INitio anni huius longe maximum discrimen, et nescio an gravissimum omnium quod ad eum usque diem pertulerat, Caesar mirabili felicitate evasit. Ortum est unde minime debebat ex potentia Alberti Wallensteinii, Ducis Fridlandiae. Qui copiarum Caesaris summus praefectus, cum ea potestare et suopte ingenio et facilitate Caesaris impotentius uteretur, quam addeceret ministrum, aut ratio privati hominis permitteret, incidit in illud praecipitium omnium gentium annalibus notissimum, quod plerosque omnes altioris Fortunae filios, repente ex alto in imum proturbat. Natus est in Bohemia loco nobili. Adolescens varias regiones peragravit, sed in Italia praecipue litteris operam dedit. Ingenio fuit inquieto varioque et ad arma promptior. Gloriae et famae, cuius, si moderata sit, est commendabilis cupiditas, supra modum appetens, saepe solitus dicere ad suos, ab humili et depresso animo, nihil magnum egregiumque exspectari posse. Cultu vitae habituque magnifico fuit, et ex quo celsitudinem animi aestimares. Primum illi matrimonium cum illustri ac praedivite Hungarica vidua fuit. Qua non multo post defuncta Comitis Harrachii, qui magna in aula Caesaris gratia floruit, filiam duxit. Hic illi primus gradus atque aditus ad benevolentiam Caesaris fuit. Qua ita deinceps valuit, ut Comes primum, deinde Dux, ac Princeps Imperii, denique bis summus exercitus Imperatorii Praefectus, cum amplissima potestate renuntiaretur. Ceterum exorientem potentiam suam, donec adici aliquid poterat, temperate habuit. Irae iniuriarumque impatientissimus fuit, adeo ut multi existiment, iam inde ab eo tempore, quo in Comitiis Ratisponensibus ante triennium Praefectura militari exutus est, concepisse animo ultionem qua Caesarem Imperiumque pessundaret. Sed haec ut ut sint, Scriptorum fidei relinquo, nam nihil de iis affirmare habeo, certe his postremis mensibus pertentare Ducum et Legionum animos, conferre cum hostibus consilia, et aperte in partes eorum transgredi voluisse visus est. Caesar ut hiberna extra Bohemiam et hereditarias Provincias sumeret, demonstraveratque per Gerardum Quaestenbergium quam id commode fieri posset, ad haec volebat ut pars exercitus Passavium adversus Bernardum Ducem Vinariensem, et sex equitum milia Ferdinando Cardinali, Principi Hispaniae, Mediolano in Belgium deducendo obviam mitterentur. Nihil horum impetrari a Wallensteinio poterat. Quin quo magis mutatio hibernorum, et abductio militum urgebatur, eo magis ille rem suspectabat, neque alio spectare credebat quam ad se in ordinem redigendum. Et inaudierat fortasse id iam agi in aula ab adversariis famae suae, ut se iterum exauctorato Rex Hungariae Ferdinandus exercitibus praeficeretur. Igitur mense Ianuario, evulgato rumore tamquam supremam militiae praefecturam depositurus, praecipuos tribunorum ad se Pilsam evocat, commemoratisque quae pro domo Austriaca, per annos triginta, domi bellique, toties fuso hoste, tot partis victoriis egregie fecisset, hanc sibi referri gratiam, ait, ut rursum cum ignominia deponatur, se quidem eam tempestatem praevidisse, cum ante biennium ad hanc Provinciam revocaretur, ideo fuisse, quod non aliter quam summa cum potestate imperium acceptare voluerit. Datum id concessumque dum periculum gliscebat. Nunc Rege Sueciae in acie caeso, fracto debilitatoque Saxone, postquam respirare res Imp. coeperint, praevalere apud aures Caesaris conspirationem inimicorum, sibi restituti Imperii, et conficiendae pacis gloriam invidentium. Iam vero ne immeritum affecisse iniuria videantur, peti a se quae concedi non possint, ut materiam criminationibus suppeditarent. Nam cur alias media hieme exercitum hibernis prohibent. Cur florem equitatus avelli a reliquo corpore, inopiaque, et frigore, ac longinquo itinere confici exigunt? Sed se sua ignominia minus turbari, dolere vicem tot militum quos cum ipse non procedentibus stipendiis spe et pollicitationibus hucusque aluerit, iam aeris et pecuniae vacuos deserere debeat. Post haec digresso duce, Adamus Erdtmannus Terscha, et Illo praecipua consiliorum eius instrumenta exaggerato proprio cuiusque damno ad extremum conficiunt, iniqua videri iussa Caesaris, ac proinde rogandum Ducem, ne fidos promptosque milites desereret. Negavit Wallensteinius decorum nomini suo in eo munere persistere, a quo in horas cum dedecore deici metuere debeat. Intellexere callidiores quorsum ea tergiversatio pertineret. Neque ipse Wallensteinius satis dissimulabat. Igitur fit decretum; Duci Fridlandiae apud exercitum remanenti communi ope viribusque assistere; neque permittere ut illi invitio imperium abrogetur. Non latuit plerosque quantum a Republica peteretur, itaque cum eodem adhuc die ab Illo convivio excepti, animis vino incalescentibus, eius decreti formulam iam ante a Nyemanno scriptis conceptam, subscribere deberent, in qua ille studio Caesarei nominis mentionem omiserat, et Wallensteinio soli fides obsequiumque absolutum promittebatur, fuere qui formulam eam non probarent, aut certa simulatione temulentiae nomina sua ita adscriberent, ut legi ac distingui non possent. Et ortam forte contentionem Illous facile composuit. Sed Wallensteinius postera die convocatos ad se omnes, sobriosque ad confirmandum ea quae promiserant, ac novam subscriptionem adigit. Aberant iis diebus Matthias Gallasius, supremus exercitus Legatus, dein Aldringerius et Coloredius campi ductores. Et quidem priores duo haud multo post advenere. Aldringerius iam aliquid subodoratus excusata valetudine venire non sustinuit. At Gallasius ac Piccolomineus, atque alii plerique intellectis Wallensteinii consiliis, postquam se, atque omnem exercitum praecipitari in manus hostium intelligunt, (nam et iam apud Ocsensternium Francofurti, apud Vinariensem Ratisponae de coniunctione armorum agebatur) communicato inter se consilio, occultissimis nuntiis Caesari cuncta patefaciunt. Idem Aldringerius codem tempore et nonnulli alii in aulam perscripsere. Tum Caesar coacto propere secretiore consilio celeritate utendum ratus, ut male adhuc cohaerentes conspirationis vires labefaceret, edixit per legiones, ne quis Wallensteinio pareret. Simul Comiti Gallasio qui una cum Piccolomineo, specie trahendi in partes Aldringerii, Wallensteinium deseruerat, supremam militiae Praefecturam, donec de altero capite provideretur, attribuit. Tribunis Praefectisque exceptis duobus ex omni numero, eorum quae Pilsae egerant veniam facit, eosque a sacramento Wallensteinii absolvit, et ne dicto eius deinceps pareant interdicit. Simul iniunctum fidissimo cuique ut Wallensteinium cum Terscha et Illoo vivos, quantum id fieri posset, in potestatem Caesaris traderent. Dum haec fiunt, et Gallasius una cum Piccolomineo exercitum et praecipuas urbes in fide et obsequio confirmant, Wallensteinius consilia sua emanavisse, ac se a primoribus ducum deseri intelligens, repente Pilsa Egram contendit. Erat ea urbs accipiendo ex Germania Suedico auxilio opportunior, et a legione Hibernica, quibus ut externis Wallensteinius plurimum fidebat, praesidio renebatur. Hic litteras accipit a Francisco Alberto Duce Saxoniae, quas Leslaeus praefectus vigiliarum cum pro munere suo ad Wallensteinium detulisset, legendas porro suscepit. Argumentum earum hoc erat. Bernardum Ducem Vinariensem iam esse in eo loco cum exercitu, quem Wallensteinius monstrasset, nihil deesse nisi ut et ipse suas coniungeret copias, quod antequam fieret velle se cum eo colloqui postridie; quod ut secure faceret, rogabat ut sibi centum equites praesidio obviam mitterentur. Redditis litteris multa addidit Wallensteinius, ut facile appareret, quam animo fabulam moliretur. Igitur nihil moratus Leslaeus ad Gualterum Butlerum, et Gordonium tribunos, qui iam ante consilia sociaverant, contendit; exposuitque quanto res in discrimine versaretur, si cunctarentur. Illi diu inter se de re ancipiti, et periculosa consultantes, tandem statuunt tutissimum esse Wallensteinium, una cum sociis Terscha, Kinschio, Illoo, ac Nyemanno e medio tollere. Idque propositum inter se iureiurando confirmant. Ceterum ut omnia quam minimo tumultu fierent, placuit ut Gordonius sub vesperam Terscham, Kinschium, Illoum ac Nyemannum in arcem ad cenam invitaret, adsumpti iterum in conscientiam ac societatem facinoris, ex Legione Buthleriana Robertus Geraldinus praefectus vigiliarum, et Gualterus Deverox Centurio, cum triginta militum promptissimis, ex quibus duo Scoti, unus Hispanus, reliqui Hiberni erant. Illi omnes in vicinum conclave dispositi, et signum invadendi exspectare iussi sunt. Peracto igitur convivio cum bellaria illata essent, Leslaeus misso qui portas arcis occludi, et attolli pontes praeciperet, monet Geraldinum tempus esse destinata exsequi. Ille dispositis qui ostia et aditus scalarum observarent, ne famuli Dominis auxilio accurrerent, et ignari conscios turbarent, cum sex delectis cenaculum irrumpit. Inclamatoque, Vivat FERDINANDUS, omnes strictis mucronibus coniuratos invadunt, ac frustra repugnantes interficiunt. Caede patrata iterum dubitatum de Wallensteinio, eodemne cum reliquis exitu coniungerent, an vivum vinctumque Caesari traderent. Sed arduum hoc et periculo plenum videbatur incertis adhuc militum animis, quorum ipse plurimos largitione, benevolentiaque iam occuparat, non aquae deposituros curam vivi, quam memoriam defuncti. Tum quoniam Illous super cenam affirmaverat, spatio tridui Wallensteinium plus, quam ante hac unquam, militum sub signis habiturum, timebatur, ne per infesta omnia aut certe suspecta tuto ad Caesarem perduci posset. Ergo decretum ut occideretur, missusque ad perficiendam caedem Centurio Deverox cum fida surorum manu. Provecta nox erat, et Dux curis fessus in quietem compositus, cum Deverox dimissus ex arce irrumpit in hospitium Wallensteinii cum suis, effractoque cubiculi ostio, consistentem ante lectum, nam ad subitum tumultum consurrexerat, hasta secundum pectus transverberat. Eo vulnere statim exanimis procubuit, nulla edita voce, sive eam intercluserat repentinus terror, seu insita contumacia, nihil amplius profuturam, etiam in morte continuit. Visus tamen est loqui voluisse trepidatione labiorum, sed nulla vox eum conatum secuta est. At occidentium non interfuit utrum aliquid et quid diceret. Cadaver dein tapeti involutum, et curru ad arcem devectum est. Dein in scripta et litteras ipsius diligenter quaesitum. Postero mane Butlerus convocatis ad se omnibus Tribunis, et Centurionibus facti huius rationem exposuit. Quibus in fide Caesaris confirmatis centum Equites ad intercipiendum Franciscum Albertum, Ducem Saxoniae dimittit; Et ille nihil adversi veritus, quod Equites illos a Wallensteinio missos crederet, sine metu secutus, cum aliquantulum progressi essent, circumsistitur, armaque ponere et se in custodiam tradere iubetur. Ita Egram primum, et dein Viennam ad Caesarem deductus est. Hunc exitum habuit Albertus Wenceslaus Eusebius Comes de Wallenstein, Meckelenburgii, Fridlandiae, Sagani, ac Glogoviae Dux, indulgentia fortunae ad supremum pene votorum suorum apicem provectus, et inter tragica variantis fortunae exempla nostro saeculo memorandus. Mors eius pro studio partium nationumque varie accepta est. Neque defuere qui innocentiam inauditi atque indefensi adstruerent.A deo nullus est magni momenti casus, qui non in utramque partem patronos inveniat. Porro Caesar manifesto discrimine exemptus, post vota Deo liberatori persoluta, eos qui hanc necem patraverant donis liberaliter excoluit. Deinde in complices, ac conscios conspirationis quaesitum. Exercitui pars stipendiorum transmissa, et novus Dux impositus Caesaris filius Ferdinandus III. Rex Bohemiae Hungariaeque. Qui ineunte Maio mense cum magno Procerum numero et Hungaricis subsidiis in Bohemiam ad exercitum progressus; recensitis copiis renovatoque sacramento, brevi res turbatas praesentia sua composuit. Inde dimissis Leitomeritium Legatis Trautmansdorfio et Questembergio, qui de pace cum Electore Saxoniae agerent, cum maxima parte copiarum ad Ratisponam obsidendam duxit, quam anno superiore Vinariensis interceperat. Urbem hanc tuebatur spectatae virtutis Suedicus Tribunus, Larsius Kaganus cum Matthia Comite Turriano olim rebellionis Bohemiae principe; Inerant quattuor milia peditum, dein commeatuum et instrumenti militaris, quaeque ad tolerandam obsidionem necessaria sunt, magna copia. Eo fortius oppugnantium impetum sustinuere. Qui utraque a parte cum hinc Ferdinandus Rex, inde Bavariti urgerent, post duorum tandem mensium moram, nulla amplius liberandi spe ad deditionem compulsi sunt, mense Iulio. Cui maturandae conditiones tolerabiles datae. Ut praesidium non nisi Caesareanum imponeretur, et sua Civibus libertas religionis permaneat: Ut Sueci praesidiarii cum sex tormentis et militari inde pompa secure ad suos dimittantur; Illis liberum sit quantum velint curru sarcinisque secum deportare; Denique ut captivi atque obsides omnes utrimque sine lytro permutentur; nec cuiquam militum exeuntium fraudi sit, quod antehac Caesari aut Bavaro militaverit. In has conditiones dedita urbe sub exitum mensis Iulii Suedici praesidiarii multum imminuto suorum numero exiere. Et mox praesidium a Ferdinando Rege impositum.

Dum haec in Bohemia atque ad Danubium geruntur, initio anni Udenheimium seu Philippopolis, ante annos aliquot ab Episcopo Spirensi Philippo Christophoro, in iusti munimenti formam exstructa, atque ita deinceps ab auctore nominata, longa obsidione in Suecorum potestatem pervenit, ad extremam rerum omnium penuriam ab Ortone Comite Reingravio, et Smidbergio tribuno Suedico perducta. Simul Vinariensis et Birckenfeldius Duces, de conspiratione Fridlandica per internuntios edocti superiorem Palatinatum invadunt. Inde in Bohemiam Wallensteinio in subsidium moturi. Alteram vero Danubii regionem atque omnem fere Sueviam infestis excursionibus Gustavus Hornius obtinebat, subacto Mundelheimio, Biberaco, cum Campiduno ac Memminga, et quicquid ibi loci Caesareis aut Bavaritis armis obtinebatur. Porro Palatinatum superiorem Dux Bavariae per Aldringerium haud multo post recepit. Qui Straubinga primum, dein Suisbaco, et Chamo potitus reliquam inde provinciam eiectis Vinariensibus Birckenfeldicis in potestatem Bavaro asseruit. Sed breve id gaudium Aldringerio fuit. Nam subinde in Bavariam revocatus, quam subita incursione Vinariensis et Hornius invaserant, dum Landishuto in auxilium properat, et fractas ibi res submissis parce copiis ab obsidione Ratisponensi sustentare nititur, in ponte super Isaram globo ictus occubuit, incertum suorum an hostium manu? Luxemburgi tenui sed honesto loco editus primam aetatem litteris dedit. Ingenio prompto atque acri et natura vini abstinens. Dein militiam secutus, quoniam ingenio et calamo valebat, ab epistolis et commentariis fuit. A calamo mox ad ensem, atque arma manum transtulit. Apparuitque in utramque partem plurimum posse. Ita per omnes militiae gradus tandem ad supremam in Bavarito exercitu praefecturam elatus, fidelem operam Caesari et Bavaro diu praestitit. Defunctum Bavarus intra Ratisponam egregia militari pompa tumulari iussit. Landishutum vi expugnatum a Suecis extremae crudelitatis exempla pertulit. Melior fortuna per Westphaliam Catholicorum Principum exercitui sub ductu Godofridi Comitis Gelehnii fuit, qui initio veris evocatis ad se Bunninghausii, et Metternichii Legionibus, postquam copias suas ad decem fere milia explevisset Hoexteriam, quam Caspar Crugius Suedicus Centurio cum quadringentis praesidiariis tuebatur, vi coepit. Caesi praesidiarii ad unum omnes, et quotquot civium in armis reperiebantur. Haud multo post Melander Hassiacarum copiarum dux dum Legiones paucas magis explorandi quam pugnandi animo Visurgim versus dimittit, in fugam convertitur, octo signis amissis, et praefectis fere omnibus. Ita nullo iam resistente Gelehnius victoriae cursum secutus Hammoniam Lunamque Monasteriensis dioecesis oppida, et alias deinceps minorum nominum arces suae potestatis facit. Sed nusquam magis quam in bello ludit fortuna. Georgius Dux Lunaeburgicus postquam Hassiacas copias suis addidisset, Gelehnio aliquot milibus superior, depulsis ubique victoribus cum ad ineundum proelium frustra adducere niteretur, Hammoniam tandem Lunamque paulo ante capta recuperat. Inde ad ipsa Monasterii moenia Gelehnianos insecutus cum frustra eos commeatuum ac pabuli inopia, urbem vero ipsam speciosis conditionibus ad deditionem perpellere speravisset, maiorem quam hostes penuriam passus, prior inde recedere coactus est, haud sine damno suorum; cum recedentium tergis Gelehniani acriter insisterent, plurimosque interciperent. Ceterum Lunaeburgicus ad urgendum inde Hildesium, quod diuturna magis quam acri obsidione cinxerat, reversus, brevi eo oppido potitur. Hildesium Minda urbs Episcopalis, et multis iam annis a Lunaeburgicis possessa, secuta est, sub finem anni huius. At vero Elector Saxoniae, etsi in foedus Suedicum, quod tum Francofurti ad Moenum, tum alibi in Germania per diversos conventus celebrabatur minime consentiret: tamen ut rerum suarum satageret, imprimis re Caesaris per coniurationem ac mox caedem Wallensteinii turbata, in Lusatiam irrupit, praemisso Friderico Duce Altenburgico, quem mox Arnhemius, et deinde Elector ipse cum robore exercitus secutus est. Budissinum praecipua Lusatiae urbs petebatur, cui Goltzius Caesareanus tribunus praeerat cum praesidio non contemnendo. Is se peti conspicatus dum remorando hosti in suburbium flammas inicit, conspirante forte in exitium vento, tanta repente ignium vis ac multitudo exstitit, ut grassante in proximas civium domos incendio, tota urbs miserabilii spectaculo deleretur magna strage hominum pecudumque. Ita ruinae urbis Saxoni deditae, Praefectus et praesidiarii cum sarcinulis, quae incendium evaserant, permissi excedere. Gorlicio dein et ceteris Lusatiae oppidis receptis, Elector Dresdam rediit, Arnhemio in Silesiam dimisso. Qui primo adventu, fusis ad Lignitium Caesareanis copiis, dum pro suo in Silesia arbitrio dominatur, spatium Electori Brandeburgico dedit, ut Francofurtum ad Oderam Ioannis Bannerii rerum Suedicarum per Pomeraniam Directoris auxilio reciperet. Inde iunctis inter se consiliis Sueci Crossenam, Saxonici Glogoviam maiorem post brevem obsidionem capiunt. Inter haec duorum gregariorum militum non gregaria fides enituit. Capit erant a Saxonicis paulo ante pugnam ad Lignitium, ambo rei tormentariae periti. Itaque in obsidione Glogoviensi cum essent Caesarearum partium, iussi in urbem ac suos iaculari, ita tormenta atque machinas direxerant, ut globus innoxio semper cursu capita ac tecta obsessorum supervolaret. Qua demum re animadversa cum ad suspendium damnati essent, nihil territi, perfidis, inquiunt, et quicumque pretio magis quam fide castra sequuntur formidolosa mors sit. Nos Caesari iureiurando addictos, cum nullum aliud crimen, quam fidem sancte servatam habeamus, cur mori pudeat? Porro Saxones et Sueci ut Hungariae Regem ab obsidione Ratisponensi averterent, coniunctis viribus in Bohemiam movent, positisque apud Pragam castris, oppugnationem urbis eius moliuntur. Sed illustri exemplo hic fortuna Caesaris eminuit, nam eodem die capta est Ratispona; Et Sueci Saxonesque a Lamboio et Colloredio Caesareis Ducibus Praga depulsi, ac e Bohemia omni exturbati sunt.

Inter haec Rex Poloniae Vladislaus cum apud Smolenscum urbem tota hieme castra Moscorum obsedisset, tandem mense Martio ad extremam commeatuum penuriam hostes adduxit, adeo ut solam abeundi libertatem pacti, omnem castrorum ac militarem apparatum Regi relinquere debuerint. Deinde victoriam prosequendo cum universo exercitu abeuntes insecutus ipsam urbem Moscuam, caput Provinciae, petere instituit. Sed Moscos belli male hactenus gesti memoria, ac dein rerum necessariarum defectus, ne in ultimum discrimen omnia conicerent, ad pacem postulandam compulit. Data pax in has conditiones. Ut Rex Polonus abstinere titulo ducis Moscuae, renuntiaretque omni iuri in illum Principatum, quod anno huius saeculi decimo per libera Procerum Moscorum suffragia acquisierat; proinde Moscos iureiurando fidei sibi praestito absolveret. Et legitimum Moscoviae Ducem Michaelem Fedorovitium iam dominantem agnosceret. Contra ipse reciperet Ducatum Smolenscensem cum urbe Smolensco, et Provinciam totam Severiam, cuius amplitudo centum fere milliaria in longum, ac quadraginta in latum patet. Quae ducentos iam annos a Polonia et Lithuania avulsa sub continenti Moscorum iugo pene pro perditis ac desperatis habebantur. Pacem Moscovicam Turcica secuta est. Cum enim Moscorum maxime impulsu Imperator Turcarum bellum Polonis fecisset, re infeciliter gesta, ac demum pace cum Moscis composita, ipse quoque arma temere sumpta deposuit; Abatzio, principe Purpuratorum, quique a Moscis pretio corruptus belli eius praecipuus auctor fuerat, strangulari iusso. Sub anni finem duo Regis Poloniae fratres ex matre Constantia, obiere, Alexander natu minimus, annorum viginti et unius, paulo ante ex Italia in patriam reversus; Et Ioannes Albertus Cardinalis atque Episcopus Cracoviensis, biennio Alexandro maior.

Ceterum in Germania Ferdinandus Rex Hungariae post captam Ratisponam, haud diu feriatus, disperso exercitu varia ad Danubium loca recuperat. Ibi contractis ad se Hispanicis atque Italicis copiis quas Ferdinandus Cardinalis et Princeps Hispaniarum, regendo Belgio destinatus secum adduxerat ex Italia, Nordlingam urbem obsidione circumvallat. Ea valido a Suedicis praesidio tenebatur, cuius partem paulo ante Hornius immiserat, iusseratque urbem ad extremum tueri, se in tempore auxilio futurum, neque fefellit. Nam conducto unum in locum exercitu quem ipse et Vinariensis divisum regebant, cum Legionibus Wurtenbergicis, et quicquid deduci poterat, contra Nordlingam castra cum Caesareis contulit. Diu dubitatum inter Suedicos praefectos an proelii fortunam experirentur. Hornii ac reliquorum fere sententia erat cunctando, et fugiendo pugnae aleam, frangere impetum ac primum ardorem Caesareanorum, qui cum deferbuisset, aut certe donec Princeps Hispaniarum, cum suis in Belgium discederet, rectius contra pauciores numero, languidioresque pugnaturos. Neque tanti aestimandam unius urbis iacturam, ut propterea summa rerum in discrimen proiceretur. Sed pervicit sententia Ducis Vinariensis, cum speciosa magis quam utilia in medium proferret, negaretque decorum Suedico et Protestantium nomini si paterentur, fidam urbem, cui tam sancte subsidium promisissent, in ipso prope conspectu, ab hoste intercipi. Ita, proelio decreto, magno animo in Caesareanos itum est. Numquam lias toto hoc bello foediorem cladem Suedici accepere. Vinariensis dextrum, Hornius sinistrum cornu tuebantur. Cum igitur superata initio convalle aliquantulum feliciter pugnassent maiore Caesareanorum vi repulsi post trium horarum spatium in fugam coniciuntur. Accessit in ipso proelii ardore improvisa clades quae nutantem iam Suedicam aciem in ipsum mox exitium propulit. Munimentum Caesareani obtinebant loco editiore, ex quo crebris iaculationibus subeuntes impetebantur. Id Suedici summa vi aggressi cedentibus consulto Caesareanis occupaverant. Vix illi recesserant, cum momento munimentum subiecto infra sulpureo pulvere, incensoque in sublime cum omnibus superstantibus excutitur. Late ea patuit strages, cum vicina etiam, ac proxima quaeque corriperet. Post haec plane Suedicorum acies inclinari coepit. Et equitatus praecepta celeri fuga peditatum destituit. Qui omni ex parte a superantibus numero Caesareanis circumventus aut caesus, aut captus est. Fama est cecidisse duodecim fere milia, quorum dimidium rustici Wirtembergici fuere, in quos acriore, ut fit, ira victor miles desaevit. Capta sex milia, octoginta maiores machinae, trecenta utriusque generis signa: dein impedimenta atque apparatus militaris universus. Gustavus Hornius Suedicae militiae ductor, una cum Comite Cratzio Ingolstadii nuper praefecto, aliique magno numero tribuni ac Centuriones in potestatem victorum pervenere. Neque ipsis victoria haec incruenta exstitit. Cecidere Octavius Aldobrandinus magnus Prior militiae Melitensis, et Sylvius Piccolomineus, ex illustri Piccolomineorum familia magnae exspectationis heros, praeter alios gregarios non paucos. Bernardus Dux Vinariensis desperata re Canstadam primo, dein Heilbronnam fuga evasit. Eius temeritati acceptam calamitatem ceteri adscripserunt, qui a summo certamine abstinere, et interclusis potius commeatibus Caesareanos ad abeundum adigere, quod factu facillimum erat, suadebant. Par sine dubio Lipsiensi cladi, reddita clades fuit. Et mox Ferdinandus Rex exercitum dispersit, pars in Sueviam, Bavariamque, pars in Franconiam et Alsatiam ducta. Neque iam ulla urbs ausa resistere. Nordlinga mox, dein Heilbronna, Heidelberga, Herbipolis, aliaeque pene omnes in eo tractu urbes in fidem ac potestatem Caesaris vi aut voluntaria deditione rediere. Ita rebus ex animi sententia confectis Ferdinandus Rex rerum militarium cura Matthiae Gallasio commendata, Viennam, Princeps Hispaniarum suo cum exercitu in Belgium concessit. Visitata in itinere Colonia Agrippina, ubi a variis Principibus, et Magistratu urbis regali magnificentia exceptus est. Eius adventus res Belgicas Procerum inter se dissidiis ac diffidentia non leviter turbatas, statim erexit. Nam Rex Hispaniarum cum post defunctam Isabellam, Ducem Arescotanum ex primaria Belgii nobilitate attinuisset in Hispania, adhaec Principem Barbansonium aliosque nonnullos, Antverpiae custodiri iussisset, magus mox metus omnes invasit, Principesque Espernonius et Comes Henninius ex Belgio in Galliam profugiunt. Et correptis semel metu animis plurium fuga metuebatur, nisi Franciscus de Moncada, Marchio Aytona, qui interim Belgium gubernabat, proposito palam edicto, Regis nomine publicam omnibus securitatem fecisset; praeter eos qui iam aut coniecti in carceres essent, aut spontanea ipsi fuga erimen agnovissent. Ceterum haut multo post hi etiam dimissi sunt, revocatumque prius edictum, uno ramen ab hac gratia excepto Henrico Comite Montano, qui palam ad hostes Regis defecerat. Priusquam vero Ferdinandus Princeps adveniret, Aytona Traiectum tentaturus, Argentillam validam ad Mosam arcem, atque omni ad obsidionem sustinendam copia instructissimam bidui spatio in suam potestatem redigit. Praefectus praesidii liber cum suis ex pacto Traiectum dimissus properatae deditionis poenas capite luit. Hispani cum aliquo tempore apud Traiectum exstructis munitionibus desedissent, tandem re infecta ob ingruentem hiemem aliaque castrorum incommoda recesserunt.

Mense Augusto Dusseldorpium improvisa clade graviter afflictum est, tacta de caelo turri, quae pulverem tormentarium asservabat, qui repente incensus, convulsam ex imis fundamentis turrim in vicinum Rheni littus deiecit, miserabili strage hominum aediumque iuxta adstantium, quae eo gravior fuit quia media nocte cunctis in quietem compositis inopinata advenit. Praebuitque speciem ruituri mundi, cum eodem temporis momento et stridor fulminis, fragor nubium et mota ex imis visceribus terra, disrupta tecta, trabes, parietes, denique sua cuiusque domi calamitas, omnium oculos, aures animosque percellerent. Magnam vim pulveris fuisse tradunt. Neque defuerunt, qui somno non interrupto tantae calamitatis sensum transmisere. Sed hos sepultos magis quam sopitos dixeris. Centum fere mortales aut subita ruina oppressi, aut gravi aliquo vulnere afflicti sunt, aedificiorum pro spatio urbis damnum non leve exstitit, cum nulla fere domus aliquam cladis partem non senserit. Prodigia quoque varii generis nuntiata sunt. In Marchia Brandeburgensi sanguine et sulpure pluit, et infans sub aquis repertus est viginti vulneribus confossus. In Anglia terra movit, et duo flumina exaruere; rursum alia palus excrescentibus aquis ita intumuit, ut multa aedificia, subita inundatione abriperentur. Apud Dresdam in Albi flumine Canis marinus captus. Halae Saxonum in horto quodam suburbii vivarium in sanguinem commutatum, quod idem ante Lipsiensem ac Lutzensem pugnas evenisse commemorant. Haud multo post in Coenobio Hammersleben, prope Halberstadium, fons per integram noctem sanguine manavit, apud Hamburgum ac per Holsatiam multi pagi, atque ultra sex hominum, et quinquaginta pecudum milia aquis submersa. Mense Octobri natu maior Daniae Princeps Christianus V. Magdalenam Sibyllam Electoris Saxoniae filiam in matrimonium duxit, celebratae eae nuptiae in magno Legatorum conventu Coppenhagae, regio apparatu. Obiere per idem tempus Fridericus Ulricus Dux Brunsvicensis sine liberis; et Ioannes Fridericus Dux Holsatiae atque Archiepiscopus Bremensis; Et Otto Ludovicus Comes Rheni, qui diu partem Suedici exercitus per Alsatiam, et vicinas regiones duxerat. Illi in imperio Legionum Otto frater successit. Galli quoque irritati matrimonio quod Dux Aurelianensis, frater Regis, paulo ante ex Belgio in Galliam reversus, cum Lotharinga iam pridem contraxerat, reliquam Lotharingiae partem nemine resistente in suam potestatem redigunt, Duce Carolo ad conquirenda a Principibus auxilia, in Italiam digresso.

Ceterum anni insequentis initium Gallis in Germania infaustum exstitit, amissa Philippopoli validissima ad Rhenum arce, quam anno superiore a Suedicis longa obsidione occupatam magna auri summa redemerant, arcemque belli, et horreum destinaverant, invitante loci situ, operibus et natura munitissimo. Caspar Bambergerus arcis illius nuper Praefectus tali eam stratagemate recepit. Selectos aliquot milites in morem agrestium vestitos, abditis intra vestimenta asciis securibusque praemittit in urbem qui venalia importarent, remanerentque per noctem in varia hospitia dispositi. Ipse dein cum idonea manu nocte fossas ac munimenta supergressus, loco ubi id arduum minus fore iam ante praesciverat, postquam valio potitus est, primam vigilum stationem obtruncat, inde cum auxilio eorum qui iam urbem intraverant portam unam effringit. Ita immissi continuo equites arcem capiunt et paucis qui resistere ausi erant interfectis, reliquos in deditionem accipiunt. Magna vis instrumenti militatis ac commeatuum inventa, praeter tormenta maiora centum et triginta. Ita unica nocte nullo suo incommodo Caesareani recuperant, quod toto prope biennio a Suedicis partum erat, magno sumptuum ac temporis damno. Non multo post Augusta Vindelicorum, statim post cladem Nordtlingensem, a Bavaritis obsessa, atque ad extremam inopiae necessitatem redacta deditionem fecit. Fama est non abstinuisse quosdam ab humana carne. Satis constat carni equinae, felibus, canibusque et muribus pretium fuisse, adeo ut fame longe plures quam ferro aut vi hostium perierint. Novo dein praesidio Caesar Ottonem Henricum Comitem Fuggerum imposuit. Eodem pene tempore diversis exercitibus Ulma, Norimberga, Hersbrucca, Francofurtum ad Moenum urgebantur. Lamboius Coburgo Saxoniae Ducum sedi imminebat. Bernardus Dux Vinariensis refecto quantum licuit exercitu, ac Gallicanis aliquot copiis auctus Spiram paulo ante a Bambergero captam facile recepit. Dux Lunaeburgicus et Hassi redacta in potestatem Minda, Nyenburgum obsidebant. Ita flagrante adhuc ubique bello, quod Suedici novo apud Wormatiam conventu reparare omni ope nitebantur, tandem pax inter Caesarem atque Electorem Saxoniae emersit. Ea Leitomeritii primum, dein Pirnae studiosis tractatibus quaesita, demum Pragae in has conditiones conclusa est.

Bona Ecclesiastica meditata ante Pacem Passaviensem a Protestantibus occupata, vi transactionis illius, iisdem salva et intemerata nunc et deinceps semper permaneant. Immediato vero ante et post Transactionem Passaviensem a Protestantibus occupata, quotquot eorum anno 1627, 12 Novembris possederunt, eadem ad annos quadraginta quiete ac secure possideant, et si quid a nominato tempore iis per Catholicos ablatum sit, integre restituatur, exceptis bonis illis pro quibus ante praefinitum terminum lis mota, et in iudicium Camerae Imperialis introducta fuerit. Pari modo Catholici quae ad 12 Novembris 1627. habuerunt, quiete retineant, et ablata fideliter iis restituantur. Status autem Politicus in iisdem bonis, item Electiones, Postulationes, Menses Papales ita uti dicto tempore in usu fuerunt utrimque serventur. Usus vero sessionis ac ferendi suffragium, vi eorundem bonorum in conventibus quidem Provincialibus continuetur, in Comitiis autem Imperii interim intermittatur. Exercitium Religionis ita uti 12 Novembris 1627. fuit, inter Catholicos et Augustanos imperturbatum relinquatur, et occurrentes hoc in casu controversiae, per Iudicium Imperiale Aulicum, vel Cameram Spirensem componantur. Durante hoc spatio quadraginta annorum, intra primum decennium instituatur tractatus de pace universali ac perpetua, quae si intra id spatium confici atque obtineri non possit, tota nihilominus controversia in eo statu remaneat, in quo fuit 12 Novembris anno 1627. salva semper Caesaris suprema auctoritate, ac iure controversiam illam moderandi. Archiepiscopatum Magdeburgensem Augustus Electoris Saxoniae filius possideat, et Christiano Wilhelmo Marchioni Brandeburgico dum vivit, quotannis inde duodecim Imperialium milia persolvat. quattuor praefecturas eiusdem Archiepiscopatus Querfurtum, Gutterbok, Dama et Bork, Elector Saxoniae iure feudi ab Archiepiscopo Magdeburgensi obtineat. Episcopatum Halberstadiensem Leopoldus Wilhelmus Caesaris filius possideat; Et in Archiepiscopatu Bremensi Religionis Catholicae et Augustanae exercitium uti 12 Novembris anno 1627. fuit, permaneat. Libera Imperii nobilitas iuxta transactionem Passaviensem Augustanae Confessionis exercitio libere fruatur. Civitates Imperiales quae interim cum Caesare aut Ducibus ipsius pactae sunt, in iisdem pactis permaneant. Ceterae pace Religionis gaudeant. Donaverdam Elector Bavariae Imperio restituat, quamprimum ipsi de sumptibus in bellum expositis satisfactum fuerit. In Regno Bohemiae, et ceteris Austriacis Provinciis, etsi Elector Saxoniae summopere urgeret, Caesar liberum confessionis Augustanae exercitium nequaquam permittere voluit. De Silesia et Lusatia separatis tractationibus conventum. Reformatio Camerae Spirensis ad generalia Imperii comitia, dilata, item Iudicii Imperialis Aulici. Legati, et Oratores Principum Protestantium in Aula Caesaris degentes, ratione Religionis nulla molestia afficiantur. Electoratus Palatini maneat Maximiliano Duci Bavariae, et Lineae ipsius Wilhelmianae. Viduae tamen Friderici IV, Electoris dos relinquatur, et proscripti Friderici Filiis, si ad obsequium Caesaris redierint, dignum conditione eorum alimentum praestetur. Duces Brunsvicenses quater centena milia Imperialium Tillianis heredibus assignata iisdem persolvant intra spatium octo annorum, ita ut primo anno in nundinis Lipsiensibus persolvant quinquaginta milia, cum pensione annua reliquorum, et ita consequenter. Ducibus Megapolitanis, si hanc pacem probaverint, ignoscet Imperator, eosque in statum pristinum restituet: Omnia loca ab adventu Regis Sueciae Gustavi Adolphi in Imperium anno 1630. Caesari, eiusque sociis ablata, quae adhuc in potestate Protestantium sunt: iis ad quos spectant, fideliter restituantur. Pro recuperatione ceterorum locorum, quae adhuc sunt in manu exterorum Principum Galliae, aut Sueciae, aliorumque qui Status Imperii non sunt, aut etiamsi sint tamen in hanc pacem non consentiunt; Elector Saxoniae et ceteri huius pacis participes Caesarem omni ope iuvabunt. Vicissim Caesar ac socii ipsius omnia a se occupata ab anno 1630. antiquis possessoribus atque in hanc pacem consentientibus restituent. Praeterea Caesar omnia bello Danico ab anno 1625. occupata et nominatim Wolfenbutelium et Nieuburgum antiquis Dominis reddat. Electori Brandeburgico si in hanc pacem consenserit investitura in Ducatum Pomeraniae dabitur. Omnes in hanc pacem consentientes vires et consilia iungent ut exterarum nationum hostiles exercitus, maxime Suedicus, ex Imperio amoveantur, via si fieri possit amica, alias bello ac societate armorum, et loca ab iis occupata prioribus Dominis restituentur. Philippiburgum in potestate Imperatoris pro commodo Imperii permaneat. Captivi intra unius mensis spatium utrinque liberi dimittantur. Quibuscumque intra decem a publicatione et notitia dies hanc pacem recipientibus generalis offensarum oblivio sive amnestia conceditur, excepta causa Palatina et Bohemica, item aliquibus personis quas Caesar separatis litteris expressit; quibus tamen per hoc ad Caesareae clementiae thronum via non praecluditur. Si qui Status iam ante, extra hanc pacem, cum Caesare separatim transegerint, id ratum inviolatumque permanebit, neque ex his conditionibus immutabitur, in dictam Amnestiam etiam recipiuntur nationes exterae, dummodo omnia hoc bello ab anno 1630. occupata prioribus Dominis restituant. Caesar retinebit exercitum et cum eo Elector Saxoniae ceterique in hanc pacem promittentes Principes ac Civitates copias suas coniungent, praestitoque Caesari atque Imperio novo sacramento, is deinceps Caesaris et sacri Romani Imperii exercitus vocabitur. Ex quo Elector Saxoniae partem, reliquum Caesaris Filius Ferdinandus III. Hung. et Boh. Rex, aut is atque ii quem aut quos Caesar deinceps nominabit, gubernabunt, atque adversus hostes Imperii et huius pacificationis ducent, donec Imperio optata pax et cuique suum iuxta huius transactionis leges restituatur. Disciplina et leges militares, descriptio hibernorum, et praefectiones ceteraque incommoda bellica, pro durantis belli necessitate, ex aequo et bono, iuxta sanctiones Imperii sancte et integre ordinabuntur. In stipendium autem militare quilibet Elector, Princeps ac status Imperii hanc pacem acceptans centum et viginti pensiones menstruas, intra huius et insequentis anni spatium conferent eum in locum quem singulis supremus imperii Quaestor pro more designaverit. Caesar ex consilio et consensu Electorum generalem Imperii conventum quamprimum indicet, in quo reliqua belli administrandi ratio, communi omnium consilio definietur. Interim nemo ultra id, quam hac transactione placitum, contribuere tenebitur. Post conclusionem huius pacis omnia foedera, uniones, et conventiones privatae huic paci contrariae corumque iuramenta sint abolita. Imperator cum vicinis Dynastis, qui nihil adversus Imperium moliti sunt, pacem et amicitiam colet. Reliquos vero status Imperii obsequentes omni amore ac benevolentia, uti et illi vicissim Imperatorem debita fide, obsequio, et reverentia, omnes vero se tam Catholicae quam Augustanae Confessionis cultores mutuo amore, et concordia complectentur. Quae hic definita non sunt eorum declaratio ex sanctionibus Imperii petatur, quae si praesenti paci in aliquo articulo adversentur, ei tamen nulla ratione obstare debebunt. Haec pacificatio inter Caesarem et Electorem Saxoniae privatim, pro toto Imperio inita, in nullum imperii aut status praeiudicium aut exemplum cedat, quodque iam exprimente necessitate factum, deinceps non nisi in generalibus Imperii conventibus, ad quos eiusmodi tractatus spectant, perficiatur. Nihilominus haec pax, postquam ab Electoribus ac Statibus Imperii, aut maiori eorum parte acceptata fuerit, pro communi atque inviolabili constitutione nunc et deinceps habeatur et reliquis Imperii sanctionibus inseratur.

In hunc ergo modum pace conclusa instrumentum quidem unum Caesari, alterum Saxoni, tertium Electori Moguntino ad Cancellariam Imperii deponendum traditur. Inter eos vero quos Caesar ab Amnestia exscindendos censuit hi maxime fuere. Primo transfugae qui deserta Caesaris militia non impetrata missione hostium partibus accessissent. Deinde omnes Fridlandicae coniurationis participes. Praeterea multi Comites Lowensteinii, Erpacenses, Widani, Maximilianus Pappenheimius, Fridericus Hohenloicus, Hannovio-Muntzenbergici, Lichtenbergici, Isenburgo Budingenses. Dux Wurtenbergicus, Fridericus Marchio Durlacensis. Comites item Oetingenses, et Ebersteinius Baro de Freybergh, Iustingen et Oepsingen aliique nonnulli. Quibus nihilominus ad Caesaream clementiam ac gratiam aditus non praecluderetur, quamprimum desertis hostium partibus illum cum debita submissione, ac fide quaesivissent. Guilielmo Landgravio Hassiae beneficium Amnestiae oblatum, si de fide et obsequio in futurum sufficienter caveat, et in pacificationem praedictam sancte et serio promittat. His ita constitutis postquam Viennae et per Bohemiam Saxoniamque ac deinde in ceteris Imperii urbibus pax Pragensis publicari coepta est, variae mox urbes eiectis Suedicis praesidiis ad obsequium Caesaris rediere. Prima fuit Norimberga, dein Ulma Caesareanis exercitibus proximae. Francofurti apud Moenum res non sine sanguine peracta est. Cum enim eius urbis partem quae trans Moenum est Ioannes Vicethumius Tribunus Suedicus cum valido praesidio obtineret, neque inde vellet recedere, quantumvis a Magistratu rogaretur, qui iam ante cum Rege Ungariae, et Legato eius Matthia Gallasio transegerat; tandem vi expelli coepit, primum quidem propriis Francofurtensium viribus, dein ope Gallasii et Lamboii cum parte Caesareani exercitus. Sed et Elector Brandeburgicus, et Guilielmus Vinariensis, et Georgius Lunaeburgicus, Duces, Pacificationi Pragensi subscripsere. Solus pene inter omnes Imperii Proceres Wilhelmus Landgravius Hassiae arma adversus Caesarem retinuit, sociavitque cum Bernardo Duce Vinarienso. Atque ad hos demum omnis in Imperio Suecorum societas pervenerat. Itaque nemo non existimabat illos quoque communi omnium consensui subscripturos, aut si id facere plane detrectarent, remedia in promptu fore, quibus aut ad pacem necessariam compelli, aut certe ex Imperio vi atque armis exturbari possent. Et iam fortuna ubique affulgebat, Rheno prope omni, et magna Imperii parte per diversos Duces recuperata. Elector quoque Saxoniae magno reducendae pacis desiderio cum Axelio Oxenstirna, et Ioanne Bannerio Suedicae militiae supremo de conditionibus pacis avidissime tractabat. Ceterum fata Germaniae aliud volvebant, et Sueci a communi Protestantium pacificatione exclusi, quorum rem tantis incrementis auxerant, et amissione Regis sui, in eam fortunam, quantam unquam sperare poterant erexerant, multo magis ad instauranda arma incubuere. Eum in finem celebratis apud Stocholmium comitiis uti uni bello potentius insisterent, elapsas cum Polonis indutias, ad annos viginti sex, nempe ad undecimam mensis Iulii diem, Anni 1657. continuant, confirmantque.

Stumdorffi inter Poloniae ac Sueciae Legatos conventum est. Polonicae Legationis Princeps erat Iacobus Zadzik Archicancellarius Regni, et Episcopus Cracoviensis; Sueci Pontum de Garde, Ioannem Vrangelium, Oxenstirnam iuniorem, et Abrahamum Udenhofium miserant. His a diversis Principibus conciliatores accesserant Claudius Memmius de Avaux e Gallia; Duglaius Comes ex Anglia, tum alii ab Hollandis et Electore Brandeburgico. Propositum quidem omnibus erat universali et perpetua pacificatione Poloniam Sueciamque componere. Sed quod Rex Vladislaus, et fratres eius germani, titulo Regis Sueciae, et iure in id regnum abdicare se nollent, non nisi ad constitutum tempus indutiae inire potuere, his maxime conditionibus. Primum ne durantibus indutiis quicquam hostile aut Polonia in Sueciam, aut Suecia in Poloniam, subiectasque Provincias moliantur. Deinde ut Elbingam, Marieburgum, Dirsaviam, Bransbergam, Pilaviam aliaque loca occupata in Borussia, Regina Sueciae regno Poloniae restituar cum omni sacra supellectile templorum, item instrumento bellico, et actorum publicorum archivis. In Livonia quidquid utraque pars possedit sub praeteritis indutiis id quoque sub his possideat. Rex Poloniae condonet omnes offensas iis qui Regis Sueciae partes secuti sunt. Elbinga privilegia sua antiqua salva retineat, et Libertatem Religionis, templum tamen primarium seu Parochiale in usum Religionis Catholicae relinquat, et iusiurandum fidelitatis Regi et Regno Poloniae praestet. Si quis ex Civitatibus restitutis migrare et bona sua divendere velit, id ei durante triennio liceat. Exules Sueci securi in patriam redeant. Commercia utrimque libera sint, et navigatio Dunae fluvii ad portum Rigensem secura praestetur, et modus vectigalium servetur, qui ante hoc bellum fuerat. Pro iniuriis circa confinia regnorum occurrentibus deligantur utrinque Iudices qui eas dirimant. Durantibus his indutiis agatur de pace perpetua, quae si non successerit, nihilominus indutiae integrae maneant, et serventur. Pacta haec confirmentur decreto Comitiorum generalium regni Poloniae, ac ab Vladislao Rege, et Christina Regina et Administratoribus Regni Sueciae subscribantur. His ita pactis conventisque Sueci quidquid in Borussia occupaverant Regi Poloniae restituunt, et eo dein metu soluti ad instaurandum bellum Germanicum, ex quo illis magna virium pars per pacificationem Pragensem decesserat, incubuere. Ceterum opportune illis accidit ut per idem tempus Galliarum Rex Ludovicus (postquam iam diu ante inter ipsum et regnum Sueciae de mutuo foedere, certis conditionibus conventum fuerat) denuntiata palam hostilitate in Caesarem ac Regem Hispaniarum diversis exercitibus Hispaniam, Germaniam, Italiamque et Belgium peteret. Quod bellum quo deinceps ardore, quaque fortuna, et quanto rei Catholicae in Germania detrimento gestum sit, annis insequentibus narrabitur. Primam eius belli calamitatem sensit Philippus Christophorus Elector Trevirensis, qui iam pridem ut Suedicam a se tempestatem depelleret, in partes ac praesidium Regis Galliae transiverat, invitis quidem Canonicis Metropolitanis et ceteris eius ditionis Ordinibus, qui magis ad praesens Hispani Regis ex Belgio auxilium, Caesarique et Imperio affinem Principem adspirabant. Igitur mense Martio Hispaniensis Lucemburgi Gubernator, Comes Embdanus, cum Barone Metternichio, adsumpta ex vicinis praesidiis idonea militum manu, eaque navigiis imposita, secundo Mosella silentio vectus, Augustam Trevirorum improviso capit, paucis caesis qui ex Gallicano praesidio, initio ausi erant resistere. Elector ipse etsi multum repugnans, libertatemque suam et privilegia obtestatus, captivus Bruxellas primum, dein Gandavum, ac demum Viennam ad Caesarem abducitur, liberali ubique et honorata custodia habitus, Treviris sufficienti Hispanorum praesidio communita, revocatique extemplo et in locum priorem repositi, quos iniquitas et mutatio temporum inde expulerat.

Inter haec Elector Bavariae cum Maria Anna Ferdinandi Caesaris primogenita matrimonium Viennae celebravit. Iunxit novos sponsos Cardinalis Dieterichsteinius in magna Principum corona, inter quos praeter ipsum Caesarem, Leopoldus Gulielmus Archidux, Albertus Dux Bavariae, Ioannes Casimirus Princeps Poloniae, Wolfgangus Wilhelmus Iuliae ac Montium Dux, Princeps Anhaltinus, dein Hispanicus, Danicus, Florentinus, Sabaudicus, Holsatusque Oratores eminebant. Nuptiis de more, regia magnificentia atque apparatu celebratis, Elector cum nova Coniuge in Bavariam revertit.

Per idem tempus adolescens quidam rusticanus in Borussia novum vitae periculum novo atque audaci remedio evitavit. Andreas Grunheide vocabatur, ex Grunwalda, qui locus septem a Regiomonte milliaribus distat, oriundus. Is diu stomachi languore laborabat, atque ideo vomitionibus assuetus, cum aliquando pro more suo arrepto cultello, manubrium eius in fauces immitteret, gulae ad vomitum stipulandae causa, cultellus forte e manibus elapsus, gulam profundius ingreditur; ac demum, etsi aegre, in stomachum ipsum descendit. Certe non erat officina haec quae ferrum concoqueret. Neque natura viam idoneam, qua se novus hospes eiceret, praeparaverat. Igitur ancipiti malo, et haud dubie in exitium hominis vergenti, anceps quoque et strenuum remedium consilio Medicorum Regiomontanorum adhibetur, quod eiusmodi fuit. Aegro firmis asseribus fortissime alligato constrictoque, ne versando se, curam Magistri turbaret, (cum iam ante ad eliciendam ferri aciem medicamentum magneticum affectis partibus per dies aliquot applicuissent) Chirurgus paulo infra costas sinistri lateris, apta ad id novacula aperire corpus ad ipsum usque ventriculum coepit, tum pertentato eo, apertoque levi e vulnere cultellum extrahit. Aeger dein adhibitis fomentis, et debita curatione brevi plane convaluit. Cultellum restem miraculi, Rex Poloniae per idem forte tempus Regiomontem intrans, ad se recepit, dimisso medico suo Casparo Craftio qui infirmum et qualitatem vulneris diligenter inspiceret, atque ad se referret. Eodem anno Cratzius et Schafgotsius Comites, et Tribuni Caesarei capitis supplicio affecti sunt. Hic conspirationis Wallensteinianae particeps, et conturbandae Silesiae praepositus: Ille suspectae primum fidei, dein manifestus transfuga ac desertor. Ceteri Fridlandicae coniurationis complices aut perpetuis carceribus mancipati, aut in exilium eiecti sunt.

Porro in Belgio Geldrienses praesidiarii, validissimum munimentum, quod superiore saeculo Martinus Schenkius, in Rheni divortio exstruxerat, improviso astu intercipiunt. Mille et quingenti erant, veterani pedites, qui silentio comparatis pontonibus navigiisque, intempesta nocte munimentum admotis scalis undique invadunt. Caesi omnes qui initio ausi erant resistere. Et Gubernator ipse, e somno exsiliens, sicut erat sine veste, fortissime dimicans occubuit. Amissi tamen opportuni munimenti nuntius graviter perculit Ordines Belgii confoederatos. Itaque negotium Orangio datum ut molesti inde Hospites quamprimum exturbarentur. Atque is mox praemisso Guilielmo Nassovio obsidionem omni ope instituit. Sed praesidiarii locum fortiter captum, pari constantia defenderunt, donec in annum usque insequentem, ferro atque igne et contumacia oppugnantium ad extrema redacti, necessitati cesserunt. Utrique egregiam laudem consecuti, hi quod ceperint, strenueque defenderint. Illi quod ad recuperandum nullam occasionem studiumque neglexerint. Per idem tempus, longorum bellorum indubitata appendix fames primum, deinde pestis invaluit. Utrumque malum e superiore Germania exortum facile se in reliquas provincias diffudit, tanta aliquibus in locis, atque in Alsatia maxime, rerum omnium penuria, ut multi ad nefandos atque abominabiles cibos compellerentur, pagis plerisque desertis exhaustisque, dum inquilinorum alios in exteras terras vitae servandae desiderium expulit, alios dira fames, aut ex novi victus insolentia orta contagio extinxit. Inter haec tamen longi etiam aevi, et supra mortalis spatii brevitatem diuturni exemplum Anglia protulit, si vera fama est. Is Thomas quidam Parrus fuit ex pago Alberbutio in Salopiae comitatu, anno 1483, sub Eduardo Rege genitus, et hoc demum anno defunctus, postquam annos centum et quinquaginta duos, admirabili sanitate et viribus corporis transegisset. Anno quarto supra centesimum adhuc procreationi liberorum suffecit, transivitque vigesimo supra centesimum, ad secundum matrimonium. Simplici victu, et lacticiniis potissimum sine ulla medicorum opera usus. Vino ac cerevisia etiam crassiore, ac lupulo infecta semper abstinuit. Adeo natura vili et parabili sumptu in longum producitur, neque alibi facilius quam in hospitio sobrietatis seram et validam senectutem reperias.

Sub initium anni insequentis, qui fuit saeculi huius sextus supra trigesimum, inter Electorem Saxoniae, et Ioannem Bannerium Suedicae militiae supremum, postquam diu Elector de Suecorum e Germania discessu frustra transegisset, res ad arma deducitur. Et Suedici multo crudelius quam unquam alibi in ditiones Saxonis invadunt, occupato munimento Werbeniano, dein urbibus vicisque apud Havelam et Salam fluvios misere expilatis. Saxoni Melchior Hatzfeldius cum legionibus aliquot subsidio missus exsultantem levibus victoriis hostem facile oppressit. Recuperata inde Havelberga, aliaque loca quae Suedico praesidio tenebantur, demum et Magdeburgum acri obsidione aliquamdiu constrictum in potestatem Saxonis pervenit. At haud multo post, ut incerta bellorum fortuna est, Bannerius aliquot millium e Suecia supplemento auctus Lunaeburgum invadit, inde Saxonicos apud Wittstochium assecutus, gravi clade profligat, et Werbenam usque compellit, relictis omnibus retro impedimentis ac rerum militarium apparatu. Mox cum Ioanne Vrangelio, qui paulo ante Garcium in Pomerania Caesarianis abstulerat, Marchiam Brandeburgensem, quod Elector ille Pacificationi Pragensi subscripserat, expilationibus devastat. Inde transmisso Albi in Thuringiam copias infundit, et Erphordienses iam etiam ad pacem Pragensem spectantes, certis conditionibus in potestatem accipit. Non minor per Hassiam Westphaliamque ea aestate belli tempestas detonuit. Landgravius Hassiae Guilielmus diu an pacem Pragensem admitteret cunctatus, tandem ea repudiata et aliquot Suedicarum legionum auxilio confirmatus repente ad arma consurgit, Hannoviamque validissimum prope Francofordiam munimentum, ac iam poene a Caesarianis ad extrema redactum, pulsis inde oppugnatoribus obsidione liberat. Inde ipse rursum a maiore Caesarianorum numero, Duce Getzio, in Westphaliam ac Phrisiam repulsus magnis exactionibus provinciales exhaurit; Getzius interea totam prope Hassiam hostili more perpopulatus, et mox inde in Westphaliam regressus, Paderbornam ac Susatum subita vi ad deditionem cogit. Tremoniadem, et Wetla, et Hammonia eiectis Hassicis praesidiis eundem casum subiere. Dum haec in Saxonia et Westphalia geruntur, Rex Hungariae Ferdinandus cum potissima Imperialis exercitus parte Rheno ac Mosella superatis, variis locis, ac diversis Ducibus Galliam aggreditur, evulgato ac praemisso scripto quibus hostilitatis illius causas longe exposuit. Quarum hae erant praecipuae, quod Rex Galliae contra nuperam Mantuani belli pacificationem Ratisponae conclusam cum Caesaris et Imperii hostibus colluderet; quod Regem Sueciae, et Duces ipsius armis, pecunia, militibus commeatuque iuvaret. Quod urbes Imperii aut invaderet ipse, aut ab hostibus auro redemptas suis praesidiis confirmaret, magno libertatis Imperii praeiudicio, cui haec exterorum Regum, ac Principum molimina semper suspecta fuerint. Et sane per idem tempus Dux Vinariensis Gallicis auxiliis suffultus, Tabernas Alsaticas, Princeps Condaeus Dolam in Burgundia premebat. Tabernarum praesidio Mulheimius Chiliarcha praeerat, qui re ad extremum deducta, honestis tandem conditionibus deditionem pactus est. Dolae obsidio partim interpositu Helvetiorum, partim Caroli Lotharingiae Ducis adventu soluta. Ex altera Galliae parte qua Belgium spectat, Ferdinandus Cardinalis ac Gubernator Belgarum haud segnius bellum movit, infuso in Picardiam exercitu, qui Capella, Corbeia, Castelleto aliisque nonnullis locis facile occupatis, ad ipsam prope Parisiorum metropolim duce Ioanne Verdano copias ac terrorem pertulit. Ceterum Rex Galliarum Ludovicus, tot undique invadentium hostium strepitu excitus, evocata omni prope nobilitate in Picardiam progressus, Corbeiam et alia nonnulla oppida recuperat. Inde Hispanos in Belgium et hiberna reicit, Caesarianos duce Gallasio iusto cum exercitu Galliam ingressos fame ac rerum omnium penuria, quam ipsi populando effecerant, iterum in Germaniam trans Rhenum compulit, redactis ad tantam paucitatem legionibus centuriisque, ut iusto proelio maiorem cladem accipere non potuerint. Sed non exercitum modo, verum et omnes circa Rhenum regiones ingens sub id tempus fames afflixit, ut non villae tantum pagique sed urbes etiam dilapsis passim incolis desererentur.

Inter haec Caesar per pacificationem Pragensem pacata utcumque Germania, simul curis et aetate fractus, ingravescente in dies valetudine, de successore Imperio coepit prospicere. Itaque comitia creando Regi Romanorum Ratisponam indici iubet, eo praeter Caesarem, Filiumque Ferdinandum, Electores, Moguntinus, Coloniensis et Bavarus, dein Legati Saxonis et Brandeburgici advenere. Trevirensis in custodia habebatur. Aderant praeterea Anglicani, Poloni, Tartarici aliorumque Principum Oratores alii aliis ex causis. Porro Caesar coram Electoribus praesentibus legatisque absentium causam conventus illius prolixe exposuit: Summa orationis erat, Quoniam ipse sub gravi hactenus Imperii et curarum onere, ad eam paulatim virium ac valetudinis imbecillitatem pervenerit, ut haud diu amplius tanto ponderi ferendo par esse possit, cupere atque optare ut Electores sibi de socio laborum, Imperio de Rege Romanorum provideant; Id ad sui non minus solarium ac levamen, quam Imperii stabilimentum ac tranquillitatem pertinere, cui nihil luctuosius accidere possit, quam ut hoc turbatissimo statu, sine Rectore ac capite relinquatur. Porro diu dubitari non posse, quis ad id fastigium evehendus sit, cum sibi Deus immortalis Filium dederit, iam Hungariae et Bohemiae Regem, ita institutum a teneris, et quasi inter regna et gubernacula natum, ut ad tanti muneris dignitatem idoneis virtutibus sustentandam nihil desiderari possit. Dedisse illum iam ante biennium specimen virtutis ac felicitatis suae, caeso apud Nordlingam Suedico exercitu, qua victoria tota pene Germania ad obsequium fidemque Imperii redierit. Ab eo tempore Imperialis militiae regimen feliciter inchoatum, adhuc dum pari prudentia gerere. Addidit deinde aliqua de Pace Pragensi per Imperium recipienda, utque de Universali tandem pace ac tranquillitate, Electores in commune consulerent, enixe rogavit. Post haec Electores habitis inter se aliquot consultationibus, et demum accepto a Senatu populoque Ratisponensi fidelitatis ac securitatis iureiurando, ad eligendum novum Caesarem procedunt. Summo mane omnes habitu Electorali induti, hoc ordine ad Ecclesiam Cathedralem profecti sunt. Primo Moguntinus et Coloniensis, post hos Rex Bohemiae et Bavarus, postremo Saxonis et Brandeburgici Legati. Mox sacro missae officio de Sancto Spiritu sollemniter celebrato, in vicinum atque ad id exornatum sacellum Electores prodeunt. Ibi concordibus omnium suffragiis Ferdinandus III. Rex Hungariae Bohemiaeque in Regem Romanorum eligitur. Paucos deinde post dies Archiepiscopus Moguntinus inter solitas sacrificii caeremonias consueto more inaugurat. Quibus omnibus magnifico apparatu absolutis ne quid ad tantae dignitatis complementum deesset, sub initium anni insequentis novi Regis coniux Maria Hispanica, iisdem prope caeremoniis in Romanorum Imperatricem initiata est. Utraque inauguratio regio convivio excepta, et dein omni ludorum genere, ac triumphalium ignium festivo apparatu finita est. In medio comitiorum aestu Electori Bavariae ex Maria Anna Austriaca filius nascitur Ferdinandus Maria. Cui mense Novembri per Episcopum Frisingensem sacro fonte expiato, nomine Caesaris, Albertus frater Electoris, sponsor adstitit.

Sub idem tempus munimentum Schenckianum diuturna obsidione ad extrema redactum in potestatem Hollandorum rediit, Pauci ex omni praesidiariorum numero superfuere, maxima parte ferro aut fame, aut alio morbi genere interfecta. Graviores turbae eodem anno apud Leodium exortae sunt. Quarum haec fere initia fuere. Duo et viginti Commissarii, ab annis fere ducentis traducto more, triginta Duumviros eligendis Civitatis consulibus deputabant, ad annum fere huius saeculi tertium, cum Princeps Ernestus, corruptelis Commissariorum mederi cupiens, formulam hanc immutavit, transtulitque potestatem eorum in populum, qui in tres ac triginta tribus distributus est. Sed frustra moderationem in multitudine requiras, quam in paucis non inveneris. Nam mox vulgus suapte natura discors ac seditiosum, ubi coli ambitu Patriciorum coepit, insolenter ac turbide agebat, trahendo in se regalia Principis, mox in factiones ac sectas scissum magno semper strepitu annua Consulum comitia permiscuit. Igitur Princeps Ferdinandus ut maioribus malis occurreret, auctoritate Caesarea, Comitia Consularia rursum a populo ad Commissarios transtulit, permansitque ea mutatio ad annum huius saeculi vigesimum nonum, quando iterum populus prioris potentiae dulcedine illectus, suis suffragiis novos Consules elegit. Eamque deinceps consuetudinem annos aliquot obtinuit, non sine ingentibus ac anniversariis seditionibus. Urbs autem in duas praecipue factiones dividebatur, Chiroutiorum, ac Grignoviorum. Illi primores Civium erant, Patricii plerique et literati; Hi e vulgo, sed plerumque numero ac viribus superiores. Unde factum ut superantibus suffragiis plebeii semper Consules, ut quisque maxime promptus ac popularis erat renuntiarentur, praeteritis primoribus ac honoratissimis quibusque ad Magistratum illum antehac evehi solitis. In eo urbis atque animorum statu hoc anno Ioannes Verdanus cum Legionibus aliquot Caesaris ac Principis Electoris ditionem Leodiensem ingressus, recipi ibidem in hiberna postulavit, dumque in abnuentes vim atque arma molitur, illi maiore numero animoque oppugnantes reiciunt. Ita internis simul externisque motibus concussa civitate, Ferdinandus Belgarum Gubernator misso Leodium Marchione Ledano, Caesar vero Ioanne Ludovico Comite Nassoviae Hadamario, ut rem quam aequissimis mediis ad quietem deducerent, laborarunt. Uterque egregio apparatu, et multo cum honore acceptus, mandata sua Consulibus ac Senatui exponit; eorum summa haec erat: ut depositis inter se simultatibus in officio erga Caesarem ac Principem suum perseverarent, ad eamque rem arbitros se ac mediatores offerebant. Leodienses actis primum enixe gratiis respondent; nullam in se officii partem Caesarem, aut Principem desideraturum, si antiqua ipsis privilegia inviolata permaneant, neque extraordinariis exactionibus, hibernis, aut hospitiis militum premantur. Census vero suos ad eum modum velle dependere, qui anno superioris saeculi quarto et nonagesimo praescriptus sit. Quod autem hoc anno nihil in medium conferre possint, Ioannem Verdanum in causa esse, qui totam patriam hostiliter populando inaestimabili damno civitatem affecerit. Dum haec apud Leodium geruntur, Georgius Ragotsius Transylvaniae Princeps, cum Isthuano Betlenio, Gabrielis Bethlenii fratre, inimicitias primum, dein bellum habuit. Bethlenius modicis a Turca auxiliis instructus semel atque iterum gravi clade prostratus in Thraciam reicitur. Denique res amicorum ope componitur: eo facilius quod Bethlenius nullum a Turcis auxilium sperare poterat. Qui tum in bellum Persicum intenti omnes eo vires contulerant. Trecenta bellatorum milia tunc Amurathes Imperator adversum Persas in Armeniam eduxerat, caesoque et profligato Persico exercitu, Rovanum nobilem apud mare Caspium urbem cum Provinciis adiunctis in potestatem redegerat. Ceterum Turcis maior in vincendo et capiendo gloriae cupiditas, quam cura in conservando fuit. Mox enim, ut Amurathes Constantinopolim rediit, quidquid superiore expeditione Persae amiserant, brevi compendio recuperavere.

Obiere eodem anno Ioannes Albertus Dux Megapolitanus, et Augustus senior Brunsvici et Lunaeburgi Dux. David item Herlicius huius aevi Astrologus. Sed apud Regiomontem in Borussia novus et fanaticus propheta, dignas sceleribus suis poenas extremo vitae supplicio luit. Ioannes Adelgreiffius nomen homini fuit, et se Deum Patrem esse profitebatur, utque imperitae multitudini fidem faceret, variis in aere et caelo praestigiis ope haud dubie mali Daemonis patratis, oculis incautorum illuserat. Callebat Hebraice, et Graece, et Latine, tum Polonice, Lithuanice, et Churlandice, etsi non singulas aeque prompte. Habitu vili ac dementissimo, adspectu etiam tetriore fuit, et ex quo non Deum aut semideum aliquem, sed scurram magis, aut e trivio nebulonem cognosceres. Igitur delatus ad Magistratum, atque in custodiam datus, postquam praeter has imposturas et veneficia, variorum praeterea adulteriorum reus cognoscitur, ad mortem damnatur. Quam ille nullo signo formidinis, vultu laeto atque hilari adiit, identidem affirmans adstantibus se tertia post die a mortuis resurrecturum. Cum ad locum supplicii perventum est, neque ab illis persuasionibus homo vecors, ad sanitatem mentis revocari posset, carnifex concitando terrori, omnia muneris sui instrumenta, ante oculos iam morituri, de industria coepit explicare. Sed ille haec omnia velut puerilia terriculamenta risu excepit. Tandem carnifex, nulla amplius paenitentiae spe, iussa exsequitur, hominique cervices abscindit, et truncum in rogum ad id praeparatum conicit, flammis absumendum.

Initio anni trigesimi septimi mense Februario Caesar Ferdinandus II. Ratispona Viennam reversus, et iam pridem debilitate, ac mala corporis valetudine afflictus, integris sensibus, et magna in Deum pietate, ex hac vita excessit, anno aetatis quinquagesimo nono. Princeps omnibus Regiis virtutibus ornatissimus, sed pietate ac Religione nulli ante se Caesarum fecundus. Nihil magis in omni vita optavisse dicitur, quam ut suis in provinciis, ac tum toto Imperio antiquae Religionis verum decus, et cum eo stabilem ac firmam pacem reduceret. Visus est propterea non semel, sese ac totam Augustissimam Domum, in extremum discrimen proicere, quod tamen mira Dei providentia semper evasit. Amicos et Religiosos praesertim dilexit tenerrime. Inimicis atque adversariis suis etiam infestissimis, saepe gratiam et veniam obtulit, redeuntesque amantissime excepit et maiore quam si numquam peccassent benevolentia complexus est, adeo ut vulgo iactaretur ad magnitudinem amicitiae Caesaris praestare prius offendisse. Hostes, quorum in omni vita quamplurimos habuit, eodem plane affectu prosecutus est, neque ulli eorum unquam maledixit, saepe auditus in familiari colloquio, si quis in hostem acerbius dixisset, reprehendere et castigare imprudentiam cavillantis, et sermonem alio divertere. Munificentia et Clementia in eo tantae fuerunt, ut quibusdam modum excedere videretur, quorum tamen iudiciis nihil movebatur, ratus proprium Principis munus esse quamplurimis benefacere. Laborum atque occupationum omnino patientissimus fuit, saepe dicere solitus id se maximum a Deo beneficium accepisse, quod in tanta negotiorum multitudine, labores amaret. Venatione ad necessariam corporis exercitationem, Musica ad oblectationem animi frequentissime utebatur, Castitatis et continentiae cultor praecipuus fuit, cum nulla unquam etiam Principe femina locutus, nisi teste tota aula, aut si res secretum exigeret, ipsa saltem Augusta coniuge in colloquium advocata. Sed haec, aliaque quibus id institutum est prolixius memorent. Natus est anno superioris saeculi septuagesimo octavo in Stiria, patre Carolo Archiduce, Ferdinandi I. Caesaris fratre, matre Maria Duce Bavariae. Anno saeculari, mortuo iam dudum patre, Mariam Annam Wilhelmi Ducis Bavariae filiam, in matrimonium, et ex ea sex liberos accepit, anno 1604 mense Maio Christianam, 1605. Ioannem Carolum, 1608. Ferdinandum iam Caesarem, 1610. Mariam Annam Maximiliano Electori Bavariae, et 1611. Caeciliam Renatam Vladislao Regi Poloniae nuptam, denique anno 1614. Leopoldum Wilhelmum, qui nunc pro Rege Hispaniarum Belgio praesidet. Ceterum uxorem et duas priores proles ante Imperium amisit. Deinde sexto viduitatis anno ac iam Caesar, Eleonoram Mantuae ducem secundis nuptiis duxit. Mortuo Caesari per omne Imperium, et vicina Regna, Constantinopoli quoque permissu Amurathis, ab Oratoribus Principum Christianorum regio apparatu parentatum est. Porro mors optatissimi Principis, etsi in eo Imperii statu, flagrantibus adhuc bellis, bonis omnibus funestissima accidit, tamen publicum dolorem magna parte abstersit, successor parentis filius Ferdinandus III, non patriarum modo ditionum sed virtutum etiam et gloriae haeres, quarum praesidio etiamnum onus Imperii et curarum paribus humeris sustentat.

Paulo ante mortem Caesaris Bannerius Suedicae militiae supremus Praesectus, etsi media hieme, oppressis aliquot Saxonicis Legionibus Torgam subita vi expugnat, Inde ad obsidendam Lipsiam toties hoc bello captam receptamque omnes vires convertit. Sed labor hic opinione eius maior, atque irritus ad extremum fuit. Praeerat urbi Transdorfius tribunus cum valida Praesidiariorum manu, iusseratque Elector Saxoniae ut quam fortissime defenderetur, sese in tempore auxilio affuturum. Neque spem fefellit eventus. Urbi septimanis aliquot strenue defensae adfuit in tempore Elector cum Hatzfeldio et Caesareanis Legionibus. Ita depulsus inde Bannerius re infecta Torgam retrocedit. Eam urbem probe munierat, et comportato undique frumento in longum providerat, donec Caesareanorum maiore numero, (nam Hertfeldio interea Gallassius et Gelehnius accesserant) inde etiam cum clade expellitur. Paulum dein apud Landsbergam commoratus in Marchiam Brandeburgensem abit, ibi cum Ioanne Vrangelio qui novas ex Pomerania copias adduxerat, coniungitur. Fugientem Caesareani cum omnibus viribus insecuti intercepta Landsberga in ipsam porro Pomeraniam persequuntur. Ibi tentato frustra Anclamio Tripsecium deditione, Wolgastum vi capiunt. Inde Duce Bredavio, tribuno Caesariano, extractis quas Sueci demerserant, navibus, in Usedomiam insulam penetrant, atque omne Suedicum praesidium eiciunt. Haud multo post Damminum non invalida Pomeraniae urbs, per Goltzium Caesarianum, et Vichethumium Saxonicum Ducem expugnatur. Lunaeburgum, Hallas, aliasque in interiore Saxonia urbes, alii duces recuperant. Ita hoc anno Suedica per Germaniam potentia plurimum accisa, atque in extremum maris Balthici angulum reiecta, tribus adhuc oppidis Anclamio, Stetino, et Stralesunda sese aegre sustinuit.

Per idem tempus Ioannes Verdanus e Gallica expeditione redux, Ehrenbreitsteinium apud Rheni et Mosellae confluentes validam arcem et inviam accessu, circumfusis eminus Legionibus, quae commeatum inferri obsessis prohiberent, fame tandem ad deditionem coegit. Caesae fugataeque apud Montaburium Hassicae aliquot centuriae, quae commeatum apportare laborantibus nitebantur. Ita ad extrema malorum redacti Galli arcem Electori Coloniensi honestis conditionibus dedunt. Subinde Bernardus Dux Vinariensis cum suis et Gallicanis aliquot Legionibus expugnata Lonvillea, aliisque in Burgundia locis Rhenum supra Argentoratum traicit, eo audacius quod potissima Imperialium copiarum pars procul inde in Saxoniam recesserat. Vinariensi, cum iis quas apud Ehrenbreitsteinium habuerat copiis, Verdanus obviam proficiscitur: Inde Lotharingicis et Savellianis Legionibus confirmatus, iteratis aliquot conflictibus Vinariensem iterum trans Rhenum in Burgundiam reicit, et pontem cuius capita ingentibus munimentis firmaverat, deiectis inde Gallis suae potestatis facit. At felicior Vinariensi repulsa, quam victoria Verdano suit, nam ille in opulentam Delspergensem vallem, faucibus incolarum incuria neglectis penetrans liberalia hiberna habuit: huic Brisgovia, sterilesque Hernicii saltus et deserta Sueviae, in praemium gloriae simul et stipendium obtigere. Porro apud Leodienses graves turbas caedes Consulis Sebastiani Ruellii convicit. Is Gallicarum haud dubie partium, a Comite Warfusaeo, una cum Abbate Mausonio, et aliis quibusdam ad prandium invitatus, sublatis epulis in aliud conclave deductus, multis vulneribus interficitur. Ea re statim vulgata fit ingens civium concursus, mox aedes Warfusaei circumdatae, et quoniam milites aliquot introduxerat, vi expugnatae. Caesi militum plerique, Warfusaeus extractus in publicum, et frustra illatam Consuli necem defendens, foedum in modum, manibus ac telis furentium discerpitur. Ruellius velut publicae salutis victima celeberrimo funere elatus est. Deinde in auctores et conscios caedis acerrime quaesitum, tanta vulgi acerbitate ac licentia; ut delatum a Bartholomaeo Rulando defuncti Consulis affine, Theodorum Fleronium Senatorem et Scabinum Leodiensem, plebs non exspectato decreto magistratus, ex carceribus extraxerit, productumque in forum, et glande plumbea traiectum e furca suspenderit. Additi deinceps Consulibus custodes sex Lanceariorum, et quindecim sclopetariorum, paria. Sed exacerbatis semel civium animis, atque in diversa distractis consopitae ad tempus turbae atrocius deinde erupere.

Eodem anno Ordines Belgii confoederati recuperato ut supra diximus munimento Schenkiano, Bredam quam ante annos duodecim Spinola, longa iis et difficili obsidione eripuerat, multo minori tempore, et paucioribus impensis recipiunt. Mense Octobri honestis conditionibus deditur: Praesidiarii qui adhuc supererant mille et octingenti cum impedimentis, armisque et sonantibus tubis Mechlineam dimissi. Religioni quoque Catholicae abunde consultum, sed mox ex levi suspicione, quod nocte ianuis obseratis festivitatem S. Catharinae magno numero congregati Catholici celebrarent, promissa iis securitas violatur, et sollemnitates eiusmodi sacrorum prohibitae, ac plerique eorum urbe pulsi sunt. Ceterum Ferdinandus Cardinalis, Gubernator Belgarum frustra tentata Bredae liberatione Venloam primo, dein Ruraemundam intercipit, et duarum urbium accessu unius damnum, cuius tamen permutationis Hollandos non paenituit, restaurat. Qui eadem fortuna in Africa usi, celeberrimum Guineae propugnaculum quod Minam, vocant, Hispanis eripuere. Triduo continuata oppugnatione terra marique praesidiarii ad deditionem coacti sunt, et data fide liberi inde ad Insulam S. Thomae quae Aequatori subiacet, transvecti.

In Polonia cum iam biennium prope Rex Vladislaus de ducenda uxore cum Regni Ordinibus deliberasset, atque in eius Matrimonii spem tres praecipue, Principes virgines proponerentur. Caecilia Renata, Ferdinandi II. Caesaris filia, Aloysia Maria Nivernensis in Gallia ducatus haeres, et postremo Filia Friderici Palatini: Sed haec propter diversitatem Religionis facile respueretur, in Nivernensem vero omnium pene Procerum suffragia inclinarent, Rex tamen praetulit Austriacam, et mox finitis Comitiis dimissi Legati. Princeps Casimirus frater Regis, Ioannes Lipsius Episcopus Culmensis, et Gaspar Dinossius Palatinus Sieradiensis, qui sponsam Regiam in Poloniam deducerent: Et Dux Georgius Ossolinskius, Palatinus Sendomiriensis, qui in finibus Poloniae adventantem Regis nomine exciperet. Sub finem Augusti mensis comitante Claudia Medicaea, Leopoldi Archiducis vidua, ceterisque Polonicis Legatis Sponsa in Poloniam discessit, et insequenti mense Varsaviam appellens ab Archiepiscopo Genesnensi Regi desponsata, ac sollemni ritu inaugurata est. Inter Regiarum nuptiarum apparatum seditio magis quam bellum a Cosaccis exortum est. Illi, ut supra memoravimus, expediti et levis armaturae milites in finibus Poloniae apud ripam Boristhenis, arcendis Tartarorum ac Turcarum incursionibus perpetuo excubant. Sed tunc, ut fit, otio insolentes ipsis Polonorum Procerum ditionibus infesti erant. Neque minis terrebantur genus hominum militare, atque assuetum latrociniis. Igitur ad coercendam licentiam Stanislaus Coniecpolsius supremus militiae praefectus iussu Regis, ad Boristhenis et Samarae confluentes novum propugnaculum aedificat, eique tuendis operariis ducentorum Germanorum praesidium imponit. Id praesidium Cosacci subita vi coorti interficiunt, operariosque disiciunt. Quare Coniecpolsius priusquam se rebelles maioribus copiis confirmarent, Nicolaum Potoccium, Palatinum Braclaviensem ad eos cum valida manu ablegat. Is magna celeritate usus, cum uno alteroque proelio profligatos in oppidum Borovitiam compulisset, commeatu ad sustinendam obsidionem destitutos, eo adegit, ut Ducem suum Paulucium paulo ante rebellionem electum, cum quattuor primoribus ipsi captivum traderent. Ceterum datam captivis impunitatis fidem insequentis anni comitia non probavere. Dux Paulucius una cum sociis supplicio capitis affectus est. Inter haec Cantimirius Tartarus celebris inter suos miles, cum magna clientum et popularium manu ex Tauricae Chersonesi angustiis, in laetiores moldaviae campos transiit, eoque novas in dies colonias transferebat, bonitate soli facile barbaros alliciente. Neque impediebat Turcarum Imperator Amurathes, Moldaviae Dominus, suis in ditionibus novos hospites, propterea quod eorum transitu multum potentiae vicino Tartarorum Principi decederet, atque ipse gentem acrem, atque assuetam latrociniis, ad subitas in Hungariam, Transylvaniam, et Poloniam irruptiones, promptam atque expeditam haberet. At magnus Tartarorum Princeps, (quem Chamum vocant) potentiam suam-in hunc modum imminui, et Tauricam habitatoribus destitui aegre ferens, collectis copiis in fines Moldaviae adversus Cantimirium proficiscitur. Eumque secundo proelio profligatum, et transmisso Danubio in campos Dobrucenses profugum persequitur: donec Amurathes ut suis impendentem finibus tempestate mature sedaret, evocatum ad se Cantimirium interfici et reliquos inde Tartaros in Tauricam reduci iussit. Ita Princeps Tartarorum re praeclare gesta cum suis in Tauricam reversus est. Pauci tamen ex sociis Cantimirii, et primores transfugarum, dum neque Principi suo, neque Amurathi ob caedem Cantimirii confidunt frustra implorato Polonorum patrocinio, tandem coacti in fidem Turcarum confugiunt. Datae postulantibus sedes. Sed mox praecipui ex iis tredecim, una nocte necati sunt, pari Turcarum levitate et in recipiendis, et in puniendis transfugis.

Ceterum Turcis per hos motus arx Tanas sive Assow a Moscovitis erepta est. Sita est ad ostium Tanais fluvii, ubi in Maeotim paludem infunditur, oportuna admodum ad continendos in officio Tartaros Tauricanos, cohibendosque Moscos, ne in Maeotim paludem atque inde in Pontum Euxinum piraticam exerceant; Quare cum Imperator Turcarum ad recuperandam illam, classem atque exercitum instruxisset, repente exorto hoc Tauricano bello, omisso priore proposito, huc vires atque animum intendit.

Obiere eodem anno Boguslaus Dux Pomeraniae, ultimus eius familiae quae ditionem illam per annos septingentos obtinuerat, et Guilielmus Landgravius Hassiae relicta vidua Amelia Elisabetha, et Carolus Mantuae et Nivernensis Dux; Et Victor Allobrogum duobus filiis relictis, uno sex, altero quattuor annorum, quorum tutelam praeteritis fratribus Principe Thoma, et Mauritio Cardinale, Uxori suae Regis Galliae sorori testamento commendavit. Quae res atroci dein, et exitiali bello causam praebuit. Media aestate Ferdinando III. Caesari, Viennae filius nascitur, cui ab Episcopo Viennensi sacro Baptismatis fonte expiato nomen inditum Philippus Augustinus. Porro Polonii in Hungaria decessit e vita Petrus Pasmannus Cardinalis, et Archiepiscopus Strigoniensis, vir litterarum ac virtutum claritudine insignis, Studiorum vero et Ecclesiastici decoris eximius cultor, in quam rem multa per omnem vitam aureorum milia liberaliter effudit, prudentissimus sacri patrimonii dispensator.

Media hieme Legiones aliquot Hassicae Geisecam ac dein Susatum subita irruptione expugnant. Non minus Caesariani in Pomerania per concretum glacie pontum in Rugiam insulam penetrare connixi, post unum alterumque conatum, a Vrangelio Praefecto Suedico, qui transitum hunc idonea manu asservabat, repulsi sunt. Felicius multo Glitzingius Brandeburgicus Tribunus Garcium, ob Oderae traiectum commodum oppidum, subita vi ac corona invadit, caesis insuper ducentis fere quos e Stetinensi praesidio, Bannerius subsidio laborantibus miserat. Idem munimento ad Warnemundam accidit. Id in ostio Rostochiano haud procul littore situm ductu Vicethumii Saxonici Tribuni ex pugnatum est; Cecidit inter primores Vicethumius ipse, strenuus et expertae virtutis miles. Inter haec annona et commeatus Caesarianos, in regione tot exercitibus pressa, defecerat. Simul Bannerius conventu apud Stocholmiam celebrato, et expeditis libero mari commeatibus, non sustentandi modo, sed etiam augendi emendique militis, qui sola victus copia liberaliter praebita passim a Caesareis transfugiebat, facultatem habuit. Ergo transfugis hostium, et domesticis e Suecia supplementis, brevi exercitum viginti amplius millium eduxit. Mox recuperato Garcio, Wolgastum dein ac Daminum uno tempore arta obsidione circumvallat, nullo iam amplius Caesareorum metu, quos ultima rerum omnium egestas brevi Pomerania eiecit. Ita Gallassius reducto exercitu cum aliquamdiu in Saxonia apud Havelam atque Albim substitisset tandem sub exitum anni, dubia sociorum in se voluntate, simul diuturna penuria plurimum imminutis copiis, ad reficiendas illas in Bohemiam recessit, atque ibidem per hiberna deposuit.

Per idem tempus Hassi pactis brevibus indutiis, et vix absolutis Paderbornam nocturna aggressione per insidias intercipiunt. Sed brevem sociorum fortunam Palatini liberi suo infortunio luerunt. Carolus Ludovicus, et Rupertus fratres Palatini, Avunculi Caroli, Angliae Regis aliorumque Principum auxiliis instructi exercitum non contemnendum collegerant, destinata novi belli sede Meppena, quam a Suedicis multo auro redemptam suo ipsi praesidio instruxerant, magnamque frumenti ac bellici apparatus vim ad gerendum simul sustinendumque bellum, prout fortuna dedisset, comportaverant. Eam igitur urbem iam ante a Suedicis magnis operibus firmatam, abundeque a Palatinis praesidio instructam, Vehlenius copiarum Caesarearum per Westphaliam praefectus, astu intercipere instituit. Comparatis ergo quae subitae aggressioni necessaria erant, et e vicinis praesidiis Monasterio, Warendorfio, Rhena ac Furstenavia, firma militum manu educta, noctu summo silentio Meppenam aggreditur. Superatis fossis valloque modicum primo certamen, dein paulo acrius fuit apud munimentum Gustavianum. Sed vi irrumpentium fusi tandem Palatiniani victas manus dederunt. Capti praeter eos qui in primo impetu ceciderant, quadringenti circiter, sed magna comprimis annonae, et militarium apparatuum copia. Horneccius praefectus Praesidii cum vivus integerque in potestatem victorum pervenisset, quasi puderet superesse amissae urbi sibi ipse exitium accersivit, percusso in faciem Centurionum altero qui de eo in captivitatem ducendo, inter se tamquam opimo spolio rixabantur. Mox enim quassatus Centurio, ignominia accensus, simul ne praeda sibi eriperetur metuens, Horneccium inermem ferro transadigit. Porro haud multo post gravius infortunium Palatinorum spes plane perdidit, Dum enim collecto exercitu, quem ex Hollandicis Suedicisque subsidiis plurimum auxerant, Meppenae amissionem restauraturi, Lemgoviam obsident, Melchior Hatzfeldius Dux Caesareanus, cum omnibus copiis quae in Westphalia erant, obviam profectus iusto proelio Palatinos profligat, Caesa ad duo milia; Capta impedimenta, atque inter ea insigne Periscelidis Anglicanae, iam pridem Palatinis a Rege Angliae collatum. Carolus Ludovicus natu maior ex fratribus dum Rheda vectus per Visurgim fugam praecipitat, submerso curru, equis, et auriga, ipse solus aegre evasit, et pedes inde Mindam properavit; Rupertus cum magna illustrium manu in potestatem Caesarianorum pervenit, a quibus splendide ac liberaliter habitus, ad Caesarem dein Viennam missus est. Porro Hatzfeldius tam insigni victoria potitus, postquam palantes adhuc aliquot copias apud Bremam oppressisset, Cloppenburgum primo, deinde Vechtam, atque alia nonnulla loca recuperat.

Ceterum Bernardus Dux Vinariensis ex Delspergensium faucibus principio anni improviso emergens, atque inde per fines Basilaeensium, qui mediarum partium erant, exercitum producens, apud Steinam duo armatorum milia Rhenum traicit. Per quos occupata Seckinga reliquum inde exercitum Lauffenburgum traducit; quo facile intercepto, pontem, et traiciendarum copiarum facultatem nactus Rheinfeldam duxit, atque urbem illam situ et munitionibus praevalidam obsedit. Excivit ea res Caesareanos et Bavaritos Duces, Savellium, Verdanum, Sperreuterum, Enckefordium ac Furstenbergium, ut quicquid copiarum in proximo erat contraherent: et liberata Rheinfelda Gallos trans Rhenum reicerent. Prima pugna successit Caesareanis, pulsusque ab obsidione Vinariensis Lauffenburgum recessit. Ceterum postridie reversus confirmato exercitu, et delendae hesternae ignominiae percupidus, nihil minus opinantes Caesareanos, magno impetu invadit. Capti duces prope omnes, Verdanus, Savellius, Sperreuteres, Enckenfordius et alii minorum ordinum permulti. Savellius haud multo post incuria custodum elapsus est. Ceteri Parisios missi. Vinariensis tam luculenta victoria potitus extemplo ad Gubernatorem Rheinfeldae mittit, hortaturque ut quoniam fuso Caesareano exercitu nulla ipsi amplius liberatio exspectanda sit, fortunae cedat, atque urbem honestis conditionibus in potestatem victorum tradat: sin pergat obstinare animum, et ultima experiri constituat, negat se de conditionibus postea auditurum. Gubernator aegre impetrato tridui spatio, postquam cladem suorum, et a Vinariensi omnia ad obsidionem strenue apparari intelligit, desperata liberatione urbem dedit. Ita praesidiarii omnes more militari cum sarcinis atque impedimentis Brisacum dimissi. Friburgum dein in Brisgovia pari celeritate Vinariensis expugnat, Tubingam, Stutgardiam aliaque minora oppida per Tubadelium et Rosam duces suos intercipit. Inde positis eminus castellis, et vicinas regiones populando Brisacum commeatu intercludere, atque ita paulatim obsidere instituit. Inerat loco, natura ac situ validissimo, praesidii satis; cum praefecto Reinachero, sed de commeatu male provisum fuerat. Insuper apparatum militarem gravi infortunio afflixit error militum aliquot gregariorum, qui nocte intempesta stimulante haud dubie inopia, granarium publicum irrepentes, ut farinae aliquid furarentur, in dolia pulvere pyrio plena incidere, quorum uno aperto alteroque, ita coniectura est, illapsus forte ignis, vicina dolia, quorum supra octoginta fuere, et quingentos farris modios continuo incendit dispersitque cum magna clade hominum aediumque quae in proximo erant. Duos tamen ex ipsis auctoribus nescio quo casu servatos Reinacherus Praefectus in furcam agi iussit. Interim evocatus ex Westphalia Ioannes Gotzius cum parte exercitus quae ibi erat semel atque iterum perruptis feliciter hostium stationibus annonae aliquantulum in urbem importat. Sed apud Wittenweiieram acri proelio cum Vinariensi congressus, post quinque horarum cruentum atque anceps certamen praecipuis suorum amissis funditur, reiciturque inde in agrum Wurterbergicum, captus tamen a victis Tupadelius, secundus post Vinariensem exercitus hostilis dux. Currus annona et commeatu onusti; supra octingentos, quos in urbem submittere Gotzius decreverat, in hostium potestatem omnes pervenere. Iussitque eos Vinariensis per exercitum liberaliter distribui. Ea clades Brisaci tandem excidium fuit. Nam mox fuso procul omni Caesariano subsidio urbs iustis castris ab omni parte circumveniri, et ne quid alimentorum amplius submitti posset, sedulo provideri coepit. Ceterum Caesariani etsi duplici clade afflicti, non tamen omisere liberandae urbis consilium, evocatis e Lotharingia Carolo Duce, ex Ubiis Lamboio et Gotzio cum septem Legionibus. Sed hi Gotzio parere iussi. Et res ita inter illos composita; ut hicis, illi trans Rhenum castra hostium aggrederentur. Lotharingi dicta die cum hoste apud Thannam congressi, cunctante ex diversa parte Gotzio, facile a superantibus numero vincuntur, capto Bassampierio, multisque ex primaria nobilitate. Porro cladem illam ulturus Gotzius dum solus cum Lamboio, atque ideo impar, castra Vinariensium adoritur, expugnato uno alteroque a Lamboio hostium munimento, deinde de reliquorum perruptione nimium cito desperans receptui cecinit, nulla alia re effecta, nisi quod hostibus certam victoriae fiduciam, obsessis omnis auxilii desperationem attulerit. Ita tandem Brisacum sub anni finem ad ultimam famis necessitatem adactum, deditionem fecit. Fama est non parcitum humanis carnibus. Canes vero, Feles, mures, coria, et eiusmodi alia in deliciis fuisse. Porro ratas iam subscriptasque deditionis conditiones pene evertit ira Ducis Vinariensis, postquam intellexit triginta fere captivos Gallos inedia per ergastula misere periisse, ex quibus septem a semivivis adhuc sociis in cibum absumpti essent. Ceterum Brisaci amissio res Gallicas in Imperio plurimum stabilivit, eo maiore Gallorum gaudio, quod eius liberatio, tot conatibus tentata, unius Ducis vigilantia ac fortitudine in nihilum recidisset. Gotzius magnam partem culpae sustinuit, quod sua ipse negligentia rem perdidisset, itaque mox iussu Caesaris ad dicendam causam in Bavariam evocatus, post biennii fere spatium dimissus, in pristinum honorem reponitur.

Triumphantibus hoc anno apud Rhenum Vinariensibus Gallisque Hispanos e contra in Belgio Hispaniaque fortunae liberalitas recreavit, Mense Iunio Hollandi cum magna exercitus parte ductu Wilhelmi Comitis Nassovii subita vi occupaverant Calloum propugnaculum haud procul Antverpia, iamue ibi nidum figere moliebantur, sed Hispani omissa, insita alias cunctatione, quidquid in propinquo praesidiorum erat, educunt, et nihil opinantes Hollandos, multo maiore numero ac vi, priusquam necessaria defensioni opera exstruxissent, invadunt: Ita recuperato iterum Calloo fusi Hollandi, et magnam partem caesi, aut in flumen compulsi aquis periere: Capti fere bis mille et quingenti, cum navigiis supra octoginta, vexillis quadraginta quinque, et tormentis novemdecim, omni praeterea annona, atque apparatu militari. Neque victoria ipsis victoribus incruenta exstitit, ex quibus sexcenti fere pluribus sauciis, in loco proelii, aut deinde ex vulneribus occubuere. Hollandorum cladem auxit mors filii Comitis Nassovii, qui Dux infaustae expeditionis fuerat. Eadem fortuna ex diversa Belgii parte, quae Galliam attingit, Octavius Piccolomineus, et Thomas Princeps Sabaudiae; Gallos ductu Castilionii Audomarum atque Hesdinum obsidentes, magna inde clade multatos in Galliam reiciunt, captis ex primaria nobilitate quam plurimis, qui deinceps, Bruxellas in triumphum abducti sunt. Hollandi haud multo post Geldriae obsidionem maiore cura tentantes effusis subito aquis cum munitiones suas perficere prohiberentur, ab accurrentibus iterum Hispanis, auxilio Lamboii, insigni clade funduntur. Neque quicquam ea aestate praeterea in Belgio tentatum fuit, satis aestimantibus Hispanis, quod duorum hostium diversas expeditiones magna eorum clade irritas reddidissent. Ceterum in Hispania Dux Condaeus non maiore felicitate Fonterabiam obsedit, celebrem portum munitumque ad maris Cantabrici praesidium, praecipuamque stationem navium in Indias ex ea parte commeantium. Cum enim ab initio Iulii in Septembrem usque mensem continuata obsidione, atque omni pene aditu occluso adeo prope ad urbem accessisset, ut parte moenium cuniculis subversa, certam se victoriam in manibus habere opinaretur, repente nihil tale metuentibus Gallis, Hispani per hostium stationes fiducia tam propinquae victoriae negligentius custoditas, magno impetu irrumpunt, urbemque depulso inde Condaeo obsidione liberant. Capti ex Gallis quadringenti fere; duo milia ferro aut undis submersa periere. Impedimenta cum omni castrensi apparatu, qui opulentissimus fuit; in manibus Hispanorum mansere.

In Polonia celebratis regni comitiis, Paulucius qui anno superiore Cosaccos rebellionem ceptantes duxerat, Ordinum iussi capitis supplicio affectus est, frustra implorata securitate, quam illi minores Praefecti promiserant. Ceterum Cosaccos id supplicium in longe maximas turbas excivit, qui tota aestate a Nicolao Potoccio, et Stanislao Coniecpolsio oppugnati, cum ob fidem Paulucio non servatam, ad nullas pacis conditiones compelli possent, multis et gravibus cladibus nobilitatem Polonicam exercuerunt. Gedanenses quoque novi portorii institutio apud Vladislaviam recenter a Rege in litore Pucensi conditam, atque a se dictam urbem, in seditionem primo popularem, deinde ad arma excivit. Querebantur Gedanenses haec privilegiis suis adversari quae a multis retro Regibus Poloniae haberent. Itaque res diu ultro citroque legationibus et litteris disceptata, tandem quod in manifestum Rei publicae bonum vergeret, reiectis privatorum querimoniis, publico Ordinum consensu ac decreto definita et probata est; missique mox tam ex Senatu quam Nobilitate viri primarii, qui novi vectigalis modum aestimarent, ordinarentque. Obiere per idem tempus in Polonia Thomas Zamoyski supremus Regni Cancellarius, et Ioannes Wezyck Archiepiscopus Gnesnensis. Illi Georgius Ossolinskius Palatinus Sendomiriensis, huic Ioannes Lipsius Episcopus Culmensis suffectus est. Eodem anno Princeps Casimirus, Regis frater cum animi causa in Hispaniam navigaret, ac forte Massiliam profectus in littus Gallicum exscenderet reficiendis viribus, attinetur a praefecto Gallicano cum omni comitatu, abductusque inde ad arcem Salona, et mox Citeronem, biennium prope sub custodia fuit. Tandem summi Pontificis, et Regis Vladislai precibus, misso Christophoro Gassiovio Palatino Smolenscense, liberatur, et data prius sponsione de ea custodia non vindicanda cum honore in Poloniam reducitur. Ceterum Galli causam custodiae habebant, quod Poloni eo tempore Caesareis Legionibus immixti, et Princeps ipse Casimirus Caesari, contra Gallos militavisset.

Inter haec Regi Galliae post viginti amplius annorum sterile coniugium ex Anna Maria Regis Hispaniae sorore filius nascitur Ludovicus XIV. Eius natales non Parisiis modo, ac per universam Galliam, sed in Hispania quoque magno gaudio celebrati sunt. Clarus praeterea hic annus ortu illustrium liberorum fuit. Caesari Maximilianus Thomas, Electori Bavariae Maximilianus Philippus Hieronymus, Regi Hispaniarum filia nata est. At Taurini in Pedemontio immatura morte, et magno Provincialium luctu sublatus est FRanciscus Hyacinthus, Princeps Sabaudiae, octo fere annorum puer uno adhuc fratre superstite Carolo Emanuele quadrienni. Quae mors magis magisque Res Sabaudicas involvit, ut deinceps annis sequentibus narrabitur. Obiit per idem tempus Pragae Balthasar Marradius, Eques Melitensis, omnibus retro bellis in exercitu Caesaris, strenui ductoris famam insignibus facinoribus consecutus.