: legionem militum pro Electoralibus provinciis regendam sumpsit.

Recollegerat vires Comes Tillius, iunctusque Altringero, per agros Noricos, in Bavariam tendebat. Noriberga, oculus Germaniae, quinque cohortes Euangelicarum partium, intra moenia receperat, ductoribus Schlammersdorfio, et Guilielmo Henricoque Solmensibus. Ulma quoque Suecicis se applicuerat partibus. Augustae autem Vindelicorum a Tillio pecunia, commeatus, munitio imperata. Northgavia et Palatinatus superior foede vastabantur.

Kalendis Februarii Bamberga a Gustavo Horno occupata est, Caesariani, qui praesidio erant, Forcheimum evasere. Episcopus profugit in Bavariam. Sed Tillius, mense Martio Bambergam duxit: quo adventante, Hornus astu fortitudine temperato subtraxit copias, quantum vis laceratas, nocturnaque irruptione se de Tillianis ultus, Sueinfurtum ordinato agmine recessit. Eodem Rex universo cum exercitu venit. Aderant ei Fridericus Palatinus, eiusque frater Ludovicus, Ernestus Vinariensis, Ioannes Holsatus Dux, christophorus Marchio Badensis, Augustus Sultzbacchensis. Bernhardo Vinariensi inferiori Palatinatus inspectio commendata. Noriberga Regem splendide XIV Martii excepit.

Comperto eius adventu, Tillius, direptis, qua transibat, agris, oppidisque in Palatinatum Superiorem, Neomarchiam versus retulit pedem. Rex Danubium petiit, urbemque Donaverdam magna vi adortus, Rudolphum inde Maximilianum, Ducem Lavenburgicum expulit, recedentes praesidiarios machinarum ictibus prosecutus, haud modica illorum strage.

Eius insistens vestigiis Tillius, Rainam permunitum ad Lycum amnem oppidum insedit, ripamque fluminis Augustam usque accurate custodivit. Rex ex adverso inter Lycum Istrumque fixit castra, omnesque Danubii accolas usque ad Imperialem Ulmam redegit in potestatem, ductore Sperreutero, Chiliarcho suo, Lichtenaviae potitus, et Pappenheimi castri, continenti victoria Gunsburgum, Lavingam, Hochstatum, Gundelfingam, Kirchbergam, Dillingam sui iuris fecit. Nec irritus consilii in iungendo ponte Lyco fuit, reperto loco, ubi ob ripae curvitatem rapidum coerceret impetum fluvius. Ibi dum impigre pontem struit, frequenti grandium tormentorum fulmine silvam pulsat, quam suo commodo Caesariani ac Bavariti praeoccupaverant, glandesque exinde maximi ponderis in regios iaculabantur, sed munimentis se suis protegentes. Geminato igitur periculo exterriti Tilliani, quod pontem transire regii inceptabant, ac tormentaria verberatione, quam arborum strages tamquam caelo tactarum, horribiliorem mageque noxiam efficeret, promiscuam caedem faciebant, praesertim Ducis Tillii crure transverberato, Altringeri capite icto, excedere arbustis, fugamque arripere destinarunt. Igitur noctis usi umbraculo Neuburgum atque Ingolstadium trepidi refugere, ultra mille suorum desideratis. Alii longe plures tradunt. In Nonas Aprilis ea Caesarianorum clades incidit.

Rex amnem ponte transgressus, misit Neuburgum, qui oppidum a Maximiliano Bavaro Tillioque desertum occuparent, Augustam Vindelicorum mox ipse sibi aperiri postulat. Eam urbem, imperii Germanici praecipuam, XVIII peditum, duo equitum signa, Caesari Bavaroque duci iurata tuebantur. Timebatur enim Pontificiis Magistratibus, quod vi publica inibi repurgatioris Christianismi exercitium aboleverant. Itaque validum praesidium civitati erat impositum, armaque Euangelicis omnibus adempta. Rex praesidium ex urbe eici imperat. Oppidani, hoc minime suarum esse virium causati, honestas abitionis leges praesidiariis ferri precantur, iisque obtentis, aiunt, se Regis felicitatem nihil moraturos. Quarto die, abscesserunt cum telis sarcinisque Caesariani, adhibitis iis viribus, quibus contundi pertinaciam suam posse speculabantur.

Undecimus agebatur Aprilis dies, quando Rex Euangelicis commisit Augustanam Rem publicam, Pontificios a clavo submovit. XIV eius mensis instauravit sacrum ex Confessionis, ibidem Carolo V. exhibitae, tenore, docuitque, haud vanum fuisse iubilum, quem ante biennium saeculari religionis eius prosperitati confessores accinuerant, quantumvis Papistae palam lessum magis atque eiulatum rei Euangelicae, quam iubila convenire, importune iactitaverant. Rex Senatores restitutos et civitatem sacramento regnoque Suecico obstrinxit. Memmingam, Nortlingam, Campodunum, per legionarios aliquot duces devicit, ipse Ingolstadium, quo Tillius aeger se receperat, adoriri decrevit.

Dum illa per Sueviam Bavariamque agerentur, saxonia nostra haudquaquam expers novorum motuum fuit, qui propemodum aureum pacis, quo Dania, Sueciaque colligatae sunt, vinculum dirupissent. Etenim militares quaedam Harpyae, sub Sueco nomine, perreptare Holsatiam, colonisque et subditis, tam regiis quam ducalibus, atroces inferre iniurias audebant. Accessit militum quorundam Gluckstadiensium, in Kedingia, dioecesis Bremensis provincia, agentium caedes. Postulati violatae pacis Sueci Duces, nihil suo iussu, nihil regio commissum responderunt. Deductae statim ex Holsatico solo catervae militum, quae ad Francisci Caroli, Lavenburgici ducis, signa adspirabant. Reges per legatos amicitiam veterem instaurarunt. Sub haec Tottus, Sueci Regis per Inferiorem Saxoniam legatus, Buxtehudam devicit, Stadam commeatu coepit intercludere. Pappenheimius, Volaterrani cuiusdam instar, Saxoniam, Westphaliamque persultabat. Ille Einbecae potitus, Visurgis confinia agere, ferre, parva sed fortia proelia facere: Tottum et Lohusium Buxtehudam usque insectari, stadam ingredi, dioecesin Bremensem, qua Stormariae Ditmarsiaeque obvertitur, foede populari, horribilem in modum saevire in omnem sexum, aetatem, ordinem: nihil acri profanique habere. Tandem aliqua a Totto et Lavenburgico accepta clade, Vordam oppugnare frustra, stadam deserere, per Brunsvigiam Westphaliamque in superiora contendere Germaniae, ut afflictis ibi Romanensium rebus levamentum afferretur. Tottus ad Regem accitus, substitutus ei Baudis; Georgius Lunaeburgicus Euangelicarum in inferiori Saxonia copiarum supremus rector factus est.

Electoralibus Superioris Saxoniae exercitibus praeerat Arnheimius, quem pacis exspectatione pene circum ventum accepimus, Duce Fridlando clam subornante agmina, quae exitus Bohemiae victis praecluderent. Nam Pragam ineunte Maio Maximis adortus viribus, deditione receperat, praesidiarios dimiserat gladiatos. Erant signa peditum XXII, duo equitum: quae Leutmeritzam discessere, ubi robur et nervus Saxonici exercitus erat. Inde nisi admaturasset abitionem Arnheimius, ac strategemata pari artificio elusisset, obsidere Albim et montes, Saxonicosque prohibere Misnia statuerat Fridlandus. At spe facta compositionis, silenti Luna Leutmeritzano ponte traduxit suos Arnheimius, Pirnamque assecutus, ibidem stativa habuit.

Dum haec ad Albim fiunt, circa Danubium acriter inter Regem Suecum, Bavarumque Electorem certatur. Bavarus Ingolstadii relicto Tillio, Ratisbonam astu circumscripsit. Simulat armilustrium unius praesidiariae cohortis, extra portam. Dum cives se sacris parant, aditus urbis per illam cohortem occupantur, subeuntque moenia novem agmina equitum, qui exarmatis civibus eorum opibus emet explevere. Ratis bona exinde Bavaro quasi pro sede fuit. Comes Tillius, ex vulnere ad Lycum accepto, bellacem Ingolstadii exspiravit animam, ex fortunatissimo bellatore ad extremum fortunae ludibrium factus.

Rex Suecus qui urbem obsidere coeperat, parum ab infelici eiusdem fortunae ictu abfuit. Nam munitiones obequitanti Ingolstadienses, gradarius albus, quo vehebatur, glande suras insidentis praetervolante, traiectus concidit: eodemque die Christophorus Durlacenus Marchio, caput aeneo globo percussus occubuit: Vrangelius vigiliarum praefectus atrox vulnus tulit. Quamobrem satius visum, alibi Martem experiri, quam unius oppugnatione oppidi lassare militantium animos. Et processit consilium.

Landesberga ad Lycum, Landeshuta, Frisingensis Episcope, Monachium ipsum, praeda opulentum (ibi enim Bavari Ducis regia est) Suecicum acceperunt iugum. Ibi CXL machinae aeneae, tormentaque maxima, quae Cartaunas vocitant, effossa e terra Regis Sueci armamentarium implevere. Earum una machinarum triginta aureorum milibus gravida, ea fisco regis peperit. Diversi agrestium animi erant. Mirabantur alii regis clementiam et liberalitatem, alii noves exsecrati dominos, si quos sparsi palantes deprehenderent, dire excarnificabant, auribusque interdum aut naso mutilatos neci dabant. Suevia et lacus Acronius seu Brigantinus haud pauca eiusmodi exempla edidere, quos facile imitati Bavariae coloni. Ravensburgi et Elvangae praesidiarii male a rusticis multati. At Ulmenses Stationarii et qui confinia eorum locorum tutabantur, mox ab agrestibus poenas exegere, crudelitatemque eorum paribus pensarunt suppliciis. In auctores facinorum asperatum vulgus culpam contulit, qui et supplicium pendere efferatis coacti. Cum autem Ratisbonenses excurrere, direptumque ab iis Weissenburgum comperisset Rex Suecus, relicta Bavaria, Donaverdam reversus est, cumque Augustam, Rainam, Donaverdam, praesidiis firmasset, reliquos locos occupantium fore veritus, graviora animo consilia agitavit.

Omnis enim Germania bello inardescebat. Per Alsatiam, et qua dioecesis Argentinensis patet, Ossa Caesaris legatus cum Harincurtio, igni ac ferro grassabantur. Lichtenavia et Offenburgum in cineres redactae: Spira recepta, commeatu privata, ac mox deserta est. Neostadio propinquantes Caesarianos aggressus Axelius Oxensternius, Regni Sueciae Cancellarius, Moguntinae rector dioeceseos, fregit eorum impetum, parteque praedae ac tribus eos vexillis spoliavit.

Maior a Duce Fridlando et Pappenheimio metus erat. Etenim fridlandus, Egra et Ellenbogia deditione receptis, consociare Bavaritis suas copias parabat: Pappenheimius, Hassiacos fines perpopulatus, Thuringiae minitabatur. Eodem autem mense Belgae foederati peropportunam in Geldriam et Brabantiam expeditionem adornarunt, Hispaniensibus argentariae classis, quae ex nova Hispania maximas opes advectabat, naufragio valde contristatis; Venlo ab Henrico Bergensi derelicta, post undecim dierum obsidionem foederatorum Reip. accessit. Ruraemundae expugnatio lugubrior Principi Auriaco et exercitui facta, ex inopinato casu Ernesti Casimiri, bellatoris tam generosi, quam periti, qui fortuita glande ab Oppidanis torta, caput ictus, ex vulnere occubuit. Sittardam Otho Stirumbius Comes paucis horis subegit. Maius negotium Traiectum ad Mosam erat, finiente Maio, validissima ab Auriaco Principe Henrico Friderico, obsidione cinctum, dum interim Wilhelmus Nassovius Castrum crucis ad deditionem adigeret. Nihil utrinque intermissum, quod solvendae adstringendaeve obsidioni crederetur. Sed defendendae urbis cura apud Isabellam oneravit Henrici Bergensis secessio, qui palam questus de Hispaniensi insolentia, fraudatusque militaribus stipendiis, ademptum sibi a Rege Philippo IV. militiae magisterium, suopte ausu resumebat, inveterataque ad milites auctoritate Leodii se tuebatur.

Ad Mosam simul et Mosellam Bellona operabatur. Ad Mosellam Hermansteinum (Galli Ernbreitstenium vocitant) Septemviri et Archiepiscopi Trevirorum castellum munitissimum, annuente Domino, Gallis traditum, cum finitimam Confluentiam Hispani tenerent. Inter quos et Gallos, ut est avitum ferme ac implacabile dissidium, sic et crebrae velitationes intervener, donec Otho Ludovicus Rheingravius Confluentia Hispanos exegit, eamque urbem pecuniis multatam Gallis, Trarbachium Suecis occupavit. Mox ipsam Trevirorum urbem Gallis permissam, confinia ab Hispanis deserta memorant.

Argentina quoque ex hoc tempore regias amplexa partes, tres equitum turmas, sexcentosque Sclopetarios Gustavo Regi in supplementum misit. Qui cognita Ducis Bavari in Noricos profectione, Donaverda propere Noribergam advolavit, caenatusque ibi X Iunii, nocturno itinere rediit ad exercitum, quem in agris Noricis collocaverat. Sultzbacum iis locis confine est, Augusti Palatini, cui Holsatica Princeps nupsit, oppidum. Id a Bavaritis interceptum, Augustus ipse recuperavit, suaque in arce Ioannem Ducem, coniugis Germanum, excepit decenter: primores urbis et aulicos metu propinquantis hostis, Noribergam traduxit. Cum autem Septemvir Bavarus relicto Ratisponae praesidio, CXXXIV, vexilla equitum, LVIII peditum, VIII Iunii, iunxisse Walsteinianis diceretur, Rex prope Noribergam mature communivit castra, sparsasque hinc inde vires quam celerrime in unum contraxit. Dum id agitur, Tupatelius Chiliarchus apud Neocomen (Neumarchiam appellant indigenae) circumventus a Fridlandicis, strenue dimicando capitur, legio ipsi commissa propemodum conciditur, haud modico Regis dolore. Hic castra castris opposita, ineunte Iulio; tentata utrimque proelia, sed minoris momenti, neutris ducibus totam aciem in discrimen adducere volentibus, Fridlando in id intento, ut annona Suecos premeret: vicissim Suecis subsidiariis, qui coniungi castris cuperent, pabula praeoccupantibus. His certaminibus Iulius mensis actus.

At Pappenheimio novus Saxonum inferiorum exercitus negotium facessebat, quem Dux Lunaeburgicus et Baudis circumductabant, quocumque versutissimi hostis impetus ferebatur. Ille vero ab Hispaniarum herede Isabella accitus, in Belgium postremo iter flexit, metuendus hostis, quacumque pergeret, pavoremque secum ac timorem vehens. Eius vestigia legens Wolf. Henricus Baudis, cum Duce Georgio, quinque equitum M, octo peditum Eisfeldianos in agros immisit. Duderstadium, operibus et praesidio munitum a Pappenheimio, ad deditionem redegit, valla et munitiones solo aequavit.

Hanc miserabilem Teutonicis urbibus sortem diuturnum bellum attraxit, ut modo divites, munitae, splendidae, modo inopes, lacerae, squalidae viderentur. Lubena Lusatiae civitas, intra decimum diem bis a Caesarianis, semel a Saxonicis, capta, libidinem victorum explevit. Ad Sittaviam vario Marte certatum. Numero enim bellantium Caesariani vincebant, cum quattuor Saxonicae legiones regiis apud Noribergam castris sociarentur. Ubi vero Brandeburgici et Sueci auxiliares commixti sunt Saxonicis, res Euangelicis sub Ulrico Danico Principe, Ioanne Arnheimio, Iacobo Dubaldo, felicius provenere.

Maior Glogovia capta; Ioan. Gotzius sex vexilla peditum, decem equitum tradere, pactaque sibi et iis incolumitate, ac melioribus armis positis, superiorem in Silesiam abire iussus est.

Ceterum Pappenheimianus exercitus, ineunte Augusto, Traiectum attigit, pontibus Mosam stravit, commeatu intercludere obsidentes laboravit. Frustra omnia. Henricus Fridericus, obsidentium Imperator, Guilelmum Nassovium, Hispanicarum, quae in vicinia erant, munitionum expugnatorem, in castra accivit. Marchio Sancrucius, Ioannes Nassovius, qui Hispaniensibus praeerant, experimentis dedicerant, quantumvis prodigi sanguinis humani forent, nequiquam se et incassum pugnaturos.

Igitur, Pappenheimio extrema confidentia in obsessores irruente, maximarumque machinarum ictibus vix cedente eius exercitu, quies Hispaniensibus placuit, quos et cavillando acclamasse Germanis feruntur: Vigilate, orate, date nobis pecuniam, et pugnabimus. Caesi Pappenheimensium supra mille quingentos. Traiectum XIII Augusti foederati Belgii rectoribus deditum est. Decretum ibi utriusque religionis, Romanae et reformatae exercitium. Relicta Episcopo Leodiensi, quae priscitus fuerat eo loco iurisdictio: si qui demigrare urbe cuperent, iis permissum. Limburgum, Sanvitium, Falckenberga, Dalema easdem leges subiere. Praecesserat exeunte Iulio clades Fridlandicorum ad Freistadium. ibi maximam vim annonae et commeatus congestam a Caesarianis, ubi rescivit e captivo Centurione Rex Sueciae, Tupatelium nuper a Duce Fridlando solutum, cum equitibus sclopetariis eo amandaverat. Ille porta petardis, ut vocant, rupta, nocturnus irrupit in oppidum, pecora abegit, annonam omnem cremavit. Rex ipse revertentibus subsidio futurus, Caesarianos qui id damni ultum exierant, ex insidiis adortus est, magnaque caede profligavit. Vigiliarum praefectum, Sparrum nomine, captivum abduxit.

Interea Herbipoli, Sueinfurti, Kitzingae confluxerant auxiliares Suecorum, Rhenanae, Saxonicae, Hassiacae copiae, ut exercitum efficerent L millium: Quae medio Augusto coniunctae castris regiis, non tantum aequarunt vires, sed et audaciam concivere ultro lacessendi Caesarianos, vallis se tenentes.

Post triduanas fulminationes machinarum et leviora certamina, ab exploratoribus cognitum est, Caesarianos abitionem parare. Id dolo an per socordiam nuntiatum, stimulavit regios, ut castra Fridlandica adorirentur. Dies erat XXIV augusti, qui totus vehementissimo conflictui datus, fumo flammisque totus mons, ubi conserebantur manus, exardescere visus est. Nox proelium diremit, cum neque munitionibus se Fridlandici, neque campo regii pelli paterentur, atque propter arbusta equestris explicari acies nequiret. Ex utraque acie egregii bellatores hoc proelio desiderati, e Sueca septingenti circiter, e Fridlandica mille. Fridlandus et Vinariensis Bernhardus tam vicini exitio fuere, ut equi insidentium globis sternerentur. Tandem VIII Septembris die defectum haud dubie annonae veritus Rex Gustavus, prior mutavit castra, et Neostadium ad Aitscham fluvium concessit: Noribergae peditum regimina VIII, trecenti equites relicti. Dux Fridlandus Noribergae potiundae spe deiectus incensis castris pagisque confinibus, Forcheimum celerrime contendit, extremum discedentis agmen carpentibus Noribergensium praesidiariis.

Nullum discordanti Germaniae, ex tanta tot millium animarum confluge ac aerumnis, remedium fuit, nullum lacrimis, doloribus, suspiriis, alibi apparuit levamentum. Bavaria, Suevia, Alsatia, Rheni Palatinatus, Saxonia, Silesia nihil exinde pacis percepere.

Fuggerus Landsbergam Bavaricam vi extorsit Suecis. Per Silesiam Saganum, Sprottaviam, Steinaviam, Wolaviam, Lignitium subegere Saxonici. E dioecesi Trevirorum alis manus militaris in Alsatiam infusa est. Eam Ossa et Montecuculius suis iunxere. Wirtembergiam, Badenam et Argentinenses agros direptioni habuere. Brettam Melanchthonis patriam, compulsis ad deditionem praesidiariis expugnarunt, portas et moenia diruerunt oppidi, Reutlingam Wirtembergicam exussere. Illos, adulto Augusto, ad Wiselochum ex insidiis adortus Gustavus Horn cum Rheingravio, quamlibet fortiter pugnantes, in fugam egit. Wiselochum liberatum. Montecuculius, Ossa, Henricus Metternichius, qui Heidelbergae praeerat, irriti expeditionis fuere, nisi quod Argentoratensis ditio ab iis plurimum damni cepit. Persecutus illos Horn, traiecit prope Argentoratum amnem Rhenum, cumque Ottone Ludovico Rheingravio, perhumaniter in urbe exceptus, in superiorem Alsatiam arma vertit. Est ibi Benfeldia, castrum apprime munitum, praecipuum illius tractus propugnaculum; Id obsidere Horn coepit, Stolhofena et Offenburgo praeoccupatis. Badensis Marchiae partem Guilielmus Durlacensis, cui Caesaris iudicio adempta ante decennium fuerat, recuperavit. Benfeldia finiente demum Octobri, deditione capta est: quam victoriam plerorumque Alsatiae oppidorum subiugatio auxit.

Cum autem Saxonis Septemviri copiae partim in Silesiam, partim ad confirmanda regis Sueci castra essent amandatae, defensoribus nudatae provinciae eius, iniuriis patebant irrumpentum. Occasioni id sumptum Fridlandicis est. Henricus Holckius, e nobilitate Danica Caesariani exercitus Tribunus, e castris delegit octo milia armatorum, tremendam Nariscis, Misniae et Saxonibus manum. Cremati passim eorum vici, exhausti pabulationibus incolae. Holckius ad ipsam Electoris sedem, Dresdam usque, pabulabundus processit, fumoque pene suburbanorum pagorum Septemviralem aulam implevit. Alius Caesarianorum manipulus Annaebergam diripuit, exactisque a civitate bis mille imperialibus, Nariscos foede vastavit. Zuiccavia honestis conditionibus Caesarianum praesidium admisit.

At Albertus Walsteinius, Fridlandiae Dux, solutis, ut diximus, ad Noribergam castris, partitus est copias, autumno ineunte. Bavaricas legiones in Bavariam, Iacobum Gallam cum validis agminibus in Bohemiam ablegavit, Franconiam sibimet ipsi disponendam retinuit. Gallas transeundo Laufenam, Grevenbergam, Hirtzbruccam, Sultzbacum, Caesari subegit: Noricum populationibus et incendiis pene delevit. Egrae se iunxit Holckio.

Rex Suecus, flexa in Bavaritos facie, Winsheimo Dunckespulam transtulit castra. Bernhardum Vinariensem Kitzingae reliquit aut Sueinfurti, Fridlandi molitiones observaturum: Guilielmum eius fratrem remisit Erfordiam.

Fridlando duci Culmbacenae ditiones et Coburgicae mox praedae et direptioni fuere: Culmbacum ipsi fortissime restitit. Coburgum victas praebuit manus, arx mascule propugnata fusoque feliciter irruentium sanguine, Saxoniae ducibus conservata est.

Nec mora apud Vindelicos bellandi. Sueci enim Regis Centurio, cui Reinam commiserat regendam (Mutefallum vocant virum) cum temere Bavaritis restituisset oppidum, subdolae gubernationis poenas cervice exsolvit. Reina ineunte Octobri Suecis recuperata.

Caesarianis plurimum momenti in equitatu Isolani Croatico erat situm. Id gnarus Vinariensis Bernhardus, inopinato insultu easce turmas Sultzbachii oppressit, dissipatisque et laceratis decem vexilla extorsit. Is casus Fridlando duci, qui per saltum Thuringiacum irrumpere in Thuringiam cogitarat, causam mutandi consilii praebuit.

Postquam dux Bavarus Ratisponam se recepit, Kniphusius Laufenam et conterminos ei locos redegit in Sueci Regis verba: Submissos a Bavaro duce subsidiarios Rex ipse nocturna invasione concidit.

Sub haec Gallas et Holkius per Nariscos et Saxones praevalidas agitantes manus, quacumque tendebant, omnia tamquam tempestate prostravere. Altenburgum et Chemnitium suae debilitatis conscientia, palmas eis porrexerunt, Holkius sub ipsis Dresdae moenibus cum Vizethumianis manipulis conflixit: Machinarum ex urbe ingruens grando fulminea audaces eius impetus protelavit. Propridie Noas Octobris Freibergam Gallas et Holkius perdomuere: cives direptionem bonorum, centies mille imperialibus, Elector ipse sepulcreti Septemviralis violationem octuagies mille imperialibus, quos Taleros vocitamus, redimere coactus est.

Ea damna sanarunt Silesiaci progressus. Ibi enim circa Olaviam transgressus Viadrum flumen Arnheimius; prospere cum Caesarianis conflixit Kalend. Septembris, inferioremque omnem Silesiam foederatis Euangelicis subegit: Caesariani Oppeliam et Conselum refugere. Nec tamen fida illis statio Oppeliae, Euangelicis eandem quoque exeunte Septembri vi expugnantibus.

Dux Fridlandus hoc militaris gloriae fastigium in diminutionem sui accipiens, in Saxonicis ditionibus facere festinavit, quae Arnheimius in Caesarianis faceret. Igitur Plavenam, Altenburgum, Bornam, traducto exercitu, Lipsiae propinquat, cum alia parte Holkius, et Gallas Misnam, Oschazium, Lummitsium, Vurtzenam direptionibus aut incendiis deformarent. Lipsia defensine desperans adversum vires Caesareas, XXII Octobris se permisit Holkio, tolerabiles passim conditiones consortibus eius fidei, cui ipse intiatus est, indulgenti. Postridie contiguum Lipsiae castrum, quod Bleissenburgum appellitant, Caesarianis dedidit Ioannes Voppelius, idque facinus, ut inhonestum, minimeque decorum dignitati suae, postea capite luit. Lipsiensibus L. Talerorum milia imperata, cives exarmati. Praecesserant exemplo Weissenfelsa, Naumburgum, Merseburgum, praesidiumque ferre quam exitium maluerant. Hallam quoque Hatzfeldius Caesari receperat. Sed arcis excubitores eum oppido rursus exegerant. Certa Septemviratui Saxonico pernicies imminebat, Pappenheimio etiam Comite, exirrita ad Traiectum expeditione, revertente in Saxoniam, irasque minaces haud obscuris indiciis promente.

Cum enim Baudis Paderbornam Westphalicam obsidione premeret, accursu Pappenheimianorum exterritus abscessit urbe, gnarus longe imparem se viribus fore. Eius quingentos equites, Bracelliae invasit Comes Gronsfeldius. Sed Baudis, equestri manu stipatus, cruenta eos pugna liberavit, suumque damnum trium machinarum hostilium spolio, ipsorumque fuga invasorum solatus est. Atqui mox gravius ipsi periculum concivit Pappenheimii, Merodii, Gronsfeldii coniunctio, duodecim bellatorum milia in eum raptantium, vix quinque milibus instructum. Ibi vero a prudentia et consilio salutem mutuatus, Mindam regredi statuit, talique artificio recedentem aciem moderatus est, ut non tantum illaesas ab hostili violentia servarit opes atque copiae; verum etiam tergo inhaerentes Pappenheimianos Equites tribus vexillis exspoliarit.

Qui in partem curarum venerat antea Dux Lunaeburgicus, ad Wolferbytum tunc haerebat. Eo properatis itineribus, XX equitum turmas perductat Gronsfeldius, nocturnaque irruptione a praesidiariis intromissus, in obsessores irruit, universos dissipat, multos eorum capit, Georgio Lunaeburgico aegre suos intra Brunsvicensium machinarum iactus receptante, vexillis novem desideratis. Haec vexilla Hildesianis monstrata, fidem fecere cladis sociorum, persuaseruntque, ut ferociter oppugnanti urbem Pappenhemio, intra triduum ad deditionem consentirent. Stipulati duabus auri tonnis salvas opes, religionem liberam, praesidiumque intra duo milia, contra quam pacti erant, omni auro argentoque facto excutiuntur, avectoque Wolferbytum potiori commeatu, in triste rediguntur servitium.

His rebus peractis, Pappenheimius Visurgis tutamen Gronsfeldio mandat, altiusque profectus Muhlhausam sui iuris facit, Saltzam, Longam et Creutzbergam diripit, Septemviratui Saxonico exsequias struit.

Tantis foederati Principis periculis excitatus Rex Sueciae, accelerandas suppetias decrevit. Quamobrem compositis pro tempore Bavaria, (ubi Landesbergam redegerat ad obsequium Christianus Birckenfeldius) Suevia, Franconia, per silvam Thuringiacam, ubi suas ei consociavit legiones Bernhardus Vinariensis, Arnstadium, Suarciburgum, Erphordiam progressus, relictaque ibidem Regina, Naumburgum tertio Kal. Novembris, per Brandenstenium Tribunum habuit. Priusquam Pappenheimiani iungerentur Fridlandicis, proelio dirimendam Septemviratus possessionem duxit.

Concurrunt infestae acies ad Lutzenam oppidulum, cui ingeniosus aliquis vocabulum a Graeco, , hoc est, singultiendo indidit. Ipsis Nonis Novembris praelusum levioribus certaminibus est. Postridie cum Sol nebulas dispulisset, Rex cibum aspernatus, implorato Domini Iesu Numine, confidenter in hostem duxit. Consertae sunt strenue manus. Circa decimam diei horam valescebat proelium, totisque in se invicem viribus invehebantur. Cum sinistra Equitatus Caesariani ala in fugam proclinaret, ferventiori raptus victoriae studio Rex, validam Smolandorum equitum manum in fugibundos agit, confertissimosque in hostes illatus, dum instantissime eos urget, acceptis aliquot vulneribus, spiritum, quem Creatori suo, pro tuendo eius sanctissimo cultu, devoverat, in armis posuit. Vulgatum eius exitium, Croaticis agminibus fiduciam peperit, ut alam Regis victricem circumeundo, in impedimenta involarent Suecica. Sed inconcussa Teutonum, Suecorumque constantia, magna cum clade sunt reiecti. Sinistrum enim cornu equitum tam dextre Bernhardus Vinariensis rexit, ut oppositam aciem, quantumvis acriter dimicantem, et ipse campo pelleret. Iamque debellatum plerique existimabant, cum fatis suis actus Pappenheimius Halla derepente advolat, effusos in fugam Caesarianorum ordines restituit, mixtisque suis agminibus, quae nucleus et medulla Romanensium exercituum habebantur, asperiorem longe in tenebris pugnam accendit, quam qua fulgente Sole defuncti erant Euangelici, eoque in conflictu animosam animam cum sanguine exspiravit. Ad octavam noctis horam extracto certamine, cesserunt tandem Caesariani, relictaque sarcinarum et machinarum parte, Lipsiam refugerunt. Interiere capita hominum utrinque ad IX milia. E Caesarianis cecidere Duces, praeter Pappenheimium, Abbas Fuldensis, Bartholdus Wallensteinius, Comargus, Breunerus, Witzlebius: ex acie Suecica, Islerus, Gerstorfius, aliique: victoriae gaudium pene exstinxit praecox Regis Sueci interitus, quem adeo aversata est purioris Christianismi Ecclesia, ut mortuum toto semestri vix crediderit. Exegerat annum aetatis fere duodequadragesimum, Princeps, cui parem Suecia nullum, reliquus orbis paucos dedit.

Eius morte compertum es,t quod ipse sui casus praesagus pronuntiasse fertur: Non in unius capite mortalis ponendam salutem Ecclesiae, bonaeque causae triumphum, sed in ipsius Iesu Christi Servatoris Opt. Max. favore ac patrocini. Ille enim caeso Macchabaeo, Ionathas, Simones, Hyrcanos, in promptu habet, labantis Rei pub. vindices.

Dux Fridlandus postridie proelii Lipsiam statim deseruit, indignatusque serio, aliquos Ordinum Ductores signa deseruisse, et commilitonum exspoliasse sarcinas, ab eis Pragae postea capitis supplicia exegit. Henricus Holckius claves urbis Senatui Lipsiensi restituit. Saxonici eam X Novembris confestim recepere. Victori exercitui, contra quam accidere consuevit, non ceciderunt ex capitis sui iactura animi: quin ad ultionem acrius exarsere. Dux Vinariensis equitatu Saxonico, et Lunaeburgico confirmatus. Chemnitzium oppidum praevalide adortus, praesidiarios ad deditionem adegit. Kniphusio Pleissenburgum ineunte Decembri, ipsoque Christi Natali, Zuiccavia victas manus praebuere. Praesidiarii Bohemiam versus deducti.

Quo die Rex Suecus victorem spiritum emisit, eodem Moltzheimum Alsatiae ei subegit Gustavus Horn, decimoque post die Otto Ludovicus Rheingravius prope Brisacum equitatum fudit Caesarianum. Et ne fortunam partium, in capite regis, tamquam mucrone teli, obtusam crederes, Selestadium, valentissima obsidione contusum, III Decembris eidem Horn subactum est. Mox et Columbaria, seu Colmaria, urbs Imperialis, quam quinquennio ante Caesariani purioris exercitio religionis spoliaverant, pertaesa insuetae servitutis, simulque verita praepotentem Euangelici exercitus gladium, se ultro permisit Horn, sollemni formula suae libertatis plenam redintegrationem pacta. Ioannes Schmidius Argentoratensis Theologus, quem annis adhinc XX, Argentinae audiebamus, reformati Christianismi exercitium ibi publica auctoritate instauravit. Hagenovia similiter Suecicum admisit praesidium. Franckenthalium 26 Novembris, Friderici Palatini, Bohemiae quondam Regis, partibus redditum; Hispaniense praesidium in Lucemburgiam deductum est.

At Fridericus ipse Moguntiaci, cum plerasque ditiones avitas, adiutu Regis Sueci, revocasset ad oboedientiam. fatigatam sortis humanae inconstantia animam Deo reddidit 19 Novembris, relictis decem ex Elisabetha Britannica liberis impuberibus. Frater eius Ludovicus Philippus, et ipse per hanc tempestatum , paterna hereditate motus, administrationem Electoralium terrarum capessit. Axelius Oxensternius, regni Sueciae Cancellarius, suscepta Christinae, filiae Regis septennis, regnique heredis unicae, tutela, Ludovico regimen Palatinatus tradidit.

Emortualis ille principibus Viris mensis, Coloniensi quoque dioecesi, profugorum Praesulum receptaculo, funestus exstitit. Nam Wolff. Henricus Baudis, evitato Pappenheimiano insultu, Hassiacis auctus cohortibus, Siburgum Bergensis Ducatus oppidum, cum opiparo commeatu intercepit: exinde exercitu in Coloniensem districtum transportato, longum et latum de se terrorem in confinia proiectavit. Municipia, castella, oppida, inque iis Lintzium, Blanckenburgum, Vindeca, Reineca, Oberwintera, victas tetendere palmas. Andernaco vi expugnato, armati omnes caeso. Orsoium a Guilielmo Nassavio foederatis Belgis subactum.

Interea Colonienses Teubiscum suarum commodo partium muniunt, donatum id municipium suae civitati obtendentes. Baudis eos desistere hortatur, pergentes inopinato obruit. Id ulciscendi studio prorumpunt Colonienses, dumque militem quendam in D. Urbani Basilica captivum attinent, ille immisso in nitratum pulverem igne fanum incendit, trecentosque secum mortales leto dedit. Ita Numinis ira caelestis inquietas hominum molitiones, turbulentaque consilia flagellat. Quod etiam per Gallias enituisse accepimus.

Inter fratrem enim Regis Gastonem, Aurelianensem Ducem, et Cardinalem Richelium simultatem exarsisse ferunt. Eam robur traxisse monetae signatione aliisque iuribus, quae Dux sibi, ut proximo Coronae heredi, et iuxta ac regi convenire asseruerit, Richelius negaverit. Igitur indignabundum Aurelianensem fratris regia excessisse, Regem Aureliano imposuisse praesidium. Cum id sibi dedecori aut periculo fore censeret Aurelianensis, aliquandiu iis locis suam praesentiam subtraxisse. Scripsisse interim milites, quos commune ei seu odium, seu gratia partium conciliaverat. Commisso autem proelio inferiores tulere foederati, Dux Montmorantius in ipso certamine captus est. Sopiendo civili dissidio Rex fratri, eiusdem aulicis ignoscit, exteros milites exautorari, regno excedere, Montmorantium suo relinqui iudicio iubet. Nobilitati, iudicibus urbanis, aliisque qui in partes fratris ivissent, deprecantibus, delicti veniam pollicetur. Praesulibus Albionensi, Nemausensi, Uticensi, Bithuricensi, Agathensi, praestolandam concilii sententiam. In hasce leges reformata pace, Dux Aurelianensis Lugdunum intravit splendide. At Montmorantio, cui implacabilius Rex irascebatur, maiestatis damnato, irritis pro ipso precibus, cervix Tolosae abscissa, anno aetatis 35. Tanto severitati exemplo perculsus Gasto, paterno regno demigravit, pactis se non teneri rescripsit: Ceteroquin nihil adversus patriam moliturum. Paulo ante, sub initium erat Octobris, insolens Orgionis fluvii eluvio, e comitatu regio, circa Boeterras ultra centum capita delevit.

Fuit omnino hic annus Illustribus luctuosus familiis. Nam praeter Regem Suecum, t Fridericum Palatinum, Sigismundum quoque Augustum, Poloniae Regem Aprili mense, actis potentiae annis 45 abstulit. Adde, si publicatis relationibus fides, Leopoldum Archiducem, Septembri: Franciscum Lotharingum, Octobri: Henricum Scombergium, Franciae Marescallum apoplexia mense Novembri mortuum. Quibus et praecocia nimis fata sociarunt Franciscum Rantzovium, regni Daniae supremum Aulae-Magistrum.

Nam indignari iudico caelos ad nefandissima hominum facinora, floremque humani generis ad se raptare, stipulas et arentes culmos terris relinquere.

At vos, o terrigenae, qui ad Spiritus divini vocem non resipiscitis, e prodigiis saltem et portentis sapite. Exhibuit nobis caelum hoc anno fere iugem vultus sui torvitatem, imbres, ventos, indeque enascentes morbos intolerabiles. Terra passim sanguineis conspersa est guttis, stagna tota in cruorem versa apud Saxones, accepimus. Apud Dithmarsos homo biceps Eddellacae genitus, ventre uno; bos biceps Sarzebuttelae, aliique monstrosi partus alibi visi. Sanguis in panibus, ocreis, pavimentis, arborum foliis repertus. Naturam, credite, vanitati obnoxiam, congemiscere sanguinolentis machinationibus, suique liberationem parturire.

Ecce vero mihi, qui homines degenerasse in feras, diffiteris, evidentissimum tremendi iudicis testimonium. In finibus Muscoviae Martio huius anni mense vivebat vir nobilis genere, dignitate quaestor, nomine Albertus Pericofcius. Hic miseram plebem, si tributa tardius exsolveret. pecoribus et iumentis spoliare suetus, cum domo forte abesset, unica nocte omnem iniuste quaesitum gregem amisit. Exstinctum subitanea internecione iacuit, quicquid rapuerat, quicquid coemerat homo improbus. Revertenti peregre nuntiat servus, inde uxor, cladem divinitus immissam. Ad hoc frendere homo blasphemus, sclopetum in caelum explodere, nefandas eructare voces: Qui interfecit, devoret. Si noluisti me edere, tute edas. Ad furiosos in Deum latratus, guttae destillarunt sanguinis. Homo confestim in canem versus nigrum, ululando invasit pecudes morticinas, iisque pasci coepit, ac forsan hodieque pascitur. Mulier gravida, aliquandiu viri casui superstes, tanti horrore iudicii exanimata est. Non ab auritis tantum, sed ab oculatis accepi testibus, quod narro.

Sed age perstringamus cursim, quid primi huius anni XXXIII, quo haec scribimus, menses tulerint. Haec enim ineunte Iulio meditamur: neque plura quisquam dehinc a nobis exspectet. Aggressi sumus totius mundi acta, eaque in Epitomen arctavimus: multum temporis, valetudinis, virium, sumptuum, hausit iste labor: Officium nostrum, aetas, status, studium, aliud agere postulant. Epitomatoris historiarum publico bono sumpsimus provinciam; ea mantissae loco publico bono decedimus. Accipe saltem, Lector amice, quae de huius anni initiis nobis comperta sunt.

Ea nobilitarunt tum Regis Poloni coronatio, tum nova Georgii, Lunaeburgici Ducis, expeditio, tum continuatae Euangelicorum per Germaniam victoriae.

In Polonia, sub exitum Septembris insigni omnium Ordinum consensu successor Regi Sigismundo lectus erat filiorum eius vetustissimus, fortissimis factis regiisque dotibus pridem celeberrimus Vladislaus IV, qui curatis rite parentis utriusque exsequiis, Cracoviae ad diem XXVII Ianuarii Polono Diademate exornatus ext. Fratrem Regis Ioannem Albertum, Episcopum Cracoviensem, galero Cardinalitio muneratus est Pontifex, Urbanus VIII. Reliqui fratres, Ioannes Casimirus, Carolus Ferdinandus, Carolus Alexander sollemnitatem hilares condecorarunt.

Dux vero Lunaeburgicus e superiori Saxonia XVI armatorum milia ad Visurgim deduxit, legato Dodone Kniphusio. Hi transmeato flumine mense Februario, Wilshausam, Fechtam, Quakenburgam, Furstenaviam, Hervordiam, Bilefeldiam, Lemgoviam, aliaque Westphaliae oppida vel arces suarum partium fecere, cum Guilelmus Landgravius Tremoniam, Dorsenam, Cosveldiam, confiniaque loca in sua verba adigeret. Tandem et ipsa Paderborna contributarium suscepit iugum.

Etenim Baudis, translatis in Coloniense territorium armis, effecerat, ut Gronsfeldius ex oris Saxonicis, Teubiscum iuvandis Coloniensibus excurreret. Laborabantque Praesules, Coloniensis, Moguntinus, Herbipolensis, et Dux Neoburgicus, ut deduceretur iis finibus omnis miles extraneus. Nec abnuit Baudis indutias, donec superiorum vota perquisivisset, ilico autem finibus demigrare, minime e re Euangelica censuit. Interim Gronsfeldius ad suas revolat in inferiore Saxonia copias, ut Dodonem Kniphusium in Brunsvigiam, et Schavenburgiam transitu arceat. Nam Kniphusius Rintloniae propinquabat, eiusque potitus oppidi, Visurgim transgredi cogitabat. Opponuntur ei aliquot agmina bellatorum, et machinae, qui ripas tueantur. Paulo post Lunaeburgicus firmiores trahens copias, monstrato per colonum quemdam vado, nocturnus traducit equitatum, Caesarianos adoritur de improviso, quadringentos eorum capit, reliquos supra mille in fugam agit, quos Mindam aut Hameliam usque strenue insectati Sueci et Saxones, compluribus prostratis, opima spolia retulerunt.

At in Ubiorum Dioecesi, cum parum placerent Praesulibus Baudisiana responsa, Sanftenburgum illi occupant per Hispanos milites, Gronsfeldianis iunctos, Andernacum per Comitem Isenburgicum valide oppugnant. Mascule autem illis restitit Iosias Rantzovius, praesidii rector Holsatus. Trina eruptione unico die haud modicam obsidentibus stragem intulit. Cumque interea per Palatinum Birckenfeldium et Vitzthumium supplementum veniret Euangelicis, Baudis obsidionem solvere adegit Pontificios, iam per moenia iugi tormentorum verberatione rupta, irruere in urbem molientes. Andernaci munitiones ab ipso deinde Rantzovio destructae, resque istic locorum maiori conatu ab Euangelicis geri coeptae sunt. Baudis hoc fortitudinis exemplo edito, Proregis quondam Holsati, Gerhardi Rantzovii filiam elegantissimam, sacro nuptiali sibi adiucturus in Holsatiam venit, aerumnas Martias dulciori interpolare palaestra cupiens.

Medio mense Martio Hamelia, viris, opibus, vallis, munitissima, ab Georgio Lunaeburgico obsideri coepta. Schelhamerus praesidii Ephorus sex peditum, duobus Equitum signis, ad haec commeatu et re tormentaria validus, difficiliorem opinione ac diuturniorem obsidentibus oppugnationem effecit. Merodium et Gronsfeldium, subinde eximere urbem periculo conantes, repressit Guilelmus Hassiae Landgravius, foedamque in fugam egit. Qua victoria Iacobus cognomine Parvus, maior animis, dum Lipstadii transitum suis militibus MD audentius postulat, negantibusque vim infert, tardante foris exercitu suo, a Lipstadiensibus transfigitur. Res variis certaminibus extracta, III Kalend. Iulii, proelio devicti sunt Gronsfeldiani, Merodianique, cum haud minori fiducia quam apparatu Hameliensibus subsidio adventarent. Victoriam Euangelicis Burchardus Rantzovius, Equitum Magister, iuvenis, genere pariter animoque nobilissimus, suo etiam sanguine emit. Caesis hostium fere septem milibus, inter quos ipse Merodius, ac plerique ordinum ductores, ceterisque fugatis ac dispersis, Hameliam hisce diebus a Duce Lunaeburgico expugnatam, accepimus, sicut antecedente Maio, a Principe Auriaco Rheinbergam.

Felix et in superiori Germania Gustavo Horn et Bernhardo Vinariensi Mars fulserat.

Vinariensis, sub anni huius auspicium, in Bambergicam profectus dioecesin, Cronacum, Hochstadium, Auracum subegit: Duce Bavaro in Suevia Gunsburgum, Kaufbeuram, Landsbergam redomante. Ille ut obsisteret Horn, imposito Alsatiae a se subactae praesidio, arma convertit in Sueviam. Friburgum Brisgaviae et Kirzingam deditione occupavit. Wirtembergici, expugnata a se Rotweila, sociarunt ei vires: Ioannes Bannerus cum suis cohortibus obviam perrexit. Per haec autem Altringius Memmingam deditione, et III Noas Ianuarias, Campodunum vi cepit. Ubi explendo furori armati, inermesque iuxta trucidati, urbs direpta, impuberes puellae et anus ipsae vitiatae sunt. Reliquis civium, qui in posterum usque diem restiterant, catenae iniectae. Horn, fusis aliquot Altringiorum equitum turmis, Mundelheimum et Kaufbeuram intercepit: Altringium egit in Bavariam.

Relictus in Alsatia Rheingravius, Tannum, Altkirchium, Pfirtum, Sundgaviae oppida, Suecis firmat praesidiis. Caesariani Lotharingo Duci Tabernas Alsaticas, et Dachsteinum tradunt; nactique occasionem, curribus stramine oneratis occulunt aliquot milites, eosque in Hagenoviensi porta sistunt. Interemptis per eos stationariis, cives et rustici ex conspiratione cum consule urbis, et Salmensi Comite, qui Tabernis praeerat, prosiliunt in praesidiarios, eosque gladiis aut flagris occisos, in plateas abiciunt inhumatos. Pari exemplo Sundgavienses rustici in Pfirti et Altkirchii praesidiarios insurgunt, Erlachium Baronem, Rheingravii legatum, variis cruciamentis necant. Stationarios passim mactant crudelissime: quid de se vicissim faciendum exemplis praemonstrantes. Rheingravius tam per Centuriones, quam suopte ductu, agrestium ad quattuor milia, armis victa delevit. Confinia agitantes Brisgaviae coloni, ad centum triginta recte suspensi sunt. Ita pacatis Sundgavia et Brisgavia, Horno se iunxit Rheingravius. Horn Februario mense equitum cohortem Simeringae dissipaverat. Rituinus eius Chiliarchus, aliam prope Erbachium. Kalendis Martii Palingam duxere instructissimas copias, Bavarosque equites a superiori Suevia redegere in Sundgaviam. Postridie Nonas Martias Bibraci ostentum eis visum, gladii duo, alter cruentus, alter ignivomus, acie versus hostes versa, portendentes haud dubie, sanguine et igni iudicaturum perduelles verbi sui Dominum. Idibus Martiis Rainam proditione civium ceperunt Bavariti, Horno Augustae adventum Ducis vinariensis praestolante, ut adunatis exercitibus Bavariam aggrederentur. Neque falsus consilii fuit. Bernhardus Dux praecellentissimus, posteaquam Heriedenam vi, Eschenbachium deditione, Abrenhavium astu cepisset, fuso insuper Ioannis de Werda equitatu, Donaverdam pervenit, ibique assecutus Horn, peditum ad viginti octo milia, duodecim equitum, utriusque copias effecit. Quibus brevi Aichena, Dachavia, Monachiumque ipsum patuere: Landsberga vi expugnata, cives iugulati ob ferociam, praesidiarii victorum signis adscripti sunt, munitiones urbis dirutae. Inde Neoburgum Euangelicis redditum, ubi ponte instratus est Ister; copiae in Aichstatensem deductae dioecesin, eam facile subegere. Dum haec scribo, percrebuit, Neocomen Palatinam ab Horn captam, Rheingravium in superiorem Alsatiam remigrasse: Caesarianos et Bavaritos intra Egram et Ratisbonam iunxisse copias, Fridlandum cum praegrandi exercitu in Silesiam penetrasse. Ibi Brigam, Oppeliam, stralenam, Crotcaviam, hoc anno Euangelici sibi subiecerant, Polonos, quos praedae cupiditate invitarat Hannibal Dhona, repulerant fortiter, adeo ut perspecta eorum clade nvitator ipse animi dolore interier it Ulricus Princeps Danicus, elicitis ad pugnam Caesarianorum bis mille equitibus, profligatisque, Brauram eis oppidum eripuit. Nunc Euangelicorum exercitus fertur XXX exsuperare milia; sed longe Caesarianos numero anteire. Rex Daniae inclitissimus maximo sumptu ac labore pacem resarcire instituit: quo etiam recentem Polonorum Regem adspirare perhibent, maxime Michaelis Federovitzii, Russorum Principis bello motum, quod is Smolensco iam iterum potitus, gravis Poloniae immineat. Adhaec Turcam, Persico feliciter gesto bello, occasioni haud defuturum, nisi inter Christianos pax conveniat.

Quamquam autem adverso plerumque Marte a Caesarianis et foederatis pro religione Pontificia hisce annis pugnatum sit, nihilominus Caesar in Austria sua pergit exscindere eum Numinis cultum, pro quo certant Euangelici, eaque severitate Austriacos patriae damnatos, agit in militiam. Fuerunt tamen ex iis, qui Heilbronnensibus Comitiis auxilia a confoederatis Euangelicis peterent. Nempe Franci, Suevi et Rhenani, qui Augustanae confessioni dant nomen, Heilbronnae se obligarunt ad continuandum in Pontificios bellum, donec restituta sit Germaniae libertas. Oxensternius, bellici Senatus praeses declaratus. Ubi pax affulserit, regno Suecico de satisfactione cautum. Rex Galliae artiori illis foedere per legatum se adstrinxit. Vicina Heidelberga cum arce in Euangelicorum redacta est manus. In Suecia ipsa actis comitiis allecti in Senatum Ioannes Pontus, Axelius Banneer, Steno Bielkie, Carolus Sparre, Aco Axelius, Carolus Bondae, Ericus Runningh, Ioannis Kurck. christinae Principi, Regis filiae septenni sacramentum publice dictum. Sigismundi Regis heredibus, ius omne ad regni Suecici fastigium denuo abrogatum. Cultus divinus, prout Augustana confessione explicatur, in omnibus Sueciae provinciis administrari iussus. Regni vicario, Marescallo, Admirali, Cancellario, Thesaurario, Quinqueviris, regni cura, tutelaque principis pupillae mandata. Decreta et continuatio belli adversus Caesarem et Romanenses foederatos, ni salutaris regno pax obtineatur. In id molarum, aediumque tributa, ut regnante Gustavo Magno, prorogata. Eius funus regie adornatum, in Sueciam mittitur, avito sepulcro inferendum.

Dum haec concipio, refertur e Dania, Regem fortissimum Hafniae, postridie Kal. Iulii, collato Alexandri Sundenburgensis filiis feudo Ducatus Slesvici, undecim praecellentes prudentia et armis viros aureo donasse baltheo; Nimirum Georgium Henricum Witfeldium, Tagonum Tottum, Andreanum, Georgium Urn, regni Daniae Marescallum, Nicolaum aut Claudium Daa, Admiralem; Tagonem Tottum Ottonidem, Magnum Kaas, Christophorum Ulefeldium, regni Senatores. Adhaec Canutum Guldensternium, Georgium Brahaeum, Palaemonem Rosencrantzium, Fridericum Rees, praefectos regios. Scilicet virtutis gloria merces. Idemque militiae decus Rex Galliarum eximiis aliquot viris praecedente mense tribuerat.

Melior illis mens viris, quam multis huius aevi bellatoribus, tam perplexe in arma ruentibus, ut conscientiae consulti, pene obstupescant ad plerorumque insaniam. Nam alii excisum eunt religionem, quam ore suo solam ad caelos ducere profitentur: alii illorum sibi arma sociant, quos pro haereticis et nefandis habent: alii ambigunt, utrum hostes publice appellandi sint, in quos ferro ignique pugnant: alii haesitant, utrum communi Marte debellare deceat eos quibus communem in se pugnandi causam subesse norunt. Plerique omnes operantur deliciis, ambitioni, avaritiae; rara avis est, qui caelestem in caelo patriam ambiat, qui aeternas sibi opes paret. Multi sane meliora optant tempora: sed pauci aut nulli semet ipsos meliores praestant. Efferatur orbis Christianus, vastatur, deficit viris, opibus, scientia, pietate. Nihil restat, nisi Apocalypticum illud, , factum est. Nimirum ut fiat maximus omnium, qui unquam fuere, terrae motus, divisio, eversique urbis Romae, ruina gentium, civitatum, insularum, montium, denique totius mundi subversio.

Atque haec exspectare, non universam mundo pacem polliceri iubent divina oracula, caeli ostenta et prodigia, malorumque morum et extremae impietatis exuberantia. Haec nuntiant imbres sulfurei, pluviaeque sanguinolentae nuper in Marchia et Pomerania caelitus demissae.

Sed