ROboamus ab Hebraeis rogatus, ut laxaret onera, a Salomone patre, aedificationibus intento, imposita, preces supplicum superbo stultoque iuvenum consilio repudiavit; minatus atrociora, quam a patre pertulissent antea. Hinc orta indignatio, regnumque in partes scissum, Iudaeis et Beniamitis Roboamum, reliquis Israelitis Ieroboamum regem sequentibus, quae discordia ingentium malorum originem praebuit. Nam ex hoc tempore sacrae profanaeque res Hebraeorum corrumpi, intestinisque bellis agitari tribules coepere. Domus Davidica iure et religione, diversis stirpibus orti Israelitarum reges multitudine subditorum superstitioneque nitebantur. Roboamus mox a defectione centum octoginta bellatorum milia coegit, armis recuperaturus totius gentis imperium; sed territus a Propheta abstinuit proelio, quod Deus diminutione potestatis punire constituisset familiae Davidicae insolentiam. Ieroboamus contra veritus, ne ab se plebem religio averteret, statuit animos eius superstitione occupare. Itaque boves aureos ad utrosque regni terminos consecravit, quibus litaret de more populus; sacerdotes spretis legibus e vulgo delegit, pessimum exemplum factus successoribus. Omnes enim post eum reges, contempto Salomonis templo, quod Deus maiestate sua repleverat, eoque omnes ferre hostias imperaverat, suopte arbitrio de religione statuerunt, adscitis etiam subinde commentitiis gentium numinibus, sacrisque sceleratis, quibus se suosque tandem pessundederunt. Hierosolymitani autem reges partim Davidis et Salomonis, partim etiam aemulorum suorum de sacris sententiam secuti, talem semper Deum experti sunt, qualem ipsi seu fide, seu perfidia, merebantur. Ac Roboamus quidem documento fuit posteris. Dum Deum rite coluit, felicia ei omnia quietaque evenere, mox ut defecit cum populo, Sisaco seu Sesostri praeda factus est. Ille Aegypti rex celeberrimus, ad Indos, Aethiopes et Scythas penetrasse scribitur, occiduas etiam partes ad Thraces usque pervagatus, totius orbis imperium animo agitasse. Pompis sollemnioribus currum egit, devictorum ei regum cervicibus iunctis. Sacra Historia eum innumeras peditum copias ductasse refert, ex Aegypto, Libya, Aethiopibus, Scenitis lectas, equitumque sexaginta milia. Expilatis Ierosolyma temploque, et reliquis Iudaeae urbibus, experimentum dedit Hebraeis externi imperii, quod iam ultra centum annos non degustaverant. Plinius Sesostrin ab Esubope Colchorum rege victum, aureasque inde cameras, trabes columnasque argenteas Colchorum fuisse regibus memorat. Certum est, placatum supplicatione Hebraeorum Deum effecisse, ut praeda contentus abscederet, nec universum Regnum everteret. Pervicacior Roboamo fuit Ieroboamus, Sichemi Rex. Etsi enim manus sacrificantis, qua Prophetam ab idololatria avocantem comprehendere conabatur, aruerat, arefecta ad eiusdem Prophetae preces revaluerat; Mox etiam ipse Propheta in exemplum iverat, ob violatum Dei praeceptum, a leone interfectus. Nihil tamen mutatus sententia Ieroboamus, plus sibi de suis inventis, quam divina sanctione placuit. Quamobrem horribiles impietatis poenas ei indixit Achias Silonita Vates, qui idem antea regnum ipsi, cum Deum adhuc timeret, praedixerat. Nec irritae minae fuerunt. Nam memorabili proelio ab Abia Roboami filio victus, suorum quinquies centena milia amisit. Abias enim legi divinae adhaerescebat, ac veritate religionis confisus, Deum causae implorabat vindicem. Sed victoriae illustri paucis supervixit annis, triennium duntaxat in regno moratus, maiori tamen cum laude quam pater annos septendecim. Mox etiam Ieroboamus ira percussus Numinis exspiravit, posteritasque eius omnis ultore gladio exstincta est, Baeza regnum occupante. Tunc Achias, Semaias, Iddo, aliique Prophetae studiis pietatis in Palaestina praeerant; Hesiodus, secundum aliquos, profanorum numinum generationes in Boeotia decantabat. Et, si Herodoto fides, Sesostri successerat in caecitatem potius quam virtutem Pheron seu Pharao Sesostris, qui, curandis oculis cum matronam castam ex oraculo adhibendam intelligeret, nullam in tota Aegypto reperire potuit, praeter olitoris cuiusdam coniugem; quam idcirco in matrimonium accepi, suamque et ceteros omnes igni adiudicavit. Eius successorum Amasin devicit Actisanes Aethiops, qui Seras is forte erit quem in Iudaeam irrupisse dicemus, Asae regis temporibus.

Abiae enim successit Asa sextus Hebraeorum Rex, patre avoque melior, et ad Davidis virtutes assurgens, si aras e collibus amovisset, quibus iam pridem populus assueverat, ratus se Deo praestare, quod sola imitatione maiorum praeter ipsius iussa faciebat. Rex ipse patrium Numen sincera pietate coluit, templi thesauros egregie auxit, simulacrum Veneris seu Priapi turpissimum, ut a matre sua consecratum, in torrentem Cedron proiecit, longe maiorem Dei quam parentum rationem testatus ducendam. Ea mente longum et felix imperium adeptus, septem reges decem tribuum regnantes exstinctosque vidit. Ieroboamum anno sui regni secundo, Nadabum Ieroboami filium tertio, Baesam Nadabi interfectorem vicesimo sexto, Ellam Baesae filium vicesimo septimo, Semrin Ellae, et mox suum percussorem uno eodemque octiduo. Hinc Amrin et Thibnim de regno discordantes, alterumque ex alterius morte breve capientes gaudium, anno tricesimo octavo: Unus pius septem malis longe apud Deum potior. Et mirum sane tantis Dei iudiciis non profecisse spectatores. Etenim Baesa nihil emendatior internecione antecessorum familiae, eadem in Deum hominesque improbitate fuit, ac proinde iisdem fatis est consumptus. Asa interim incredibilem, omniumque ab orbe condito maximam victoriam, ex Aethiopibus in Iudaeam irruentibus retulit; Zaram Aethiopum regem, divicta Aegypto, decies centena militum milia, trecentosque currus militares rapientem prope Maresam Iudaeae oppidum, in valle latissima, fortiter excepit, oppositis eis copiis duplo fere minoribus. His enim, implorato Dei auxilio, ad internecionem cecidit Aethiopas omnes Libyasque, locupletissima ex illis vicinisque urbibus praeda parta. Quo ingenti Dei beneficio firmatus, quicquid erat alienorum numinum abstulit, regnumque e Baesae subditis plurimum adauxit. Ista rerum tranquillitate septendecim annis usus, omnesque suae aetatis reges felicitate supergressus, tricesimo sexto Hierosolymitani imperii anno diffidentia offendit Deum. Nam Baesae molitiones veritus, qui Rama munita commeatu eum intercludere parabat, auro sacro profanoque manum iniecit, ut Benhadadum Syriae regem muneribus sibi devinciret, cuius opera Baesae munitiones dissipavit. Obiurgatus ab Hanano Propheta, quod Deum, multo maioribus periculis cognitum, humanis viribus posthabuisset, animi eius fiduciam iniectis vinculis insolenter comprimere ausus est. Quare ab eo tempore partim bellis, partim valetudine vexatus, id ipsum docuit, quod Regum ante et post ipsum plerique, neminem scilicet sapientum omnibus horis sapere. Multos regum accepta affligere imperia, multos bona perdere, et ultimis mergere suppliciis. Ut alia impropria non sint, certe ne lassessat fortuna, timendum, metuque semel recepto, solidam felicitatem nox esse. Sed indulgenter sane Asa habitus a Deo, a quo nec plane defecit, quamquam nimium Medicis fisus, convalescere e pedum malis nequivit. Sepultus est plus quam regie anno regni XLI. Pessimus contra et simul infelicissimus regum Samris, occiso inter pocula Ella Domino, regiam regnumque eius invasit, idque post septiduum, cum vita amisit; nulla re alia celebris, quam quod regiam Thirzae rogum sibi fecit, successoremque Amrim ad novam aulae sedem quaerendam vel morte sua, cum vita non posset, adegit. Is emptum a Semero quodam montem inclita rube exornavit, quam a pristino loci domino Samariam dixit, quae sedes exinde Israeliticis regibus facta: sed praeclarius sibi nomen pariturus fuisset Amris, si cum regia religiones quoque antecessorum mutasset, patriumque Deum ex prisco instituto coluisset. Quod cum non faceret, principia regni turbulenta, quietem brevem habuit, sexennium solum post Thibnis aemuli sui mortem dominatus. Sic regnum transmisit ad Achabum filium, Samariae regum deterrimum.

Dum hi rem Hebraeam vel corrumpunt vel restituunt, Lycurgus apud Lacedaemonios vir generis regii, et patruelis sui Leobotae sue Charilai tutor, pupillo regnum, rara gentium fide, cum eripere posset, conservavit, detestatus etiam matrem eius, quod, uxor regis, quam mater esse, praeoptaret, sibique dominatum filii mercari caede cuperet. Hinc conspicatus corruptas passim res publicas, dum quisque, suis commodis intentus, commune bonum aut negligit, aut subvertit, popularibus suis severissimarum legum et disciplinae adstrictissimae auctor factus est. Persuadendae rei difficillimae Delphici Apollinis auctoritatem praetexit. Avaritiam ante omnia malorum radicem amputaturus, Spartanum agrum viritim divisit, positaque mensis lege, cives gregatim epulari voluit. Sic cum nulla esset opum ostentario, cena omnibus aequalis, habendi cupido luxuriaque exaruerunt. Fastigia domuum securi, ianuas serra tantum adhibita confieri statuit: Magistratus non divitiis, non generi, non aetati soli, sed aetati et virtutibus attribuit. Liberos, publicum civitatis thesaurum ratus, publica cura sumptuque alendos et educandos curavit. Regibus senatum moderatorem addidit, quibus in officio artius tenendis, post centum triginta annos Ephororum accessit potestas. Leges non litteris sed moribus reliquit scriptas, quas in perpetuum firmaturus rei publicae, sacramento cives adegit, nihil mutaturos, donec ipse Delphis ab oraculo Spartam redisset. Unde numquam reversus, vi religionis obnoxiam legibus civitatem habuit, quarum quamdiu illa fuit diligens (fuit autem ad quingentos annos) excelsissime floruit. Leges latae Agesilao Durissi et Charillao Polydectae filiis regnantibus, annis ante Olympiades CL. post migrationem Ionicam centum, prout ex Apollodoro Clemens Alexandrinus annotat. Quattuordecim ex eo tempore reges, Spartanorum nihil in statutis immutaverunt, donec sub Agide, Archidami filio, numisma argenteum (Lycurgus enim ferreum sanciverat) et cum numismate avaritia intraret Spartam, per quam tandem concussa urbs et labefactata est. Eo tempore apud Tyrios Ithobaalus Astartes (Veneris caelestis puta) sacerdos, caeso Philete regnum occupavit, tenuitque annos XXXII. Eius filia Iezabel Achabo Israelitarum regi nupsit, cumque opibus Phoeniciae impietatem in Samariam intulit. Apud Latinos Capyn, Capuae conditorem, excepit Capetus, Albanorum regum septimus. Thraces a Strymone fluvio progressi, Bebriciam, quae post Bithynia, occuparunt.

DUm Spartana Res publica a Lycurgo legibus constituitur, multo melioribus Hebraea a Iosaphato regitur. Is enim sextus a Davide Ierosolymorum Rex, a Saulo septimus, primam sibi praecipuamque veri Numinis curam duxit, dimissisque oppidatim viris, sacri iuris peritissimis, ad divina Mosis statuta reformavit subditos. Religioni iudiciorum sanctitatem adiunxit, praecipiens ut velut in Dei conspectu iudicarent tamquam summi iudicis, quotquot de aliis sententias ferrent. Talium rerum auctorem fama per orbem terrarum circumtulit, opes eius in immensum auctae, metus incussus finitimis. Philistaei et Arabes tributum sponte pependerunt, aspectu virtutis, veritique robur militum, quorum ultra undecies centena et sexaginta milia in armis habebat Iosaphatus. Sed in tanto principe id vitii notatur a divinis scriptoribus, quod nimio pacis studio, cum impiis Samariae regibus affinitates foederaque iunxit, ingenti suo filiorumque incommodo. Achabi et Iezabelis Sidoniae filiam suo Ioramo uxorem dedit, cumque impia progenie impietatem, cum impietate mala omnia in familiam invexit Iezabel, ut erat sacris assueta Sidoniis, peregrinos Deos importarat in regnum Samariae, raptoque in sententiam eandem Achabo, iam plus honoris Phoenicum numinibus, quam caeli Domino tribuebatur. Ad quam profanitatem indignatus Elias Thesbita, Dei sui virtute caelum se clausurum minatur, ne pluvia aut rore perfunderetur terra, nisi ad vota sua. Et contemptus perfecit minas. Triennium et semestre suspensae caelo aquae, omnia solis ardoribus adusta sunt, non victus hominibus, non pabulum iumentis suppetiit. Ipse in solitudine, corvis cibum ministrantibus, vixit; aquam torrens Crithus, donec et ipse aruit, dedit: Inde Dei monitu Sareptam Sidoniorum missus ad mulierem viduam, pauxillo farre oleoque illam, seque aluit, divinis nutibus accrescente quottidie, quantum ad victum detrahebatur. Eiusdem viduae filium mortuum precibus suis in vitam reduxit. Quaesitus ad necem per omnia mundi regna, tandem ultro se regi ingessit, exprobrataque idolorum vanitate, populi ac sacerdotum conventum poposcit. Quo dato, placuit fieri periculum, ut si cuius caesam hostiam missus caelo ignis absumeret, rata esset religio, quae virtutem edidisset. Ibi frustra consumptis Baalitarum invocationibus, ad preces Eliae subito delapsus ignis, hostiam largissima aqua circumfusam combussit. Patefacta veri Numinis gloria, sacrilegi Sacerdotes numero octingenti quinquaginta confusi necatique sunt: caelum mox imbres reddidit. Regina Iezabel nihil emendata tantis rerum miraculis, in Eliae necem deieravit. Elias ad Sinam Arabiae montem profugus, semel iterumque refectus ab Angelo est, et quadraginta dierum iter sine cibo confecit. Ibi de Achabi interitu, servandisque piorum reliquiis oraculo edoctus, in Palaestinam revertitur. Tum Benhadadus Syrorum Rex, adscitis in auxilium triginta duobus regulis, Samariam obsidione cingit, atque Achabo se suosque offerenti dediticios illudit acerbe, omnes subditorum opes pariter se ablaturum minatus. Pavidum ad haec Achabum Prophetarum aliquis accendit ad eruptionem, si Deo vero fidat, de Syris victoriam pollicitus. Extemplo verborum fidem res ipsa probavit. Exiguis enim Achabi copiis innumerae hostium Fusae fugataeque sunt, copiosissima praeda parta. Vertente anno, Syrus reparatis viribus in Samariam regressus, dum acceptam cladem ultum it, novam accipit. Centum Syrorum milia concisi, viginti duo milia Apheci murorum ruina prostrati memorantur, Rex ipse mortalium arrogantissimus, captus est. Ei regnum Achabus, imprudens victor restituit, oblitus eripiendum tyranno gladium, non reddendum esse. Atque idem hoc truculentior in subditum, quo mitior in hostem, Nabotho viro innocenti vineam adimere voluit. Negantem, patria se cessurum hereditate, ficto maiestatis crimine circumvenit Iezabel, et lapidibus obrui curavit, interfecti bona tradidit marito. In huius sceleris ultionem, Achabi sanguinem a canibus lingendum, Iezabelem devorandam praedixit Elias, posteritatem eradicandam funditus. Rex temporaria paenitentia distulit supplicium, non abstulit. Poenis maturo Iosaphatus se associat, atque una in Syros militatum proficiscitur, Micha Vate cladem eis, exitiumque Achabo praecinente. Id quidem Iosaphatus in proelio pro Achabo se gerens, cum in manu fere hostium esset, implorata Dei ope effugit, Achabus autem, etsi strenue pugnans, pertulit, sagitta casu missa transfixus, defluentemque e curru sanguinem canes sorbillarunt. Qui tyrannum servaverat, civemque occiderat, tali morte occubuit. Occiso successit Ochozias, similis patri filius. Eius societatem initio recusavit Iosaphatus, solusque Ammonitas, Idumaeos, Syrosque devicit, fretus Dei auxilio, quem ieiunio et precibus adiutorem sibi conciliaverat. Mirum dictu, quomodo vicerit. Nam dum praecedentes exercitum tubicines cantoresque, consuetas Dei laudes personant, diversarum nationum acies conversis in sese mucronibus inardescunt, Idumaei in Ammonitas, socii in socios, Hebraeis incruentam ac sine pulvere victoriam tradunt. Hebraei omnes incolumes ditatique spoliis, cum tripudio et gaudiis Ierosolymam redeunt ovantes, Deique sui laudes concinunt. Mox maioribus Ochoziae precibus evictus Rex Iosaphatus, classem coniunctis cum eo sumptibus instruxit, adverso plane Numine, atque impium simul regem, Iosaphatumque eius socium peroso. Itaque classis tempestatibus disiecta, Ochozias paulo post e fenestra prolapsus modicas vitae spes ex Beelzebubi Accaronitarum Dei oraculo firmare speravit. Cumque ad Eliam, durioris fati praenuntium, milites bis quinquagenos mitteret, invitum Dei virum in aulam pertracturos, ille superba agmina igni caelitus devocato exstinxit, cum iam Ierosolymae Ioramus Iosaphato patri collega esset. Sic mortuum Ochoziam in regno secutus Ioramus frater, novo Ierosolymae regi, ut sanguine, sic moribus nomineque similis; hoc tantum parentibus melior, quod, tot experimentis edoctus, Sidonios sprevit Deos, aureisque tantum in vitulis Israelis Deum Ieroboameo ritu colere instituit.

Interim Elias Propheta, siccato in transitum Iordane fluvio, turbine rapitur, quadrigisque igneis sublimis in caelum evolat, spectante Elisaeo, quem ab aratro in spiritualem sapientiae sementem faciendam evocarat. Elisaeus ilico arefacto iterum percussu Eliani pallii Iordane, redit in Iudaeam. Hierichuntis aquas sanat, inque pueros sibi maledicentes e silva ursos verbo extrahit. Unde statim cognitum, Spiritum Eliae Elisaeo incubuisse, cuius vis Moabitico mox bello, ingenti cum fama per omnes nationes enituit. Erant in desertis reges cum exercitu, Iosaphatus, Ioramus et Idumaeus, perfidam Moabitarum defectionem bello castigaturi. Longius procedentes aqua deficit, nec regredi erat integrum. Ibi accersitus Elisaeus, tribus exercitibus aquarum immensam copiam solis precibus impetrat; mox etiam ex hostibus victoriam facillimam. Nam Moabitae gnari siccam eremum esse, ubi castra Reges fixerant, ut rubentem a solis radiis aquam procul intuentur, sanguinem esse hostium statuunt; attritos intestinis cladibus, ut putabant, adoriuntur, repulsi fortissime fugiunt, fugientes caeduntur, tota eorum regio corrumpitur. Rex in desperationem actus filii primogeniti cruore crudeles placat Deos, quem ob id detestati Hebraei, ne tantae indignitatis auctores viderentur, in propria remeant. Elisaeus in dies se ipso maior, doctrina et miraculis totum late Orientem illustrat. Viduae cuidam honestae aere alieno oppressae ex una Lecytho tantum olei elicuit, quo divendito, et creditori satisfaceret, et se cum duobus filiis honeste aleret. Hospitae sterili filium a Deo impetravit, mortuumque revocavit in vitam precibus. Discipulis letales cibos salubres effecit; fame urgente centum viros panibus exsaturavit, Naemanum Syrorum ducem cum lepra purgasset, eandem avaro et mendaci famulo, ceu permutatione facta inflixit. Ferrum e fundo Iordanis ascendit ipso imperante. Syrorum occultas machinationes, tamquam consilio interisset, referebat suis. Ob id armatis copiis circumsessus, caecitate percussos hostes in mediam deduxit Samariam, cum Syri se Damascum suam ire arbitrarentur. Iisdem hospitaliter habitis, Damascumque remissis effecit, ut diffisi consiliis Syri irruptionibus abstinerent in posterum. Nec tantis tamen mitigatus est beneficiis Benhadadus, quin manifeste iterum vi Samariam adoriretur: qui urbem pervicaciter obsidendo, ad tantam omnium rerum adegit penuriam, ut infelices matrum ventres filiorum carnibus pascerentur, caputque asini octoginta veniret argenteis. Tantas rerum tenebras faustum Elisaei sidus iterum subito discussit. Syri enim panicis consternati pavoribus, tamquam ingentes adventarent copiae, soluta obsidione aufugere, commeatu omni derelicto, quo direpto ab obsessis ex artissima annona, intra viginti quattuor horas, maxima vilitas exorta est. Inter quae rerum miracula Iosaphatus, Dei cultor eximius, mortalitatem explevit, anno regni quinto et vicesimo, fame tunc quoque urgente terram Palaestinam, quam Elisaeus et praedixerat aliis, et ipse effugerat. Isque Damasci interim Benhadado mortem, Hasaeli regnum vaticinatur, cum Latinis praeesset Agrippa Sylvius, filius Tiberini, qui ex proelio in Albulam amnem praecipitatus nomen a se aquis imposuit. Eodemque temporis tractu Assyriis Orphratanem, Aegyptiis Amenophin et Osochoren, reges assignat Eusebius. Apud Lacedaemonios Archelaus et Charillus Argivorum agros igne ferroque populabantur, et ambigui Apollinis auctoritatem secuti Tegeatas subigere frustra appetebant. Archelai filius et successor Teleclus, Amyclas aliaque oppida finitima, Lacedaemoniis bello capta evertit, occisus tandem in templo Dianae a Messeniis.

Ebraeis certiora tum oracula Iddo, Iehasiel, Iehus, Michas, aliique Prophetae edebant, praesertim Elisaeus, Sapientum ea tempestate caput et magister celeberrimus.

DEfuncto Iosaphato, duo eodem nomine reges in Palaestina uterque rerum potiebantur. Ioramus Hierosolymorum Rex alterius Iorami, Samariae regis, sororem in matrimonio habebat, materna plus superstitione et improbitate, quam Hebraeis sacris imbutam. Ea auctore tantum a paterna pietate diversus abiit, ut a fratrum caede regnum auspicaretur, peregrinaque sacra et caeremonias anteferret divinis patrum suorum institutis; quodque maioris erat dementiae, populum a vera religione ad Daemonum venerationem vi abstrahebat. Quibus malis inquinatus in varias incidit clades. Idumaei ab eo defecere, exemplum secuta Libna, civitatesque aliae. Novissime Arabes Palaestinam adorti, omnem campestrem regionem ferro et igne populati sunt, regia insuper direpta, uxores liberique regii, praeter Ochoziam natu minimum, qui fuga servatus est, subito hostium incursu periere. Ipse ventris profluvio diu conflictatus (quae omnia ex Eliae Epistola antea cognoverat) anno post mortem patris quinto, infeliciter consumptus est. Exstinctum neque funere regio extulit populus, neque Maiorum sepulcro inferri permisit.

Eo tempore Psusennem in Aegypto regnasse, et Rhodios maris tenuisse imperium, e veteribus notat Eusebius, et Baci apud Corinthios defuncto successisse regem Agelum. Apud Hebraeos prae aliis Ioiada summus Sacerdos egregia in Deum populumque fide claruit.

IOramo successit Ochozias nonus Hebraeorum Rex, mali corvi, quod aiunt, malum ovum. Tamquam oblitus stirpis Davidicae, totus ad maternae originis exempla deflexit, magistra ad omne nefas matre Otholia, quae patrem quoque eius corruperat. Itaque brevi imperio fuit vergente ad interitum Amris familia, quae iam quadragesimum secundum annum in Palaestina dominabatur. Cum Ioramo avunculo foedus percussit, iunctisque viribus in Syros bellum gerebat. Ibi accidit, ut Ioramus, acceptis in proelio vulneribus, Iezraelem discederet, refovendi sui causa, eumque Ochozias viseret. Interea Elisaeus discipulorum aliquem Ramothas mittit, praefectumque militiae Iehum inungi regno curat, praecipiens Dei nomine, ut de scelerata Achabi domo impietatis exigat poenas. Ille confestim a ducibus Rex consalutatus, occurrentes sibi ambos reges interfecit. Iezabelem Iorami matrem, Ochoziae aviam, quae incantamentis et latrociniis totam terram cruentaverat, de fenestra praecipitari in plateas imperat, in quam statim irruentes ex oraculo canes, in frusta discerptam devorarunt. Tam magno ei Prophetarum sanguis stetit.

Othalia eius filia, furens nece filii sui, iram omnem in Davidis posteros evomuit, in quos adeo est horribiliter grassata, ut neminem crederet superesse, cui parricidiorum supplicia penderet. Sed Ioiadas Sacerdos affinem suum Ioam (cuius amitam uxorem habebat) subduxit dirae aviae, occulteque in templo occultatum, sexennio post ad patrium avitumque regnum produxit, ingenti studio populi, Davidis prolem in regali solio desiderantis, quae Otholiae tyrannidem comprimeret. Illa in templum ruens ut seditionem (sic vocabat dissolutionem tyrannidis) praesentia sua compesceret, extracta est in aream a militibus, et gladiis confossa. Sexennio ante Iehu, septuaginta eius fratres, Achabi filios necaverat, et Baalitas universos tamquam in sollemni sacrificio Deo suo mactaverat, templumque Baalis cum idolo funditus everterat. Sic lustratum purgatumque ab improborum colluvie regnum ad quartum heredem transmisit, princeps cetera laudatissimus, ni communi antecessorum vesania fascinatus, aureos Ieroboami vitulos adorasset. Quod nefandae consuetudinis venenum, cum nullis licet asperrimis medicamentis cederet, Ionadabus Rechabi filius auctor suis fuit, ut nec domos struerent, nec vino se recrearent, futurum nempe praevidens, ut exspueret illos terra, qui Dei gloriam boum similitudine effigurarent, nec tot exemplis castigati meliora sapere discerent.

INter haec Ioas, Regum Hebraeorum decimus, praereptum ab avia imperium septennis puer recuperavit. Initio praeceptore usus Ioiada, divini cultus observantissimus fuit, sublatisque e terra idolorum altaribus, Templum veri Dei collectis sumptibus instauravit, invitatis ad sanctam liberalitatem subditis, ministrisque Dei ad diligentiam officio suo dignam. Vicesimo tertio regni anno, comperta Sacerdotum avaritia, sacram pecuniam in suos usus vertentium, gazophylacium in vestibulo templi posuit, in quod singuli munera sua conicerent, exeo deinceps operariis merces numeraretur, per Pontificem et Scribam regium. Sic templum suo decori restitutum, idem, qui reparaverat, deseruit. Postquam enim Ioiadas expletis vitae annis centum triginta, raram longaevitatem beatissimo exitu clausisset, adulatione Principum corruptus Ioas ad lucos deosque defecit. Nec Zachariam Ioiadae filium audiit, qui desertori Numinis desertionem a Numine praenuntiabat, sed (impium et crudele facinus) Dei nuntium benefactoris sui filium, intra templum et altare aeneum lapidibus obruit, ingenti suo totiusque populi malo. Etenim Hasael Syriae Rex, qui Peraeam et Galaaditidem ante dirum in modum vastaverat, in Iudaeam quoque et Ierosolymam irruit, caesisque principibus nefariae defectionis auctoribus, in tantum terrorem egit Ioam, ut thesauris Templi suisque emercari pacem cuperet. Quibus effusis, manum Dei vindicem effugere nequivit. Nam aegritudinibus correptus diuturnis et gravibus eandem suorum sensit perfidiam quam ipse in Ioiadae filios exercuerat, caesus in cubili suo a propriis satellitibus, anno regni XL. Corpus regie funeratum non fuit, qui honor Ioiadae exuviis contigerat, sapientibus populi ex animo et moribus, non e fortuna reges aestimantibus.

Ioae post Iehum coaevus fuit Ioachus, Samariae regum pene afflictissimus. Nam quod a vitulorum cultu non absisteret, pertaesus hominum temporis illius Deus, Hasaeli regnum Israeliticum depraedandum obiecit, qui ex immensa Israelitarum multitudine nihil Ioachae reliquit militum, praeter decem milia peditum, et quinquaginta equites; reliquos variis proeliis concisos palearum instar dissipavit. His edomitus infortuniis Ioachas, tandem verum Numen seriis ambire precibus didicit, et quae est eius in paenitentes indulgentia, pristinam regno tranquillitatem secundis in Syros proelii recuperavit.

Tunc Elisaeus, qui ad sexaginta annos Regum Hebraeorum, totiusque Orientis Oraculum fuerat, valde senex decessit, nec aeger, nec mortuus a miraculis vacuus. Aegrum cum viseret Ioas, Ioachae filius, triplicem ei de Syris victoriam promisit, sagittam in nomine Dei eiaculanti. Mortui ossa cum forte cadaver attingeret, repente velut ex mortuo vitam recepit: Iam tum praemonstrante Deo, et Israelitas mortuos revicturos, et reliquos mortales ex Christo quondam mortuo vitam recepturos. Quod ipsum paucis post annis Ionas quoque a ceto absorptus redditusque praefiguravit.

In Romulum etiam Sylvium per id tempus divinae eluxit maiestatis specimen. Eum Dionysius Alladium nominat, Albanorum regum duodecimum. Tyrannicum, ait, Diisque invisum ingenium fuit, quos cum contemneret, commentus est, qua ratione fulmina et tonitrua imitaretur, ut civibus hoc terrore attonitis haberetur pro Deo. Sed imbribus et veris fulminibus in aedes eius irruentibus, stagnoque iuxta quod habitabat, praeter solitum exundante, diluvio cum tota domo absorptus est. Sic Aventino regnum cessit, qui sepultus in eo colle, qui pars Romanae urbis factus postea, cognomen ei fecit.

Nisi nimium a vero abit series Aegyptiorum regum apud Herodotum, in haec tempora incidet Cheops legum Deorumque Aegyptiorum contemptor maximus, qui pyramidem quinque stadia longam, altam octo , id est, XXIV cubitos struxit. Nam centum stadium constituunt, Herodoto docente. Adhibuit ad id opus centum milia hominum. Eum antecesserat Rampsinitus, qui furi perquam ingenioso ob miram animi sollertiam, cum impunitate filiam coniugem dedit. Sed recte de insanis Aegyptiorum regum operibus Plinius annotat, non constare, a quibus pyramides factae sint, iustissimo casu obliteratis tantae vanitatis auctoribus. Certius est, quod Iosephus e Phoenicum annalibus de Elisa Tyria memorat. Eius frater Pygmalion Matgeno patri in regno succedens, Acerbam avunculum, Elisae (quae Dido aliis) maritum interfecerat, ut Thesauris eius potiretur. Quam tyrannidem illa perosa in Cyprum primum, inde in Africam, imposita in naves gaza, appulit, ubi tantum agri, quantum corio bovis tegi posset, mercata, secto in tenuissimas partes corio, novam condidit urbem Punice Carthaginem appellatam, anno templi, ut vult Iosephus, centesimo quadragesimo tertio, qui et Ioae regis octavus. Sed ante Romam conditam, quemadmodum Iustino placet, secundus et septuagesimus, ut Dionysio, post captam Troiam CCCLXX. Cum successu rerum florentes Carthaginis opes essent, rex Maxitanorum Hiarbas, Elisae nuptias sub denuntiatione belli petit. Illa simulans se marito inferias ante novas nuptias missuram, sumpto gladio pyram conscendit, mortemque saevam barbaricis complexibus praetulit. Quamdiu Carthago invicta fuit, pro Dea culta, sueta tunc mortalium dementia.

OCrazapen Assyriis praefuisse vult Eusebius annum vicesimum octavum, quando Amazias Ioae filius regnum paternum suscepit Ierosolymis. Is laudatioribus patris vestigiis insistens initio, eadem senior inconstantia fuit, mores cum aetate, fortunamque cum moribus mutavit. Principio, ut Deum sincere coluit, fusum patris sanguinem morte parricidarum ultus, filiis eorum ignovit, memor culpas in eo capite plectendas, quod noxae illigatum est, nec hereditaria esse odia, sed amicitias oportere. Inde lecto milite, trecenta milia in Idumaeos duxit, adscitis pretio e regno Samariae centum milibus. Id tribuebat victoriis clarissimis, quas Ioas Samariae Rex de Syris reportaverat, ut militem eius suis quoque rebus praesidio fore existimaret. Nam Benhadadus Syriae Rex tribus Ioae proeliis succubuerat, amiseratque loca, quae pater eius Hesael iniustis armis occupaverat. Verum ea, Deo miserante potius gemitus suorum, quam militum illorum virtute gesta, non ea pietate acceperant Israelitae, ut duraret eis felicitas. Qua de re monitus per Prophetam Amazias, ut Deo morem gereret, exautoravit exosum illi militem, non habita rati one stipendii, quod ipsi iam persolverat, nec damni istius paenituit. Idumaei enim nihilominus inferiores acie, decem milia suorum in proelio desiderarunt: decem milia Hebraeus miles de rupe praecipitatos grandi supplicio exstinxit. Quam cladem cum Dii Idumaeorum a se in cultorum impietatem transferrent, a quibus irreverentius essent habiti, deceptus mendacio Amazias eos secum avexit, ut diligentius culti felicitatis ei auctores fierent, immemor cui Deo victoriam de ipsis partam deberet. Qui irritatus contumelia, per Prophetam regem increpuit, quod victos Deos victori ingratus amensque praetulisset. Cum nihil obiurgando proficeret, nova Amaziae clade docuit, infirmiores esse Idumaeorum Deos, quam ut cultorem suum e malis eruerent. Amazias enim secundis rebus clarior, Ioam Samariae regem, quietis cupidum ad bellum temere lacessivit. Concurrerunt infestis signis prope oppidum Bethsemen, adverso Amaziae fato. Nam fuso exercitu, vivus in hostis provocati manus venit, thesaurosque omnes amisit. Muri Ierosolymae, qua Samariam spectabant, diruti, obsides imperati victis. Victor Ioas in regnum suum reversus, et paulo post satis consumptus, suspicionem praebuit, odio potius Dei in Amaziam, quam erga se favore, superiores in bello partes tulisse. Amazias illi quindecim annis supervixit, conspiratione tandem suorum interemptus, quemadmodum antea pater, cuius ut peccata, sic exitium imitatus est, regnaverat annos XXIX.

In haec tempora conicit Eusebius Tonos-concoleron, extremum Assyriorum regem, quem Graeci Sardanapalum nominant. Ad hunc videndum, quod nemini ante eum permissum fuerat, praefectus ipsius, nomine Arbactus (Diodorus ex Ctesia Cnidio Arbacem vocat) cum admitti magna ambitione obtinuisset, invenit eum inter scortorum greges purpuram colo nentem: et muliebri habitu, cum mollitia corporis et oculorum lascivia omnes feminas anteiret, pensa inter virgines partientem. Quibus visis, indignatus tali feminae tantum virorum subiectum, negat apud socios, se ei parere posse, qui se mulierem malit esse quam virum. Fit igitur coniuratio, bellum Sardanapalo infertur, flagranti imprimis studio Belesis Babyloniorum Satrapae, qui sidera etiam Assyriis infesta esse iactabat. Sardanapalus excitis in rebelles subditis, triplici eos acie superat, ad extremum tamen Bactrianis se Arbaci sociantibus, victus in regiam se recipit. Ninos urbs maxima et praevalida obsidione clauditur, quam cum solvi posse desperaret Sardanapalus, exstructa incensaque pyra et se et divitias suas in incendium misit, hoc solo imitatus virum. Sepulcro inscriptum tradunt litteris ei vernaculis:

Haec habeo quae edi, quaeque exsaturata libido

Hausit; at illa iacent multa et praeclara relicta.

Post hunc rex constituitur Arbaces, qui praefectus Medis fuerat. Sic imperium ab Assyriis ad Medos translatum refert Diodorus ex Ctesia Cnidio, additque, Ninon solo aequatam ab Arbace. Idem nonum ab Arbace regem facit Astyagen, quem Cyrus devicit, adeo ut collectis Medorum imperii annis (qui sunt numero 317 apud Ctesiam) necesse sit Sardanapali Historiam ad paulo antiquiora revolvere saecula. Sed nobis e divinis monumentis, quibus suffragatur etiam Herodotus, certum est, Ninon urbem usque ad Cyaxaris, Medorum regis, tempora viguisse, et cum Nino quoque imperium Assyriacum, utcumque illud post Sannacharibi in Iudaeos expeditionem ad ruinam vergere coeperit; Sardanapalum quidem Satrapae, Medus et Babylonius, occiderint, populosque suos in libertatem vindicaverint: At Ninon urbem eos excidisse, imperiumque Assyriorum prorsus evertisse vanissimum est. Vixit hoc saeculo Ionas, Vates Hebraeorum, quo victoriam praedicente, Ieroboamus secundus, Samariae rex in Syros egregie dimicavit, secundisque proeliis recepit Damascum, Ematham, et quicquid terrarum Syri antea Samariae regno ademerant. Illum Vatem Deus Hebraeorum ad Ninivitas ablegavit, exitium urbi maximae praedicturum, ni intra dies XL e sceleribus flagitiisque suis resipisceret. Reluctantem et profugum ceto immani devorandum obiecit, cuius ille visceribus clausus triduum, miserante Deo in littus eiectus est, imperiumque eius ante detractatum peregit. Ac si verum est, quod plerisque placet historiarum consultis, Medos occupasse Assyriorum imperium exstincto Sardanapalo, atque tot annis ab iis regnatum, quot Ctesias e diphtheris prodidit, oportuit Ninon a Mandauce Arbacis filio esse gubernatam, quando exitium ei Ionas praenuntiavit. Etenim rex Assyrius, ut peregrinum Vatem tanta auctoritate scelera urbis reprehendere, praesentissimamque ei cladem imminere cognovit, praeveniendam Dei iram paenitentia ratus, supplicationes Deo Israelis faciendas per praeconem indixit, mutataque in melius vita certam perniciem humillima pietate antevertit.

TUnc Ozias admodum puer, vacans ex morte Patris Amaziae regnum administrare non poterat; sed decimo sexto aetatis anno id tandem adeptus, dignum se maioribus suis regem ostendit, praecipuam Dei cognoscendi curam arbitratus. Igitur Zacharia Propheta plurimum usus est, quemadmodum Ieroboamus Samariae Rex Iona. Isthac mente prospere pugnavit in finitimos. De Philistaeis Gethum, Iamniam, Azotum urbes cepit, captasque moenibus nudavit. Pari successu Arabes et Ammonitas subegit, regnique fines Aegypto tenus protulit. Cum victoria reversus Hierosolymam, urbis moenia vetustate priorumque regum cladibus collapsa valide instauravit, aquaeductibus, castellis et propugnaculis exornavit terram: habuitque interim sub signis florentissimas copias, ultra ter centum milia, omni armorum genere egregie instructa.

Nec agrorum cultum est aspernatus, vineis, rei pecuariae et hortensi apprime deditus. Rex omnino laudatissimus, ni omnium bonorum affluentiam, prosperrimumque rerum cursum, animi elatione, ac sacerdotum contemptu corrupisset. Magnae illi cum Azaria Pontifice, et universo Sacerdotum ordine, de sacrorum ritu altercationes in ipso templo fuere. Nam sua manu sacrificare, quodque solis Sacerdotibus fas erat, sibi sumere, in Sacerdotes, suas officii partes strenue asserentes, graviter stomachari. Sed incandescente in Sacerdotes rege Deus ipse litem diremit. Nam et terra horribiliter contremuit, et lepra regem invasit prodigiosa, ut etiam mox regia sua ultro confusus excederet, qui templi imperium in iuste arripuerat. Igitur deinceps parum pro rege egit, filioque ad Reip. administrationem admoto privata in domo consenuit, consumptus anno regni secundo et quinquagesimo.

Eius temporibus Prophetarum scholae eximiis doctoribus florebant. Nam praeter Ionam et Zachariam, qui initia regni Oziae collustraverunt Hoseas et Amos regno Samariae, Esaias, Ioel, Obadias, aliique, et illi regno et aliis circum regionibus, caelestis sapientiae facem latissime praeferebant; quorum etiam monumenta supersunt, perfectae felicitatis iter omnibus saeculis nationibusque demonstrantia.

Samariae regnum tunc pessime habuit. Ieroboamus quidem Ioa genitus, initio magna felicitate illud restituerat, sed cum ab avita superstitione et impietate non recederet, quadragesimo primo regni anno, gladio caesus occubuit, nec relictus est quisquam familiae eius, qui rebus gerendis haberetur idoneus. Vicesimo secundo demum anno, postquam Ieroboamus interierat, filius eius Zacharias successit, semestri tantum imperio, cum quo posteritas Iehu exstincta omnis est, generatione scilicet quarta, ad quem gradum Deus illi regiam successionem promiserat. Eius percussor Sallumus eodem scelere amisit regnum, quo pepererat, elapso mense trucidatus Samariae a Menachemo Thirzae regulo, qui tam crudeliter exercuit victoriam, ut Thirzae incolas, ad unum omnes occiderit, nec ipsis praegnantium pepercerit uteris. Mox is vicissim vindicem Deum experitur, quae perpetua Iudiciorum Dei catena est. Nam Phul Belochus Assyriorum rex, pervagatus Syriam, in Samariae quoque regnum irrupit, inque eas redegit Menachemum angustias, ut raptam potestatem mille talentis argenti redimere cogeretur, eamque deinceps precariam tributariamque tenere annos decem. Filium eius Pecaiam regno vitaque spolivit Pecas Remaliae filius, eodem anno quo Ozias Hierosolymorum Rex decessit, et Esaias propheta Deum solio insidentem, Hebraeisque dira minantem conspexit.

Ante annos circiter LX quam urbs Roma conderetur, Caranus, vir generis regii, sextus decimus ab Hercule, profectus Argis, Emathiam, quae iam tum a Macedone Deucalionis filio Macedonia vocabatur, occupavit, condita urbe quam Aegas dixit, in qua sepeliri deinceps reges mos fuit. Pulso Mida aliisque regulis, in locum omnium solus successit, ac primus adiunctis gentibus, veluti unum corpus Macedoniae fecit, crescentique regno valida incrementorum fundamenta constituit. Ab eo Magnus Alexander cum fuerit decimus septimus, iure materni generis Achille auctore, paterni Hercule gloriatus est. Caranus ne victis spem reconciliationis praecideret, nec tropaeum ullum excitavit ipse, nec posteros excitare voluit.

Apud Latinos Proca Numitorem atque Amulium procreaverat, Numitori stirpis maximo regnum vetustum Sylviae gentis legarat: Plus tamen vis potuit, quam voluntas patris, aut verecundia aetatis. Pulso enim fratre Amulius regnat: addit sceleri scelus, stirpem fratris virilem interimit, fratris filiae Rheae Sylviae (quam et Iliam nominant scriptores) per speciem honoris, cum Vestalem eam legisset, perpetua virginitate spem partus adimit. Sed vi compressa Vestalis, cum e Martis luco aquam puram peteret, geminum fetum edidit, cuius patrem quod is, facinus patraturus, armis ad terrorem se sepserat, ut Deus auctor esset culpae honestior, Martem illa, ut incertae prolis auctorem nuncupavit. Hinc suspicionis metusque maior Amulius Sacerdotem vinctam in custodiam dat, puerosque in profluentem aquam mitti iubet. Ibi sorte quadam restagnans Tiberis, ad iusti cursum amnis adiri non poterat, adeoque in proxima alluvie exponuntur pueri, mox defluente aqua, in sicco destituti. Eos seu a fera, seu muliere lupa (utrumque enim traditur) praebitis mammis alitos, et a Faustulo pastore educatos constat, Deo maximum mundi imperium e tenuissimis principiis auspicante. Dum vero illi nequaquam ad pecora segnes, venando saltus peragrare occipiunt Latii, apud Graecos clarissimum omnium ludicrum certamen, et ad exercitandam corporis virtutem efficacissimum, Olympiorum, novum initium habuit, auctore Iphito Elio, qui eos Ludos mercatumque diu intermissa instauravit. Olympia enim primum ab Hercule Ideo eiusque fratribus instituta, et quod quinque fratres essent, Curetes appellati, quinto quoque anno, seu quaternis expletis, celebrata memorant. Alii eorum originem ad Saturnum ac Iovem referunt. A Pelope postea, itemque ab Hercule, Amphictionis filio, renovata constat Iphito ea instaurante, prorsus iam veterum ludorum obsoleverat memoria. Primum tunc cursus certamen fuit, in quo vicit Coribus Elaeus.

Restitutio haec ex praecepto fiebat Apollinis Delphici, quasi ludi isti pestilentiae, et intestinis Graecorum bellis remedium essent allaturi. Athletis omnibus et gymnasii magistris sollemne fuit, super exsectis suis testibus, verbis conceptis iurare, nihil se fraudis facturos, quo minus Olympici ludi rite fiant. Athletae etiam iurabant, se decem perpetuos menses exercitationi certaminis insumpsisse. Hellanodicae insuper, se ob rem iudicandam munera non accepturos, neque causam, ex qua probent quemquam vel improbent, in vulgus prolaturos. Ex hoc tempore Graeci annorum supputationes, secundum Olympiadas facere aggressi, historiam rerum apud ipsos gestarum multo certiorem tradunt. Nam ante Olympiadas pleraque aut incerta, aut fabulosa, aut temporum intervallis male distincta reperias. Initium Olympiadum qui curiosius rimantur, in annum Oziae tricesimum quintum incidere deprehendunt. Sic Clemens Alexandrinus, Eusebius Caesariensis, aliique auctores magni, excidium templi in Olympiadis quadragesimae septimae secundum annum coniciunt, hoc est, annum 183, ab Epochae Olympiadicae primordio. Verum illa accuratius disceptare, alterius loci fuerit: Mihi in tam praecipiti festinatione, ni formam propositi velim excedere, pene magis necessaria praetereunda, quam supervacua amplectenda sunt. Ideoque ad historias redeo. Cum enim Ozias vita excederet, Athenis Alcmaeon Archon ultimus fuit eorum, qui magistratum illum per totam vitam gesserunt; coeperuntque in denos annos creari. Quae consuetudo in annos LXX mansit, ac deinde annuis commissa est magistratibus res publica. Ex iis qui denis annis praefuerunt, primus fuit Carops, ultimus Eryx, omnes adhuc Medontidae, Codri filio procreati.

APud Hebraeos Ozia defuncto, Iothamus, qui pridem leprosi patris partes gesserat, plenam regni administrationem suscepit, paternisque insistens vestigiis, Deum rite veneratus, munitiones urbis regiae et aliarum studiose perfecit. Ammonitis iterum bello domitis gravius iugum imposuit, ut supra centena argenti talenta annua, coros tritici decies mille, tantundemque hordei penderent. Templum Dei editissima porta exornavit. Felicissimus utique, ni acriter offendisset Deum stultitia populi, prae collibus ac lucis templum Dei sanctissimum spernentis, profanaque numina identidem respectantis. Hac enim de causa Iudaicum regnum vicinis regibus, Rezini Syriae et Pecae Samariae, tamquam in praedam cessit, finesque eius late devastati sunt. Similis fere Peloponnesi tum facies fuit. Lacedaemonii enim primum Rege Alcamene, eoque post longissimum imperium defuncto, Theopompo et Polydoro ducibus, cupidine potius imperii, quam iusta causa ducti, bellum intulerunt Messeniis atrox et diuturnum, quod cum magna utriusque civitatis et vicinorum clade 20 annis gestum est. Occasionem malis praebuerant Phiochares Messenius, et Euaephnes Lacedaemonius, quorum hic alterius filium paterna debita exigentem occiderat; ille vindictam caedis a Lacedaemoniis neglectam, privato ausu sumpserat. Dum neutra civitas sontes ad supplicium dedit, singulorum iniuriae in publicas inimicitias vertere. Excisa Amphaea, infestis aciebus concurrerunt, nec finis caedibus fuit, quoad saevitiam nox abrumperet. Lacedaemonii gravissima se exsecratione obstrinxerant, non prius quam Messeniam expugnassent, domum reversuros. Sed cum contra praesumptionem suam, annis decem in obsidione urbis tenerentur, querelis uxorum revocati, iuvenes delectos Spartam misere, ex quibus nati, Partheniae ob notam materni pudoris appellati sunt. Illi adulti, duce Phalantho, ad sedes inquirendas proficiscuntur, occupataque post varios casus in Italia arce Tarentinorum, expugnatis veteribus incolis, ibi constituunt. Inter Spartanos Messeniosque saepius iteratis proeliis, cruentisque sacrificiis certatum, illudente utrisque Apolline, donec pertaesi cladium pacem facerent. Coeptum bellum circa nonam Olympiadem, tradit Pausanias. At septima ineunte in Latio emersit urbs rerum domina Roma, tenuissimis certe initiis, sed talibus tamen, ut bellatricem, et sanguinis humani prodigam fore iam tum praediceres. Conditores eius Romulus Remusque gemini, dum latronibus praedas eripiunt, ipsi praeda fiunt. Remus pro pastore improbo adductus ad regem Amulium, fratri eius Numitori traditur puniendus. Periculum iuvenis excitavit nutritorem eius Faustulum, ut secretum originis Romulo, ipsique Numitori proderet, ac nepotem esse doceret, qui praedonis instar haberetur. Communicato exinde consilio, vindicandas familiae iniurias statuit Romulus, occupataque a globo iuvenum regia, Amulium obtruncat, regnum Numitori avo ex multitudinis consensu restituit, eiusque fretus opibus, novam urbem molitur iisdem in locis, ubi cum fratre expositus educatusque fuerat. Flagrantem utriusque cupiditatem turbavit avitum malum ambitio: gemini erant, uter auspicaretur et regeret, piacula adhibenda placuit. Remus montem Aventinum, Romulus Palatinum capit. Prior ille sex vultures, hic postea, sed duodecim vidit. Victor augurio Romulus adversante fratris factione, urbem excitat, plenus spei bellatricem fore, quoniam id aves sanguine ac praeda assuetae pollicerentur. Ad tutelam novae urbis sufficere vallum videbatur, cuius cum irridet angustias Remus, idque saltu increpat, occisus est, munitionemque urbis vultureae sanguine suo prima victima dedicavit. Sed Romulus rerum solus potitus, tum cetero habitu se reliquis augustiorem, tum maxime lictoribus duodecim sumptis fecit. Erant in universum ter mille pedites, et pauciores trecentis equites, qui urbi condendae se accinxerant. Quare adiciendae multitudini, rex Asylum inter duos lucos muniit, quo ex finitimis turba omnis rerum novarum avida confugeret. Id primum ad captatam magnitudinem roboris fuerat. Consilium deinde viribus parat, centum creat senatores, qui ab honore officioque Patres, atque eorum progenies Patricii sunt appellati. Illos patronos plebis, plebem Patrum clientes constituit, egregieque communicatis inter se officiis utrosque devincit. Prima novae civitati difficultas rei uxoriae accidit. Nam vicini populi aegerrime ferebant, tantam convenarum in medio molem crescere, ideoque sanguinem et genus cum iis miscere recusabant, repulsaeque adiecta irrisione rogitabant, ecquod feminis quoque asylum aperuissent? Igitur ad vim, astu temperatam, confugiendum duxit Romulus. Simulatis Ludis Consualibus, invitat ad spectacula virgines, spectantes rapi, raptas connubio sociari imperat. Ex ea nuptiarum via bellum exarsit, parentibus raptarum et propinquis iniuriam bello vindicandam decernentibus.

Primi in certamen prosiliere Cenini, impares Romanis viribus. Dux eorum Acron a Romulo obtruncatus, urbs capta, prima spolia opima Iovi Feretrio dicata. Ea origo Capitolini templi fuit. Simile huic proelium cum Antemnatibus factum, fusi fugatique hostes, sed deprecante Hersilia, principe femina, in civitatem accepti. Ita res facili concordia coaluit. Mox Crustumeni etiam minore certamine victi, eadem victoribus humanitate conciliati sunt. Atrocius cum Sabinis pugnatum, qui armis consilium, consilio dolum iunxerant. Tarpeia virgo arcem eis Romanam prodiderat, in pretium rei clypeis obruta, cum armillas aureosque annulos se pactam existimaret. Ad arcem recuperandam subeuntes in adversa Romanos acie sternunt Sabini, et in praecipitem fugam coniciunt. Ei sistendae Romulus Statori Iovi templum vovet, sumptaque audacia resistere suos, et iterare pugnam iubet. Fit proelium acerrimum et haud dubie utrisque exitiale, ni raptae laceris comis passisque manibus saevitiam inhibuissent. Earum interventu placatis generorum socerorumque animis, pax cum Tito Tatio Rege facta, foedusque percussum. Sabinorum plurimi relictis sedibus in urbem demigrarunt, avitas opes cum generis pro dote sociaturi. Ita geminata urbe, ut aliquid Sabinis daretur, Romani Quirites a Curibus, Sabinorum urbe, appellati, senatus e Sabinis auctus, triginta curiis, in quas populus erat divisus, nomina a raptis primariis imposita. Equitum centuriae tres conscriptae, Ramnenses, Titienses, Luteres. Matronis communio bonorum omnium cum viris sancita: viris ut una contenti uxore viverent; stupri et temulentiae uxorum vindictam ipsi, adhibitis earum cognatis, exercerent. Parentibus perpetua in filios, maximaque potestas tributa. Praecipuae ac prope solae Romanorum artes militare, agrumque colere, reliquae extraneorum fuere. Nonus quisque dies nundinis datus. His ita constitutis, Tatioque a Laviniensibus interfecto, postrema Romulo bella cum Fidenatibus Veientibusque gesta sunt. Illorum urbs rapta, hi agrorum parte multati, centum annorum indutias impetrarunt. Tantis rebus gestis, anno regni tricesimo octavo, cum recenseret ante urbem milites, deficiente sole, repente e conspectu Romulus ablatus est. Discerptum a senatu tradunt, ob asperius sibi ingenium, carissimum contra multitudini, ob popularis aurae affectationem. Orta inde seditione suppositus testis, sed unus, Iulius Proculus nomine, qui fidem fecit, ad superos transiisse Romulum, sibique visum, et Quirinum appellari in caelo. Peditum reliquit Romulus sex et quadraginta milia, et mille ferme equites: Tantum civitatis novae mansuetudo in exules et peregrinos profuit, ut subitis atque invidendis adeo incrementis invalesceret. Sub haec Romae tempora Syracusae etiam et Catina Siciliae oppida initium habuere. Eodem tempore nonnulli Sibyllam Erythraeam vaticinatam ferunt, quam secutae aliae de regno Dei in mediis tenebris lumina circumferentes. Lactantius et hanc Sibyllam, et alias ex M. Varrone multo antiquiores facit.

CRescente Roma pene pessum ivit sancta Israelis progenies. Achas decimus quartus a Saulo Rex, impius in Deum patrium, hypocrita, filiorum parricida, Iothamo patri successerat dissimilis et degener filius. Filios dum lustrare igni cupit, partim idolo cremavit, partim nefandis piaculis polluit, atque extraneae impietatis totum regnum implevit. Ergo Rezin Syrus ingentem Iudaeorum multitudinem in servitium abduxit. Pecas Samariae Rex CXX milia uno die occidit. Inhiabant ambo reges Hierosolymae, cepissentque, nisi Esaias Vates precibus, monitisque divinis civitatem protexisset. Ducenta mulierum milia eodem tempore Obedus Propheta e Samaritanorum servitute retraxit, cum generosa audacia minas eis caelestes ob oculos poneret. Interim Achas se ipso deterior in dies, Prophetarum medicinam aspernabatur. Ab Idumaeis et Philistinis, viris oppidisque non paucis spoliatus, cum Syriae, Samariaeque Reges timeret, ad peregrina auxilia animum convertit. Erant ea tempestate Assyriorum maximae in superiori Asia vires; Phulbeloch successerat Tiglatphulassar, e domitis gentibus altos spiritus gerens. Hinc muneribus sibi conciliat Achas, attractumque in Syriam ad bellum Rezini inferendum, parum abfuit, quin pro amico hostem experiretur, Rezin tamen regno vitaque spoliatus ab Assyrio. Syri Damasceni Cyrenem translati sunt. Similiter Pecas Samariae Rex tota Galilaea et Galaaditide exutus, Israelitae illarum regionum in tristem servitutem abrepti, cladibus suis comprobarunt, quam veri Vates essent Esaias, Ioel, Amos, Michas, aliique, ad solidam eos pietatem frustra invitantes. HInc Hierosolymitanum regnum adortus Phulassar, vix plurimo auro emollitus est, ne clientis sui regnum exscinderet. Tantum malorum Achas sibi populoque conciverat, addito ad priorem profanitatem Damascenorum Deorum cultu, ut per futiles Deos eriperetur angustiis, quas veri Dei offensa sibimet stultus circumdederat; Sic finivit regnum anno decimo sexto, indignus iudicatus, qui regum sepulcro inferretur.

Assyrio Tiglatphulassari aequalis fuit Babyloniorum Nabonassar, cuius creberrima apud Ptolomaeum Alexandrinum mentio est. Is regnavit Babylone annis XIV, aditumque struxit ad potentiam successoribus. Viginti sex annis post eum Mardocempades adeptus est regnum Babylonicum, quem Merodachum divina monumenta nominant. Apparet tamen, quod interim Assyriorum Reges defuncto Nabonassaro, tributarios habuerint Babylonios, quandoquidem Salmanassarus e Babylonia quoque traduxit in Samariam colonos, haudquaquam id facturus, nisi imperium ei in Babylonios, ac potestas, fuisset.

AChas dissimilem ingenii sui reliquit filium Ezechiam, regem Hebraeorum decimum quintum, omnis pietatis virtutumque exemplo praelucentem subditis. Is ante omnia patris sui sacrilega instituta abrogavit, expiatoque Dei templo, sacra illi legitima, prout divinis legibus praescriptum erat, fecit. Ita conversis ad religionem Iudaeorum animis, e Samariae regno per litteras accivit incolas, ut Paschales, pridem intermissas ferias, Hierosolymae secum recolerent. Plerisque irridentibus nuntios, frequentissimo tamen conventu dies sacri publicaque laetitia exacti, cum, post Salomonis decessum, abalienatae tribus ius fasque avitum despectui habuissent, ad ducentos nonaginta annos. Praeerat tum Samariae Hoseas Elae filius, regnumque Domini sui caede quaesitum, eodem modo administrabat, quo paraverat. Populi nec plagis nec minis mutabantur, ut a legum contemptu ad pietatem, a sceleribus flagitiisque ad virtutem revocarent animos. Quare Deus tot annorum patientia in furorem tandem versa, Salmanassarum, qui Tiglathphulassaro in Assyriorum principatu successerat, in eos induxit, a quo primum bello subacti tributa pependere, quemadmodum etiam Syri et Phoenices, quibus tunc Elulaeus Tyriorum Rex praeerat. At mox defectionis ansam nactus Hoseas, fidem fregit Assyrio. Considerata enim Aegyptiorum regis potentia, quem prophetica scriptura Soum, Herodotus Sabacon nominant, totamque Aegyptum (cum Aethiops esset) subiugasse, et L annis tenuisse memorant; ad eum clam legatos misit et munera, societatemque et foedus adversus Salmanassarum iniit. Quo ille comperto, reversus cum exercitu in Syriam, primo impetu quicquid erat terrarum extra Samariam, occupavit armis, habitatores in Persiam Mediamque relegavit, et urbem regiam artissima obsidione circumdedit. Quae cum tertio demum anno fame expugnata, victas manus dedisset, solo aequata ipsa, regnumque Samariae miserabiliter destructum est; Rex in captivitatem abiit, cum regnatum esset sichemi prius, et Thirzae, postmodum Samariae, a regibus in universum XX, per annos CCLVIII. Inter illos decem cruenta occubuerunt morte; reliqui item omnes impii tristem a Deo sententiam, antequam occumberent, acceperunt. Tam illis difficile fuit regnare simul, et rite Deum colere.

Tyriorum quoque regnum pervetustum, Cypri tunc, Sidonis et Palaetyri defectione labefactatum, pene in Salmanassari potestatem venit. Sed Elulaeus recuperata Cypro, Tyrum, licet quinquennii obsidione fatigatam mascule adversus Assyrios tutatus est. At Israelitis in exilium eiectis, aliae gentes e superioris Asiae provinciis evocatae successerunt, quas antea Assyrii imperii sui fecerant. Illae, cum suos Deos ritusque inferrent in terram Hebraeorum, immissis a Deo leonibus confertim laniatae sunt. Nec finis malo fuit, donec a sacerdote quodam Hebraeorum edocti sacra gentilia populi, propitiare sibi Numen Israelitico more instituerent. Populi hi Samaritanorum sibi nomen indidere, religionem ex utilitate metiri assueti. Florentibus enim Iudaeorum rebus, illorum se sanguinis et legum finxere; artis alienam originem, qua erant, atque instituta extranea professi, reliquis se gentium aggregabant. Sic amotis e Palaestina decem Israelitarum tribubus, Ezechias Iudaeos exulumque reliquias ad sanctum Dei cultum reducere studuit, pari industria rem divinam bellicamque procurans, Philistaeos rerum tum potientes, frequentibus proeliis contudit, prosperrimoque usus regno est, donec ei Sannacharibus, Salmanassaro genitus, bellum totis viribus intulit, lateque vastatis agris munitiores urbes plerasque expugnavit. Ezechias multitudine inferior, non ausus manum conserere cum Assyrio, tot terrarum Domino, stipendiarium se ei obtulit, pacemque, ingenti auro redemptam, pauxillo tempore obtinuit. Nam Sannacharibus robore fretus militum, cum in Arabia, et alibi prospere ei universa cederent, promptam sibi de infirmo, pecuniisque emuncto rege victoriam pollicebatur. Itaque portis Ierosolymae insultans, minitari excidium, deditionem imperare, Ezechiam frustra Deo fidere, se Dei nutu arma sumpsisse, victorem omnium gentium, eversorem regnorum effugi non posse, ni matura sibi deditione Ierosolymitae consulerent. Talia iactante illo, Ezechias ad Deum conversus Esaiae Prophetae responso edocetur, nihil ex hoste periculi esse, Deum cultori suo haudquaquam defuturum. Nec multo post Thirhacas Aethiops, (Megastheni apud Strabonem Tearcos est, et in Europam usque ad columnas Herculeas bello penetrasse scribitur) non ferens Assyriorum insolentiam, qui Aegyptum, Aethiopiamque foedissime devastarant, regnum eorum invadit. Iosephus auctor est Tearcon in auxilium vocatum ab Aegyptio, cui Herodotus Sethonis nomen tribuit. Eum minaciter contemnebat Sannacharibus, cum per legatum Rabsacen Iudaeis deditionem imperaret. Sed potentissimi Aethiopis expeditione territus, ad exercitum in Iudaea, sub Rabsacis imperio relictum, festinavit. Ad Pelusium interim exorta agrestium multitudo murium lora arcuum scutorumque corrosit Assyriis, exarmatumque tyrannum, retro ferre pedem compulit. Ibi fremens et clamitans victori sibi victoriam eripi, missis ad Ezechiam litteris, cum gravibus in Deum contumeliis, Ierosolymae exitium denuntiat. Sed iis nihil fractior Ezechias exoravit Deum, ne hanc tantam hominis blasphemiam inultam sineret. Annuit aeternum Numen iustis precibus, missoque eadem nocte Angelo, plerosque omnes Assyriorum principes, et militum ad 185000. leto dedit. Tanta tamque improvisa clade consternatus Sannacharibus Ninon properanter refugit, ibique a filiis trucidatus dignum blasphemo tulit exitium. Ea victorum Asiae pernicies longe lateque percrebuit, et multae gentium fama commotae, Deo Israelis vota sacrificiaque exsolvere. Sethon Aegyptius statuam sibi poni curavit, inscripto emblemate; In me quis intuens pius esto. Ezechiam mox maius, praeter illud, quod dictum, miraculum illustravit. Nam per idem tempus, quo Sannacharibus dira minabatur Ierosolymae, ipse aeger corpore, morbo infestabatur letali, intellectoque vitae fine flens precabatur Deum, ne se orbum e vita tolleret, regnique herede spoliret, qui superiores vitae annos sancte pieque exegisset. Exaudito XV vitae anni ad priores additi, promissioque divina retrocessione solis stabilita. Id portentum tanti fuit apud exteros, ut Baladan Merodachus, quem Ptolomaeus Mardocempadem appellat, e Babylonia legatos Ierosolymam mitteret, qui de rei veritate accuratius inquirerent, atque Ezechiae societatem adversus Assyrios peterent. Illis magnificentius suas opes ostentando, offendit Deum Ezechias, et iam tum audire coactus est, Babyloniis praedae fore gazam, quibus tantum tunc ipse tribueret.

Ceterum apud Assyrios successit Sannacharibo Assaradinus filius, eiusque maiores natu fratres, quod patrem in Idolio interfecissent, in Armeniam profugere. Apud Romanos post annuum interregnum, et deliberationes plurimas, regno potitus est Numa Pompilius, evocatus Curibus Sabinorum metropoli, religionum imprimis scientia nobilis. Ille urbem Martiam sacris, caeremoniisque adstrinxit. Ille Pontifices, Augures, Salios, ceteraque sacerdotia, annum quoque in duodecim menses, fastos dies nefastosque descripsit. Ille Ancilia et Palladium, secreta quaedam imperii pignora, Ianumque geminum, fidem pacis et belli, imprimis focum Vestae aeternum virginibus colendum dedit, ut ad similitudinem siderum custos imperii flamma vigilaret. Haec omnia quasi monitu Deae Aegeriae, quo magis Barbari acciperent. Nullum bellum gessit, Remp. XLIII annis in alta pace tenuit. Eius libros multis post annis e terra erutos, quia ad solvendam religionem pertinere existimabantur, Praetor Urbanus in conspectu populi cremavit.

Numae haud absimilis fuit eodem tempore Gyges, homo itidem praestigiator et Magus, qui annuli cuiusdam pala ad se conversa inconspicuum se fecisse legitur. Hic summa Candaulis Myrsili, Lydorum regis, gratia florens, ut reginam stulta heri ostentatione nudam contemplatus est, odium ei apud coniugem, et interitum, sibi vero regnum ac regias nuptias peperit. Sic Lydorum regnum ab Heraclidis in Mermnades (haec Gygis familia erat) transiit, qui id annis 170 tenuere. Gyges 38, Ardys 49, Sadyattes 12, Halyattes 57, Croesus 14 annis dominatus est. Meliori via Deioces Medus, debilitato iam Assyriorum robore, iustitiae ac prudentiae fama, apud liberam Medorum gentem principatum initio, tandem etiam regnum sibi comparavit, et Ecbatanis, clarissima in Medis urbe condita, novi imperii auctor LIII annos viguit. Tunc, praeter Esaiam, regio genere Vatem, Micheas Nahumus, aliique in Iudaea Prophetae; apud Graecos Neoptolemus Parianus, Archilochus Parius, aliique nonnulli doctrinae laude floruerunt.

INterim Ezechiae post annum regni vicesimum nonum mortuo, successit Manasses filius, Rex Hebraeorum XVI, impiorum crudelissimus, Prophetarum parricida, augurum, praestigiatorum et incantatorum cultor et assecla, qui tam foedis institutis vixit, ut impietate velut certare cum paterna religione videretur. Magistros quidem sacrorum meliora monentes, et regi, populoque, ni resipiscerent, exitium comminantes, sprevit; Esaiam vero eorum praecipuum, iam ultra LXX annos divinis oraculis conspicuum, serra dissecuit. Hierosolymam innoxii sanguinis piaculis adeo incestavit, ut nullis ea lustrationibus cederent. Populum Hebraeum profanissimis gentibus, quas Deus de terra illa deleverat, dissolutiorem reddidit. His morum viis captivitatem, et cladem, quam pius Pater averterat, capiti suo facile acceleravit. Assyriacum tunc imperium cum Babylonico (cui per octo annos rex defuerat) tenebat Assaradinus, quemadmodum e Ptolomaei canone intelligitur. Is plurimos in Samariam colonos deduxit, duce Osnapharo, quem alias in Scriptura Olofernem vocari credimus. Idemque missis in Iudaeam copiis, Manassi victo catenas iniecit, captivumque Babylonem traxit. Hinc, ut apparet e Iudithae libro, postquam Medos acie superasset, universam Asiam duce Oloferne sub iugum mittere destinavit. Syriam sane, Ciliciam, Mesopotamiam, Arabiamque subegit, atque universae Iudaeae dirissima quaeque minatus est. Sed quae divina manus fuit, Olofernes ducum maximus, Iudithae cuiusdam, lectissimae viduae, quam deperibat, insidiis trucidatus, in ipso thalamo interiit, libidinisque iuxta et tyrannidis promeritas poenas luit. Ioachas tunc Pontifex et seniores Iudaeam regebant, Manasse captivo apud Babylonios, qui tandem confusus animi, quod carceres et vincula suapte sibi profanitate, et in Deum patrium contumacia accersivisset, cum lacrimis ac suspiriis veniam petiit sceleribus suis, et, quae est Numinis clementia in paenitentes, impetravit. Nam Assaradino, post tredecimum Babylonici imperii annum, vita functo, successit Saosduches, a quo Manasses in regnum remissus est. Forte ad liberationem eius multum momenti attulit Phraortis, Medorum regis, in Persas expeditio, qui devictis illis Asiae agitabat imperium, Assyriisque ipsis, Ninon tenentibus, bellum atrox inferebat. Sed hoc ut pro explorato non confirmaverim. Ita illud scriptum reliquit Herodotus, Assyrios tunc a sociis fuisse desertos, et Aegyptum quoque eadem tempestate maximam subiisse mutationem. Etenim Sethone defuncto, cui cum Sannacharibo bellum fuerat, libertatem adeptos Aegyptios, ait, duodecim sibi reges pari potestate praefecisse, quorum opus Labyrinthus ille fuerit apud Maerin, stagnum manu factum, situs, qui inter septem mundi miracula connumeratus est. Hi Reges oraculi cuiusdam monitu, suspicione onerarunt Psammetichum, unum e collegio suo, tamquam tyrannidem affectaret, eumque ne res novare posset, in palustria loca expulerunt; Psammetichus contra iniuriae intolerans, cum Iones Caresque ex Asia pulsi in Aegyptum transfugissent, eorum sibi conciliavit auxilia, et collegas undecim armis aggressus subegit, totiusque Aegypti potitus est annos LIV. Ex quo tempore exploratior Graecis Aegypti historia fuit, ipsis Graecis in ea colonis res gestas accuratius annotantibus, quibus circa Bubastum urbem ad Pelusiacum ostium sedes sunt attributae. Psammeticho Necos filius successit, qui Iosiam regem proelio interemit, ut suo loco monebitur.

Iis vero temporibus Peloponnesus quoque novis bellis exarsit. Unde quadraginta anni effluxerant, ex quo Ithome eversa Messenii Lacedaemoniis bello succubuerant. Victi igitur palabundique per civitates Graeciae, dum mortem praeoptant servitio, denuo arma induunt Olympiade vicesima quarta exeunte, Anaxandro Eurycratis, et Anaxidamo Zeuxidami Spartae regnantibus, Aristomene Messeniis praesidente. Athenis iam annui magistratus erant, civitate pertaesa rectorum decennalium, atque tunc Tlesias praetura fungebatur. Tunc bellum Messenium secundum sumptum. Argivi, Arcades, Elei et Sicyonii Messeniis, Corinthii Laconibus se iunxerant, Athenienses ex oraculo Tyrtaeum Poetam, ne Spartanis ex Attica dux deesset, miserant. Congressis inter se populis, Messeniis pro libertate, pro imperio Lacedaemoniis, initia belli his admodum tristia, illis laeta fuere, infaustisque proeliis Laconum res valde attritae sunt. Qui tum primum a virtute in fraudem versi, Aristocratemque Arcadum ducem pecunia aggressi, perpulerunt eum, Messenios in ipsa acie perfidiose derelinquere. Quo pacto pene ad internecionem caesis Messeniis, Aristomenes assumptis proelii reliquiis Iram montem, adversus obsidentes Spartanos, totos undecim annos tutatus est, cum oram ei maritimam Pylii, Methonaeique praestarent incolumem. Excursionibus interim in hostilem agrum crebris se suosque aluit, captusque e proelio fere exanimis, et in foveam proiectus, ut fame interiret, crudeles hostium manus miro stratagemate evasit. Vulpeculam enim cuniculo ingressam conspicatus, ut cadaveribus se pasceret, iniecto ei pallio ad cavernam se trahi fecit, qua ipsa irrepserat. Ea deinde manibus aperta, viam reperit, qua clam erepens ad suos in Irae munitiones refugit. Tandem proditione cuiusdam adulteri, qui cubili occultatus, sermones secretos mariti cum uxore de omissis excubiis exceperat, exceptosque hostibus Spartanis vulgaverat, capti Messenii, et confertim caesi sunt. Aristomenes cum fortissima manu erupit, per mediam Laconum aciem, susceptusque ab Arcadibus, cum lapidatum vidisset proditorem Aristocratem, cives suos in Siciliam dimisit, qui occupata ibidem Zancla urbe, Messanae ei nomen a patria imposuere. Ita finitum bellum anno primo Olympiadis XXVIII, Zanclaei subacti sunt undetricesima. Aristomenes honestissime elocatis filiabus, dum Sardeis ad Ardyn Lydorum regem, Gygae filium, indeque Ecbatana in Medos ad Phraortem regem transmittere cogitat, morbo praevenitur, deceditque Rhodi, vir Graecorum suae aetatis fortissimus. Messenii in Hilotarum (publici hi Lacedaemonii servi sunt) censum redacti eodem fere tempore, quo Cypselus Eetione genitus, qui olim infantulus, Telestis Bacchiadae insidias, arcae inclusus a matre, effugerat, pulsis Bacchiadis (qui annuo imperio Corinthum ad quinque aetates rexerant) tyrannidem invasit apud Corinthios. Inter expulsos annotatur et Demaratus, cuius filius Lucumo Tarquinius Romanum postea regnum obtinuit.

Dum illa geruntur Corinthi, anno altero Olympiadis vicesimae septimae, apud Romanos regnum consequitur Tullus Hostilius, e Medullia Romanorum colonia, ob virtutis opinionem, evocatus. Hic exercita ad bellum iuventute militarem disciplinam condidit, agrum regium pauperibus distribuit, professus, patrimonium sibi suum in sumptus domesticos sufficere. Caelium montem urbi adiunxit. Militari viro bella non defuere. Albanos, gravem et diu principem populum, quod praedones ad supplicium dedere recusassent, adortus, cum frequentibus proeliis, pari robore, utrumque populum comminui animadverteret, persuasus a Metio Suffetio, Albanorum duce est, ut Horatiis Curiatiisque, tergeminis hinc atque inde fratribus, Romae Albaeque fata committerentur. Anceps et dira contentio, quod inter consobrinos, exituque ipso horribilis. Tribus quippe illinc vulneratis, hinc duobus occisis, qui supererat Horatius, addito ad virtutem dolo ut distraheret hostem, simulat fugam, singulosque prout sequi poterant, aggressus exsuperat. Sic, rarum, unius manu parta victoria, mox parricidio foedata. Soror eius virgo, desponsa uni ex Curiatiis fuerat. Ea victori fratri obvia, cognito super humeros eius paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, solvit crines, et flebiliter nomine sponsum mortuum appellat. Hanc ille importunam complorationem ratus, ferro punit, transfixaque puella, Abi, inquit, cum immaturo amore ad sponsum, oblita fratrum mortuorum, vivique, oblita patriae. Citavere leges nefas, sed abstulit virtus parricidam, et facinus intra gloriam fuit. Nec diu in fide Albanus. Nam Fidenates bello missi in auxilium ex foedere, medii inter duos exspectavere fortunam. Sed rex callidus, ubi inclinare socios ad hostem videt, tollit animos, quasi ipse mandasset. Spes inde Romanis, metus hostibus. Sic fraus proditorum irrita fuit. Itaque victis Fidenatibus Veientibusque, ruptorem foederis Metium Suffetium religatum inter duos currus, pernicibus equis distraxit; Albamque ipsam quamvis Romae parentem, aemulam tamen, diruit, cum prius omnes opes urbis, ipsumque populum Romam transtulisset. Principes Albanorum Tullios, Servilios, Quintios, Geganios, Curiatios, Cloelios in patres legit, templumque ordini abs se aucto curiam fecit, quae Hostilia appellata est. Hac fiducia virium, Sabinis etiam bellum indicit, vincitque. Redux cum exercitu, morboque implicitus, dum Numam Pompilium occultis sacrificiis imitatur, a Iove Elicio ignem infaustum elicuit, quo ictus ipse cum regia conflagravit, anno regni XXXII.

Dum ita crescit res Romana, Manasses Iudaeae sibique redditus, patrium cultum, antea nefarie violatum, quantum in se est, restituit. Abolere enim semel introductas superstitiones, et consuetudine roboratas, etiam sapientibus arduum. Itaque defunctus rex anno gubernationis LV.

Amonem filium ut regni, sic impietatis, non vero paenitentiae successorem habuit. Is domini negligens, vicissimque ab ipso neglectus, suorum insidiis periit, ad Ionam filium imperium devolutum.

Manasse regnante celebres passim urbes conditae memorantur, inter quas in Propontide Cyzicus; in Bithynia Nicomedia; in Pamphylia Phaselis; in Italia Croton, Locri, Sybaris; in Graecia Corcyra; in Thracia Byzantium; in Sicilia Selinus, et Gela; Lampsacus, Chalcedon et Abdera in Asia. Sapientiae laude floruerunt apud Hebraeos Esaias, Nachumus, Holda: apud Graecos Sibylla Samia, quam Herophilen appellarunt, Hipponax Ephesius Iambographus, Alcman Spartanus, Archilochus et Simonides Poetae: Aristoxenus et Terpander Musici.

DEcimus octavus Hebraeorum rex fuit Iosias, improbi patris filius optimus et religiosissimus, qui, pupillari aetate regnum consecutus, tanta pietatis incrementa hausit, ut nulli Hebraeorum regum secundus exstiterit. Helcia sacerdote bene usus, anno regni octavo coepit accuratius in religionis leges inquirere, et mox duodecimo, cum viginti annorum vir esset, reformare Iudaeam et Ierosolymam. Altaria, vasaque omnia, anteriorum regum superstitionibus consecrata, combussit. Illi enim lucos collesque partim Diis gentium variis, partim ipsi Deo Israelis, praeter legem eius sacraverant, atque eo deflexerant profanitatis, ut Soli ac Lunae divinos honores darent, iisdemque e metallis statuas erigerent. Quibus Iosias in pulverem redactis, sacerdotes profanarum aedicularum occidit, inque aris idololatricis eruta e sepulcris ossa cremavit, quod ab ipso faciendum Propheta ante 360 annos praedixerat. Sequenti anno Deus sacerdotem quendam, nomine Ieremiam allocutus est, iussitque principibus et populo denuntiare, ut desisterent a profanorum cultu numinum, et, quibus insueverant, sceleribus remitterent nuntium, ni graviora vellent supplicia pendere, quam populares eorum, iam pridem in Media, Assyria, Persia, et Colchide exulantes. Cum parum proficeretur apud pertinaces animos, accidit ut decimo octavo Iosiae anno, dum summus sacerdos thesauros reparando templo eruit, inveniret Autographum Mosis, quo divina ille oracula conscripserat. Ex eo Rex didicit, Hebraeam gentem, ob crebras impietates et sacrilegia, eiciendam e Palaestina, eamque cladem supplicationibus et lacrimis avertere studuit. Responsum est per Holdam Prophetissam, regi quidem pio parcere aeternum Numen, sed nequaquam perduellibus eius subditis. Itaque Iosias universam regionem Hebraeorum perambulavit, regnique olim Samariae incolas, qui captivitatem Assyriorum evitaverant, aggressus persuasit, ut omissis religionibus externis, Deum maximum patrio ritu colerent. Lustrata terra Hierosolymam omnes convocavit ad sollemnes azymorum ferias, quas in liberationis Aegyptiacae monumentum Deus ipse iusserat, ingratique mortales multis retro saeculis intermiserant. Rex pietati munificentiam addidit, populis epulum dedit XXX agnorum milia, tria boum. Principes regem imitati, ingentique gaudio priscae caeremoniae reductae. Tum quicquid reges Samariae et Ierosolymae, vel e suo cerebro excogitaverant, vel a vicinis gentibus acceptum, temerandis Dei summi sacris adiecerant, id omne ardenti huius regis zelo antiquatum est, populusque iuramento obstrictus, ut ne a divinis legibus ad daemoniorum fraudes deviaret. Huc accedebant Vatum monita, imprimis Ieremiae, qui e XIII Iosiae anno, usque ad ipsum gentis suae exitium, non destitit, magnis parvisque Dei et regis huius instituta inculcare, quantumvis ob haec atrocissimas perferret iniurias. Incredibile enim dictu, quam flagranti impietate deceptus a fanaticis populus, propheticis regiisque iussibus obnixus sit.

Iosia regnante, Medorum rex Cyaxares, ulturus patris sui Phraortis cladem, quem Assyrii in obsidione Nini cum exercitu deleverant, collectis ex omni Asia copiis, urbem illam maximam ad Tigrim flumen, XV milliarium Germanicorum ambitu expansam, exscindere statuit, cuius eversionem Prophetae Hebraeorum, Nahumus, Habacuc, et Sophonias diserte praedicebant, ut ipsis quoque gentibus iram a Deo Opt. Max. imminentem ob oculos statuerent. Et sane iam vicerat acie Assyrios, et Ninon circumsedebat Cyaxares, cum victoriam intervertit Madyas Scitharum imperator innumeram hominum multitudinem in Medorum terra rapiens. Erant hi Scythae Nomades, et Cimmerios ex Europa in Asiam eiecerant, a quibus vicissim in fugam acti, tunc temporis Mediam pervagabantur. Quamobrem relicta Nino, ad sua defendenda versus Cyaxares, vincitur a Scythis, qui crudeliter usi victoria, XXVIII annis infestam habuere Asiam. In Aegyptum tendentes, donis delinivit rex Psammetichus, pervicitque ut in Palaestinam retrocederent. Tandem vino ebrios aggressi Medi plerosque trucidant, Asiamque denuo sui imperii faciunt. Hinc statim converso in Assyrios impetu, adscitis in societatem Babyloniis, Ninon capiunt et exscindunt, ac dominatui Assyriaco, quem Oriens ad mille quadringentos annos vario marte, casibus ambiguis sustinuerat, finem imponunt. Babyloniis tunc rex erat Nabolassar, in quem duxit Necos Aegypti Rex, Psammeticho genitus, indignatus auctam eius potentiam, eversis Assyriorum opibus. Pater Neco Psammetichus Azotum Palaestinae urbem, XXIX annis obsessam, obstinatione tandem ceperat. Eius par animis Necos, omissa, quam a Nilo in mare rubrum perducere constituerat, fossa, classem e mari rubro emisit: quae trienni navigatione Africam circumlegens, et septentrionalem oceanum lustrans, in Aegyptum rediit. Inde ad Cercusium, (alii Carcamesam vocant) circumfluum Euphrate et Habora fluviis oppidum, egit copias. In itinere coactus est acie confligere cum Iosia Rege, transitum ei per suos fines pertinacius intercludente. Id proelium temere susceptum a rege, cetera laudatissimo, ipsius quidem morte haud ingloria, at populi et filiorum eius sceleratorum ingenti malo finitum est. Etenim Iosia ex vulnere mortuo, victor Necos, feliciter expeditione Euphratea defunctus, Ioachazum, degenerem Iosiae filium, et successorem, regno exuit, captivumque in Aegyptum misit, Regnum Iudaicum auro et argento plurimo multatum, in alterum Iosiae filium, nihilo meliorem fratre, transtulit. Ei Iachimi nomen dedit, antea Eliacimus fuerat. Haec prima libertatis Iudaeorum labes, qui Deo suo infideles, daemonum servitio semet addixerant, servis daemonum servire coacti postmodum.

Eodem tempore Cimmerii in Asiam attracti a Scythis, Lydiam incursabant, Sardesque ipsas excepta arce, occupaverant. Interim Sadyattes, Lydorum rex e Mileto quotannis praedas egit: Filius tamen eius Halyattes Cimmerios tandem eiecit, et cum Milesiis undecenni bello exhaustis, fecit pacem, deceptus astu Thrasybuli ducis eorum, qui in summa inopia epulari populum et deliciari, praesente Lydorum legato, iusserat, et re arcta fecerat opinionem opulentiae. Milesii pervagantes maria Sinopen Ponti urbem occuparunt, et in Aegypto Naucratem condiderunt. Dictis regibus suppar aetate fuit Ancus Martius, Pompilii ex filia nepos, aequitate et religione avo similis, Tullo fortitudine. Inauguratus Romanorum regno, anno secundo Olympiadis XXXV, Latinos diuturno bello domuit, mox etiam Fidenates, Veientes, et Sabinos. Aventinum collem muro et fossa cinxit, traductosque e subactis oppidis inquilinos, ibi collocavit. Ianiculum quoque transtiberinum montem, praesidio munitum, ponte sublicio, veteri urbi coniunxit. Aiunt, et silvas eum publicasse ad usum navium; salinarum vectigal instituisse; carcerem primum aedificasse. Ad ostium Tiberis coloniam maritimis commeatibus opportunam posuit. Ius feciale, quo legati ad res repetundas uterentur, ab Aequicolis Romam transtulit. His rebus confectis decessit, anno regni XXIV, cum Draco Atheniensibus leges conderet, quas Demades postea sanguine scriptas, Canon Draconis non hominis esse dicebat. Peccatis enim minimis, ut pomorum olerumque furtis, capitis poenam sanxerat, maiorem sanciturus magnis sceleribus, ut ipse aiebat, si quid morte atrocius scivisset. Suidas narrat, ab Aeginensibus Draconem in theatro petasorum coniectibus oppressum. Crudeli gratulatione crudelis legislator periit.

Eo tempore Liparam, Aeolidum insularum urbem maximam, Prusiam in Bithynia et Epidamnum, post Dyrrhachium dictam in Calabria conditas ferunt.

VIcesimus Hebraeorum rex Ioachimus, moribus fratri Ioachae quam patri Iosiae propior, sacrilegio invisus Deo fuit. Obiurgatus a Prophetis Uria et Ieremia, eversionem Iudae, ni resipisceret, obnuntiantibus, illum ex Aegypto retractum decollari iussit, hunc aegre principum aliquot, meliora sapientium, precibus donavit. Librum Ieremiae praelectum publice Iudis scriba conscidit coram rege, et in ignem proiecit. Sed contumaci tyranno haud lentior ob id poena venit. Cum enim tributum penderet annuum Neco Aegyptiorum regi, omnis tunc Syriae domino, accidit ut Nabuchodonosor, filius Nabolassaris, bello vinceret Necon, ad Carcamesam; omnique cum Syria et quicquid inter Euphratem et Nilum terrarum interiacet, exueret. Eadem igitur tempestate perculsa Ierosolyma, Ioachimus captus, multi stemmatis regii Babylonem abducti sunt, inter quos Daniel, Hananias, Misael, Azarias pueri. Sic tributarius Babylonico factus imperio Ioachimus, de priori impietate nihil immutavit.

Annus erat regni ipsius quartus, cum, Nabolassare post XXIX regni annos mortuo, Nabuchodonosor capessit imperium, rex cunctis maioribus suis maior, et quo vix quisquam potentior ullo exstitisse saeculo creditur. Primo anno dubiis valde rebus eius, praedixit Ieremias Vates, non tantum superandum ab eo Necon, sed universum insuper Orientem et Occidentem cum Insulis Oceani imperio eius accessurum. Prophetiam Vates ipse publicavit, et ad omnes postmodum reges ac dynastas circummisit per legatos gentium, Hierosolymae Zedeciam in foedera sollicitantes, praecipiens Dei nomine, ut iugum Babylonicum susciperent, ni omnes gladio, fame et peste consumi praeoptarent. Sed quamquam veritatis divinae idonea documenta daret, pseudoprophetarum etiam aliquibus subito ad ipsius praedictionem exitio exstinctis; tamen paucis persuasit, cum ad Aegyptiacam potentiam magis, quam ad Dei minas respectarent populi. Interim Nabuchodonosor Babylonem triplici muro circumdedit, ex manubiis templum Beli magnificentissime excoluit, in uxoris Medae gratiam hortos pensiles exstruxit. Ei divino in somnio adumbrata est imperii mundani varietas vanitasque. Statuam vidit in somniis ingentem, capite aureo, pectore et brachiis argenteis, ventre ac lumbis aeneis, pedibus ferreis simul et testaceis, in quos incurrens lapis totam comminuebat, comminutamque in pulverem vento dabat dispergendam. Id somnium cum nemo alius posset, Daniel et in memoriam redegit Monarchae, et interpretatus est. Aureum imperium vocavit Babylonicum, successura deinceps sequiora, quae tandem omnia caeli Rex Christus contereret dissiparetque. Rex obstupefactus iuvenis sapientia, Proregem eum Babyloniae constituit omniumque Chaldaeorum et Magorum Ephorum. Daniel in partem administrationis adscivit populares et sodales suos, Hananiam, Misaelem, et Azariam, ipse in aula consiliariorum praecipuus vixit, fama per universum Orientem maximus.

Dum haec Babylone fiunt. Ioachimus ad Aegyptium deficit, sperans eius se opibus libertatem Iudaeis recuperaturum, consilio stulto iuxta atque impio, quod et fidem Nabuchodonosori iurasset, et imperium terrarum omnibus argumentis ad Babylonios inclinaret. Perfidia regis irritatus Nabuchodonosor, ingentes in eum et e variis populis conflatos exercitus misit, qui catenis chalybeis vinctum, et mox trucidatum abiecerunt, ne sepulcri quidem honore habito ei, qui Deo hominibusque fidem violasset. Eo caeso ultra tria Iudaeorum milia exulatum missi sunt. Suffectus est Ioachimo statim Iechonias filius, iam ante paternae consors tam potestatis, quam malitiae. Quare trimestre tantum imperium habuit; hoc duntaxat patre. melior, quod Ieremiae auctoritatem secutus, ultro se dedidit Babyloniis, ut urbi populoque parceretur. Cum eo praecipuum militiae, ac rei publ. robur abductum, octodecim milibus virorum sedes in Babylonia attributae, ut novae rebellioni ansa praecideretur.

VIcesimus secundus regum Hebraeorum, idemque ultimus fuit Zedecias, patruus Iechoniae, Babyloniorum beneficio Iudaeae praepositus, cum iam flos populi in Babyloniam demigrasset. Ille praedecessorum malis nihilo correctior, nec Deum pure coluit, nec iuste praefuit subditis, nec fidem Babylonio iuratam servavit. Cum anno regni sui quarto in Babyloniam profectus, fidem regni renovasset, adducto etiam pontifice Sarea, (cui Ieremias vaticinium de excidio Babylonis, ibidem publicandum, commiserat) nihilominus in patriam redux, defecit ad Aegyptios, cumque iis foedus adversum Assyrios iniit. Transversum agebant Pseudoprophetae, et Principes vaniloqui, quorum consiliis homo inconstantissimus plus detulit, quam sanctissimis Ieremiae et Ezechielis vocibus atque litteris. Ezechiel sacerdotum exulum unus, sexto sui exilii, regnique Zedeciae, anno, aperte ei denuntiavit, fore, ut propter periurium Babylonem abduceretur, nec terram tamen adspiceret exilii, orbatus scilicet oculis, quemadmodum ei evenit postea. Sed tunc mentis inops, tyrannus, in perduellione permansit, confisus opibus Apriae regis Aegyptii. Itaque frequens rebellio Iudaeorum movit Nabuchodonosorem, Tyri tunc obsidione implicatum, ut de exscindenda Ierosolyma totoque regno cogitationem susciperet. Quare compulsum intra muros Zedeciam, in tertium usque annum obsidione fatigavit. Interim Ieremias, caelestias irae gnarus, deditionem suadet; ni faciant, captivitatem et miserandam mortem, ait, imminere.

Tum vero in iram excitatus Zedecias, in carcerem trudit Prophetam; mox crudelis facti paenitens, dum absolvere eum cupit, non audet, obsistente manu principum, quibus pridem solens erat, bonos innocentesque premere. Propheta intrepidus pergit vaticinando, additque futurum, quod etiam ante praemonuerat, ut post septuaginta annos redeant exules, Ierosolyma instauretur, Babylon vero corruat turpissime. Interim Aegyptius, audito, quibus in angustiis essent socii, assumpto valido exercitu, obsidionem solvere conatur. At Babylonius ea aliquantisper intermissa, obviam Apriae profectus, uno proelio victum tota Syria expulit. Hinc instaurata obsidione, eam per XVIII menses continuat. Ieremias vero, absentibus Chaldaeis, solum natale Anathotas visurus, transfugii insimulatur, et de sententia procerum in lacum demittitur coeno ac sordibus foedum, ut ne simplici quidem mortis genere interiret. Mitigatus tamen rex, Aethiopis cuiusdam Ebedmelechi intercessione, extrahi eum lacu et carceris custodiis reddi iubet. Tandem obsessos vis hostium et penuria urget undique, consumptisque omnibus, quae mandi poterant, fatiscunt inedia propugnatores moenium, capitur urbs noctu et incenditur, Rex e fuga retractus, Riblathae sistitur Nabuchodonosori, qui filios principesque eius mortis, ipsum caecitatis damnat, aeternique exilii. Hieremias misericordia hostili carcere exemptus, donatusque liberaliter, habitare in ruinis patriae, quam cum Nabuzaradano duce in Babyloniam migrare maluit. Denique ipsum etiam templum conflagravit, auri argentique multa talenta, vestes, vasa, columnae, aliaque pretiosissima Babylonem translata.

Puberes omnes, qui aliquantivis pretii essent, in exilium abrepti, relictis quorum aetas, aut imbecillitas fastidio victoribus fuit. Ea turba inutilis servitio, colendis agris, ne efferaretur solum, deputata, eique Godolias praepositus est, absque ullo insigni regio, quod praeesse paucis et calamitosis nulla dignitas haberetur. Sed tanta fuit Dei in nefarium genus indignatio, ut paulo post Godolias etiam Ismaelis cuiusdam regii iuvenis fraude perierit et quicquid erat populi reliquum, insano consilio in Aegyptum profugerit, ibidem deinceps Babyloniorum gladiis conficiendum. Deleta Hierosolyma, exustumque templum longe pulcherrimum post annos 427 quam conditum a Salomone fuerat. Summi Sacerdotes in eo ministraverant XVI, hoc ordine: Zadocus, Achimaas, Azarias, Iohannes qui et Ioiadas, Azarias, Amarias, Achitobus, Zadocus, aliter Urias, Nerias, Azarias vel Hodeas, Sallumus, Helzias, Azarias, Sareas, Iozadacus. Tempus ipsum et exitii causam, Ezechiel Propheta ante sexennium praefiguraverat, testificatus Israelitarum iniquitatem 390 annis, Iudaeorum XL portari a Deo, iisque elapsis urbem gentemque exscindendas. Nam a Ieroboamo ad cladem totius populi anni CCCLXXX, a Iosiae reformatione et Ieremiae XL numerantur. Per haec tempora Romanas res administrabat Priscus Tarquinius, Graecus origine, qui Anci Martii liberis datus tutor, fidei praetulerat regnum, acceptumque ita administrabat, quasi iure adeptus fuisset. Sed nobis ut cum templo Dei strui liber coepit, sic cum eius destructione desinet, ut novo Babyloniorum imperio nova oratio impendatur.