CAMENA Early Modern Latin Texts

NB: Greek words may not display properly on your browser (Sgreek Greek font installation required; see http://www.silvermnt.com/fonts.htm).

J. A. COMENII OPERA DIDACTICA OMNIA. Variis hucusqve occasionibus scripta, diversisqve locis edita: nunc autem non tantum in unum, ut simul sint, collecta, sed et ultimô conatu in Systema unum mechanice constructum, redacta. AMSTERDAMI, Impensis D. LAURENTII DE GEER, Excuderunt CHRISTOPHORUS CUNRADUS, et GABRIEL à ROY. Anno M. DC. LVII.

QVotidianos Tibi non deesse video salutatores, hospitum vario ex Orbe agmina, tum Peregrinatorum, qvi gloriae Tuae exciti famâ, longinqvis e Terris spectatum veniunt splendores Tuos, tum Mercatorum omne genus, suas Tibi importantium, Tuas exportantium, qvotidianis classibus, Opes. Bino huic Tuorum compellatorum agmini tametsi ego me non annumerem (qvippe non consiliô, sed casu, huc ad Te, ut olim tumultum in Macedonia fugiens Paulus Athenas, delatus) qvia tamen non sic latere potui ut ignorarer, nec erat cur in lucido Orbe Tuo latibula qvaererem, non possum non publice me Vestrum profiteri hospitem, Vestramqve mihi exhibitam celebrare humanitatem: tandemqve et publice Vos alloqvi, causâ non absimili, qvam qvae illi Athenis data fuit publice perorandi, mihi praebitâ. Benigne me audite! ut non frustra audiatis, efficiam cum DEO.

Fui ego ab annis jam qvadraginta qvatuor aliqvoties (peregrinationis meae viâ semel et iterum, et tertiô, per Te datâ) splendorum Tuorum, ô Urbium flos, spectator: at nunqvam iis qvibus nunc oculis. Qvippe tot illas raritates et singularitates Tuas, nonnisi exultante juvenili oculô antea lustrans: nunc autem, senili aetate, paulo PLUS ULTRA superficiem in Tua interiora penetrans, num splendoribus Tuis aliqvid accedere posse sperari possit, ruminari coepi. Qva de re tum tacitus

apud me cogito, vel apud unum et alterum (occasionem et stimulos illô praebente) amice disqviro, evenit qvod Athenis Paulo, ut a privata cum privatis dissertatione, in Areopagum protractus, publice loqvi, scribere certe, juberer. Ad colloqvium enim ab uno et altero, et tertiô, Procerum Vestrorum evocatus, et de studiis meis interrogatus, tandem sacri Senatûs decretô, qvicqvid cogitationum in rem Juventutis consignatum haberem, in publicum exponere jussus sum. Qvam voluntatem Vestram dum exseqvor, et ea qvae alibi cogitata, dicta, facta fuerunt, exhibeo: non peccaturum me sperabo, si magni illius Gentium doctoris eminus relegens vestigia, Qvid ad Vos qvoqve delatus egerim, qvas de Vobis qvoqve cogitationes habuerim, qvid Vestram qvoqve in rem valde salutare svaderi posse autumem, stylô veritatis, nude ac simpliciter, exponam: eventu horum divinae providentiae, sicut ibi a Paulo factum, commissô.

Qvid autem ille? Fassus est, se apud eos dies aliqvot hospitantem, non servasse illam in vulgus prudentiae nomine commendatam regulam: Aliena in domo caecum, surdum, mutum esse oportere. Obambulasse se, et spectatorem egisse, fatetur. Qvarum autem rerum? Non deerant sane Urbi amoenissimae varia, qvae vulgi convertere in se oculos, excitareqve admirationem, solent: ille tamen nihil horum sibi, sed Cultuum divinorum rationem, spectaculo fuisse narrat. Nec se fuisse surdum, qvin sapientum illorum varias de rebus variis audisset sententias; neqve mutum, qvin et de interrogatis proferret suam, memorat. Nunc tandem tamen se apertius expositurum, qvid illorum deesse existimaret felicitati: nempe Veri DEI, cui hactenus IGNOTO servirent, NOTITIAM: qvam si admitterent, habituros demum verum splendorem, communis illius Sospitatoris favorem, et cum illo omnia. Hoc fuit habitae; illius in Areopago orationis argumentum: qvô prudenter ac fervide Apostolatûs sui ea in Urbe jecerat fundamenta.

Qvid igitur ego? Cui Apostolatus suus (ex eo tempore qvô me ab Apostolatu Evangelii suspenderat Deus, per annos triginta) fuit missio ad Gentes minutulas, Juventutem Christianam: ad aperiendum oculos eorum, ut convertantur tantô certius a tenebris ad lucem (Act. 26. v. 18.) Cujus Apostolatûs mei edita alibi, diversas per Gentes, specimina, en simul offeruntur Tibi Genti oculatissimae, et ad alias Orbis gentes omnes aditus percallenti. Et qvidem offeruntur ita, ut qvia me superior illa omnia sapienter disponens vis, ultimo ad Te deferri voluit, aliqvid etiam hoc in genere qvasi ultimum Tibi offerri existimes. Qvod qvale sit, ultimâ Operis hujus parte, qvam qvartam esse ordo voluit, videre erit.

Disposueram enim mea haec opuscula DIDACTICA, secundum temporum et occasionum articulos, tripartito.

In primum Tomum ea transferens, qvae Didactico in studio ab anno 1627 ad 1642 acta erant, in Polonia potissimum.

Addo tamen qvartô locô ea, qvae apud Vos Amsterdami, inter ista retractandum, sub manu nata sunt: colophon omnium hoc in genere studiorum meorum. Hic enim desino: morte jam obsignaturus, qvicqvid in Juventutis salutem observasse dedit Dominus, fideliter me exposuisse, et apud Vos tandem deposuisse, omnia.

Qvae Omnia Tibi do, dico, dedico, Urbs eminentissima: primum in gratitudinis testimonium, qvod me humaniter excepisti, per qvos excepisti. Dehinc in memoriam, apud Vos talium occasiones objecisse Deum. Tandem, qvia ultimus stimulus a Proceribus Tuis additus est, benignissimâ illâ ad hîc subsistendum invitatione: qvâ ego tantisper Vester factus, si non Civis nati, certe Hospitis grati, lege me teneri sentio, ad nihil intermittendum qvod ad augendum decus Tuum, per meam qvoqve forsan tenuitatem, facere qveat.

Estne vero qvidqvam, qvod splendoribus Tuis accedere possit? Potesne ferre, ut id qvis vel cogitare praesumat? Qvidnî? ad verificandum illud Christi nostri, HABENTI DABITUR! Habes enim Tu multa rara, mira, pulchra: qvidnî ergô Tibi aliqvid rari, miri, pulchri, superaddatur? Ecqvid autem illud erit? Sunt Tibi qvasi perpetuae, ut video, Nundinae; Negotiationesqve in Auro, et Gemmis, et Unionibus, et Ebore, et Bysso, et qvicqvid pretiosum cogitari potest (vix enim Terrarum aliqvid industria Tua reliqvit, qvod non sibi redderet tributarium) jugiter continuatae: qvid peccet, si qvis Tibi de Ingenio ad Ingenia potius (qvam Ebora, Gemmas, Uniones) polienda adhibendo, sermonem inferre velit? Non qvod talis qvoqve negotiationis et politurae Tibi desint studia. (Habes enim praeter illustre, Academias aemulans, Gymnasium, duasqve Classibus bene instructas, discentiumqve gregibus exultantes Scholas, Trivialium etiam Scholarum per omnes plateas innumerum numerum:) sed ut exaeqvandi hîc et illîc ardorem et industriam, sive modus ostendatur facilior, sive Res Verbis jungendi occasio detur nova.

Habes inqvam in Te Artes varias, Artificesqve varios: qvid prohibet de Artium arte, Homines accuratissime formandi, apud Te fieri verba? Habes officinas Typographicas, ubi Libri imprimuntur, qvasi innumeras: qvid prohibet vel unum erigi Typographeum Vivum? ubi consimili celeritate, copiâ, elegantiâ, non chartis imprimatur sapientia, sed Ingeniis. Habes Navigationes ex Orbe nostro, in qvosvis ignotos, freqventes: qvid prohibet Qvomodo ab ignorantiae Orbe, ad variae Scientiae insulas, felicius navigare qveant omnes Tui, disqviri? Habes infinitarum ad varia negotia occasionum concursum (unde Te bonarum Occasionum Emporium appellare soleo) qvid prohibet novas etiam novi cujusdam, salubris admodum et gloriosi negotii, offerri occasiones? Germinat

eqvidem feliciter Juventus Tua, o Amsterdamum, qvasi salices juxta praeterfluentes aqvas: (Jesa. 44. v. 4.) illud tamen qvia de Spiritu Sancto, et Spiritualibus incrementis, intelligit Scriptura, Qvomodo non Corporis tantum, aut externarum Artium, sed et Sapientiae donis, augmenta capiant, tot illae tam feliciter germinantes saliculae Tuae, cogitandum est. De his ergo cogitationes meas tum tribus prioribus Tomis, ut olim nascebantur, expressas, tum ultimô per meae apud Vos hospitationis dies melius illustratas, cur aliis potius qvam Tibi offeram?

Dixerat enim unus Vestrûm, Patres conscripti, inter me recipiendum, Optare se ut labores nostri Juventutis Vestrae bono, alter ut Vrbis honori, cederent. Utriusqve ego memor utrumqve, si possum, praesto. Urbis consulo honori, dum Omnia alibi varie desiderata, qvaeritata, acceptata, fasce unô offero: et praeterea plus qviddam, indictum et inauditum alibi. Juventuti autem Vestrae, dum profectuum occasionem non unam et simplicem, sed tripatentem, ostendo: determinatione ultimâ, qvid horum potissimum amplecti e re sit, Prudentiae Vestrae: relictâ.

Feci itaqve qvod ut fieret voluistis, gratiosi Domini mei. Scribere me jussistis: scripsi. Edere mandastis: edo. Vestrorum hîc artificum typis publicata ista ecce jam prodeunt! Qvod ergo Vestrâ prodit authoritate, Vestrae etiam authoritatis protegendum se commendat scutô. Non qvasi mihi, sed causae qvae hîc agitur (qvae Christi est, et sacratae Christo Juventutis) patrocinium qvaeram: si forte adhuc infelicitas illa seculi obtineat, ut meliora non praevaleant consvetis. In eo enim peccat Mundus, qvod subministratas divinitus meliorum occasiones non attendendo, deteriora sua mordicus retinet. Qvô ubi ventum, frustra fuerit vel DEUM ipsum de Coelo loqvi: mittuntur in ventos omnia, rerumqve humanarum Babylon manet Babylon. Hinc illa Christi

vox: Cantavimus vobis, et non saltastis; lamentati sumus vobis, et non planxistis (Matth. XI. V. 17.)

Non sine causa igitur ego, sub Operis hujus finem, Omnes qvi cum potestate rebus praesunt supplex reqviro, et obtestor, ut haec examinari faciant. Ante alios autem VOS Domini mei religiosissime oro, Libeat Viros pios et sapientes, qvibus nihil praeter Deum et commune bonum cordi sit, nullisqve praejudiciis aut affectu occupati sint, nominare, qvi haec ipsa qvae VOBIS offeruntur attente legant, expendant, dijudicent (aut etiam, si videtur, de his mecum conferant) demumqve qvalia haec deprehensa fuerint ad VOS referant. Qvod si illis omnia haec recognoscere non vacaverit, at ultima saltem illa, ad VOS nominatim directa, LATIUM REDIVIVUM, TYPOGRAPHEUM VIVUM, SCHOLAMQVE PARADISI, lustrare ne grave sit. Ut si qvid inest boni, fructus ejus ad VOS redeat primum: sin, ut secure contemni posse sciatis. Tantilli huc impensi laboris neminem poenitere poterit: posset amissae occasionis poenitere. Mihi, qvô res cunqve ceciderit modô, satis erit solatii PRODESSE VOLUISSE.

Vale Amsterdamum! et gaude Te tot affluere, bonis, externis et internis! Etiam qvod Cives habeas, qvi bona sua publicô Orbis bonô dividere sciant. Et qvod a Te prodeant, qvae publico Orbis bono (gratiae Dei humanâ cooperante industriâ) servire possunt. Signabam 12 Calendas Januarii, Anni 1658: qvem Tibi, Patriae, Orbi Terrarum, felicem opto.

Lectoribus piis, et prudentibus, S.

QVandoqvidem singulari DEI providentiâ (cujus ductu in rebus humanis, maximis et minimis, omnia fiunt) eô ventum est, ut tot annorum meditata et scripta, Didactica mea, hîc publicentur, ubi nihil meorum praeter JANUAM LINGVARUM ante plus viginti annos scriptam, et forte Pansophiae Prodromum, me inconscio ab amicis in Anglia et Belgio editum, innotuit: et vero nonnullos praeteritis annis Latinam Lingvam viis a communi Scholarum methodo recedentibus docere his in locis tentavisse, eôqve ut qvidqvid novitatem prae se fert contemni meruerit obtinuisse, audio: necessitatem mihi sentio imponi paucis super hac re informandi eos, qvi forte haec nostra lecturi sunt.

2. Ante omnia vero protestor coram DEO vivo, cordium scrutatore, me ad Opus hoc Didacticum inchoandum, et continuandum, jamqve etiam finiendum, nnllâ ambitione ductum venisse: qvasi mihi per haec paraturus nomen, extenuaturus vero aliorum bonorum Virorum de Juventutis studiis bene meritorum, et in dies merentium, labores et industriam. Absit absit, absit a me vanitas illa! absit iniqvitas! Nec etiam rem hanc, Didactica studia, qvaestui habui hunc usqve in diem, lucra inde captans: DEUS est portio mea, qvi me ut a prima aetate, ita per hos triginta exilii annos, mirabiliter sustentavit, neqve me dum hîc esse voluerit, deseret, illius confido bonitati. Sed qvod, a Patriae ruinis occasione datâ, ad Juventuti meliora optandum Zelô DEI accensus, a multis vero sapientibus Viris ad haec talia continuandum varie stimulatus, ductui divino resistere non potui, nec debui. Metu scilicet DEI: ut ne forte scintillarum melioris lucis talentulô in silentii scrobe defossô, triste illud, Serve neqvam cur minam meam men sae non exposuisti? audire haberem.

3. Etiam cum de studiis Latinae Lingvae (qvae pro sapiente, et Eruditionis vehiculo habetur, eôqve omnium in Orbe Christiano Scholarum praecipua occupatio est) tot qverelae fierent (non vulgi tantum, sed sapientissimorum virorum, qvas recitabo suis locis) extendere huc etiam meas illas pra Juventutis bono curas volui, si qvo modo Labyrinthis illis (seu ex toto seu ex parte) liberari possent. Nempe ut non tantis molestiis et sudoribus studum Lingvae hujus constet: Ingeniaqve citius in Res ipsas (in qvarum cognitione Sapientia proprie sita est) admitti, et per id melius Vitae muniis praeparari, valeant. Qvod si cogitare, aut etiam sperare, et dehinc (charitate svadente) conari ausus sum, qvid peccavi? Aut si aliqvid hanc in rem invenisse dedit DEUS; inventumqve aliqvid omnino esse multi boni et docti Viri persvasi sunt, qvae hîc mea culpa?

4. Eqvidem inventiones meas obtrudere aliis, nunqvam adhuc animum incessit libido. Potius non ita esse inventis illis meis applaudendum, sed perfectius qviddam hoc in genere junctis consiliis qvaerendum, aliqvoties in publico monui: qvod hîc suis locis legere erit. Ita enim me finxit natura, ut in omnibus actionibus meis plus metuam qvam sperem: eôqve novatorem agere, etiam

ubi haud parum meliora sese ostentant, trepidem. Nimis esse mobilem, levis esse animi; eosqve qvi ad qvamvis qvasi novae lucis scintillam sese proripiunt, saepe fatuos ignes seqvi, statuo. Qvam timiditatem meam non omnibus placuisse scio: qvorundam etiam me, mea verecundius qvam illi svadebant venundantem, perstringentium scomma, Comenium habere posse, non habere audere, novi. Frustra igitur de me qvis, ac si ullius erroris magister, aut adversus recepta seditionis dux, esse velim, metuat.

5. Nec tamen rursus me illorum gregi associatum velit DEUS, qvi consvetis et receptis sic inhaerent, ut sive DEUS aliud svadeat, sive ratio, sive ipse communis sensus, nihil moveantur, suis pertinaciter intenti. Qvod qvia indicium fuerit hominis aut nimium sui amantis; aut stolidi, rationes rerum, et qvid magis expediat, non expendentis, aut deniqve in ipsam DEI bonitatem ingrati, pios et prudentes omnes cavere convent.

6. Ego ab utroqve isto ad extrema tendentium hominum genere alienior, cum neutris mihi negotium esse opto: sed cum moderatis illis, qvi res humanas ita tolerant, ut meliora anhelare, circumspectare, siqve consvetâ DEI (confusionibus nostris subinde intervenientis) bonitate offerantur cedere, bonorumqve authori DEO gratias agere, parati sunt. Atqve tales mihi in hoc Opere meo lectores, censores, arbitros, judices, deposco, alios deprecor. Deprecor inqvam, aeqve intempestivos laudatores et applausores, tanqvam de re jam ad plenum triumphum deducta; ut et amarulentos istos vituperatores, qvi tanqvam nihil actum sit, aut aliqvid cum injuria actum, ita effervescunt, publicaqve bene merendi studia, et hinc ipsa etiam benefacta, maledictis proscindunt.

7. Et neqvis haec dicis causâ dici suspicetur, aperte profiteor, Plus Didactico studio intempestivos approbatores, qvam ullos improbatores et cavillatores, nocuisse. Hi enim docuerunt aliqvid, aut certe ad melius omnibus attendendum excitârrunt: illi contra, paeana ante tempus canere svadentes, attentionem sopararunt. Qvare si Didactica inventa adhucdum castigari et perfici opus habent (qvis autem neget?) plus a Momis et Zoilis exspectandum esse agnosco, qvam ab illis qvi nihil nisi annuere, et in praeeuntis sententiam manibus pedibusqve ire, nôrunt.

8. Interim qvia nemini bono et prudenti Momo aut Zoilo audire, multo, minus in numerum stultorum, et confusione dignorum (qvi prius respondent qvam audiverunt, Proverb. 18. v. 13. hoc est, de incompertis pronuntiant) conjicere sese, allubescit: valde oro ut si cui de Opere hoc pronuntiare libet, libeat prius judicare: atqve si judicare, legere prius; atqve si legere, seponere prius praejudicia. Hoc enim nisi fecerit, fucum certo faciet, non rebus, sed sibi: seipsum falso judiciô non minus dementans, atqve solet qvi cum per liberum aspectum posset, per vitrum coloratum res intueri mavult.

9. Humanitatis qvidem esse errantibus comiter monstrare viam, aut etjam ne errent praemonere, scio: ego tamen praejudiciorum obices, qvos sibi ponunt nonnulli praedivinare, ut eos tollam, qvomodo possum? Melius fuerit consilium, ut sepositis potius omnibus praejudicii perspiciliis, purâ mente huc veniat, qvisqvis venire proponit: doceri et docere paratus, prout ipsam Veritatem fulgoris sui radios evibrare senserit.

10. Audio tamen qvaedam in me, et mea haec, torqveri tela: qvae si recte praevisa sunt scutum oppono. Dicunt, primum, Mea haec nimis a

communi Via recedere. Respond. Nihil generi nostro communius, qvam hallucinari, errare, labi, per omnes Vitae partes, et qvicqvid usqvam geritur. Qvod si ergo qvis emendandum aliqvid ostendit, a communi via recedat necesse est. Nec ergo de eo illi qvaestio movenda, An recedat? sed An recte?

11. Dicunt (ut auditione accepi) Impossibilia promitti, Lingvae: totius, una cum Rerum universitate, spatio unius triennii cognitionem. Resp. In gratiam aliorum fuisse terminum illum assumtum, confiteor (Ventilabro Sap. § 63.) et retracto. Non tamen impossibile esse, difficile licet, demonstro. Qvod si difficultas etiam illa qvomodo tolli possit, videre placet, Veni et vide: atqve tum judicare liberum erit, non ante.

12. Dicunt: Ab homine extraneo, et advena, talia moveri intolerandum. Respond. Cosmopolitae sumus omnes, ejusdem Mundi cives: addo et Ecclesiae. Res turbare, aut loco movere, peregrino utiqve non licet: monere, si qvid ex usu fuerit visum, inter officia habendum: qvod variis sapientum dictis, infinitisqve exemplis, probari posset. Jethro certe Madianita, apud Israelitas in deserto hospes, utile aliqvid Mosi, tametsi ipsius DEI alloqviis per fruenti, suggerere; et puella captiva consiliô suô Namenem dominum suum leprâ liberare; et Abdemelech AEthiops Prophetae Jeremiae amicus esse, Regi vero Sedekiae bonum dare consilium, potuit etc.

13. Sed nimiâ Scriptorum mole hîc Lectores oneras: Cur non solum illud optimum, ultimo repertum, das? Resp. Annorum triginta consultata, et actitata, hîc recito, nuci meam includere Iliada non potui. Et annon qvi remotas in Terras peregriationes, aut ad ignotos Orbes vel Insulas navigationes instituunt, Diaria condere, et Cur, qvando, qvomodo, iter susceperint, qvâ perrexerint aut deflexerint, et qvos in conspectum nacti montes, flumina, insulas, urbes, scopulos etiam aut syrtes, et avia in qvae forte delati, et qvomodo in viam redire potuerint, similiaqve, consignare solent? Consignationesqve tales annon cum voluptate recognosci ab iis, qvi eôdem forte tendentes, tum informari de cursu recto, tum praemoneri de aviis et periculis gaudent, solent? Cur imitari pigeat hîc, ubi ad Scientiarum insulas breviores et tutiores qvaeruntur viae? et ubi vel errores ipsi, candide recitati, istâc ituris bonae informationi servire possunt.

14. Deinde, Qvia Natura lex est, ut ad perfecta non veniatur nisi per imperfecta, gradatim ad hoc vel illud cogitandum, optandum, qvaerendum, inveniendumqve, occasionibus sese offerentibus, mentemqve altius semper elevantibus: siqve nos nisi per talem scalam, ab imperfectis paulatim ad perfectiora nos promovendo, meliora illa (et ut confidimus Optimis proxima) iventione attingere non potuimus: forsan neqve judicii de his perfectionem attinget qvisqvam, nisi similiter gradatim elevatus

15. Tertio, Tametsi dicere, Aboleo priora omnia, tanqvam imperfecta, postrema sola pro meis agnosco, facillimum esset: qvia tamen nec Deus Operibus suis tale ostendit exemplum (qvippe qvi nihil Operum suorum abolet, perficit tantum priora posterioribus): nec Natura ipsa procedit aliter, qvam ut qvae primâ radice posuit ea extendat, roboret, vegetet, cur imitari nolimus? Maneant itaqve nobis etiam nostrae tot annorum, per gradus sese elevantes, cogitationes, explicandae qvantâ qvidem brevitate potest, ordine tamen: ut qvae antecedentia conseqventibus, mala bonis, bona melioribus, meliora

deniqve optimis, quaerendis et inveniendis ansam dabant. Qvantaeqve molis fuerit melioris lucis condere Methodum, pateat.

16. Tandem, Qvia saepe humanae imperfectionis vitiô evenit, ut Cogitationes posteriores non sint prioribus sapientiores, tametsi videantur: si forte idem in argumento praesenti contigit nobis (nihil non humani accidere potest homim) nolui priora nostra, antehac luci data, et qvasi publica jam facta, privatô meo unius abolere arbitriô, sed recensere ordine: sicubi autem scopum tunc non attigisse videbor, inter retractandum haec (Tomo ultimô) obeliscô notare decrevi. Ita nihil utilium cogitationum perire, nihil aberrationum non emendari, et ex omnibus tandem bonis (separato prudenter si qvid se admiscuit non boni) unum optimum confieri, poterit: Machina Systematice constructa, ad cujusvis Hominis mentem intra lucidae Methodi cancellos qvocunque blande ducendum, ac deducendum, accommodata.

17. Prolixiora ergo nostra scripta, ea plene recognoscere avidis destinata sunto. Aliis haec si non vacat legere, et tamen qvô molimina haec tendant desiderium est pervidere, poterit vel postremus caeteris brevior Tomus, Amsterdamensia continens, percurri. Patebit de eo consultari, Qvomodo pusillae Humanae: genti, Juventuti, meliuscule esse qveat, ad meliora eos, viisqve melioribus, promovendo.

18. Illis qvi nos nimis diu nostra haec parturiisse qverebantur hactenus, estne responderi opus? et qvid? Non placet nisi unum hoc: Frustra se prolis desideriô parturire cogat faemina gravida, anteqvam intra se maturatus foetus ipse ultro lucem appetat, tenebrarumqve claustra perrumpat. Et qvod qvemadmodum alia hujus aevi omnia, sic ego homuncio, tempori sum inclusus, in qvo cuncta successive fiunt, et se ad destinatum suum finem nonnisi certis intervallis et gradibus suis disponunt, promovent, elevant.

19. Sat cito si sat bene, dixit sapiens illo Cato. Hoc ergo tandem unum sapientes Lectores meos volo rogatos, ut qvalem his tam lentis deliberationibus exitum dederit DEUS, attendant. V.

J. A. COMENII DIDACTICORUM OPERUM Pars Prima. Ea continens, qvae de sanctiore Iuventutis Educatione, melioreque Scholarum statu, ab Anno 1627 usqve ad 1642 scripta fuere: cum breviter memoratis Occasionibus qvibus eo fuit ventum, subseqvutisqve Eruditorum censuris. Qvorum syllabum seqvens ostendet pagina.

Lectores Christiani salvete per Christum!

Qvod de rerum omnium vicissitudinibus sapiens observavit Salomon, Omnia tempus habere, suisque spatiis transire universa sub Coelo: Tempus esse nascendi et tempus moriendi, tempus plantandi et tempus evellendi, tempus destruendi et tempus oedificandi, tempus tacendi et tempus loquendi etc Deum tamen esse qvi cuncta pulchre disponit, unum qvodque tempore suô (Eccles. 3. 1, 11:) hoc idem cuique nostrûm de se etiam ipso, et maxime, observandum relinqvitur, si sapimus. Nempe ut sua cuique omnia, Vitam et mortem, Otia et negotia, Silentiaque et sermones, transire (Deô occultâ providentiae suae vi disponente omnia) attendamus.

Mihi quae in Vita mea, quadam saltem ex parte, acta sunt, recordandi ecce offertur occasio! Fuit et mihi nascendi tempus, ante hos 65 annos: adventat moriendi tempus, nescio an intra 65 dies, vel horas, aut momenta, Fuit tempus cogitandi de plantando et aedificando, meum et aliorum in usum: et fuit tempus spectandi ruinas, meas et alienas. Fuit tempus tacendi in publico: venit et tempus loquendi in publico. Nempe de iis quae potissimum intra hos proxime elapsos triginta annos mihi meditata, scripta, tentata et acta sunt: in gratiam eorum qui amice id requirunt, propter spem non sine fructu abiturum, qvicqvid hujus erit.

Initium Didactici studii mei pono in Annum 1627, tametsi altius ordiripossem. Nam statim ut Wolphgangi Ratichii de Studiorum rectificanda Methodo consilium, ab Academiis Jenensi et Gissena scriptô publicô laudatum, Anno 1612, prodierat, fama haec meas quoque ad aures studiis tunc. Herbornae Nassoviorum operam dantis pervenit, eo fructu, ut ego in Moraviam (Anno 1614) reversus, Scholaeque Praeroviensi praefectus, molliorem puerilium studiorum viam tentare fuerim aggressus, conscriptis facilioris Grammaticae praeceptis, qvaepostea (1616) Pragae typis exscripta erant. Anno autem 1618 ad Ecclesiae Fulnecensis Pastoratum, Scholaeque ibidem recens erectae Curaturam vocatus, alia insuper eôdem spectantia consiliis agitare, et in chartas referre coepi: sed quae trienniô post urbeculâ nostrâ ab Hispanis occupata, et Bibliothecâ mea tota direptâ perierunt. Anno demum 1627 ad eadem studia redeundi rediit occasio talis. Eramus Evangelici Pastores, Caesareô edictô totâ jam Bohemia et Moravia proscripti, aliqvo numerô in Bohemiae montibus, prope Albis fontes, apud Baronem Georgium Sadowskide Slaupna latitantes: qvorum uni (Johanni Stadio) filios ille suostres (Wenceslaum Ferdinandum, Johannem Georgium, et Petrum) instituendos commiserat: qvia me Canones aliqvot melioris Methodi suum in usum conscribi petiit: et obtinuit. Cumque per dies Caniculares in vicinam arcem Wilcitz, ad spectandam celebrem Nobilissimi D. Silveri Bibliothecam exspatiati essemus, factum insperato ut in Eliae Bodini recens e Germania allatam incideremus Didacticam. Cujus lectio stimulos nobis addidit nostra in lingua simile scriptum adornandi, suôqve tempore evulgandi. Quod et caeteri Fratres, hujus consilii eonscii, vehementer approbare, desiderioque desiderare, coeperunt. Nempe qvia per eosdem dies novum Caesaris edictum contra Evangelicos Proceres de emigrando, qvisquis Religionem mutare nollet, promulgatum fuit: illique emigrare parabant. Tanta igitur in Patria Ecclesiarum et Scholarum ruina, qvam prae oculis habuimus, conceptusqve inde dolor, et spes (cur id dissimulem?) de reditura tandem aliquando ad nos misericordia Dei, solicite nos de reparandis ruinis cogitationes suscipere coegit. Nec autem aliud consilii mentem subibat, quam ut, si qvando misericordiae oculô respicere nos dignaretur Deus, Juventuti ante omnia succursum iretur, per erectas qvam ocyssime Scholas, easque Libellis bonis, et Methodô lucidâ instructas, ad rectificandum qvam optime posset Literarum, Virtutum, Pietatisque studia. Agressi ergo fervide negotium (qvanqvam alii cotis vice fungebat) fecimus tum, intra Patriae adhuc latitantes viscera, qvod potuimus. Sed cum seqventi 1628 anno (eadem perseqvutionis procellâ magis magisque saeviente)

omnes nos solum vertere, ac dispergi, cogeremur: mihique Lesnam Polonorum delato, et exilii tolerandi gratiâ ad Scholasticam functionem detruso, nec perfunctorie in ea versari cupienti, coeptum Didactices studium urgendi novum adderetur calcar; prodrentque plures per id tempus in Germania didactici, promicaret denique in Patriam redeundi novae: cujusdam (quanquam, eheu, evanidae) spei jubar: factum est ut ego Didactica mea primis a fundamentis retexere, omniaque prioribus omnibus, nostris et alienis, ampliora et firmiora constituere, tentârim: donec et praesidentiâ quâdam molimen hoc totô genere novum Didacticam Magnam, sive Omnes omnia docendi artisicium, appellare subiret animus. Quam tamen, qvia de reditu spes decollaverat silentiô lubens pressi: alios tantummodo Libellos, ad hujus ductum conscriptos (Ianuam Lingvarum, Vestibulum etc.) in publicum ire, amicis urgentibus, passus. Demum Anno 1638, cum e Svecia venirent (Gubernatorum tunc Regni jussu scriptae) literae, conclusum esse de me ad Scholarum Reformationem vocando consilium, si vocationem acceptare vellem. Rescripsi, multa causatus, cur tantae molis onus suscipere, negotioque tam invidiae obnoxio humeros submittere, mihi non esset integrum: svadens aliqvem e Gente sua provinciae huic idoneum eligi, me consiliis, si qvid possem, non defuturum. Coepi ergo hâc ipsâ. occasione scriptum hoc vernaculum nostrae tantum Genti destinatum, transferre in Latinum. Cujus qvia Anglicans amici contenta reqvirebant, communicataque fuerunt Capitum lemmata: illi vero haec desiderii quâdam impotentiâ typis exscribi curârunt: ecce nihil in his muto, tametsi possem, et vellem, meliora nonnulla videns. Qvaliter ista tum juvenili calidô meliorum desideriô, effusa suerant, ita exstent: temperaturam, refrigerato primae inventionis ardore, senilis maturescens prudentia invenire, in fine horum docebit. Haec sic praefatus, rem aggredior ipsam.

Favete! et qvod Genti meae votis destinatum prodesse non potuit, num Vobis, qvibuscunqve, prodesse qveat Videte!

DIDACTICA MAGNA UNIVERSALE OMNES OMNIA docendi artificium exhibens: SIVE Certus et exquisitus modus, per omnes alicujus Christiani Regni communitates, Oppida et Vicos, tales erigendi Scholas, ut Omnis utriusque sexûs Juventus, nemine usquam neglectô, Literis informari, Moribus expoliri, Pietate imbui, eâque ratione intra pubertatis annos ad omnia quae praesentis et futurae Vitae sunt, instrui possit, Compendiose, Jucunde, Solide. Ubi omnium quae svadentur, FUNDAMENTA, ex ipsissima Rerum natura eruuntur: VERITAS, artium Mechanicarum parallelis exemplis demonstratur: SERIES, per Annos, Menses, Dies, Horas, disponitur: VIA deniqve in effectum haec feliciter deducendi, facilis et certa ostenditur.

DIDACTICAE NOSTRAE Prora et puppis esto:

Investigare et invenire modum, quô Docentes minus doceant, Discentes verô plus discant: Scholae minus habeant strepitûs, nauseae, vani laboris, plus autem otii, deliciarum, solidique profectûs: Respublica Christiana minus tenebrarum, confusionis, dissidiorum; plus lucis, ordinis, pacis et tranquillitatis.

DEUS misereatur nostri! et benedicat nobis! Illuminet vultum suum super nos, et misereatur nostri! Ut cognoscamus in terra viam Tuam, in omnibus gentibus salutare Tuum.

LECTORIBUS S.

DIDACTICA, docendi artificium sonat. Quod nuper eximii qvidam Viri, Sysiphica Scholarum saxa miserati, vestigare aggressi sunt; ut dispari ausu, ita profectu dispari.

2. Qvidam Lingvam solum, hanc aut illam, facilius tradendi compendia venati sunt. Alii Scientiam vel Artem, hanc vel illam, celerius instillandi breviores tentârunt vias. Alii aliud. Omnes fere per externas qvasdam e faciliore praxi collectas observationes; id est a posteriori, ut loqvuntur.

3. Nos Didacticam Magnam polliceri audemus: id est Universale omnes Omnia docendi artificium. Et quidem docendi Certo; ne possit non sequi effectus. Et docendi Prompte; nullâ scilicet docentium aut discentium molestiâ, vel taediô, summâ potius utrinque jucumditate. Et docendi Solide: non supersicietenus, et dicis ergo, sed promovendo ad Literaturam veram, Mores svaves, Pietatem intimam. Deniqve, monstramus omnia haec a priori, h. e. ex ipsissima immota Rerum Natura, velut e vivo fonte perennes producendo mvulos: quos iterum in unum colligentes flumen, universale qvoddam universales erigendi Scholas constituimus artificium.

4. Magna utiqve sunt qvae promittuntur, et vehementer exoptanda: sed quae alicui somnia verius, quam rei certoe narrationem iri visum, facile praevideo. Cohite tamen judicium, qvisqvis es, donec quid rerum subsit, cognoveris: atque tum liberum erit, non judicare solum, sed et pronuntiare. Non enim opto, nedum ut cupiam, persvasionibus nostris quenquam abripi, ut minus exploratae rei assensum praebeat: sed ut qvicunqve spectator huc seinfert, afferat proprio, eosqve exacutos (qui nullo opinionum fascinô praestringi se patiantur) sensus, obnixe moneo, hortor, obtestor.

5. Res profecto plane seria est, atque ut omnium votis expetenda, ita omnium consiliis ponderanda, omnium junctis operis urgenda: ut quae communem humani generis salutem respicit. Quod munus Reipublicae afferre majus meliusve possumus, quam si docemus atque erudimus Juventutem? his praeser tim moribus atque temporibus, quibus ita prolapsa est, ut omnium opibus refrenanda atque coercenda sit: inquit Cicero Philippus autem Melanchthon scripsit, Juventutem recte formare paulo plus esse quam expugnare Trojam. Quo Gregoris Nazianzeni illud spectat: [gap: Greek word(s)]h. e. Ars artium, Hominem formare, versatilissimum et perplexissimum omnium animalium.

6. Artemigitur artium tradere, operosae molis res est, exquisitôque eget judicio, nec unius hominis, sed multorum, cum unus nemo tam sitoculatus, cujus aciem non subterfugiant plurima.

7. Iccirco merito a Lectoribus meis requiro, imo per humani generis salutem omnes, quibus haec videre dabitur, obtestor; Primum, ne temeritati tribuant, quod sit qui talia et tanta non solum tentare, sed et polliceri, animum inducat; cum id salutari admodum scopô siat. Secundo, ne desperent illico, sinon primus statim conatus suceesserit, resque concepta votis non ad pleam a nobis deducatur perfectionem. Necesse enim est primo rerum semina nasci: tum gradibus suis assurgere. Vtut ergo nostra haec impertfecta sint, et propositum scopum nondum attingant, gradum tamen esse altiorem, et scopo quam hactenus visum est propiorem, res ipsa docebit. Tandem Lectores oro, ut talem afferant attentionem, industriam, judiciique non solum libertatem, sed et sagacitatem, qualem adres maximas convenit. Meum erit, cum caepti occasionem paucis innuere, tum Inventi novi capita simplicissime recitare: exinde vero plenâ fiduciâ, illud candori, hoc ulteriori disqvisitioni, omnium dextre judicantum, committere.

8. Ars haec, docendi et discendi, eo perfectionis gradu, ad qvem nunc assurgere velle videtur, bonam partem ignota fuit anteactis seculis: ideoqve laborum et molestiarum, haesitationum et hallucinationum, errorum et mendorum, plena fuitres Literaria, plenae Scholae; ut nonnisi qvibus diviniora contingebant ingenia, ad solidiorem eruditionem eluctari possent.

9. Sed capit nuper Deus exorienti cuidam novo seculo velut auroram praemittere, excitatis per Germaniam aliquot Viris bonis, qvi perplexitatum Methodi Scholis usitatae pertaesi, de faciliore aliqva et compendiosiore Lingvas et Artes docendi via cogitationes susceperunt; alii nempe post alios, ideoqve alii prae aliis successu majore; ut ex editis in lucem Didacticis eorum libellis, et spieciminibus, patet.

Rattichios intelligo, Lubinos, Helvicos, Ritteros, Bodinos, Glaumios, Vogelios, Wolfstirnios, et quem inprimis nominasse conveniebat, Johannem Valentinum Andrea (qui ut Ecclesiarum et politiarum, ita Scholarum, morbos passim in aureis suis scriptis egregie detexit, remediaque sparsim monstravit:) aut si qui praeterea nobis nondum visi. Sed et Gallia volvere saxum hoc caepit, Jano Caecilio Frey, scitulam Didacticam (sub titulo, Ad divas Scientias Artesque, et Lingvas, Sermonesque extemporaneos, nova et expeditissima via) Parisiis publicante, Anno 1629.

11. Hos ego cum datâ undecunque occasione evolvere caepissem, incredibile dictu quantam conceperim voluptatem, dolores meos de Patriae ruina, totiusque Germaniae afflictissimo statu, multa ex parte lenientem. Caepi enim sperare, non frustra haec altissimi Numinis providentiam conjungere, ut et ruinae: Scholarum Veterum, et Novarum delineationes ad ideas novas, in idem tempus inciderent. Nimirum, cui novum AEdificium erigere stat sententia, complanare prius solet aream, etiam prioris minus commodi, aut ruinosi, aedificii am litione.

12. Haec inquam cogitatio spem bonam in me excitabat, jucundâ voluptate temperatam: sed quam paulatim post dilui sensi, non satis e fundamento rem tantam explicari autumans.

13. Plenius itaque super quibusdam informari, de nonnullis etiam monere, cupiens, ad unum, et alterum, et tertium istorum literas dedi, sed frustra. Partim quod sua sibi inventa nimis arcte custodiat nonnemo: partim quod literae iis ad quos erant datae non repertis, ad me sine responso redierint.

14. Vnus illorum (Clarissimus I. V. A.) lampada se tradere nobis amanter rescripsit, et ad audiendum etiam aliquid animavit. Quo animus meus veluti stimulatus frequentius haec apud se agitare caepit, donec et impotens publici profectûs desiderium a fundamentorem hanc tentare coegit.

15. Statutis igitur extra orbitam alienis inventis, cogitatis, observatis, monitis, rem ipsam abintegro speculari ag gressus sum; et in causas, rationes, modos, metasque Discentiae (quam ex Tertulliano vocare sic licet) inquirere.

16. Vnde mihi tractatus hic, rem plenius quam hactenus (uti spero) enucleatam exhibens, enatus est: conceptus primum vernacule, in Gentis meae usum, jam autem svadentibus Viris bonis Latinitate donatus, ut publice prosit, si poterit.

17. Jubet quippe charitas, quod Deus in salutem generis humani monstravit (ita D. D. Lubinus de sua Didactica loquitur) generi mortalium non invidere, sed toti exponere Mundo. Illa enim omnium bonorum natura est (pergit idem) ut cum omnibus communicentur: quippe quae quô magis, et quô pluribus, communicantur, hoc plus et magis omnibus sufficiunt.

18. Humanitatis etiam lex est, ut si quis laborantibus proximi rebus auxilii aliquid novit, ferre non intermittat: praesertim ubi non unius Hominis, sed multorum, nec Hominum, sed Vrbium Provinciarum, Regnorum, atque adeo totius Generis humani, res agitur, quemadmodum in hoc proposito.

19. Si qvis nihilominus reperiatur tam morosus, qvi a Theologi vocatione alienum esse putet Scholastica tractare: sciat is ad sangvinem usqve scrupulum hunc intra pectus mihi versatum: sed a qvo non aliâ. ratione me liberari posse sensi, qvam obsequendo Deo, et in medium consulendo qvid qvid divinus suggessit instinctus.

20. Patimini quaeso confidentius me Vobiscum loqui, Christiana pectora! Nôrunt, qui me propius nôrunt, hominem esse me tenuis ingenii, et propemodum nullius literaturae: deflentem tamen aetatis damna, et perquam cupidum ad hiatus nostros, si ullâ ratione detur, explendos, sive meis sive alienis (quae ubique non nisi a propitio Deo venire possunt) inventis.

21. Si qvid ergo hîc etiam dextre inventum est, non meum sit, sed ejus, qui ab ore infantium parare sibi consuevit laudem: et qui, ut se fidelem, veracem, benignum, reipsâ demonstret, petentibus dat, pulsantibus aperit, quaerentibus offert (Luc. 11.) quô et nos collata in nos dona nonillubentes conferamus in alios. Christus meus novit, tam simplex mihi esse pectus, ut docere et doceri, monere et moneri, doctorem doctorum (si quâ parte liceat) et discipulum discipulorum (sicubi profectum sperem) agere, nullô mihi discrimine habeatur.

23. Si quis invenerit meliora, faciat idem: ne, si minam suam reponat in sudario, et abscondat, sceleris arguatur a Domino, qui negotiari vult servos suos, ut mina cujusque mensae exposita lucretur alias. (Luc. 19.)

Omnibus Rerum humanarum Praesidibus, Politiarum Moderatoribus, Ecclesiarum Pastoribus, Scholarum Rectoribus, Liberorum Parentibus et Tutoribus, Gratia sit et pax a DEO et Patre Domini nostri Jesu Christi, in Spiritu Sancto.

[note: Duo excellentissimae creationis opera, Paradisus, et Homo.] CReatum primitus e pulvere terrae Hominem collocavit Deus in Paradiso voluptatis, qvem plantaverat in Oriente, non solum ut eum custodiret et coleret (Gen. 2. 15.) sed ut ipse quoque esset hortus deliciarum DEO suo.

[note: Comparatio Hominis cum Paradiso.] 2. Ut enim Paradisus erat amoenissima Mundi pars: ita Homo creaturarum delicatissima. Paradisus fuit ad Orientem plantatus: Homo ad imaginem ejus, cujus exortus [note: 1.] sunt ab initio, a diebus aeternitatis. In Paradiso productum [note: 2.] fuit omne Lignum pulchrum visu, et ad vescendum svave, de omnibus qvae alibi sparsim exstabant, per universam Terram: in Homine omnis materia mundana, omnesque formae et formarum gradus, ad totum divinae Sapientiae artificium exprimendum, in unum veluti cumulum congesta [note: 3.] sunt. Paradisus habebat Arborem scientiae boni et mali: Homo habet Mentem ad discernendum, et Voluntatem ad eligendum, qvidqvid usqvam [note: 4.] boni aut mali est. Paradiso inerat Arbor vitae, Homini Arbor ipsa immortalitatis; Sapientia nempe Dei, quae radices aeternas in homine posuit (Ecclesiastici [note: 5.] 1. 14.) Fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum Paradisum, qvi inde dividebatur in quatuor capita (Gen. 2. 10.) in Hominis cor varia Spiritûs Sancti dona influunt, ad irrigandum eum, rursumque de ventre ejus flumina fluunt aquae viva: (Joh. 7. 38) hoc est, in Homine et per Hominem diffundit se varie Sapientia Dei, tanqvam divisis quaquaversum fluminibus. Quod idem Apostolus testatur, cum ait, per Ecclesiam Principibus et potestatibus Coelorum innotescere multiformem Sapientiam Dei (Ephes. 3. 10.)

3. Vere itaque paradisus deliciarum Deo suo est qvisque Homo, si se continet ubi collocatus est. Similiter Ecclesia ipsa, quae est hominum Deo deditorum collectio, Paradiso, Horto, Vineae Dei, saepius in Scriptura comparatur.

[note: Paradisi utriusque amissio.] 4. Sed eheu infelicitatem nostram! Amisimus Paradisum deliciarum corporearum, in qvo fuimus: et amisimus simul Paradisum deliciarum spiritualium, quod fuimus ipsi. Ejecti sumus in solitudines Terrae: et facti sumus ipsimet solitudo, et desertum quoddam tetrum et squalidum. Ingrati nempe fuimus iis, qvibus nobis abunde prospexerat DEUS in Paradiso, Corporis et Animae respectu: merito igitur utrisque sumus exuti, Anima et Corpus nostrum aerumnis exposita.

[note: Qverela de hoc Dei.] 5. Audiamus de his Prophetam, in persona superbi et ad poenas damnati Tyrii Regis, ita loquentem: In deliciis Paradisi Dei fuisti. Omnis lapis pretiosus operimentum tibi fuit, Sardis, Topazius, et Iaspis, Chrysolithus, et Onyx, et Berillus, Sapphirus, et Carbunculus, et Smaragdus cum Auro. Opus tympanorum et fistularum, die quô procreatus fuisti, parata erant tibi. Tu Cherub fuisti, ex qvo unxi te protectorem (Dominum caeteris creaturis): ex qvo praeposui te, in monte sancto Dei eras, inter lapides ignitos indesinenter ambulabas. Perfectus eras in viis tuis, a die conditionis tuae donec inventa est iniquitas inte. In multitudine negotiationis tuae repleta sunt interiora tua iniqvitate, et peccasti. Ideo ejeci te de monte Dei, et perdidite, etc. Cumelevatum est cor tuum in decore tuo, perdidisti Sapientiam tuam, in terram projeci te etc (Ezech. 28. 13. etc) Projecit, eheu, et disjecit nos justâ indignationo suâ, ut quanquam fuerimus velut hortus Eden, jam facti simus velut solitudo deserti.

[note: Reparatio Paradisi nostri gratiâ Dei.] 6. Gloria tamen, et laus, et honor, et benedictio, in sempiterna secula sit Miseratori nostro Deo, qui ut nos ad momentum dereliquit, non tamen in solitudinem aeternam reliquit: qvin emittens Sapientiam suam, per quam plantati sunt Coeli, et Terra, et omnia, misericordiâ suâ iterum circummunivit derelictum Paradisum suum, Humanum genus: ut intermortuis, retorridisque Cordium nostrorum arboribus securi, et serrâ, et radulâ Legis suae succisis, et decorticatis, novos de coelesti paradiso surculos insereret: et quos, ut radices agere et increscere possent, propriô sanguine rigavit, variisque Spiritûs sui sancti donis, veluti aquae vivae rivulis, perfundere non intermittit: Operarios quoque suos, spirituales Arboratores, qvi novi plantarii Dei fidelem curam gerant, submittens. Ita enim Iesajam, et in persona ejus alios, alloquitur DEUS: Posui verba mea in ore tuo, et in umbra manûs meae protexite, ut plantet Caelos, et fundes Terram, et dicas ad Sion, Populus meus es tu (Jes: 51, 16:)

[note: Ecclesia revirescens Paradisus] 7. Virescit igitur denuo Ecclesiae hortus, cordis di vini delicium: quemadmodum apud Jesaiam iterum loquitur (cap. 51. v. 3) Consolabitur Dominus Sion, consolabitur omnes ruinas ejus: et ponet desertum ejus quafi delicias, et solitudinem ejus qvasi hortum Domini. Gaudium et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio, et vox laudis. Et apud Salomonem: Hortus conclusus, soror mea, sponsa; Hortus conclusus, fons signatus. Emissiones tuae paradisus malorum punicorum, cum pomorum fructibus, cypri cum nardo etc. (Cant: 4. 12. 13.) Cui respondet sponsa Ecclesia: o [tu ipse] fons hortorum, putee aquarum viventium, quae fluunt impetu de Libano! Surge aquilo, et veni auster, perfla hortum meum, ut fluant aromata illius! Vt veniat dilectus meus in hortum, et comedat fructum pretiosum suum. (Ibid: 15, 19, 17.)

[note: Subinde tamen marcescens] 8. Verumenimvero satisne ex voto nova haec paradisi Dei plantatio succedit? Omniane germina feliciter succrescunt? omnesne novae plantationis arbores Nardum, vel Crocum, vel Cinnamomum, vel Myrrham, vel Aromata, et fructus pretiosos, ferunt? Audiamus vocem Dei, Ecclesiamsuam alloquentis: Ego plantavi te Vineam electam, totum semen fidele: qvomodo ergo versa mihi es in palmites degeneres? (Jer: 2. 21.) Ecce qverelam Dei, novam etiam hanc Paradisi plantationem degenerare!

[note: Querelae super hac re Dei et sapientum hominum.] 9. Cujus modi qviritationum plena est Scriptura: pleni omnigenae confusionis omnium oculi, qui unqvam res humanas, vel etiam ipsius Ecclesiae, contemplari aggressi sunt. Sapientissimus hominum, Salomon, omnia qvae sub Sole fiunt, etiam propria sua cogitata, dicta, facta, diligenter animô revolvens, deplorare coepit, Nihilusqvam occurrere praeter vanitatem et ataxias: Perversa non posse corrigi, nec defectus numerari (Eccles. 1. 15.) Adeo ut ipsa quoque sapientia afflictio sit Spiritûs, addatque indignationem et aerumnam. (Ibid. 18.)

[note: Vulgus cur haec non curat] 10. Ut enim qvi morbum suum ignorat, non curat: qui dolorem non sentit, non gemit; qvi periculum non animadvertit, non horrescit, etiam super abyssum, aut praecipitia quaecunque constitutus; ita qui depascentes Genus humanum, et Ecclesiam, ataxias non considerat, eum non affici mirum non est. At qvi se et alios infinitis naevis scatere videt; Vulnera et Ulcera, sua et aliena, magis magisque supputare persentiscit, prodeuntisque foetoris gravitate nares oppletas habet, qvi se et alios inter periculosissimas voragines et antra constitui, inter dispositos laqueosubique obambulare, imo per praecipitia perpetua ferri, et jam hunc jam illum praecipitari, videt, difficile est non exhorrescere, non stupescere, non dolore emori.

[note: Demonstratio per inductionem, Omnia nostra esse perversa, ac depravata] 11. Nam, ecqvid tandem in nobis, et rebus nostris, suô locô aut statu est? Nihil usqvam. Omnia praepostere et disturbate, aut jacent aut ruunt. Intelligentiae loco, quâ Angelisaequari debuimus, in plerisque stupor tantus est, ut res maxime scitu necessarias juxta cum belluis ignorent, Loco Prudentiae, qua aeternitati destinati aeternitati nos parare debuimus, tanta est non solum aeternitatis, sed et mortalitatis oblivio, ut se terrenis et transitoriis adeoqve praesentissimae morti mancipent plerique. [note: 1. 2.] Loco Sapientiae coelestis, quâ optimorum optimum agnoscere, venerari,

eôque dulcissime perfrui, concessum erat, faedissima est ab illo Deo in qvo vivimus, movemur, et sumus, aversio, stolidissimaque sanctissimi Numinis ejus irritatio. Locô mutui Amoris et candoris, mutua odia, inimicitiae, bella, caedes. Locô Iustitiae, iniquitas, injuria, oppressiones, furta, rapinae. Castitatis locô, impuritates et obscaenitates, in cogitationibus, sermonibus, factis. Locô simplicitatis et veracitatis, mendacia, fraudes, doli mali. Locô Humilitatis, fastus et tumores aliorum adversus alios.

[note: Nosque planis perditos.] 12. Vae tibi infelix progenies, quae tantopere degenerasti! Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videret, si est intelligens, et requirens Deum. Sed omnes declinaverunt, simul in utiles sacti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. (Psal. 14.) Etiam qui aliorum duces se venditant, male praeeunt, seducunt: qui phosphori esse debebant, tenebras plerumque offundunt. Sicubi vero boni et veri aliquid est, mutilum est, elumbe est, disjectum est: qvin imo umbra et opinio, si compares cum eo qvod vere adesse nobis debebat. Hoc si qvis non animadvertit, scotomate laborare se sciat: sapientes, non per consuetarum opinionum conspicilia, sed per clarum veritatis lumen, suas et alienas res contemplando, vident qvod vident.

[note: Solatium duplex 1. Paradisus aetemus] 13. Duplex autem relinquitur nobis solatium. Primum qvod pro electis suis Deus paradisum aeternum parat, ubi perfectio redibit, et qvidem plenior ac firmior primâ illâ, nunc amissâ. In hunc Paradisum e corpore abibat Christus (Luc. 23. 43.) et raptus fuit Paulus (2. Cor. 12. 4.) et gloriam ejus conspexit Johannes (Apoc. 2. 7. et 21. 10)

[note: Paradisi Ecclesiae hîc etiam subinde reparatio.] 14. Alterum solatium, qvod hîc etiam subinde paradisum Ecclesiae renovare, desertaqve ejus in hortum voluptatis transformare, soleat DEUS: qvemadmodum allegatae supra divinae promissiones ostendunt. Solemniter id aliquoties jam vidimus factum: post Lapsum; post Diluvium; post introductionem populi in terram Canaan; sub Davide et Salomone; post: reditum e Babylone, et reaedificatam Hierosolymam; post Christi in coelos ascensionem et Evangelii ad gentes praedicationem; sub Constantino, et aliâs. Quod si forte nunc etiam, post tam atrocium Bellorum furores, tantasque Terrarum vastationes, benigniore nos vultu respicere parat misericordiarum Pater, grati obviam Deo ire tenemur, succurrereque et ipsi rebus nostris, modis et vlis quas monstrabit ipse omnia viis suis disponens, sapientissimus Deus.

[note: Cujus reparationis efficacissimus mod us per Iuventutis informationem rectam.] 15. Hoc autem inprimis est, qvod nos Scripturae divinae docent, nullam sub coelo aliam efficaciorem ad emendandas humanas corruptelas viam esse, Iuventutis rectâ institutione. Salomon enim omnes errorum humanorum labyrinthos pervagatus, et perversa non posse corrigi, neque. defectus numerari, qvestus, tandem se ad Adolescentiam convertit, obsecrans, ut in diebus juventutis suae meminissent Creatoris sui, eumque timeant, et mandata ejus observent: Hoc enim esse TOTVM HOMINIS (Eccl. 12. 13.) Et alibi dicit: Instriue adolescentem juxta viam suam: etiam cum senuerit, non recedet abea. (Prov. 22. 6.) Ideo David: Venite filii, audite me, Timorem Dei docebo vos (Psal. 34. 11.) Sed et ipse coelestis David, verusque Salomon, aeternus Dei filius, ad reformandum nos coelô missus, eandem viam intentô velut digitô monstravit, dicens: Sinite parvulos venire ad me, et ne prohibete eos: Talium enim est regnum caelorum (Mar. 10. 14.) Ad nos vero caeteros dicebat: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in Regnum Caelorum (Matt. 18. 3.)

[note: Pueri verae reformationis non tantum subjectum: sed et exemplar] 16. Hem qvales isti sermones! Audite haec, attenteque considerate omnes, qvid hîc omnium Magister et dominus edisserat! qvam solos parvulos Regno Dei idoneos, imo ejusdem Regni haeredes, pronunciet! illos solos ad haereditatis participationem admittens, qui se parvulis assimilaverint. Outinam vos dilecti pueruli vestrum hoc coeleste privilegium intelligatis! Vestrum ecce est, qvidqvid residui decoris, aut in patriam coelestem juris est, in genere nostro!

Vester est Christus, Vestra sanctificatio Spiritûs, vestra gratia Dei, vestra futuri seculi haereditas: Vestra omnia haec, ad Vos praecipue, et infallibiliter, imo ad solos Vos, spectantia, nisi qvis conversus efficiatur sicut Vos. Ecce nos adulti, qui solos nos existimamus homines, vos simiolas; solos nos sapientes, vos amentes, solos nos facundos, vos infantes; jam in Vestram ablegamur Scholam! Vos dati nobis in Magistros, gesta vestra in ideam et exemplar nostris!

[note: Curparvulos tanti faciat deus] 17. Cur tanti faciat et celebret parvulos Deus, si qvis expendere velit, causam non reperiet potiorem hâc, quod in infantibus omnia simpliciora, et recipiendae medianae, qvam deploratis humanis rebus divina misericordia offert, aptiora sunt. Qvanqvam enim a lapsu Adami veniens corruptela pervasit totam Generis nostri massam, qvia tamen secundus Adam, Christus, Genus humanum denuo sibi, Arbori vitae, insevit, excluditurque nemo nisi qvise propriâ incredulitate (qvae in infantes nondum cadit) excludit (Marc. 16. 16.) fit ut infantes, nondum se denuo peccatis et incredulitate polluentes, Regni Dei exasse haeredes pronuntientur: modo se in accepta jam gratia Dei custodire, et a Mundo impollutos servare sciant. Qvod et ipsum facilius pueri, qvam alii, doceri possunt, malis consuetudinibus nondum occupati.

[note: Cur ad illos ableget nos adultos] 18. Eâ de causa Christus nos adultos converti jubet, ut fiamus velut parvuli: id est, ut mala qvae a prava institutione hausimus pravisqve mundi exemplis didicimus, dediscamus, et inpriorem gradum simplicitatis, mansvetudinis, humilitatis, castitatis, obcdientiae etc. redeamus. Sed enim qvia nihil gravius accidit, qvam adsuetis desvescere (consvetudo enim altera Natura: Naturam vero ut expellas furcâ, tamen usque recurrit) seqvitur inde, Nihil esse difficilius quam hominem male institutum restituere. Arbor enim uti excrevit, procera aut humilis, et ramis bene exporrectis aut concurvatis, ita manet adulta, transformari se non patitur. Canthus, lignum Rotae curvatum, eôque situ induratum, facilius frangitur qvam ad rectitudinem redeat; ut experientiâ patet. Quod idem de Hominibus male agere adsvetis pronuntiat Deus: Si mutare potest AEthiops cutem suam, et Pardus maculas suas, etiam Vos poteritis bene facere, edocti malefacere (Jer. 13. 23.)

[note: Reformatio Ecclesiae ab Infantibus inciptat necesse est] 19. Unde necessario; concluditur: Si Generis humani Corruptelis remedia adhibenda sunt, id potissimum per cautam et providam Iuventutis Educationem fieri oportere. AEqve ut qvi Hortum renovare velit, novellis eum arbusculis conserere, plantatasque ad laeta incrementa provide curare, necesse habet: qvando qvidem ad Arbores vetulas transplantandum, et faecunditate imbuendum, artis exigua, vis est. Simplices ergo mentes, vanis mundanis conceptibus et consvetudinibus nondum occupatae et coinqvinatae, aptissimae sunt Deo.

[note: Teste Deô] 20.Quod apud Prophetam ostendit Deus, ubi de universali corruptione qvestus, Neminem superesse qvem doceat scientiam, quem intelligere faciat doctrinam, protestatur: praeterqvam ablactatos a lacte, avulsos ab uberibus (Jes. 28. 29.)

[note: Jllustre Christi factum] 21. Atqve hoc idem in figura ostendere voluisse videtur Dominus, cum Hierosolymam profecturus jussit sibi qvidem Asinam adduci et Pullum asinae; non tamen Asinae, sed Pullo, ineqvitavit. Additqve Evangelista, talem pullum sibi adduci mandasse Dominum, cui nullus hominum adhuc insederat (Luc. 19. 30.) Frustrane id factum, et consignatum putabimus? Absit: omnia Christi, maxima et minima, dicta et facta, quemadmodum et omnes Scripturae apices, mysteria continent, ad instructionem nostram. Certum itaqve sit, ut ut Christus senes et juvenes ad se vocat, et utrosque ad coelestem Hierosolymam lubens secum ducit, juniores tamen, a Mundo nondum subjugatos, aptiores esse ad asvescendum jugo Christi, prae illis qvos impositis oneribus suis Mundus fregit, ac vitiavit. Pullitiem itaque nostram Christo adduci aeqvum est: his svave jugum juum, et seipsum, imponere gaudet Christus, (Matt. 11. 30.)

[note: Provide Juventutem educare qvid.] 22. Educare autem provide Juventutem, est providere, ut Animi eorum a Corruptelis Mundi praeserventur: et indita illis honestatis semina, castis perpetuisque, monitis et exemplis, ad feliciter germinandum proliciantur; denique Dei, et sui ipsius Rerum que variarum cognitione vera, mentes imbuantur: quô in lumine Dei videre lumen, Patremque luminum super omnia amare et venerari, consuescant.

[note: Et qvis ejus fructus.] 23. Id si fieret, appareret re ipsâ, verum esse quod Psaltes canit, Deumex ore infantium et lactantium peficere laudem propter inimicos, ut destruat inimicum et ultorem. (Ps. 8. 3.) hoc est, ut confundat satanam. qvi ulturus condem nationem sui has Dei arbusculas, Juventutem, variis fraudulentissimarum machinationum suarum vulneribus conficit, aut infernali venenô (exemplorum variae impietatis, et instinctuum pravorum) radicitus inficit, ut vel exarescant penitus et concidant; vel intabescant saltem, et marcescant, et inutiles fiant.

[note: Deus qvomodo Iuventutz provideat] 24. Atque eâ de causa Deus, tum Angelos custodes puerulis addit (Matt. 18. 10.) tum Parentes Nutritios constituit, ab illisque Liberos in disciplina et correptione Domini educari jubet (Ephes: 6. 4.) tum caeteris omnibus, ne malis exemplis Juventutem scandalizent et corrumpant, serio mandat, secus facientibus aeternum vae denuntians. (Matt. 18. 6, 7.)

[note: Et qvomodo nos teneamur: Patriarcharum exemplô.] 25. At qvâ ratione id in tanto confusionis mundanae diluvio faciemus? Patriarcharum tempore, cum sancti illi viri a mundo segregati seorsim habitarent, ipsiqve in suis Familiis, essent non solum Patresfamilias, sed et Sacerdotes, Magistri ac praeceptores, facilius negotium procedebat. Remotis enim apravorum consortio liberis suis, bonô virtutum exemplô praelucentes, leni admonitione, exhortatione, et sicubi opus suit increpatione, suos secum ductabant. Quod factitasse Abrahamum testis est Deus ipse: scio, inquit, quod praecepturus sit filiis suis, et domui suae post se, ut custodiant viam Domini, et faciant judicium et justitiam Gen. 18. 19.)

[note: Nunc male consortia Iuventutem perdunt.] 26. Sed nunc promiscue habitamus, boni mixti malis: malorumque qvam proborum infinitio major est numerus. Quorum exemplis tam valide abripitur Juventus, ut subministratae in mali antidotum de Virtute colenda praeceptiones vim nullam, aut exiguam, obtineant.

[note: Nec Patentes malis obsistere curant, aut sciunt.] 27. Quidautem, quod et illa Virtutum praecepta raro suppeditantur? Pauci sunt Parentum, qui liberros suos boni aliquid docere possint: sive qvod nihil tale didiceruntipsi, sive qvod aliis intenti haec negligunt.

[note: Nec Praeceptores omnes.] 28. Pauci et Praeceptorum, qvi juventuti bona bene instillare nôrint. Aut si qvis aliqvando est, rapitur ab aliquo Satrapa ad privatim suis impendendam operam, Vulgo ejus copia non datur.

[note: Hinc omnia sylvescunt, et in pejus ruunt.] 29. Inde fit ut Juventus reliqva sine debita cultura crescat, Sylvae instar, qvam nemo plantat, rigat, putat, ad rectitudinem format. Hinc feri et indomiti mores et consuetudines occupant Mundum, omnesque urbes et oppida, et omnes domos, et omnes homines, quorum Corpora et Animi meris confusionibus scatent undique. Si hodie nobis redivivus Diogenes, Socrates, Seneca, Salomon, redeat, non aliud reperient quam olim. Si Deus de coelo nos alloquatur, non aliud dicet quam qvod dixit, Corruptos esse omnes, et abominabiles factos in omnibus studiis suis (PS 14. 2.)

[note: Consilia igitur procommuni salute jungenda omnibus: aut exspectanda Dei fulmina.] 30. Quapropter, si quisquam usqvam gentium, qui consilii aliquid ferre, aut excogitare, aut gemitibus, suspiriis, fletu et lachrymis, a Deo exorare potest, quâ ratione succrescenti Juventuti qvam optime consuli possit, is ne taceat, sed consulat, cogitet, oret. Maledictus qui errare facit coecum in itinere inqvit Deus (Deut: 27. 18.) Maledictus igitur et qvi cum reducere qveat caecum aberrore, non reducit. Vae illi, scandalizaverit unum de pusillis istis: inqvit Christus (Matt. 18. 6, 7.) Vae ergo illi etiam, qui cum amovere qveat scandala,

non amovet. Non vult Deus asinum, aut bovem, per silvas et campos errantem, aut sub onere jacentem, deseri, sedei subveniri, etiamsi cujus sit nescias, etiamsi inimici tut esse scias (Exod. 23. 4. Deut. 22. 1.) et debet illi placere, si nos non jumenta bruta, sed Creaturam rationalem, non unum et alterum, sed Mundum totum, errare videntes, secure transeamus, manum non admoveamus? Absit, absit!

[note: In confusionum Babylonem strigendus gladius.] 31. Maledictus qui facit opus Domini fraudulenter: et maledictus, qui prohibet gladium suum sangvine Babylonis. (Ier. 48. 10.) et speremus nos extra culpam fore; abominabilem confusionum nostrarum Babylonem, securâ mente tolerantes? Ah exseregladium, qvicunque accinctum habes, aut quâ haereat reconditus vaginâ non ignoras! utque sis benedictus a Iehova, Babylonis exterminationem promove.

[note: A Magistratu Politico.] 32. Urgete opus hoc Domini Vos Magistratus, ministri Dei Altissimi, et gladiô qvem vobis accinxit Dominus, gladiô Justitiae, exterminate ataxias, qvibus sese opplet, et Deum Vestrum irritat, Mundus!

[note: Et a Ministris Ecclesiae.] 33. Urgete vos Praesules, ministri Iesu Christi fideles, et gladiô vobis commissô utrinque acutô, gladiô oris, exscindite mala! Eô enim, ut evellatis et destruatis, et disperdatis, et dissipetis mala; aedificetis vero plantetis bona, constituti estis (Ier. 1. 10. Ps. 101. 5. Rom. 13. 4. etc) Iam autem intellexistis, felicius non posse obsisti malis in genere Humano, quam ut aetate primâ obsistatur: felicius non posse plantari Arbusculas ad aeternitatem perennaturas, quam si novellae plantentur et educentur: felicius non posse in Babylonis locum Sionem exaedificari, quam si vivi Dei lapides, Juventus, mature caedantur, dolentur, poliantur, structuraeque coelesti adaptentur. Si ergo bene ordinatas et florentes volumus Ecclesias, et Politias, et Oeconomias, ante omnia Scholas ordinemus, et efflorescere faciamus, ut verae vivaeque sint Hominum officinae, Ecclesiarum, Politiarum Oeconomiarumque seminaria. Sic demum potiemur fine nostro, aliâs nunquam.

[note: Modus illius rei jam exponendus, et expendendus.] 34. Id autem qvomodo sit aggrediendum, et in effectum desideratum deducendum, en id pandimus ob oculos, Nos, qvorum Spiritum excitavit Dominus! Quid sit, videte et audite, et attendite, qvibuscunque Deus oculos dedit ad videndum, et aures ad audiendum, et mentem ad judicandum.

[note: Sive qvis lucis hîc novae aliqvid visurus, sive non, qvid jaciendum.] 35. Si cui affulserit non animadversum prius lumen, det honorem Deo, fulgoremque hunc novum novae aetati ne invideat. Si autem in lumine hoc luminis defectum notaveris, etiam minimum, aut supple et depura, aut ut depurari qveat mone: plus vident oculi, quam oculus.

[note: Praemia gnavis hîc exspectanda.] 36. Ita opus Dei concorditer agere nos mutuo juvabimus: ita maledictionem fraudulenter opus Domini facientibus denuntiatam effugiemus: ita pretiosissima Mundi cimelia, Juventutem, optime curaverimus: ita fulgorem, erudientibus alios ad justitiam promissum (Dan. 12. 3.) participabimus.

Arentum: qvi hactenus plerumqve incerti erant, qvid de Liberis suis sperandum esset? Conducebant Praeceptores, exorabant, donariis permulcebant, permutabant etiam, tam saepe in cassum qvam cum fructu aliqvo. At methodô instituendi ad infallibilem usqve certitudinem deductâ, non poterit non semper speratus effectus, cum Deo, seqvi.

2. Praeceptorum: qvorum pleriqve docendi artem plane ignorârunt, ideoqve cum satis facere vellent officio, macerabant se, et operarâ diligentiâ exhauriebant vires; aut mutabant Methodum, jam hôc jam illô modô successum tentantes, non sine taedioso temporis et laborum dispendia.

3. Discipulorum: ut sine difficultate, taedio, clamonbus et plagis, qvasiper ludum et jocum ad fastigia scientiarum duci qveant.

4. Scholarum: qvae Methodô rectisicatâ, non solum in vigore consevari constanter, sed in infinitum augeri poterunt. Erunt enim vere Ludi, Domus deliciarum et illecebrarum. Atque cum (ob Methodi infallibilitatem) ex qvelibet Discipulo Doctor fiet (superiore aut inferiore gradu) nunquam poterunt apti Scholarum Moderatores deesse, nunquam non vigere studia.

5. Rerumpublicarum; Ciceronis testimoniô ante citatô. Cui consonat illud (apud Stobaeum) Diogenis Pythagoraei: Quodnam est fundamentum totius Reipublicae? Adolescentum educatio. Haud enim unqvam Vites utilem fructum protulerint, qvae non bene sunt excultae.

6. Ecclesiae: cum Scholarum recta constitutio sola essicere qveat, ut ne Ecclesiis eruditi Doctores, Doctoribus vero eruditis apti Auditores deesse possint.

7. Coeli denique interest, Scholas ad exactam et universalem Animorum culturam reformari: quô nimirum facilius divinae lucis fulgore a tenebris liberentur, qvos tubae divinae clangor excitare non valet. Quanquam enim praedicetur passim Evangelium, proeditatumque iri ad Mundi finem speremus qvemadmodum tamen in panegyri aliqva, nundinis, aut caupona, aliove tumultuoso bominum conventu, evenire solet, ut non is audiatur solus, aut praecipue, qui optima profert, sed prout quisque alteri occurrit, aut adstat, vel assidet, ita eumnugis suis occupat et detinet: perinde fit in mundo. Faciant verbi ministri officium quantôcunque Zelô: loqvantur, inclament, hortentur, obtestentur, a potiore tamen hominum parte non exaudiuntur. Multi siqvidem Coetus sacros non accedunt, nifi casu aliqvô; alii utut veniant, clausis tamen cum auribus et oculis, qvia plerunque aliis intra se occupati, qvid hîc fiat parum attendunt. Tandem attendant licet, et qvo tendant admonitiones socroe percipiant, non tammen certe affciuntur et commoventur tam valide, qvam fieri conveniebat: quia adsuetus animi torpor, et attractus vitiorum habitus, mentem illis hebetat, fascinat, indurat, ut seveternô illô liberare nequeaut. Haerent itaque in consueta caecitate peccatis suis, tanquam compedibus adstricti, ut ex inveterata pernicie liberare eos nemo possit, praeter solum Deum: quemadmodum Patrum quispiam dixit, prope abesse a miraculo, si peccator inveteratus ad poenitentiam convertatur. Quia vero aliâs, ubi Deus media suppeditat, Miracula poscere Deumtentare est, non aliter hîc etiam rem babere statuendum est. Officii proinde nostriesse credamus, cogitare de mediis, quibus tota Christiana Iuventus ad Mentis vigorem, et coelestium amorem, fervidius excitetur. Atque id si obtinuerimus, videbimus passurum vim Renum coelorum, quemadmodum olim.

Ne me igitur a tam sancto proposito subtrahat cogitationes, desideria, vires et opes suas. Qvi dedit velle dabit et perficere: id sine exceptione a divina misericordia votis exposcere, et spe praesumere, convenit. Hominum enim salus, et Gloria hîc agitur Altissimi.

CAPUT PRIMUM. Hominem Creaturarum ultimam, absolutissimam, excellentissimam, esse.

[note: Nosce Teipsum, coelô lapsum fingebatur.] CUM Pittacus olim suum illud [gap: Greek word(s)] pronuntiasset, tantô applausu a Sapientibus excepta fuit sententia haec, ut eam plebi commendaturi, coelô lapsam asseverarint, Temploqve Apollinis Delphici (qvô ingens hominum confluxus erat) aureis literis inscribi curârint. Hoc prudenter et pie: istud ficte qvidem, sed omnino ad veritatem: qvod nobis prae illis liqvet.

[note: Vere tamen coelô lapsum est.] 2. Coelitus enim resonans in Scripturis vox, qvid est nisi, NOVERIS ô Homo ME, NOVERIS TE? ME, aeternitatis, sapientiae, beatitudinssqve fontem: TE, facturam, imaginem, delicium meum.

[note: Sublimitas humanae narurae.] 3. Te enim mihi destinavi aeternitatis consortem; tuos in usus paravi coelum, Terram, et qvaelis continentur; tibi uni contuli junctim omnia, qvae creaturis caeteris singula, Essentiam, Vitam, Sensum, Rationem. Te constitui super Opera manuum mearum, omnia subjeci pedibus tuis, Oves et Boves et Pecora campi, Volucres coeli, et Pisces maris: eaqve ratione te gloriâ et honore coronavi. (Psal. 8.) Tibi deniqve, neqvid deesset, meipsum dedi nexu hypostaticô, meam tuae naturam copulans in aeternum: qvaliter nulli Creaturarum, visibilium aut invisibilium, contigit. Ecqvae enim Creaturarum, in Coelo vel in Terra, gloriari pot est, Deum in carne sua revelatum, et exhibitum Angelis? (1 Tim. 3. 16.) nempe non ut videant et stupeant solum, qvem videre desiderabant: (1 Pet. 1. 12.) sed et I manifestatum in carne Deum, nempe DEI et Hominis Filium, (Hebr. 1. 6. Joh. 1. 52. Matt. 4. 11.) adorent. Intellige ergo te Operum meorum absolutum Colophonem, mirabilem Epitomen, Vicariumqve inter illa DEVM esse, coronam gloriae meae.

[note: Omnibus Hominibus ab eculos ponenda.] 4. Qvae omnia utinam non Templorum valvis, non Librorum frontispiciis, non deniqve Lingvis, Auribus, Oculis omnium hominum, sed Cordibus, insculpta sint! Hoc utiqve agendum est omnibus, qui homines formandi obeunt munus, ut hujus dignitatis, et excellentiae suae memores vivere omnes condocefaciant: et ad hujus sublimitatis asseqvendum scopum omnia media dirigant.

CAPUT II. Hominis sinem ultimum extra hanc Vitam esse.

[note: Creaturarum summam summum habere scopum necesse est.] TAm excellentem Creaturam ad excellentiorem prae cunctis creaturis finem destinari, ratio ipsa dictitat: nimirum ut Deo, omnis perfectionis, gloriae, beatitudinis fastigio, junctus, absolutissimâ cum eo gloriâ et beatitudine perfruatur in aeternum.

[note: Quod patet.] 2. Quod etsi satis e Scriptura liqvet, nosqve, ita omnino rem habere, secure. creidimus: non operae tamen dispendium fuerit, si quot modis Deus in hac vita nostrum Plus ultra nobis effigiârit, vel obiter attingamus.

[note: I. Exhistoria Creationis.] 3. Et primo quidem in ipsa Creatione. Non enim Hominem, ut caetera, nude existere jussit: sed praemissâ solenni consultatione, Corpus qvidem ei propriis veluti digitis efformavit, Animam vero ex seipso inspiravit.

[note: 2. Ex constitutione nostri.] 4. Constiturio nostri nobis id, quod in hac Vita nobis adest, non sufficere ostendit. Triplicem enim hîc vivimus vitam, Vegetavivam, Animalem et Intellectualem, seu Spiritualem, qvarum prima extra Corpus nusqvam se exerit: secunda per sensuum et motûs operationes ad objecta se exporrigit: tertia separatim qvoqve existere potest, ut in Angelis patet. Jam qvia evidens est, supremum hunc vitae gradum a prioribus valide in nobis obumbrari et praepediri, necessario seqvitur futurum esse, ubi in [gap: Greek word(s)], deducatur.

[note: 3. Ex omnibus quae hîc agimus et patimur.] 5. Omnia qvae in hac Vita agimus et patimur, ostendunt nos finem ultimum hîc non asseqvi; sed omnia nostra, ut et nos ipsos, alio tendere. Qvicqvid enim sumus agimus, cogitamus, loqvimur, machinamur, acqvirimus, possidemus, non nisi gradatio qvaedam est: ubi longius longiusqve provecti, gradus qvidem superiores, semper conscendimus, supremum tamen nunqvam invenimus. Principio enim Homo nihil est, qvemadmodum ab aeterno nihil fuit: in Utero demum matris

initium sumit, e sanguinis paterni gutta. Est igitur Homo primum, qvid? massa informis et bruta. Tunc assumit lineamenta corpusculi: sed absqve sensu et motu tamen. Incipit postea moveri, et naturae vi in apertum prorumpit; patescuntqve paulatim oculi, aures, et sensus caeteri. Temporis tractu prodit se internus sensus, cum videre audire, sentire, sentit. Intellectus postmodum, rerum discrimina notando, sese exerit: tandem Voluntas, ad objecta qvaedam se applicando, ab aliis avertendo, gubernatricis arripit munus.

[note: 3. In quibus omnibus gradatio est, sine termino tamen.] 6. Sed et in singulis illis mera gradatio est. Nam et Rerum Intelligentia paulatim, velut e prosunda noctis caligine emergens aurorae jubar, promicat: et qvamdiu vita superest, semper ei plus plusqve luminis accedit (nisi qvis brutescat omnino) ad ipsam usqve mortem. Actione nostrae itidem primum tenues sunt, invalidae, rudes, et confusae nimis: paulatim deinde cum viribus Corporis Animi qvoqve virtutes sese explicant, ut qvamdiu vivimus (nisiqvem extrenius occupaverit torpor, vivumque sepelierit) non desit quod agamus, quod proponamus quod moliamur: omniaqve illa in animo generoso semper altius prendunt, sine termino tamen, Nec enim in hac vita vel desideriorum, vel moliminum, ullum finem reperire est.

[note: Qvod omnis experientia ostendit.] 7. Quoquô se quis vertat, experimentô id cognoscet. Si quis Opes et Divitias adamaverit, non inveniet quô famem suam expleat, quamvis Mundum possideat universum: quod Alexandri patuit exemplô. Si quis Honorum exarserit cupidirate, non si se Mundus universus adoret, acquiescere poterit. Si Voluptatibus se dediderit, quamvis delitiarum flu mina omnes sensus perluant, obsolescent tamen omnia, et appetitus ad aliud ex alio se extendet. Si quis ad studium Sapientiae applicaverit animum, nullum inveniet finem: nam quô quis plura novit, eô sibi plura deesse intelligit. Recte enim Salomon, non satiari Oculum videndo, veqve impleri Aurem audiendo (Ecclesiastes 1. 8.)

[note: 4. Neqve Mors ipsa rebus nostris finem adfert.] 8. Sed neque mortem ultimam Rebus adferre lineam, morientium exempla docent. Hîc enim quibus bene transacta est vita, meliorem ingressuri exultant: qui vero se praesentis immerserant amori, derelinquendam illam, et alio sibi migrandum videntes, trepidare incipiunt, et si quâ ratione adhuc possunt, DEO et hominibus se reconciliant. Et quamvis doloribus fractum Corpus elanguescat, sensus tenebrescant, vita ipsa exspiret: Mens tamen vividius quam unquam functiones suas obit, de Se, Familia, Haereditate sua, Republica, etc. pie, graviter, circumspecte, disponens: adeo ut qui Hominem pium et sapientem morientem videt, limum terrae diffluentem videre; qui audit, Angelum audire, sibi videatur; faterique necesse habeat, nihil hîc agi, nisi quod Tuguriolô ad ruinam prpperante Hospes exitum paret. Intellexerunt id ipsimet gentiles: ideoque Romani, auctore Feltô, mortem clicebant Abitionem; et Graecis [gap: Greek word(s)], quod abire significat, pro interire et mori frequenter usurpatur. Cur? nisi quia per mortem aliô transiri iutelligitur?

[note: 5. Homines aeternitati deberi, Christi hominis exemplum docet.] 9. Sed magis id nobis Christianis patet, postquam CHRISTUS, Filius DEI vivi, ad reparandum deperditam in nobis imagmem DEI Coelô missus, idem suô ostendit exemplô. Conceptus enim, et per nativitatem luci expositus, inter homines, versatus est: tum mortuus resurrexit, et ad Coelos ascendit, nec ei mors dominatur amplius. IIle autem dicitur, et est, Pracursor noster (Hebr. 6. 20.) Primogenitus inter fratres (Rom. 8. 29.) Caput membrorum suorum (Ephes. I. 22.) Archetypus omnium qvi ad imaginem DEI reformandi sunt (Rom. 8. 29.) Quemadmodum [note: N. B.] igitur ipse non ideo hîc fuit, ut eisset; sed ut confectô curriculô, transiret ad habitacula aeterna: ita quoque nobis, ipsius consortibus, non hîc manendum, sed alio transmigrandum est.

[note: Hominis mansio triplex.] 10. Triplex igitur cuique nostrûm Vita et Vitae mansio, constituta est, Vterus maternus, Terra, Coelum. E prima in secundam ingressus est per nativitatem; e secunda in tertiam, per mortem et resurrectionem; e tertia nusquam in aeternum. In prima accipimus Vitam solummodo, cum initiali motu et sensu: in secunda Vitam, Motum, sensum, cum primordiis Intellectûs: in tertia omnium plenitudinem absolutam.

[note: triplexqve Vita.] 11. Prima illa vita, praeparatoria est secundae: secunda tertiae: tertia in se ipsam est, sine fine. Transitus e prima in secundam, et e secunda in tertiam, angustus est et cum dolore: et utrobique deponendae veniunt exuviae, seu involucra (ibi quidem secundinae, hîc corporis ipsa compages) veluti cum fractâ testâ pullus excluditur. Prima itaque et secunda mansio Officinarum sunt instar; in quibus formatur, ibi quidem Corpus, ad Vitae sequentis usum; hîc autem Anima

rationalis, ad usum Vitae sempiternae: tertia mansio ipsam utriusqve perfectionem et fruirionem adferet.

[note: Typus illius res in Israelitis.] 12. Ita Israelitae (liceat huc typum etiam accommodare) in AEgypto erant progenerati: indeqve per Montium et Maris rubri angustias in desertum delati, Tabernacula exstruebant, Legem addiscebant, cum Hostibus variis confligebant: tandem Jordane perruptô terrae Canaan, lacte et melle perfluentis, haeredes constituti fuerunt.

CAPUT III. Vitam hanc non nisi praeparatoriam esse aeternae.

[note: Testes bujus res.] VITAM hanc, cum aliô tendat, non Vitam esse (proprie loqvendo) sed verae semperqve duraturae Vitae proaemi um, patebit, testibus primo Nobismer ipsis iterum; dehinc Mundô: tandem Scripturâ divinâ.

[note: I. Nosmet ipsi.] 2. Nos ipsos si intuemur, videmus omnia nostra ita gradatim procedere, ut antecedens qvodvis subseqventi sternat viam. Exempli gratia: Vita nostra prima in maternis visceribus est. Sed cujus rei gratiâ? Anne sui ipsius? Nihil minus: hoc ibi agitur solum, ut corpusculum in Animae habitaculum et instrumentum apte conformetur, ad commodum subseqvuturae, qvâ sub Sole fruimur, Vitae usum. Hoc simul ac perfectum est, erumpimus in lucem; qvia qvod amplius istis in tenebris de nobis siat, nihil est. Eôdem igitur modo haec sub Sole vita, nihil nisi praeparatio est aeternae: ut nimirum Anima Corporis ministeriô ea sibi, qvae futurae Vitae usui sint, comparet. Id simul ac fuerit effectum, migramus hinc, qvia qvod praeterea hîc agatur non suppetit. Qvanqvam nonnulli imparati abripiuntur, aut potius ad interitum abjiciuntur: qvemadmodum abortivi etiam foetus variis casibus ex utero emitti solent, non ad vitam, sed ad mortem; quod utrobiqve DEI qvidem permissu, hominum tamen culpâ evenit.

[note: 2. Mundus visibilis, factus duntaxat in Seminarium, Nutritorium, Scholamqve Hominum.] 3. Mundus ipse visibilis, qvâcunqve illum parte intueamur, testatur non aliô sine se creatum, qvam ut serviat

Qvia enim DEO non eôdem simul momentô omnes Homines producere libuit, uti factum Angelis, sed marem et foeminam solum, illis per generationem multiplicandi sui collatis viribus et benedictione: successivae huic multiplicationi tempus justum concedi necesse fuit, concessi igitur sunt aliqvot mille anni. Et ne tempus illud esset confusum, surdum, caecum, expandit coelos, Sole, Lunâ, Stellisqve instructos: eosqve circumcirca gyrando horas, dies, menses, et annos, dimetiri jussit. Rursum, qvia corporea futurus erat Creatura, locô ad habitandum, spatiô ad respirandum et sese agitandum, victu ad incremenra, et amictu ad ornamenta egens, substravit (in Mundi imô) pavimentum solidum, Terram: eiqve circumsudit Aerem, et imgavit Aqvis, et progerminare jussit multiformes Plantas, et Animalia: non jam solum ad necessitatem, sed ad delicias usqve. Et qvia ad imaginem suam Hominem condiderat, Mente instructum, ne Menti qvoqve suus deesset pastus, in multivarias species Creaturas singulas diduxit, qvô ei Mundus hic visibilis ut lucidissimum infinitae Potentiae, Sapientiae et Bonitatis DEI, speculum exstaret, cujus contemplatione in Creatoris admirationem raperetur; agnitionem promoveretur, amorem alliceretur: invisibili nempe et in aeternitatis abysso latente soliditate, pulchritudine, et dulcedine, ubiqve per visibilia illa promicante, et sese palpandam, spectandam, gustandam, praebente. Nihil itaqve Mundus hic est nisi Seminarium nostrum, Nutritorium nostrum, Schola nostra. Ergo aliqvod est Plus utra, qvo e Scholae hujus Classibus dimissi promovebimur, ad Academiam nempe aeternam. Ratione igitur ita hoc esse constat; manifestius tamen e divinis oraculis.

[note: 3. deus ipse in Verbo suo.] 4. Testatur apud Oseam ipse DEUS, Coelos Terrae causâ esse, TerramTritici, Vini, Olei, causâ; haec autem Hominum (Ose. 2. 21, 22.) Omnia igitur Hominis causa sunt, Tempus etiam ipsum. Duratio enim Mundo longior non concedetur, qvam ad complendum electorum numerum (Apoc. 6. 11.) Id simul ac fuerit factum, Coeli et Terra transibunt, et locus eis non invenietur (Apoc. 20. 7.) Novum enim Coelum et Nova Terra prodibunt, in qvibus justitia habitabit (Apoc. 21. 1. 2 Petr. 3. 23.) Tandem appellationes quas Scriptura Vitae huic iribuit, eam nihil nisi alterius Vitae praeparatoriam esse; innuunt. Appellant enim Viam, Itionem, Portam, Exspectationem: nos autem Peregrinos, Advenas, Inqvilinos, Expectantes aliam civitatem, et qvidem manentem (vide Genes. 47. 9. Psal. 39. 13. Job. 7. 12. Luc. 12. 34.)

[note: 4. Experientia.] 5. Qvae omnia res ipsa, omniumqve hominum oculis exposita omnium nostrûm conditio, nos docent. Qvis enim omnium qvi nati sunt, postqvam comparuit, non iterum disparuit? cum tamen ad. aeternitatem destinati simus. AEternitati igitur qvia debemur, hâc solum esse transitum, necessum est. Inde Christus: Parati estote, inqvit, nescitis enim quâ borâ silius hominis venturus est. (Matt. 24. 44.) Atqve ea causa est (id qvoqve e Scriptura novimus) cur Deus aliqvos vel primâ aetate hinc avocet; nempe qvum paratos jam videt, ut Enochum (Gen. 5. v. 24. vide Sap. 4. 14.) Cur contra longanimitate erga malos utatur? qvia nimirum imparatum nollet qvenqvam opprimi, sed ut resipiscat (2 Pet. 3. 9.) Si tamen qvis patientiâ Dei abuti pergit, rapi jubet.

[note: Clausula] 6. Qvam certum igitur est commorationem in Vtero matris praeparationem esse Vitae in Corpore, tam certum est commorationem [note: N. B.] in Corpore, praeparationem esse Vitae illus qvaebit. Felix qvi bene formata membra e matris mero extulit! felicior millies, qvi bene politam hinc extulerit Animam.

CAPUT IV. Praeparationis ad aeternitatem gradus essetress SE (et secum omnia) NOSSE, REGERE, et ad Deum DIRIGERE.

[note: Fines Hominis secundarii, summo illi (AEternitati) subordinati, unde cognoscantur?] FInem ergo ultimum Hominis esse patet, AEternam cum DEO Beatisudinem: subordinati vero, atqve huic transitoriae vitae inservientes sines, qvi sint, e verbis consultationis divinae, qvam. conditurus Hominem iniit, patet: Faciamus (inqvit) Hominem ad Imaginem et similitudinem nostram: ut praesit Piscibut maris, et Volatilibus coeli, et Bestius universae Terrae qvae moventur super terram. (Gen. I. 26.)

[note: Tres sunt: nempe ut sit] 2. Hinc enim patet, Hominem inter visibiles creaturas collocatum ideo ut sit

Qvae tria ita sunt copulata, ut nullum horum divortium admitri possit: qvia vitae praesentis et futurae basis, in his fundatur.

[note: Creaturam esse rationalem, qvid?] 3. Creaturam Rationalem esse, est esse omnitum speculatorem, et nomenclatorem et rationarium: i. e. NOSSE, et Nominare pose, et Intelligere, qvae Mundus habet universa: ut patet (Gen. 2. 19.) Aut qvemadmodum enumerat Salomon (Sap. 7. 17. et c.) nosse Mundi constitutionem, et vim Elementorum; Solstitiorum mutationes, et varietates tempestatum; Anni circuitus, et stellarum situs; Naturas Animantium, et animos Bestiarum; Spiricuum vires, et hominum cogitationes: Differentias Plantarum, et Radicum facultates: verbô, qvaecunqve sunt occulta vel manifesta, et c. Eôdem pertinet Opisiciorum scientia, nec non sermocinationis ars: ne (ut Syracides loqvitur) in ullae re, parva aeqve ac magna, qvidqvam ignotum sit (Eccles. 5. 18.) Ita enim reverâ demum animantis Rationalis titulum tueri poterit, si rationes sciat rerum omnium.

[note: Creaturarum esse Dominum, qvid?] 4. Creaturarum esse dominum, est omnia ad legitimos disponendo fines, utiliter in sua transferre commoda: inter Creaturas ubiqve regaliter, hoc est, graviter et sancte, sese gerendo (ununi videlicet illum adorandum Creatorem supra se; Angelos autem ejus, conservos suos, juxta se; caetera omnia longe infra se agnoscendo) concessam dignitatem tueri; nulli Creaturae, ne propriae qvidem carni, sese mancipare, omnibus libere ad servitia. uti; ubi, qvando qvomodo, et qvousqve, unum qvodqve prudenter adhibendum sit; Ubi, qvando, qvomodo, et qvousqve corpori obsecundandum; Ubi, qvando qvomodo et qvousqve proximo gratificandum sit, non ignorare, Verbô, prudenter motus et actiones, externas et internas, suas et alienas, moderari posse.

[note: Imaginem esse Dei, qvid?] 5. Imaginem deniqve Dei esse, est archetypi sui perfectionem ad vivum repraesentare: qvemadmodum ipse dicit; Sancti estote, qvoniam ego Sanctus sum DEVS vester (Lev. 19. 2.)

[note: Qvae tria sese resolvunt in I. Eruditionem. II. Virtutem. III. Pietatem.] 6. Vnde seqvitur, genuina Hominis reqvisita esse, ut sit. I. Rerum omnium gnarus 2. Rerum et sui potens. 3. ad Deum, omnium fontem, se et omnia referens. Qaes tria si tribus vulgo notis exprimamus verbis, erunt

Eruditionis nomine, omnem Rerum, Artium, et Ling varum cognitionem; Morum, non externam civilititem solum, sed omnem internam et externam motuum compositionem; Religionis autem, internam illam venerationem, qvâ se supremo Numini religat et adstringit aninmus hominis, intelligendo.

[note: Tria haec sunt totum Hominis hâc in vita: reliqva omnia [gap: Greek word(s)].] 7. Intribus hisce tota Hominis excellentia sita est, qvia sola haec praesentis et futurae vitae basis sunt: reliqva (Sanitas, Robur, Forma, Opes, Dignitas, Amicitiae, Fortunati, rerum successus, Longaevitas) nihil sunt, nisi

vel additamenta, et extrinseca vitae decoramenta, si qvibus ea Deus adjicit; aut superfluae vanitates, inutilia pondera, noxiaqve impedimenta, si qvis cupide iis inhians ea sibi ultro accersit, iisqve se, principalioribus illis neglectis, occupat et obruit.

[note: Illustratur id exemplô (I.) Horologii.] 8. Exemplis rem illustro. Horologium (solare vel automatum) elegans et pernecessarinm temporis dimetiendi instrumentum est: cujus substantiam, sive essentiam, artificiosa omnium commensuratio absolvit. Thecae superadditae, sculpturae, picturae, deauramenta, accessoriae sunt res, formae addentes aliqvid, bonitati nihil. Si qvis pulchrum malit qvam bonum ejufmodi instrumentum, ridebitur puerilitas ejus, qvid potissimum ferat usum, non attendentis. [note: (2.) Equi.] Ita Equi dignitas, robur ejus est, cum magnanimitate, aut agilitate, et ad sessoris nutum sese circumagendi promptitudine, conjunctum: cauda diffluens, vel in nodum adstricta, coma pexa et erecta, deaurati freni, phrygiatum integumentum, et phalerae qvaecunqve, ut ut ornamentum addant, stupidum tamen pronunciaremus, si qvem excellentiam Eqvi inde metiri videremus. Tandem, [note: (3.) Valetudinis.] Valetudinis nostrae bona constitutio in legitima alimentorum concoctione, internaqve bona habitudine, sita est: molliter cubare, splendide vestiri, sapide pasci, Valetudinis conditioni adeo nihil addit, ut detrahat potius: proinde qvi delectabilibus potius dat operam, qvam salubribus, desipit. Desipit autem infinite perniciosius, qvi cum Homo esse cupiat, Hominis ornamenta qvam essentiam attendit magis, Ideo Sapiens stultos et impios pronuntiat, qvi rem ludicram esse existimant Vitam nostram, aut mercatum qvaestuosum: a talibus DEI laudem et benedictionem fugere dictirans. (Sapient. 15. 12. et 19.)

[note: Conclusio.] 9. Maneat igitur, qvatum operae Eruditionis, Virtutum, Pietatisqve studio hâc in Vita impenditur, tantum nos ad ultimum finem promoveri. Tria proinde illa sunto vitae nostra, "evor: reliqva omnia parerga, remorae, fucus.

CAPUT V. Trium illorum [Eruditionis, Virtutum, Religionis] semina nobis inesse a natura.

[note: Natura Hominis prima bona fuit, ad qvam (a corruptione) revocandi sumus.] PER NATURAM hôc loco intelligimus, non corruptionem post lapsum omnibus jam adhaerentem (per qvam naturâ filii irae dicimur, non idonei ex nobis ipsis, ut ex nobis, cogitare qvidqvam boni): sed primam et fundametalem nostri Constitutionem, ad qvam ut principium revocandi sumus. Qvô sensu Ludov. Vives dixit: Qvid aliud est Christianus, qvam Homo naturae, suae redditus, ac veluti natalibus restututus, a qvibus eum dejecerat Diabolus? (Libr. I. de Concordia et Disc.) Et qvô sensu accipi potest, qvod Seneca scripsit: Haec est sapientia, in naturam converti; et eo restuui, inde publicus error (generis scilicet humani, per protoplastos admissus) nos expulit. Item: Non bonus est homo, sed in bonum fingitur, ut ad DEVM acqvandum tendat, originis suae memor. Nemo improbe eo conatur ascendere. unde descenderat. (Epist. 93.)

[note: Idqve vi aeternae Providentiae, prolapsa restituentis.] 2. Intelligimus qvoqve Naturae voce Trovidentiam DEI universalem, sive Bonitatis divinae influxum indesinentem, ad operandum in omnibus omnia: nempe in una qvaqve Creatura id, ad qvod eam destinavit. Sapientiae namqve divinae fuit, nihil facere frustra: hoc est, nec sine sine aliqvo, nec sine mediis ad finem illum obtinendum proportionatis. Qyidqvid ergo est, ad aliqvid est: et ut eô pertingere possit, necessariis qvibusqve organis et adminiculis instructum est: imo et impetu qvodam, ut nihil invitum et reluctans ad suum feratur finem, prompte potius et jucunde, ipsius naturae instinctu, ut dolor sit, et mors, si prohibeas. Certum itaqve est, Hominem etiam ad Rerum Intelligentiam, ad Morum Harmoniam, ad DEI super omnia amorem (ad haec enim destinatum esse jam vidimus) natum aptum esse factum: triûmqve: illorum radices ei inesse tam certo, qvam Arbori cuivis suas substratas radices.

[note: Sapientia aeternas in Homine posuit radices Idqve.] 3. Ut. autem evidentius pateat, qvid sit, qvod Syracides pronuntiat, Sapientiam aeterna posuisse fundamenta in Hominibus (Ecclesiast. 1. 14.) eja videamus, qvae in nobis fundamenta Sapientiae, Virtutum, Religionis, posita sint, ut qyam mirabile Sapientiae organon sit Homo videamus.

[note: I. Scientiae rerum acquirendoe] 4. Ad Scientiam rerum acqvirendam omnem Hominem aptum nasci patet: qvia, primum,

[note: illum reddendo aptum. Qvod patet, qvia fecit I Ad Imaginem Sui.] Est Imago Dei. Imago enim, si accurata est, archetypi sui lineamenta necessario repraesentat: aut non erit imago. Cum igitur inter caeteras Dei proprietates Omniscientia emineat, necessario hujus aliqvod simulachrum in Homine resplendebit. Et qvidni? Stat certe Homo in medio Operum Dei, Mentem lucidam speculi globosi in conclavi suspensi instar habens, quod omnium rerum species excipit: Omnium inqvam circumcirca. Mens enim nostra non vicina solum rapit, sed et remota (sive loco sive tempore; sibi admovet, ad ardua se erigit, occulta indagat, velata revelat, inscrutabilia etiam scrutari satagit: adeo infinitum qviddam est, et inteminabile. Concedantur Homini mille anni, qvibus semper aliqvid addiscendo, aliud ex alio comprehendat, semper adhuc qvô objecta excipiat, habebit: tam inexplebilis capacitatis est Mens hominis, ut se abyssi instar exhibeat in cognoscendo. Corpusculum nostrum perexiguis circumscribitur terminis: Vox paulo latius se spargit? Visum sola coeli altitudo terminat: Menti nec in coelo, nec usqvam extra coelum; terminus figi potest: tam supra coelorum, coelos qvam infra abyssum abyssi, illa ascendit et descendit, etiamsi seipsis vastiora ista sint millies, penetrat tamen velocitate incredibili. Et negabimus pervia ei esse omnia? negabimus omnium esse capacem?

[note: 2. Epitomen Universi.] 5. Dictus est a Philosophis Homo [gap: Greek word(s)], Universi Epitome, comprehendens involute omnia, qvae longe lateqve per Macrocosmum expansa visuntur: qvot ita esse, alibi demonstratur. Hominis igitur Mundum intrantis Mens aptissime Semini aut Nucleo comparatur: in qvo etsi Herba vel Arboris figura actu non existat Herba tamen vel Arbor ei reverâ inexistit ut patet, cum immissum terrae semen subter se radiculas, supra se virgulas pandit qvae nativâ postmodum vi in ramos et frondes abeunt, foliis conteguntur, floribus et fructibus decorantur, Nihil igitur Homini ab exira inferri, sed qvae in seipso involutahabet, ea solum evolvi, explicari, et qvid unum qvodve sit commonstrari, opus est. [note: N. B.] Ideo Pythagoram dicere solitum accepimus, tam naturale esse Homini Omnia scire, ut si puer septennis: de omnibus totius Philosophiae qvaestionibus prudenter interrogetur, ad omnia certo respondere possit: eo nimirum, qvia unicum Rationis lumen sufficiens forma et norma sit rerum omnium: tantum qvod nunc, post lapsum, seipsum obumbrans et involvens, expedire seipsum non novit; qvi autem expedire debebant, magis subinde implicant.

[note: 3 Instructum Sensibus.] 6. Praeterea, inhabitanti nobis Animae nationali addita sunt organa, et velut emssarii ac speculatores; qvorum illa ministerio omnia qvae extra sunt consectatur, Visus, Auditus, Olfactus, gustus, Tactus; ut qvicqvid usqvam creaturarum est, nihil eam latere possit. Qvoniam igitur nihil habet Mundus visibilis, qvod non videri, vel audiri, vel odorari, vel gustari, vel tangi, eôqve qvid et qvale sit dignosci, possit: seqvitur nihil habere Mundum, qvod non Sensu et Ratione praeditus Homo capiat.

[note: 4 Stimulatum sciendi desideriis.] 7. Implantatum qvoqvee Homini est sciendi desiderium, laborumqve non tolerantia solum, sed appetius. Emicat id in prima statim infantili aetate, et comitatur nos per vitam totam. Qvis enim non semper aliqvid novi audire, vidae, tractare, gestit? Cui non qvotidie aliqvô prodire, cum aliqvo conversari, aliqvid percontari, aliqvid rursum narrare, volupe est? Prorsus ita res habet: Oculi, Aures, Tactus, Mens ipsa, pabulum semper quaerentes, semper, extra se feruntur: nec qvidqvam aqve intolerabile est vividae naturae, ac otium et torpedo Et qvod idiotae etiam Viros. doctos mirantur, cujus rei indicium id est, nisi qvod narturalis cujusdam desiderii sentiunt illecebras? qvarum vellent et ipsi, si fieri posse sperarent, participes fieri; qvia. autem desperant, suspirant, eosqve qvos supra se vident, suspiciunt.

[note: Vnde multi seipsis ducibus ad variam penetrant rerum cognitionem.] 8. Autodidactorum exempla ostendunt evidentissime, Hominem Naturâ duce ad omnia peneirare posse, Longius enim qvidam progressi sunt seipsis Magistris, aut (ut Bernhardus loqvitur) qvercubus et fagis doctoribus (nempo in sylvis obambulando et meditando) quam alii operosâ Praeceptorum institutione. Annon istud Homini omnia vere inesse docet? et lampada videlicet, et lychnum, et oleum, et ignitabulum, cum omni apparatu: modo scintillas excutere, excipere, lychnos accendere, satis nosset, videret illico miros Sapientiae Dei, tam in se quam in majore Mundo (qvomodo ad numerum, mensuram, et pondus, disposita sint omnia) the sauros, spectaculô jucundussimô. Nunc qvum ei non internum accenditur lumen, sed externe alienarum opinionum circumseruntur lampades, non aliter fieri potest qvam sit: ita nempe ut alicui tenebricoso carceri occluso faces circumserantur, qvarum qvidem radii per rimas subintrant, lumen tamen plenum intrare non potest. Ita est ut Seneca dicit: Insita sunt nobis omnium Artium semina, magisterqve ex occulto Deus producit ingenia.

[note: Mens nostra comparatur.] 9. Idem docent Res qvibus assimilatur Mens nostra. Terra enim (cui saepe Scriptura comparat [note: (1) Terrae.] Cor nostrum) annon omnis generis [note: (2) Horto.] semina recipit? Nonne unus idemqve Hortus

omnis generis herbis, floribus, aromatibus, conseri patitur? Utiqve, si Hortulano prudentia non desit, et sedulitas. Et qvô major varietas, eô jucundius oculis spectaculum, svavior naribus illecebra, fortior cordi recreatio. Aristoteles hominis [note: (3.) Tabulae rasae.] Animum comparavit Tabula rasae, cui nihil inscriptum sit, inscribi tamen omnia possint. Qvemadmodum igitur in tabula vacua qvidqvid vult Scriptor scribere, Pictor pingerc, potest, artis non ignarus: ita in Mente humana omnia delincare aeqve facile illi, qvi docendi non ignorat artificium. Qvod si non fit, certo certius est non Tabulae, culpâ fieri (nisi qvod aliqvando subscabra sit) sed Scribae aut Pictoris inscitiâ. Hoc interest, qvod in Tabula lineas ducere non licet, nisi qvousqve margo permittat: in Mente usqve et usqve scribendo, et sculpendo, terminum nus qvam invenies qvia (ut ante monitum) interminabilis est.

[note: Cerae, cui sigilla imprimuntur infinita.] 10. Apte etiam Cerebrum nostrum, cogitationum officina, Cerae, cui vel sigillum imprimitur vel ex qva imagunculae singuntur, comparatur. Ut enim Cera omnem admittensformam, qvôvis modô sigurari et transfigurari patitur; ita Cerebrum omnium rerum simulachra suscipiens, qvidqvid Mundus universus continet, in se recipit. Qvô simul eleganter qvid cogitatio, et qvid scientia nostra sit, innuitur. Qvicqvid mihi meum visum, auditum, olfactum, gustum, tactum, stringit, id mihi Sigilli instar est, qvô imago rei Cerebro imprimitur: Et id qvidem adeo, ut amotâ qvoqve re ab oculis, auribus, naribus, manu, imago ejus mihi jam supersit; nec potest non superesse, nisi qvando negligens attentio debilem efformavit impressionem. Ex. gr. Si hominem qvempiam intuitus vel alloquutus sum; Si iter aliqua faciens montem, fluvium, campum, sylvam, urbem etc. conspexi: Si aliquando tonitrua, musicam, sermones aliqvos, audivi; Si attente aliqvid in Authore legi etc. omnia ista Cerebro imprimuntur: ut qvoties recordari subit, tantundem sit ac si nunc in oculis prostent, in auribus resonent, gustentur aut palpentur. Quas impressiones tametsi Cerebrum aliud prae alio, vel distinctius recirpit, vel evidentius repraesentat, vel constantius retinet: unumqvodqve tamen et recipit, et repraesentat, et retinet, aliqvô modô.

[note: Mentis nostrae capacitas miracutum Dei.] 11. Ubi mirandum habemus Sapientiae Dei speculum, qvae providere potuit, ut Cerebri illa haud qvaqvam grandis massa, recipiendis tot millies millenis imaginibus sussiceret. Qvidqvid enim nostrûm qvisqve (praesertim literatorum) per tot annos vidit, audivit, gustavit, legit, experientiâ vel ratiocinatione collegit, et cujus pro re natâ recordari potest, id omne Cerebrô circumserri evidens est; simulachra nempe rerum olim conspectarum, auditarum, lectarum. etc. qvorum millia millium, et millies amplius, existunt, et in infinitum quasi, quotidie novi aliqvid videndo, audiendo, legendo, experiundo etc. multiplicantur, omnia tamen capiuntur. Quae haec Omnipotentiae Dei imperscrutabilis Sapientia? Miratur Salomon flumina omnia oceanum influcre, nec tamen mare impleri (Eccles. 1. 7.) et quis non hanc memoriae nostrae abyssum, quae exhaurit omnia, et reddit omnia, nunquam tamen expletur aut depletur, miretur? Ita Mens nostra reverâ Mundô major est, eô modô quô Continens conteniô necessario majus est.

[note: Mens nostrae Speculum.] 12. Tandem Oculus aut Speculum Mentem nostram refert accommodatissime: cui quidquid opposueris, et cujuscunque formae aut coloris, mox simillimam illi imaginem in se exhibet: exceptô, si per tenebras admoveas, aut a tergo, aut eminus nimis, per majorem justô distantiam; aut impressionem prohibeas, vel confundas inquietatione: ibi non succedet, fatendum est. Ego autem de eo, quod lumine praesente, et commodâ objecti admotione, per naturam fieri consuevit, loquor. Quemadmodum igitur Oculum ut se aperiat, et rem intueatur, nihil opus est cogi: Ultero enim (utpote naturâ luminis sitiens) obtutu pasci gaudet, et ad omnia (modo non nimietate simul objectorum confundatur) sufficit, neque unquam videndo satiari potest: ita prorsus Mens nostra rerum sitiens est, ipsa hiat semper, ipsa speculari gestit, ipsa capit, imo rapit, omnia; indefessa ubique, dummodo non offunditur multimdine, legitimôque ordine aliud post aliud speculandum illi offertur.

[note: II. Honestatis in Homine radix, Harmonia.] 13. Morum harmoniam naturalem esse Homini, viderunt ipsi Ethnici: quanquam superadditam divinitus aliam lucem, certioremque attributam aeternae Vitae ducem ignorantes, has scintillas sibi faces (irritô conatu) constituebant. Sic enim Cicero: Sunt ingeniis nostris semina innata Virtutum, qvae si adolescere liceret, ipsa nos ad beatam Vitam natura perduceret. Hoc nimium!) Nunc autem simul atqve editi in lucem et suscepti sumus, in omni continuo pravitate versamur, ut pene cum lacte nutricis errores sugere videamur (3. Tuscul.) Ita vero esse, Virtutum semina quaedam connasci Homini, duplici hoc argumentô colligitur: Primo, qvod omnis Homo harmoniâ delectatur; Secundô, qvod ipse qvoqve nihil nisi harmonia est, intus et extra.

[note: (1.) qvâ ubiqve delectatur: in omnibus nempe visibilibus,] 14. Harmoniâ Hominem delectari, eamqve cupide perseqvi, patet. Nam qvis non formosô Homine, eleganti Eqvo, pulchrâ Imagine, Picturâ venustâ, delectetur? Unde vero id, nisi qvod et partium et colorum proportio jucunditatem affert? Haec oculorum illecebra est naturalissime. Qvaero item, quem non Musica afficit? et id [note: audibilibus, gustatilibus,] qvare? qvia nempe Vocum Harmonia gratam efficit consonantiam. Cui bene conditi cibi non sapiunt? qvia nimirum saporum temperatura palatum jucunde titillat. [note: tangibilibus.] Gaudet qvisqve temperatô calore, temperatô refrigeriô, temperatô membrorum sutu et motu. Cur? nisi qvod Naturae omnia temperata, amica et salutaria; immoderata omnia inimica et sperniciosa? Qvinimo Virtutes ipsas alii. in aliis diligimus (nam et [note: Virtutibus etiam ipsis.] Virtutum expertes aliorum Virtutes mirantur, licet non imitentur, impossibilem sibi superatu pravi consuetudinem opinantes): cur non igitur in seipso qvisqve? Nae nos caecos, si non omnis harmoniae radices inesse nobis agnoscimus!

[note: (2) Qvam in seipso qvoqve reperit: respectu tumCorporis.] 15. Sed et ipse Homo nihil nisi harmonia est, tam Corporis qvam Animae respectu. Ut enim ipsae major Mundus ingentis Horologii instar est, ex plurimis rotis et cymbalis tam artificiose concinnati, ut ad motuum perpetuitatem et harmoniam aliud ab alio excipiatur per universum: ita et Homo. Qvantum enim ad Corpus mirô artificiô constructum, primum hîc mobile Cor est, vitae et actionum fons; a qvo membra caetera motum, et motûs mensuram, accipiunt. Pondus vero, motuum efficiens, Cerebrum est: qvod nervorum, tanqvam funium, ministerio reliqvas rotas (membra) attrahit retrahitqve. Operationum vero intus et extra varietas, est illa ipsa motuum commensurata proportio.

[note: tum animae.] 16. Sic in Animae, motibus princeps rota Voluntas est: pondera hanc agentia, sunt Desideria et Affectus, Voluntatem huc illuc inclinantia. Sera, motum reserans et occludens, Ratio est, qvae, qvid, ubi, qvatenus, amplectendum aut fugiendum sit, dimetitur ac determinat. Caeteri Animae motus, sunt minores, qvasi rotae, principalem inseqventes. Unde, si Desideriis et Affectibus non nimium pondus tribuatur: et Sera, Ratio, dextre claudat et recludat; non potest non Virtutum harmonia et concentus seqvi: condecens videlicet actionum et passionum temperatura.

[note: Harmonia turbata reconcinnari potest.] 17. Ecce igitur Homo nihil nisi Harmonia in seipso revera! Proinde, qvemadmodum de Horologio, vel Musico organo, qvod periti artificis efformaverat manus, si corruptum et dissonans fuerit, non illico pronunciamus, usui amplius non esse (potest enim refici et corrigi): ita de Homine, qvantumvis peccati lapsu corrupto, statuendum est, virtute Dei per media certa reconcinnari posse.

[note: 111. Religionis radices inesse Homini, argumento est] 18. Religionis radices inesse Homini a natura eo demonstratur, qvod Imago Dei est. Imago enim similitudinem infert: simile vero simili gaudere, lex omnium rerum est immutabilis (Eccl. 13. 18.) Homo ergo [note: (1) Imaginis natura.] cum nihil aeqvale habeat, praeter eum ad cujus imaginem conditus est, seqvitur, non esse qvô potius desideriis feratur, praeter ad scaturiginem e qva prosiliit: modo eam cognoverit distincte satis.

[note: (2) Innata omnibus Numinis reverentia.] 19. Patet id Ethnicorum etiam exemplô, qvi nullô Dei Verbô instructi, solius Naturae occultô instinctu Numen et ag noscebant, et venerabantur, et anhelabant: qvamvis aberrarent in numero, et cultûs ratione. Omnes homines notionem deorum habent, omnesqve summum locum divino cuidam Numni assignant; scribit Arist. lib. 1. de Coelo cap. 3 Et Seneca: Primus est deorum cultus, Deos credere: deinde, reddere illis majestatem suam, reddere bonitatem, sine qva nulla majestas est: scire illos esse qvi praesident Mundo, qvi universa ut sua temperant, qvi humani Generis tutelam gerunt. (Epist. 96.) Hoc autem qvantillum abest ab illo Apostolico? Heb. 11. 6. Acceden tem ad Deum credere oportet esse Deum, et reqvirentibus se praemia largiri.

[note: (3) Summi boni (qvod Deus est) appetentia.] 20. Plato sic: Deus est summum bonum, supra omnem substantiam, omnemqve naturam, qvod cuncta expetunt. (Pl. in Timaeo.) Qvod adeo verum est (Deum esse summum bonum, qvod cunita expetunt) ut Cicero dicat: Prima pietatis magistra natura est (1. de Nat. Deor.) Nempe qvia (ut Lactantius lib. 4. Cap. 28. scribit) hâc conditione gignimur, ut generantinos Deo justa et debita obseavia praebeamus, hunc solum noverimus, hunc seqvamur. Hôc vinculo pietatis obstricti Deo et religati sumus: unde ipsa Religio nomen accepit.

[note: Ne lapsu qvidem generis humani prorsus exstincta.] 21. Fatendum est qvidem, naturale illud Dei, ut summi boni, desiderium, lapsu peccati esse corruptum, et in vertiginem qvandam, redire ad rectitudinem vi suâ nunqvam valentem, degenerasse: in illis tamen qvos denuo illuminat Verbo et Spiritu suo Deus, usqve adeo iterum exacuitur, ut David ad Deum clamet: Qvis mihi esset in Coelis praeter te? et extra te nullô delector in Terra. Deficiat caro mea et cormeum! rupes tamen cordis mei, et pars mea, Deus in aeternum, (Psal. 73. 25. 26.)

[note: Praetextus igitur adversus Pietatis studia impie quaeruntur.] 22. Nemo itaqve nobis, dum de remediis corruptionis consultatio instituitur, corruptionem opponat: qvia hanc per Spiritum suum, intervenientibus ordinatis

mediis, sublatum it Deus. Nam qvemadmodum Nabuchodonosori cum sensus humanus fuisset ablatus, et cor bestiale attributum, relicta tamen fuit spes ad mentem humanam, imo et ad dignitatem regalem, redeundi, qvamprimum agnovisset Coelos dominari (Dan. 4. 23.) ita nobis e: paradiso Dei excîsis arboribus relictae sunt radices, qvae superveniente gratiae Dei pluviâ et sole denuo germinare possunt. Annon n. Deus mox post lapsum, et denunciatam excîsionem (mortis poenam) mox novae gratiae surculos (seminis benedicti promissione) cordibus denuo insevit? Annon Filium, per qvem restituerentur collapsa, misit?

[note: Nec vetus Adam armandus contranovum.] 23. Turpe et nesandum, ingratitudinisque nota evidens, nos corruptionem semper crepare, restitutionem dissimulare! Qvid Adam vetus in nobis possit praetendere, qvid vero novus Adam Christus possit, non experiri! Apostolus certe, suô et regenatorum nomine, Omnia, inqvit, possum in eo qvi me corroborat, Christo (Phil. 4. 13) Si possibile est surculum sativum salici, spinae, arbusculae cuivis sylvestri insitum, germinare et fructum ferre: qvidnî proprie insitum fadici? Videatur Apostoli argumentatio (Rom. 11. 24.) Ad haec, si Deus ex lapidibus Abrahamo excitare potest filios (Matt. 3. 9.) qvidnî Homines jam inde a prima creatione filios Dei factos per Christum denuo adoptatos, et per Spiritum gratiae regenitos, ad omne bonum opus excitare?

[note: Gratia Dei non coarctanda, sed grate agnoscenda.] 24. Ah caveamus coarctare gratiam Dei. qvam ille in nos liberalissime effundere paratus est! Nam si nos Christo per fidem insiti, et adoptionis Spiritu donari, nos inqvam cum semine nostro, ad ea qvae Regni Dei sunt idoneos negabimus: qvomodo Christus de pueris, Eorum esse regnum Dei pronunciavit? aut qvomodo nos ad eos ablegat, converti jubens et fieri parvulos, si ingredi velimus in regnum coelorum? (Matt. 18. 3.) Qvomodo Apostolus Christianorum liberos (etiam cum alter solum fidelis est) sanctos pronunciat? impuros esse negat? (1 Cor. 7. 14.) Qvin et de iis qvoqveqvi vitiis gravissimis jam actu implicati fuerant, affirmare Apostolus audet; Tales fuistis qvidam, sed abluti estis, sed sanctisicati estis, sed justisicati estis, in nomine Domini Jesu, per Spiritum DEI nostri (1 Cor. 6. 11.) Qvocirca, cum Christianorum liberos (non Adami veteris progeniem, sed novi Adami regeniem, filios Dei, fraterculos et sororculas Christi) formandos deposcentes, aptos ad aeternitatis suscipienda semina dicimus, idne cuiqvam impossibile videatur? qvippe, non ab Oleastro fructum reqvirimus, sed surculis Arbori vitae denuo implantatis, ut ei immanentes fructum ferant, auxiliamur.

[note: Conclusio.] 25. Maneat igitur, naturalius esse Homini et per Spiritûs S. gratiam expeditius, Sapientem, Honestum, Sanctum fieri qvam ut adventitia pravitas progressum prohibere possit. Res enim qvaeqve de facili redit ad naturam suam. Atqve hoc est qvod Scriptura monet, Sapientiam facile spectari abus, qvi diligunt eam: imo occurrere cupientibus, ut ante noscatur, et absqve labore inveniatur illis, qvi attendunt ad ipsam assidentem foribus suis (Sap. 6. 13. 14.) Et illud Venusini Poetae notum est.

CAP. VI. Hominem, si homo fieri debet, formari oportere.

[note: Semina nondum sunt fructus.] SEmina Scientiae, Honestatis, Religionis, dat Natura, ut vidimus: ipsam Scientiam, Virtutem, Religionem, non dat; haec orando, discendo, agendo acqviruntur. Hinc non male qvispiam Hominem definivit, esse Animal disciplinabile: qvippe fieri Homo, nisi disciplinetur, non potest.

[note: Homini scientioe aptitudo connascitur, non scientia ipsa.] 2. Nam si rerum scientiam consideramus, Deo id proprium est, sine principio, sine progressu, sine fine, unô et simplici intuitu, scire omnia: Homini et Angelo, dari id non potuit, qvia infinitudo et aeternitas, id est divinitas, dari non potuit. Satis excellentiae Angelis et Hominibus est, Mentis acumen accepisse, qvô Dei opera consectari possent, eôqve intelligentiae sibi comportare thesaurum. Idcirco de Angelis constat, eos etiam contemplando discere (1 Pet. 1. 12. Eph. 3. 10. 1 Reg. 22. 20. Job. 1. 6.) atqve hinc eorum cognitio, aeqve ut nostra, experimentalis est.

[note: Hominem ad humanitatem esse formandum osten ditur.] 3. Nemo igitur credat Hominem vere esse posse, nisi qvi Hominem agere didicerit: hoc est, ad ea qvae Hominem faciunt informatus sit. Patet id omnium creaturarum exemplis, qvae ad usus humanos, qvamvis eô destinatae, non veniunt, nisi nostrâ aptatae manu. [note: 1. Exemplô Creaturarum caeterarum.] Exempli gr. Lapides, dati sunt, ut domibus, turribus, muris, columnis etc. exstruendis serviant: non tamen serviunt, nisi nostrâ manu excîsi, edolati, statuminati. Sic et Vniones ac Gemmae ornamentis humanis dicatae, ab hominibus incîdi, radi, poliri; Metalla ad insignes vitae nostrae usus producta, effodi, liqvari, depurari, varie fundi et tundi, necesse habent: absqve hoc minori nobis sunt qvam istud terrae lutum, usui. A Plantis habemus cibum,

potum, medicinam; ita tamen, ut Herbas et Frumenta seminari, sarriri, demeti, triturari, moli, pinsi; Arbores vero plantari, putari, stercorari, fructus decerpi, siccari, etc. necesse sit: multo vero magis, si qvid inde ad medicinam vel ad structuram cedere debet, aliisqve atqve aliis modis praeparari necesse habent. Animalia, utpote qvae vitâ et motu pollent, ipsa sibi sufficere videntur: eorum tamen operâ, ob qvam concessa sunt, su velis uti, exercitatio praemittenda est. Ecce enim! Eqvus bello, Bos vecturae, Asinus oneribus, Canis custodiae et venationi, Falco et Accipiter aucupio etc. natus aptus est: et tamen nisi unumqvodqve ad opus suum exercitatione adsvefeceris, parum valebunt

[note: 2. Ipsiusqve Hominis, qvantum ad corporea.] 4. Homo Corporis ex parte, ad labores est: videmus tamen nihil praeter nudam aptitudinem ei connasci: et sedere, et stare, et incedere, et manus ad operandum agitare, paulatim docendus est. Unde igitur Menti nostrae ea esset praerogativa, ut absqve praevia praeparatione, per se et a se, perfecta existeret? qvoniam omnium creatorum lex est, a nihilo initium sumere, et gradatim elevari, tam essentiae qvam actionum respectu. Nam et de Angelis, perfectione DEO proximis, constat eos non omnia scire, sed gradatim in admirandae sapientiae Dei cognitione proficere: ut paulo ante innuimus.

[note: 3. Et qvia jam ante lapsum exercendus erat: multô magis nunc, post corruptionem.] 5. Liqvet etiam Homini jam ante lapsum Scholam fuisse in Paradiso apertam, in qva sensim proficeret. Nam etsi protoplastis, simul ac producti, nec incessus nec loqvela, nec ratiocinatio defuit: cognitionem tamen rerum, qvae et qvanta ab experientia venit, defuisse, manifestum fit ex Evae cum Serpente colloqvio: qvod illa, si uberior accessisset experientia, non tam simpliciter admisisset, creaturae huic Sermonem non competere, et proinde dolum subesse, certa. Multo igitur magis id nunc obtinebit, in corruptionis statu, ut si qvid sciendum est, discendum sit: qvum revera Mentem nudam, ut tabulam rasam, nobiscum afferamus, nec agere qvidqvam gnari, nec loqvi, nec intelligere; sed e fundamento excitanda sunt omnia Et vero id longe nobis accidit difficilius, qvam futurum erat in perfectionis statu: qvum et res obscuratae nobis sint, et ling vae confusae (ut pro una aliqvot jam discendae sint, si qvis doctrinae causâ cum variis, vivis et mortuis, conversari velit): qvinimo et vernaculae longe implicatiores redditae, nihilqve nobiscum nascatur.

[note: 4. Et qvia exempla, Hominem, sine disciplina nihil nisi brutum fieri ostendunt.] 6. Exempla prostant, raptos in infantia qvosdam a seris animalibus, et inter ipsa educatos, nihil supra bruta sapuisse, imo nec lingvâ, manibus pedibusque a belluis qvidqvam diversum potuisse, nisi rursum inter homines aliqvantidum conversatos. Adjiciam unum et alterum exemplum: Anno circiter 1540 in pago qvodam Hassiae, mediis sylvis sito, accidit puerum trimulum, parentum incuriâ, amitti. Aliqvot post annos observârunt Rustici cum lupis procurrere animal qvoddam formâ diversum, qvadrupes, sed vultu homini accedens: qvod cum fermone increbuisset, jussi sunt a Praefecto loci videre, si qvâ ratione vivum capi possit. Comprehenditur itaqve et Praefecto adducitur, tandem et Landgravio Casselas. Introductum in Principis aulam, proripitse, fugit, abscondit sub scamnum, torvum prospectans, ululatumque tetrum edens. Princeps inter homines nutriri jubet: qvô factô, fera paulatim mansvescere, tum in pedes posteriores erigi, bipesqve incedere, tandem intelligenter loqvi, et Homo fieri, incipit. Atque tum ille, qvantum meminisse poterat, retulit, a lupis se raptum et enutritum fuisse, deinde cum illis praedas agere solitum. Describit historiam M. Dresserus in l. de nova et antiqva Disciplina: ejusdemqve meminit Camerarius Horis suc. tomo 1. c. 7. aliam ei non absimilem adjungens. Gulartius autem (in mirabilibus nostri Seculi) anno 1563 accidisse scribit in Galliis, ut Nobiles aliqvot venandi causâ exirent, occisisqve duodecim lupis tandem puerum qvasi septennem nudum, cute flavâ, capillitiô crispô, laqveis implicarent. Ungves habebat uncos, aqvilae instar: sermo ei nullus, sed inconditus qvidam mugitus. Delato in arcem compedes aegre injectae sunt, tam ferociebat: sed macerarum aliqvot dienim fame mitescere caepit, et intra septimum mensem loqvi. Circumducebatur spectaculo oppidatim, non exiguô domininorum qvaestu. Agnovit tandem pro suo foemina qvaedam pauper. Tam verum est qvod Plato (l. 6. de legib.) scriptum reliqvit: Hominem mans vetissimum atque divinissimum esse animal, si verâ disciplinâ fuerit mansvefactus si nullâ, vel falsâ, ferocissimum omnium qvae terra producit.

[note: Disciplinâ opus habent (1) Hebetes et ingeniosi:] 7. Haec in genere, culturâ omnibus esse opus. Jam si diversos hominum status circumspiciamus, idem reperire erit. Stupidis etenim discipliunâ esse opus, ad naturalem hebetudinem excutiendam, qvis ambigat? sed reverâ Ingeniosi longe plus disciplinâ egent: qvia Mens sagax, si non fuerit utilibus occupata, seipsam inutilibus, curiosis, et perniciosis, occupabit. Ut enim ager, qvô fertilior, eô uberiorem spinarum et carduorum segetem producit; ita ingenium excellens plenum est curiosarum cogitationum, nisi Sapientiae et Virtutum seminibus conseratur. Et qve~admodum si non

Molendino rotanti frumentum, farinae materia, suppeditatur, seipsam atterit, et scobem conficiendo inutiliter pulverat, cum strepitu et fragore, vel etiam rupturâ et partium dissilientiâ: sic Animus agilis seriis destitutus, vanis, curiosis, noxiis, omnino se involvet, suiqve interitûs caus a erit.

[note: (2) Divites et pauperes.] 8. Divites absqve sapientia, qvid sunt nisi porci fursure saginati? pauperes sine rerum intelligentia, qvid nisi aselli oneribus damnati? Formosus indocilis, qvid nisi Psittacus, pennâ decoratus? aut, ut qvidam dixit, Vagina aurea, cui plumbeus inest pugio?

[note: (3) Praeficiendi aliis et subdendi.] 9. Qvi aliis praeficiendi sunt aliqvando, in Reges, Principes, Magistratus, Ecclesiarum Pastores et Doctores, hos sapientiâ prius imbui, tam est necessarium, qvam Viae ducem oculis; sermonis Interpretem lingvâ, Tubam sonô, Gladium acie, instrui. Pariter et subditi illuminandi sunt, ut sapienter imperantibus parere prudenter noverint: non coacte, obseqviô asininô; sed lubentes, ordinis amore. [note: N. B.] Non enim clamoribus, carcere, fustibus, sed ratione, ducenda est rationalis creatura. Secus si fiat, contumelia redundat in Deum, qvi aeqve in illis imaginem deposuit suam: resqve humanae plenae erunt, uti sunt, violentiis et inqvietudine.

[note: Ommes igitur, sine ulla exceptione.] 10. Maneat itaque, omnibus qvi homines nati sunt, institutione opus esse: qvia ut Homines sint, non bestiae feroces, non belluae brutae, non trunci inertes, opus est. Unde et illud conseqvitur, tantô aliis praecellere unumqvemqve, qvantô aliis fuerit exercitatior. Concludat igitur caput hoc Sapiens: Qvi nihili facit Sapientiam et disciplinam, miser est: etiam inanis spes illorum (nempe finem asseqvendi suum) et labores infructuosi, inutiliaqve opera illorrum (Sap. 3. 11.)

CAP. VII. Formationem Hominis commodissme fieri aetate primâ: adeoqve fieri, nisi hâc, non posse.

[note: Hominis et Plantae similis ratio.] EX dictis patet, Hominis et Arboris similem esse conditionem. Qvemadmodum enim Arbor fructifera (Pomus, Pyrus, Ficus, Vitis) a se qvidem et per se excrescere potest, sed agrestis, agrestem proferens fructum: datura fructus placidos ac dulces, a perito Arboratore plantari, rigari, putari, necesse habet. Ita Homo in humanam qvidem figuram (ut et brutum qvodvis in suam) per se surgit, sed in Animal rationale, sapiens, honestum, pium, exsurgere non potest, sine praevia surculorum sapientiae, honestatis, et pietatis, implantatione. Nunc ostendendum, est, plantationem ejusmodi fieri debere, dum, plantae novellae sunt.

[note: Hominis formatio prima cum aetate inchoanda, 1. Ob Vitae praesentis incertitudinem.] 2. Cujus rei, qvantum ad Homines, fundamentum est sextuplex. Primum, Vitae praesentis incertitudo: qvâ exire oportere certum est, ubi autem, et qvando, incertum. Imparatum vero aliqvem abripi, res tanti periculi, ut revocari non possit. Praesens qvippe tempus datum est, qvô gratiam Dei Homo vel inveniat vel amittat in aeternum. Qvemadmodum enim in matris utero Homini corpus ita formatur, ut si qvid membrorum inde non extulerit aliqvis, per vitam totam iis carere necesse habeat: sic nobis in corpore viventibus Anima in cognitionem et participationem Dei ita formatur, ut si qvis eam hîc non fuerit conseqvutus, corpore egressis nullus ei rei superfuturus sit locus et tempus. Tanti momenti igitur negotium cum hîc agatur, festinatione summâ opus est, ne praeveniatur qvisqvam.

[note: 2. Ut ad Vitae actiones, anteqvam agere incipiat, instruatur.] 3. Sed etsi mors imminens non urgeat, et vitae vel longissimae securus sis, nature tamen formatio incipere debet ideo quia Vita non discendo, sed agendo traducenda est. Instrui igitur qvam primum ad Vitae actiones decet, ne anteqvam agere didicerimus desinere jubeamur. Imo etiamsi alicui discendo transmittere placeat aevum, infinita est rerum multitudo qvam jucundae speculationi subjecit rerum conditor: ut si alicui Nestorea contingat vita, habiturus tamen sit qvod utilissime agat: excutiendo nimirum ubiqve repositos sapientiae divinae thesauros, eqve illis vitae beatae praesidia sibi comparando. Mature itaqve ad rerum contemplationem sensus reserandi sunt Homini, cui multa per totam vitam cognoscenda, experiunda, exseqvenda.

[note: 3. Omnia dum tenera sunt facillime formantur.] 4. Omnium nascentium haec indoles est, ut dum tenera sunt flectantur et formetur facillime, indurata obseqvium recusent. Cera mollis fingi et refingi patitur: rigidam conteras facilius. Arbuscula plantari se, transplantari, putari, huc illuc flecti, permittit; Arbor facta nullô modô. Sic Nervum de ligno qvi torqvere vult, viride et novellum sumat oportet: vetus, aridum, nodosum, torqveri non potest. Ova recentia incubitu prompte incalescunt, pullosque edunt: de vetustis frustra id speres. Mango Eqvum, Arator Bovem Venator Canem et Accipitrem, ad operas (ut et Circulator Vrsum ad choreas, anus Picam, Corvum, Psittacum ad humanas voces) adsuefacturi juvencos et pullos sibi deligunt: si vetulos, operam ludent.

[note: Homo etiam ipse.] 5. Qvae omnia in Homine ipso eôdem modô obtinent evidenter: cui Cerebrum (qvod, recipiendo per sensoria illabentes rerum imagines, Ceram referre ante diximus) puerili aetate omnino humidum est, et molle, omnibus advenientibus simulachris recipiendis aptum: paulatim deinde siccescit et durescit, ut ei res difficilius imprimantur, aut iusculpantur, experientiâ teste. Hinc Ciceronis illud: Pueri celeriter res innumer abiles arripiunt. Sic et Manus, caeteraqve membra

non nisi pueritiae annis, dum nervi molles existunt, ad artes et opera exerceri qveunt. Debet qvis evadere bonus Scriba, Pictor, Sartor, Faber, Musicus etc. omnino ab ineunte aetate, dum imaginatio agilis est, et digiti flexiles, arti applicandus erit: aliâs nunqvam rem faciet. Pariter igitur in cujus corde Pietas radices agere debet, primis annis implantanda est; qvem ad Morum elegantiam concinnatum cupimus, molli aetate dedolandus est: cui in sapientiae studio magni progressus sunt faciendi, primis in annis ad omnia sensus ei reserandi sunt, dum ardor est flagrans, ingenium velox, memoria tenax. Turpis et ridicula res est, elementarius senex: Juveni parandum, seni utendum. inqvit Seneca Epist. 36.

[note: 4. Homini laxissima adolescendi spatia data, non aliô transferenda.] 6. Ad humanitatem ut formari posset Homo, juventutis ei annos concessit Deus, qvibus ad caetera inhabilis, formationi solum aptus existeret. Certe enim Eqvus, Bos, Elephas, et caeterae qvantaecunque molis animantes, intra unum et alterum annum ad perfectam veniunt staturam: solus Homo vix intra vigesimum aut trigesimum. Qvod siqvis fortuito, aut a secundis nescio qvibus venire putet causis, nae ille stuporem prodet suum. Caeteris scilicet rebus omnibus suum cuiqve admensus est Deus; soli Homini, rerum domino, tempora sua temere labi permisit? Aut putabimus Naturae in eo gratificatum, qvô facilius lentis actibus Hominis formaturam absolveret? Atqvi nullô negotiô vastiora corpora mensibus aliqvot absolvit. Nihil igitur prorsus cogitandum restat, nisi qvod deliberatô consiliô nobis. gratificari dignatus sit Creator noster, cum adolescendi injiceret moram, ut disciplinis exercendis laxiora essent spatia: faceretqve nos ad curas Oeconomicas et Politicas tantô tempore inhabiles, ut ad reliqvum vitae tempus (imo ad aeternitatem) eô redderemur habiliores.

[note: 5. Id solum firmum, qvod prima imbibit aetas.] 7. Id solum in Homine firmum et stabile est, qvod prima imbibit aetas: qvod iisdem exemplis patet. Testa odorem, qvô imbuta fuit recens, servat dum frangitur. Arbor ut ramos explicavit tenella, sursum, deorsum, ad latera, ita eos per centenos retinet annos, usqvedum excîditur. Lana coloris, qvem imbibit primo, tam est tenax, ut transcolorari non pariatur. Rotae curvatura indurata, in mille frusta dissiliet citius, qvam redeat ad rectitudinem. Eôdem modô in Homine impressiones primae admodum haerent, ut miraculi instar sit, reformari posse: eas: proinde primâ statim aetate fieri ad veras sapientiae normas, consultissimum.

[note: 6. Non recte educari, summi res periculi.] 8. Deniqve, summi res est periculi, non imbui Hominem salutaribus vitae praeceptis, a primis statim cunabulis. Qvia enim Animus hominis, qvamprimum Sensus exteriores officium facere incipiunt, qviescere nullô modô potest: Non etiam se continere potest, qvin, si non fuerit utilibus occupatus, vanissimis qvibusqve seipsum occupet, imo etiam (accedentibus malis corrupti seculi exemplis) noxiisqvae post dediscere velle, aut impossibile fuerit, aut perdifficile, ut jam monuimus. Hinc Mundus plenus est enormitatum, qvibus sistendis nec Magistratus polisici, nec Ecclesiae Ministri, sufficiunt, dum primis mali scaturiginibus obturandis non seria datur opera.

[note: Conelusio.] 9. Quam igitur cuiqve suae prolis, rerumqve humanarum Praesidibus in Politico et Ecclesiastico regimine, humani generis salus cordi est, tam providere festinent ut tempestive Coeli plantulae plantari, putari, rigari, et ad selices in Literatura, Moribus, Pietateqve capiendos progressus, prudenter formari, incipiant.

CAP. VIII. Juventutem simul formandum, Scholisqve opus, esse.

[note: Liberorum cura proprie spectat ad Parentes.] DEmonstratô, Paradisi plantulas, Juventutem Christianam, non posse sylvae in morem crescere, sed egere curâ: videndum jam, cui ea incumbat? Parentibus qvidem nataralissime id competit, ut qvibus authores vitae fuerunt, authores qvoqve sint vitae rationalis, honestae, sanctae. Abrahamo id solenne fuisse, testatur DEUS: Novi eum, inqviens, quod praecipiet filiis suis et familiae suae post se, ut observent viam Jehovae, exercendo justitiam et jus. (Gen. 18. 19.) Quod idem a parentibus in universum reqvirit Deus, ita mandans: Acute ingeres verba mea filiis tuis, ac loqveris de eis cum sedes domi tuae, et qvum ambulas per viam, qvum cubas et qvum surgis (Deut. 6. 7.) Et per Apostolum: Vos Patres, ne provocate ad iram liberos vestros, sed enutrite eos in disciplina et admonitione Domini. (Ephes 6. 4.)

[note: Qvibus tamen auxilio danturScholarum Magistri.] 2. Qvia tamen multiplicatis tam hominibus qvam humanis negotiis, rari sunt, qvi vel sciant, vel possint, vel ab occupationibus sufficiant, suorum institutioni vacare: salutari consiliô jam pridem introductum est, ut personis delectis, rerum intelligentiâ et morum gravitate conspicuis, multorum simul Liberi concredantur erudiendi. Quales juventutis formatores, Praeceptores, Magistri, Ludimagistri, Professores,

appellari consveverunt: loca vero ipsa communibus illis exercitiis destinata, Scholae, Ludi literarii, Auditoria, Collegia, Gymnasia, Academiae, etc.

[note: Scholarum origo, et incrementa 1.] 3. Primam aperuisse Scholam, proxime a diluvio, Semum Patriarcham, Josephus testis est: eamque postea Hebraeam fuisse appellatam. In Chaldaea, praesertim Babylone, Scholas fuisse freqventes, in qvibus artes cum aliae, tum Astronomia, excolebantur, qvis est qvi nesciat? cum in hac Chaldaeorum Sapientia postea (Nabuchodonosoris [note: 2.] tempore) Daniel sociiqve ejus instituti fuerint (Dan. 1. 20.) qvemadmodum [note: 3.] et in AEgypto, ubi Moses institutus fuit (Act. 7. 22.) In populo vero Israelitico, [note: 4.] jussu Dei oppidatim erectae erant Scholae, Synagogae dictae, in qvibus Levitae Legem docebant: atqve hae ad Christum usqve durarunt, ipsius qvoqve et Apostolorum praedicationibus [note: 5.] celebres. Ab AEgyptiis Graeci, et ab [note: 6.] his Romani, Scholarum erigendarum morem [note: 7.] sunt mutuati: a Romanis vero per universum Imperium laudabilis Scholas aperiendi consuetudo dimanavit: praesertim Religione Christi propagatâ, fideli Principum et Episcoporum [note: 8.] piorum curâ. De Carolo Magno testantur historiae, qvamcunqve paganam subegit Gentem, mox illi Episcopos et Doctores ordinasse, Templa et Scholas erexisse: [note: 9.] qvem seqvuti alii Christianorum Impaeratores, Reges, Principes, Civitatumqve Magistratus, in tantum anxerunt Scholarum numerum, ut innumerae sint.

[note: Scholas ubique tandem aperendi explicatur] 4. Qvam sanctam consvetudinem non solum retineri, sed et augeri, totius Reipublicae Christianae interest: ut nimirum in omni bene ordinata Hominum cohabitatione (sive sit Urbs, sive Oppidulum, sive Vicus) Schola tanqvam commune Juventutis Educatorium, erigatur. Id namqve reqvirit.

[note: 1. Ordinis decor, observandus, ubiqve] 5. Rerum laudabilis ordo. Si namqve Paterfamilias non omnibus qvibus ad Oeconomiam indiget comparandis ipse vacat, sed Opifices adhibet varios; qvidnî similiter hîc fiat? Ille autem qvum farinâ opus habet, Molitorem adit; qvum camibus, Lanionem; qvum potu, Cauponem; qvum vestitu, Sartorem; qvum calceamentis, sutorem; qvum aedificiô, vomere, clavô etc. Fabrum lignarium, murarium, ferrarium, serarium, etc. Qvin imo, ad instituendum in religione adultos, habemus Templa: ad discutiendas litigantium causas, convocandumqve et de necessariis informandum populum, Praetoria et Curia: qvidnî igitur pro juventute, Scholas? Qvin et Porcos et Vaccas rusticelli non qvisqve sibi pascunt: sed conductos alunt Armentarios, qvi omnibus pariter inserviant, illis interim reliqva negotia sua eô minore distractione peragentibus. Id scil. perelegans est laborum compendium, qvum unus unum agit, aliis non distractus: eô qvippe modô qvisqve multis, et cuiqve multi, utiliter inservire possunt.

[note: 2. Necessitas] 6. Secundo Necessitas. Qvia enim rarius ipsi Parentes ad liberos instituendos dexteritate valent, aut oriô: abundant; conseqvens est ut sint, qvi unum hoc agant ex professo, eâqve ratione toti Communitati consulatur.

[note: 3. Vtilitas.] 7. Et qvamvis non deessent parentes, qvibus institutioni suorum vacare integrum esset, satius tamen est juventutem simul erudiri in caetu freqventiore: qvia nimirum laborum et fructus et jucunditas major inest, qvum alii ab aliis exempla sumunt et impetum. Agere enim, qvae alios agere; et ire qvô alios ire, videmus; et praecedentes seqvi, seqventibus praeire, naturalissimum est.

Infantilis praesertim aetas magis omnino exemplis qvam regulis ducitur et regitur. Si qvid praecipis, parum haeret: si qvid alios facere commonstras, imitantur etiam non jussi.

[note: 4. Exemplae perpetua Naturae.] 8. Tandem, exemplar nobis Natura passim suppeditat, ea qvae abunde provenire debent, uno aliqvo in loco progignenda esse. Sic Ligna in Silvis, Herbae in campis, Pisces in aqvis, Metalla in terrae visceribus etc. cumulatim nascuntur. Idqve ita fere, ut qvae silva Abietes, vel Cedros, vel Qvercus, profert, abunde proferat, caeteris arborum generibus non aeqve feliciter ibi provenientibus: qvae terra producit Aurum, non producit eâdem copiâ caetera metalla. Magis vero id qvod volumus expreßum est in Corpore nostro: ubi necessarium qvidem est unumqyodque membrum particeps fieri assumti alimenti, non tamen unicuique sua portio cruda transmittitur, ut eam sibi conficiat, et adaptet: sed sunt membra certa, veluti negotio illi destinatae officinae, ut in totius Corporis usum cibos assumant, incalefaciant, concoqvant, paratumqve demum alimentum membris caeteris distribuant. Ita Ventriculus chylum format, Hepar sang vinem, Cor spiritum vitalem, Cerebrum animalem: qvae parata jam commode per omnia dimanant, vitamqve in toto Corpore jucunde conservant. Qvidnî ergo, qvemadmodum Officinae Opisicia, Templa Pietatem, Curiae Justitiam, sustinent et administrant, ita Scholae Sapientiae lumen conficiant, depurent, multiplicent, totiqve humanae communitatis corpori distribuant?

[note: 5. Et Artis.] 9. Deniqve in Artificialibus, qvum rationabiliter proceditur, obseroamus idem. Arborator certe sylvas et dumeta parambulans, non ubicunqve in aptam plantationi viviradicem incidit, ibi eam plantat; sed

effossam transfert in Pomarium, et cum aliis centenis simul curat. Ita Piscibus multiplicandis, Culinae in usum, qvi dat operam, Pisinas exstruit, millenosqve simul foetificare facit. Et qvô majus pomarium, eo feliciores crescere solent arbores: qvô major piscina, eo majores pisces. Qvare ut Piscibus Piscinae, et Arboribus Arboreta, ita Juventuti Scholae, destinandae sunt.

CAP. IX. Totam utriusqve sexûs Juventutem Scholis committendam esse.

[note: Scholae debent communia esse Iuventutis receptacula.] NON divitum tantummodo, aut primorum Liberos, sed omnes pariter, Nobiles et ignobiles, divites et pauperes pueros et puellas, per omnes Urbes et Oppida, Pagosqve et Villas, Scholis esse adhibendos, seqventia evincunt.

[note: 1. Qvia omnes ad imaginem Dei reformandi] 2. Primo qvicunqve Homines nati sunt, eôdem principali fine nati sunt, ut Homines sint, id est, Creatuva rationalis, Creaturarum domina, Creatoris sui expressa imago. Omnes itaqve eô promovendi sunt, ut Literis, Virtutibus, Religione, dextre imbuti, Vitam praesentem utiliter transmittere, futurae autem digne praeparari, qveant. Apud Deum personarum acceptionem non esse, toties ipse protestatur. Nos ergo si qvosdam tantum ad Ingenii culturam admittimus, aliis exclusis, injurii fumus non solum in ejufdem consortes naturae, sed in Deum ipsum, qvi ab omnibus, qvibus imaginem suam impressit, agnosci, diligi. laudari vult. Quod utiqve eo ferventius fiet, qvo major cognitionis lux fuerit accensa. Tantum scilicet diligimus, qvantum cognoscimus.

[note: 2. Omnes futurae vocationis suae muniis praeparandi] 3. Deinde non liqvet nobis, ad qvos usus hunc aut illum divina destinârit providentia. Hoc certe constat, e pauperrimis, abjectissimis, obscurissimis, nonnunqvam Deum eximia gloriae suae organa constituere. Imitemur itaqve nos coelestem Solem, qvi universam collustrat, incalefacit, vivificat, Terram: ut qvidqvid vivere, virere, florere, fructum ferre potest, vivat, vireat, floreat, fructum ferat.

[note: 3. Qvidam anprimis (hebetes et maligni naturâ) valde juvandi.] 4. Nec obstat, aliqvos naturâ habetes et stupidos videri: Nam id universalem hanc Animorum culturam magis etiam commendat et urget. Qvô enim qvis tardioris, aut malignioris naturae est, eô magis juvari opus habet, ut a bruta hebetudine ac stupore quantum potest liberetur. Nec tantam ingenii infelicitatem reperire est, cui nihil prorsus emendationis afferat cultura. Certe, ut vas foraminosum, saepe elutum, si nihil retinet aqvae, tamen emundatur, et sit purius: ita hebetes et stupidi si nihil proficiant in literis, moribus: tamen emollientur, ut Magistratui politico, et Ministris Ecclesiae, parere sciant. Constat nihilominus experientiâ, qvosdam naturâ admodum tardos, scientiam tamen literarum assecutos, ut ingeniosos: etiam anteverterint; tam vere Poeta illud, Labor omnia vincit improbus pronunciavit. Qvinimo, ut Corpore nonnemo a pueritia egregie valet, dein aegrescit et macrecit; alius contra, juvenile corpusculum trahit morbidum, deinde convalescit, et in proceritatem assurgit: ita cum Ingeniis comparatum est, ut qvaedam praecocia sint, sed cito reddantur effaeta, et in obtusum qvid desinant, alia primo hebescant, deinde exacuantur, et valide penetrent. Praeterea in Pomariis Arbores habere amamus non solas, qvae praecocem ferant fructum, sed et medias, serotinasqve: qvia unumqvodqve suô tempore (ut Syracides alicubi loqvitur) laudem invenit; nec frustra fuisse, tandem aliqvando, qvamvis sero, ostendit. Eccur igitur in Literario horto unius tantum generis ingenia, praecocia et agilia, tolerari velimus? Nemo proinde excludatur, nisi cui Deus sensum aut mentem negavit.

[note: An seqvior etiam sexus ad literas admittendus? Aff.] 5. Nec ulla sufficiens dari potest ratio, cur seqvior sexux (ut de hoc peculiariter aliqvid moneam) a sapientiae studiis (sive Latinis literis, sive sermone patriô tradendis) omnino excludendus sit. AEqve enim imago Dei sunt; aeqve participes gratiae, et Regni futuri seculi; aegve Mente agili et sapientiae capaci (saepe supra sexum nostrum) instructae; aeqve iis ad excelsa aditus patet, qvum saepe ad regimen Populorum, ad danda Regibus et Principibus saluberrima consilia, ad Medicinae scientiam, aliaqve humano generi salutaria, etiam ad Propheticum munus, et increpandos Sacerdotes Episcoposqve, a Deo ipso adhibitae fuerint. Cur igitur eas ad Alphabeta qvidem admittamus, a Libris postea depellamus? Temeritatem metuimus? At qvô plus cogitationes occupabimus; eo minus loci temeritas inveniet, qvae a mentis vacuitate oriri solet.

[note: Quâ tamen cautione.] 6. Ita tamen, ne qvaevis Librorum farrago illis pateat (qvemadmodum et alterius sexûs juventuti: qvod non cautius fuisse hactenus evitatum, deplorandum est:) sed Libri e qvibus cum vera Dei Operumqve ejus cognitione, veras Virtutes, veramqve Pietatem, haurire possent perpetuo.

[note: Objectio solvitur.] 7. Nemo igitur mihi objiciat Apostolicum illud, Mulieri non permitto docere (1 Tim. 2. 12.) aut illud Juvenalis, e Satyra 6.

Haec inqvam consilio nostro nihil obstant: qvia non ad curiositatem usqve, sed ad honestatem et beatitatem, foeminas erudiri suademus. In illis protissimum, qvae eas nosse et posse addecet; tum ad procurandam digne rem familiarem, tum ad promovendam propriam et mariti, liberorumqve et familiae, salutem.

[note: Alia objectio.] 8. Si qvis dicat: Qvid futurum est, si Opifices, Rusticelli, Bajuli, adeoqve Mulierculae, literati fiant? Resp. Id futurum est, ut constitutâ legitimis modis hâc universali Juventutis institutione, nemini omnium [note: N. B.] posthac desit bona cogitandi, optandi, sectandi, operandi etiam, materia. Sciantqve omnes qvô omnibus Vitae actionibus et desideriis collimandum sit: per qvos cancellos incedendum: et qvomodo sua cuiqve statio tuenda. Praeterea oblectabunt se omnes, etiam inter operas et labores, Verborum et Operum Dei meditatione: periculosaque carni et sangvini otia crebrâ Bibliorum, aliorumqve bonorum Librorum, lectione (qvô eos jam inescatos meliores istae illecebrae trahent) evitabunt. Et ut semel dicam, DEVM ubiqve videre, ubiqve laudare, ubiqve amplecti; eâqve ratione vitam hanc aerumnosam jucundius transmittere, aeternam majori desideriô et spe exspectare, discent. Annon vero talis hîc Ecclesiae status Paradisum nobis, qvalem sub coelo haberi possibile est, repraesentaret?

CAP. X. Institutionem in Scholis debere esse universalem.

[note: Qvae illa Omnia, in Scholis docenda et discenda.] DEmonstrandum jam nobis est, In Scholis Omnes Omnia docendos esse. Non tamen sic intellige, qvasi ab omnibus omnium Scientiarum et Artium cognitionem (praesertim exactam et penitissimam) reqviramus. Id qvippe nec suâ naturâ utile est, nec pro brevitate vitae nostrae cuiqvam hominum possibile. Videmus enim unamqvamqve Artem tam late, et tam subtiliter, diffundi (puta Physicam, Arithmeticam, Geometriam, Astronomiam etc. imo Agriculturam, vel Arboratoriam etc.) ut vel excellentissimis ingeniis, si speculationibus et experimentis indulgere velint, totam Vitam auferre possit: qvaliter Pythagorae in Arithmeticis, Archimedi in Mechanicis, Agricolae in Metallicis, Longolio in Rhetoricis (dum id unum ageret, ut perfectus evaderet Ciceronianus) contigit. Sed ut omnium principalium, qvae sunt et fiunt, fundamenta, rationes, metas, notare doceantur omnes, qvicunqve in Mundum, non solum ut spectatores, sed etiam ut actores futuri, immittuntur. Ne scilicet in hoc Mundi incolatu qvidqvam occurrat tam incognitum, de qvo non modeste judicare, et ad usum certum prudenter, sine noxio errore, adhibere possint, id providendum, atqve adeo praestandum est, omnino.

[note: Nempe qvae Culturam spectant totius Hominis:] 2. Prorsus itaqve et sine exceptione, eô tendendum est, ut in Scholis, et dehinc Scholarum beneficiô in tota Vita. Ingenia scienitiis et artibus excolantur. 11 Lingvae perpoliantur, 111 Mores ad omnem honestatem formentur, IV DEVS sincere colatur.

[note: Sapientia, Prudentia, Pietas.] 3. Sapienter enim dixit, qvi dixit, Scholas esse HVMANITATIS OFFICINAS: efficiendo nimirum, ut Homines vere HOMINES fiant, hoc est (ut ad positas prius respiciamus metas) I Creatura rationalis, II Creatura Creaturarum (etiam suiipsius) domina; III Creatura Creatoris sui delicium. Qvod fiet, si Scholae efficere satagant homines mente Sapientes, actionibus Prudentes, corde Pios:

[note: Non divellenda esse tria ista, probatur.] 4. Haec tria proinde implantanda runt in omnibus Scholis Juventuti universae. Qvod ostendam sumptô hujus rei fundamentô

III. E Christo [gap: Greek word(s)], perfectionis nostrae perfectissimo exemplari.

[note: I. E Rerum ipsarum cohaerentia.] Res ipsae, qvatenus nos respiciunt, non poßunt nisi trifariam dividi. Quaedam speculationi solum proposita sunt; ut Coelum, et Terra, et qvae in illis sunt. Quaedam imitioni; ut Ordo mirabilis per omnia sparsus, qvem itidem actionibus suis exprimere jubetur Homo. Quaedam deniqve fruitioni: ut Numinis favor, multiplexqve benedictio ejus, hîc et in aeternum. His omnibus si par esse debet Homo,

condocefiat necesse est, tum cognoscere, qvae ei in admirando hoc amphitheatro spectanda panduntur; tum facere, qvae facienda injunguntur: tum deniqve iis perfrui, qvoruniei (ut in domo sua hospiti) fruitionem liberali manu benignissimus offert Creator.

[note: 2. Ex animae nostrae syntagmate.] 6. Nos ipsos si consideramus, omnibus ex aeqvo Eruditionem, Mores, Pietatemqve competere, aeqve deprehendimus: sive qvidem. Animae nostrae essentiam intueamur, sive Creationis nostrae, et in Mundum introductionis, scopum.

7. Animae essentia, e tribus potentiis (qvae increatam Trinitatem referunt) coagmentata est, Intellectu, Voluntate, et Memoriâ. Intellectus ad observanda rerum discrimina (per omnes usqve mini mas minutias) se extendit. Voluntas ad rerum Optionem, proficuorum nempe electionem, et noxiorum reprobationem, fertur. Memoria vero ea in qvibus Intellectus et Voluntas sese unqvam occuparunt, in futurum usum recondit, Animamqve dependentiae suae (qvae ex Deo est) atqve officii commonefacit: qvô respectu Conscientia etiam dicitur. Haec igitur munia sua facultates illae ut obire dextre possint, instrui eas plane necesse est talibus, qvae Intellectum illuminent, Voluntatem dirigant, Conscientiam exstimulent: qvo Intellectus acute penetret, Voluntas line errore eligat, Conscientia avide omnia in Deum reflectat. Qvemadmodum igitur facultates illae (Iniellectus, Voluntas et Conscientia) qvia eandem constituunt Animam, divelli non possunt: ita tria illa Animae ornamenta; Eruditio, Virtus, Pietas, divelli non debent.

[note: Nostraeqve in Mundum missonis sine.] 8. Jam si consideremus, cur in Mundum simus inrroducti, patebit bis trinum esse scopum: nempe ut serviamus DEO, CREATURIS, NOBIS, et voluptate perfruamur promanante ex DEO, e CREATURIS, e NOBIS ipsis.

[note: (1) Vt serviamus Deo, Proximis, Nobisqve ipsis.] 9. Inservire si volumus Deo, Proximo, Nobis ipsis; necesse est nos habere Dei respectu Pietatem; Proximi respectu Honestatem; nostriipsorum respectu Scientiam. Qvanqvam haec omnia tam sunt conjuncta, ut qvemadmodum homo sibi ipsi non solum prudens, sed et moratus ac pius, esse de bet: ita Proximi usibus non solum mores, sed et scientia pietasqve servire: et in Dei laudem non tantum pietas, sed et scientia moresqve transire, debeant.

[note: (2) Voluptate fruamur trinâ: promanante] 10. Voluptatem si spectemus, ad hanc destinasse Hominem Deus, in Creatione testatus est, qvum non nisi in Mundum omnibus bonis undiqve jam instructum, introduceret, et insuper paradisum deliciarum ejus causâ conderet: tandem aeternae suae beatitudinis participem reddere constituisset.

11. Voluptatem autem intellige, non Corporis (qvamvis etiam haec, qvum nihil sit nisi valetudinis vigor, cibi somniqve dulcedo, non aliunde qvam a Temperantiae virtute esse potest) sed Animae: qvae resultat vel e Rebus, qvae nos circumstant; vel e Nobis ipsis; vel deniqve ex Deo.

[note: (a) a rebus ipsis.] 12. Voluptas e Rebus ipsis prosiliens est speculationum illa jucunditas, qvam experitur vir Sapiens. Qvoqvô enim se agit, et qvidqvid ejus obtutui se offert, qvidqvid etiam consideratione versat, ubiqve et in omnibus reperit illecebras tantae jucunditatis, ut saepe qvasi extra se raptus, sui ipsius obliviscatur. Id nimirum est, qvod testatur Sapientiae liber, Non habere amaritudinem conversationem Sapientiae, neqve taedium convictum ejus, sed laetitiam et gaudium (Sap. 8. 16.) Et sapiens gentilis, [gap: Greek word(s)].

[note: (b) a nobis ipsis.] 13. Voluptas in seipso, est dulcissima il la oblectatio, qvâ virtuti deditus Homo suâ interiore bonâ dispositione gaudet, ad omnia qvae justitiae ordo reqvirit promptum se videns. Haec laetitia priore longe major est, juxta illud: Conscientia bona juge convivium.

[note: (c) a Deo.] 14. Voluptas in Deo, est supremus laetitiae in hac vita gradus, cum Homo Deum aeterne sibi propitium sentiens, sic in paterno ejus et immutabili favore exultat, ut Cor amore Dei colliqvescat: nec qvid amplius aut faciat, aut desideret, novit, nisi qvod misericordiae Dei totum se immergens, svaviter acqviescit, et vitae aeternae gustu perfruitur. Haec est pax illa Dei, exsuperans omnem intellectum (Phil. 4. 7.) qvâ nihil sublimius vel desiderari, vel cogitari, potest. Tria igitur illa, Eruditio, Virtus, Pietas, tres sunt fontes, e qvibus omnes perfectissimarum Voluptatum rivi permanant.

[note: 3, E Christi, exemplaris nostri, exemplo.] 15. Postremo tria haec omnibus et singulis inesse debere, suô docuit exemplô manifestatus ille in carne (ad exhibendum in se omnium formam et normam) DEVS. Hunc enim cum aetate proficeret, profecisse simul Sapientiâ et gratiâ apud Deum et Homines, Evangelista testatur (Luc. 2. 52.) Ubi ecce beatam illam ornamentorum nostrorum trigam! Sapientia enim qvid est, nisi rerum omnium ita ut sunt cognitio? Gratiam apud Homines qvid confert, nisi Morum amabilitas? Gratiam vero Dei qvid nobis nisi Timor Domini conciliat? intima scilicet, seria, et fervida Pietas? Hoc itaque sentiamus in nobis, qvod in Christo Jesu: qvi omnis perfectionis idea est absolutissima, cui nos conformari decet.

16. Ideo enim dixit, Discite a me (Mat. 11. 29.) Et qvia idem Christus generi Humano datus est Doctor illuminatissimus, Sacerdos sanctissimus, Rex potentissimus: patet Christianos ad Christi exemplar formandos, efficiendosqve esse Mente illuminatos, Conscientiae studio sanctos, factis (in sua vocatione qvemqve) potentes. Christianae igitur vere tum demum erunt Scholae nostrae, si nos Christo faciant qvam simillimos.

[note: Infelix divortium.] 17. Infelix proinde divortium, ubicunqve tria haec non adamantino nexu cohaerent. Infelix Eruditio, qvae non in Mores et Pietatem transit! Literatura enim sine moribus qvid est? Qvi proficit in Literis et deficit in Moribus (vetus est verbum) plus deficit qvam proficit. Ergo qvod Salomo de formosa, sed rationem aversante, muliere, dixit, hoc idem de Literato, sed male morato, dici potest: Monile aureum in rostro porci, est Eruditio in Homine virtutem aversante (Prov. 11. 22.) Qvemadmodumqve Gemmae non inseruntur plumbo, sed Auro, et radiat utrumqve splendidius: ita Scientia non debet jungi dissolutioni, sed Virtuti, et addet alterum alteri decus. Ad utrumqve autem ubi accesserit Pietas vera, complebitur perfectio. Timor qvippe Domini, ut est principium finisqve sapientiae, ita etiam est fastigium et corona scientiae, qvia plenitudo sapientiae, est Timere Dominum (Prov. 1. Syr. 1. et alibi:)

[note: Conclusio.] 18. Summa, qvoniam a puerili aetate atqve institutione tota reliqva vita pendet, nisi ad omnia totius Vitae hîc praeparati fuerint omnium animi, actum erit. Qvemadmodum igitur in Matris utero cuivis Homini futuro eadem formantur membra, singulis omnia, Manus, Pedes, Lingva, etc. qvanqvam non omnes futuri sint Opifices, Cursores, Scribae, Oratores: ita in Schola Omnia illa qvae ad Hominem spectant, omnes docendi sunt, etiamsi alia aliis post magis futura usui.

CAP. XI. Scholas fini suo perfecte respondentes, defuisse hactenus.

[note: Fini suo exacte respondens Schola, qvid.] NImium nimiumqve praesumptuosus videbor, confidenti hâc pronunciatione. Sed ad rem ipsam provoco: et Te qvi haec legis judicem constituo; ipse non nisi actorem repraesentans. Perfecte fini suo respondentem voco Scholam, qvae vera Hominum Officina sit: ubi scilicet discentium Mentes Sapientiae fulgore, ad penetrandum prompte per omnia manifesta et secreta (ut Sapientiae liber loqvitur 7. 17.) tingantur: et Animi, aminorumqve Affectus, in universalem Virtutum harmoniam dirigantur, et Corda divinis amoribus inescentur, adeoqve inebrientur; ut Coelestem jam nunc sub Coelo vivere consvescant vitam omnes, qvi verâ Sapientiâ imbuendi Christianis traditi sunt Scholis. Verbô: ubi Omnes, Omnia, Omnino, doceantur.

[note: Scholas tales debere esse, nec tamen esse, probatur.] 2. At qvae adhuc Schola haec sibi eô perfectionis gradu proposuit? nedum ut asseqvutam dicamus. Sed ne Platonicas videamur venari ideas, et perfectionem qvalis nusqvam est, nec in hac vita forsan sperari possit, somniare: alio ostendam argumentô, Scholas debere tales esse, nec tamen adhucdum esse.

[note: I. D. Lutheri votô.] 3. D. Lutherus, in sua ad Civitates Imperii pro erigendis Scholis (Anno 1525.) exhortatione, inter caetera haec duo optat. Primo, ut per omnes Vrbes, Oppida, Pagos, Scholae constituantur, ad erudiendam omnem utriusqve sexûs Juventutem (qvaliter fieri debere nos Capite IX rationibus evicimus): adeo ut Agriculturae etiam et Opificiis dediti, vel duas qvotidie horas ad Scholam recurrentes, in llteris, moribus, religione, instituantur. Secundo, ut aliqvâ faciliore Methodô instituantur: qva non solum non deterreantur a studiis, sed potius velat illecebris qvibusdam alliciantur: et ut loqvitur, ut non minorem voluptatem pueri e studiis capiant, quam qvum nucibus, pilâ, cursu, lusitando, totos dies transigunt. Haec ille.

[note: 2. Rerum ipsarum testimoniô. Nam] 4. Cordatum profecto, et tantô Virô dignum consilium! sed qvod intra votum substitisse hactenus, qvis non videt? Ubi enim universales illae Scholae? Ubi blanda illa Methodus?

[note: (1) Scholae nondum ubiqve sunt fundatae.] 5. Contraria videmus omnia: dum (1) per minores illas communitates, pagorum aut vicorum, nondum ubiqve fundatae sunt.

[note: (2) Nee ubi sunt, ut pro omnibus sint providetur.] 6. Ubi vero sunt, non pro omnibus promiscue sunt, sed pro qvibusdam, opulentioribus nempe: qvia sumtuosae qvum sint, pauperiores ad eas non nisi casu aliqvando, alicujus scilicet misericordiâ, admittuntur. In his autem excellentia nonnunqvam ingenia, magnô Ecclesiae et Rerumpublicarum damnô, transire et perire, verisimile est.

[note: (3) Non sunt ludi, sed pistrina.] 7. In erudienda porro Juventute tam dura plerumqve adhibita fuit methodus, ut Scholae vulgo pro puerorum terriculamentis, et ingeniorum carnificinis, habitae sint; potiorqve discipulorum

pars, literarum et librorum naufeâ contractâ, ad Opificum tabernas, vel aliud qvodvis vitae gerius, praefestinârint.

[note: 4. Nusqvam omnia docentur, neqve primario.] 8. Qvi fuerunt retenti (sive parentum et promotorum voluntate coacti, sive dignitatis alicujus e literis olim conseqvendae spe allecti, sive spontaneô naturae ad liberalia haec impetu) illis nec serio, nec prudenter saris, praepostere potius et perperam, cultura fuit adhibita. Nam qvod praecipue debebat animis implantari, id praecipue negligebatur, PIETAS et MORES. Horum inqvam ubiqve Scholarum (etiam in Academiis, qvas tamen humanae culturae fastigium esse conveniebat) minor fuit cura: ut plerumqve inde, pro placidis Agnis feri Onagri, indomitiqve et penilantes muli prodirent: et pro composita ad Virtutem indole, furcatam tantummodo morum civilitatem, fastuosum aliqvem exoticum vestitum, et ad mundanas vanitates exercitatos oculos, manus, pedes, efferrent. Qvotocuiqve enim ex his tamdiu studiis lingvarum et artium poliris homullulis, ut caeteris mortalium Temperantiae, Castitatis, Humilitatis, Humanitatis, Gravitatis, Patientiae, Continentiae etc. exemplar essent, in mentem veniebat? Unde autem id? nisi qvia de bene vivendo Scholis qvaestio nulla movetur. Testatur id dissoluta omnium pene Scholarum disciplina, testantur dissoluti omnium ordinum mores, testantur infinitae multorum piorum qverelae, suspiria, lachrymae. Et defendat Scholarum statum adhuc aliqvis? Haereditarius scilicet a protoplastis in nos derivatus morbus occupat nos, ut Arbore vitae posthabitâ, ad Scientiae arborem solam inordinate appetitum extendamus. Cui inordinato appetitui morem gerentes Scholae, hactenus non nisi Scientias venatae sunt.

[note: 5. Methedô non fluidâ, sed violentâ.] 9. Sed et hoc ipsum qvô ordine? qvô successu? Tali certe, ut qvod menti humanae intra anni spatium comprehendere datum et, in eo qvinqve, decem, plures annos, detinerent. Qvod lenissime animis instillari, et infundi poterat, id violenter imprimebatur, imo infarciebatur et inumdebatur. Qvod perspicue et dilucide ob oculos poni poterat, id obscure, perplexe, intricate, velut per aenigmata mera, offerebatur.

[note: 6. Eruditio propinatur verbalis potius qvam realis.] 10. Ut inpraesentiarum taceam, vix uspiam rerum veris nucleis pastos fuisse animos, verborum (ventosae cujusdam et Psittarceae loqvacitatis) corticibus, opinionumqve paleis aut fumis, explebantur plerumqve.

[note: 7. Latinae L. studium qvam prolixum et perplexum.] 11. Vel solius Latinae lingvae (ut id exempli causâ obiter tangam) studium, bone Deus qvam intricatum, qvam operosum, qvam prolixum fuit! Promptius lixae, et calones, et cerdones qvicunqve inter culinarias, militares, aliasqve sordidas operas, addiscunt qvamvis a vemacula sua discrepantem lingvam, imo duas vel tres, qvam Scholarum alumni, in summo orio, summâ contentione, unicam Latinam. Et qvam inaeqvali profectu? Illi post menses aliqvot expedite sua garriunt: hi post qvindecim etiam aut viginti annos, plerumqve adhuc nonnisi serperastris suis Grammaticis et Lexicis, alligati, qvaedam illa Latine proferre posssunt: et ne illa quidem sine haesitantia et titubatione. Qvod pessimum temporis et laborum dispendium, unde nisi a vitiosa Methodo, venire potest?

[note: Qverela de hoc D. Lubini.] 12. De qva merito Clarissimus Eilhardus Lubinus, S. S. Theologiae Doctor, et in Acad. Rostoch Professor, ita scripsit: Vulgata illa pueros in Scholis instituendi ratio talis mihi videtur prorsus; ac si qvis conductâ operâ et studio jussus fuisset modum aut rationem aliqvam excogitare, qvâ Praeceptores pariter et discipuli, non nisi immensis laboribus, ingentibus taediis, insinitis aerumnis, et non nisi longissimo demum temporis intervallô, ad Latinae lingvae cognitionem, illi adducerent, hi addncerentur.

Et paulo post. Haec dum saepius mecum expendo, non semel, fateor, in illam cogitationem adductus sum, ut a malo qvodam et invido genio, humani generis hoste, in Scholas haec introducta esse, prorsus persvasum habeam. Haec ille; qvem unum, e multis majorum gentium testibus, sistere hîc volui.

[note: et Authoris.] 13. Qvanqvam testes qvaeri qvid opus? Tot nostrûm sunt, qvot e Scholis et Academiis prodiimus vix umbrâ verioris alicujus literarurae tincti. Millibus e multis ego qvoqve sum unus, miser homuncio, cui amaeniffimum vitae totius ver, florentes juventutis anni, nugis scholasticis transmissi, misere perierunt. Ah qvoties mihi, postqvam melius prospicere datum, perditae aetaris recordatio, pectore suspiria, oculis lachrymas, corde dolorem, excussit! Ah qvoties me dolor ille exclamare coegit:

[note: Qverelae ac vota in meliora qvaerendi conatum transfcrenda.] 14. Sed vota haec irrita sunt: dies qvae transiit, non redibit. Nemo nostrûm qvibus

transacti sunt anni, rejuvenescet, ut denuo aetatem ordiri, vitaeqve meliore apparatu seipsum instruere discat; nullum superest illi rei consilium. Hoc unum superest, unum solum possibile, ut qvidqvid posteris nostris consulere possumus, consulamus: ut nempe commonstrato, qvâ nos Praeceptores nostri in errores praecipitârint, eâdem errores evitandi commonstremus viam. Quod fiet, ejus nomine et ductu, qvi solus defectus nostros numerare, et curvitares corrigere, potis est (Eccles. 1. 15.)

CAP. XII. Scholas reformari posse in melius.

[note: Inveteratis an medicina adbibenda morbis?] INveteratos curare Morbos, durum est ac difficile, peneqve pro impossibili habetur. Si qvis tamen reperiatur remedium pollicens, an respuat AEger? Annon potius qvam ocyssime manum adhiberi optet? praesertim si Medicum non temerariâ opinione, sed ratione solidâ, duci sentiat. Eô itaqve nobis in hoc insolenti proposito nostro veniendum est, ut primum, Qvid promitamus? deinde Ex qvo fundamento? palam fiat.

[note: Author qvid hîc proponat et promittat?] 2. Promttimus aurem Scholarum talem dispositionem: per qvam.

II Et qvidem omnibus illis qvae hominem sapientem, probum, sanctum, facere possunt.

III Formaturaqve illa, tanqvam vitae praeparatio, ut ante, atatem adultam absolvatur.

IV Eadem formatura ut procedat absqve plagis et rigore, coactioneve ullâ levissime, mollissime, et qvasi suâ sponte. (Qvaliter Corpus vivum staturae suae augmenta sumit, nullâ membrorum dispasione, aut distensione, opus habens: qvia si tantummodo prudenter alimenta et fomenta, exercitiaqve suppedites, corpus ultro in staturam et robur, sensim sine sensu, exsurgit: ita inqvam ut prudenter Animo suppeditata alimenta, fomenta, exercitamenta, in Sapientiam Virtutem, Pieratem, ultro transeant.)

V Ut ad Eruditionem non speciosam, sed veram, non superficialem, sed folidam, formentur; id est, ut rationale animal, Homo, non alienâ, sed propriâ ratione duci; nec aliena solum de rebus placita in libris legere et intelligere, aut etiam mehmoriter tenere et recitare, sed ipsemet ad rerum radices penetrare, earumqve genuinum intellectum et usum sibi comparare, consvescat De Morum et Pietatis soliditate idem tenendum.

VI Ut formatura haec non operasa. sit, sed facillima: nempe non nisi qvatuor horas qvoridie tribuendo publicis exercitiis: et qvidem ita, ut Praeceptor unicusvel centenis simul erudiendis sufficiat, decuplô faciliore operâ, qvam qvanta nunc in singulos impendi solet.

[note: Indoles hominum circa Nova inventa illustratur exemplô Archimedeae machinae.] 3. At his fidem qvis anteqvam videat habebit? Nota qvippe est morialium indoles, ut anteqvam inveniatur aliqvid singulare, mirentur, qvomodo inveniri possit: postqvam vero invetum est, mirentur qvomodo non pridem inventum fuerit. Archimedes cum Hieroni Regi Navis praegrandis, qvam centeni homines locô movere non poterant, unâ manu ad mare deductionem promitteret, risu suit exceptus: sed viderunt tandem cum stupore.

[note: et Novi Orbis.] 4. Columbum, novas in Occidente sperantem Insulas, nemo Regum. audire, et faciendo experimento tanrillum Conferre, Castellanô exceptô, voluit. Comites ipsos navigationis, prae desperatione toties indignatos, parumqve abfuisse qvin Columbo in mare praecipitato, re infectâ rediissent, historia memorat. Et inventus tamen ille tam vastus novus Orbis est, et miramus nunc jam universi, qvomodo latitare patueris tamdiu. Sed et jocosum illud ejusdem Columbi factum huc spectat: qvi cum ab Hispanis, homini Italo tanti inventi gloriam invidentibus, inter convivandum dicteriis impeteretur, et inter caetera, fatô detectum esse alterum istud hemisphaerium, non arte, potuisseqve ab alio qvôcunqve inveniri, audiret: problema elegans objecit. Qvomodo possit ovum gallmaceum acuminatae suae parti insistere, nullô adhibitô fulcrô? Qvod cum omnes frustra tentassent, ille allisâ leniter ad discum, et infractâ paulum testâ, Ovum stare fecit. Ridere illi, et tantundem se posse, clamare. Potestis, inqvie, qvia posse vidistis: Cur autem ante me nemo?

[note: Et artis Typographicae.] 5. Idem fuisse futurum credo, si Johannis Faustus, artis Typographicae inventor divulgare caepisset, Modum sibi esse, qvô unus homo intra octiduum plures libros describat, qvam vulgo decem excitarissimi Scribae totô annô: et fore Libros elegantissime scriptos, amnia exemplaria eâdem formâ, an ultimum usqve apicem: et fore emendatissima omnia, modo unum satis esset correctum etc. qvis fidem adhibuisset? cui haec non aenigmata fuissentvisa? aut certe vana et inutilis jactantia? Ecce tamen pueri jam nônent verissime ita rem habere.

[note: et Bombardariae.] 6. Si Bartholdus Schwariz, aeneorum tormentorum inventor, Sagirtarios fuisset talibus verbis adortus: Arcus vestri, Ballistae vestrae, Fundae vestrae, parum valent. Ego instrumentum dabo, qvod mullâ brachiorum

adhibitâ vi, solô ignis ministeriô, non solum lapides et ferrum ejaculabitur, sed et longius propellet, et certius obvia feriet, validinsqve concutiet ac sternet: qvis eorum non risu excepisset hominem? Tam usitatum est nova, et inusitata, pro miris et incredibilibus reputare.

[note: et Scriptoriae.] 7. Nec Americani certe. imaginari sibi poterant, qvomodo fieri posset, ut homo homini sine alloqvio, sine internuntio, sola transmissâ chartulâ, animi sui sensa communicaret: qvod apud nos bardissimi qviqve inteiligunt. Ita prorsus ubiqve, et in omnibus,

[note: Methodi perfectae inventatio etiam censuris subjacet.] 8. Non aliter eventurum novo huic incepto nostro, facile praesagit animus: qvin et partim jam experti sumus. Mirabitur scilicet et indignabitur nonnemo, esse homines, qvi Scholis, Libris, Methodis, usu receptis, imperfectionem objicere, et nescio qvid insolitum et fidem superans, pollicitari audent.

[note: Qvibus qvomodo obviandum.] 9. Et nobis qvidem facile esset ad eventum assertionis nostrae verissimum futurum (ita Deo meo confido) testem, provocare: qvia tamen haec in antecessum non rudi vulgo, sed prudentibus, scribimus, demonstrandum est; fieri posse ut omnis Juventus Literis, Moribus, Pietate, imbuatur, sine omni tali molestia et difficultate, qvalem vulgari methodô, tam docentes qvam discentes experiuntur passim.

[note: Demonstrationis scientificae fundamentum:] 10. Ejus autem demonstrationis unica haec, sed sufficientissima, esto basis: qvod nimirum Vna qvaeqve res eô se qvô Naturâ inclinat, non solum facile duci patitur, sed et ultro, cum lubentia qvadam, festinat, ut dolor sit si probibeas.

[note: explicatum,] 11. Avem enim certe ut volitare, Piscem ut natare, Feram ut cursitare, consvescat, nihil necesse est adigi: faciunt id ultro qvam primum sibi actionibus illis destinata membra, saris esse firma sentiunt. Nec opus adigi Aqvam, ut per declivia fluat: aut Ignem, ut datô alimentô et transpiratione, ardeat: aut Lapidem rotundatum, ut deorsum volvatur; vel qvadratum, ut jaceat: aut Oculum et speculum, ut lumine admotô objecta excipiant: aut Semen, ut humore et calore fomentatum germinet. Sponte suâ profecto unumqvodqve, ut operari natum aptum est, ita operari gestit; adjutum autem, etiam lenissime, operatur.

[note: et applicatum.] 12. Cum igitur (ut capite V. vidjmus) Scientiae, Morum, Pietatisqve semina a natura insint Hominibus universis (monstra hominum excipimus): necessario seqvitur nihil eis nisi lenissimô impetu, et prudenti qvâdam directione, esse opus.

[note: Objectio I.] 13. At non ex qvovis ligno fit Mercurius, inqviunt. Respondeo: Sed ex qvovis homne sit Homo, si corruptela absit.

[note: Obj. 2.] 14. Nihilominus tamen (regerat aliqvis) interiores nostrae vires ex lapsu primaevo infirmatae sunt. Respondeo: Sed non extinctae. Etiam sane Corporis vires debilitatae sunt, eas tamen ad naturalem vigorem incessu, cursu, operarumqve artificiosarum exercitiis, reducere novimus. Nam tametsi protoplasti simulac fuerunt creati, ambulare, loqvi, ratiocinari poterant: nos vero ambulare, loqvi, rariocinari, nisi usu edocti, non possemus: non tamen ideo seqvitur, disci haec aliter qvam perplexe, operose in incertum, non posse. Nam se ea qvae Corporis sunt, edere, bibere, ambulare, saltare, opificia exercere, absqve difficultatibus tantis discimus: qvidnî et ea qvae Mentis sunt? modo legitima non desit institutio. Amplius qvid addam. Addocet Eqviso intra menses aliqvot Eqvum tolutim incedere, saltare, gyrari, ad virgae nutum motus componere. Edocet levis Circulator Vrsum agere choreas, Leporem pulsare tympana, Canem arare, digladiari, divinare etc. Instruit frivola Anus, Psittacum, Picam, Corvum, humanas voces, aut melodias, imitari etc. omnia haec praeter naturam, ac tempore exiguo. Et non poterit Homo, in us ad qvae eum Natura, non dico admittit, aut ducit, sed trahit et rapit, facili negotiô institui? Pudeat id asseverare, ne vel bestiarum illi formatores cachinnis nos excipiant.

[note: Obj. 3.] 15. Sed ipsa rerum difficultas facit, oggerunt adhuc, ut non qvisqve capiat. Resp. Qvae illa difficoltas? Estne qvaeso ullum in natura tam obscuro colore corpus, qvod non a speculo excipi possit, modo lumine adhibitô commode obvertas? Estne qvidqvam qvod in tabula depingi non possit, modo pingat qvi pingendi artem novit? Daturne ullum semen, aut radix, qvam non terra excipere, et fotu suo ad germinationem producere possit? modo sit qvi sciat, ubi, qvando, qvomodo, unumqvodqve serendum sit. Addam hoc: Non datur in Mundo tantae sublimitatis vel Rupes, vel Turris, qvam non conscendere possit cuicumque pedesnon desunt: modo vel scalae admoveantur legitime, vel scansiles gradus in ipsa rupe excîsi, justô situ et ordine efformentur, adversusqve praecipitii pericula loricis circummuniantur. Qvod igitur ad scientiarum fastigia tam pauci perveniunt, qvamvis multi accedant animô alacri et praeavidô: et qvi aliqvousqve veniunt, non nisi cum labore, anheliru, langvore et vertigine, caespitantes et recidentes identidem, perveniunt: non inde conficitur ingenio humano aliqvid

esse inaccessum, sed gradus non bene dispositos, curtos, foraminosos, ruinosos esse, id est methodum intricatam. Per legitime dispositos, integros, solidos, tutos in qvamcunqve alritudinem qvemvis deduci posse, certum est.

[note: Obj. 4. Resp. 1.] 16. Dices. Dantur nihilominus hebetissima Ingenia, qvibus nihil ingeri potest. Resp. Vix tam inqvinatum datur Speculum, qvin aliqvo tamen modo imagines recipiat: vix tam scabrosa Tabula, qvin ei aliqvid tamen, et aliqvô modô, inscribi possit. [note: Resp. 2.] Interim, si Speculum pulvere aut maculis impuratum offertur, detergendum est prius: Tabula vero si scabrosa, expolienda; ita usum non negabunt. Pari ratione Juventus, si modo poliatur et acuatur, exacuentur et expolientur certe alii ab aliis, ut omnes omnia capiant [note: N. B.] tandem. (Immote insisto assertioni meae, qvia immotum stat fundamentum). Hoc duntaxat apparebit diserimen, qvod tardiores qvali qvali rerum cognitione imbutos se sentient, senrient tamen: ingeniosiores vero ad alia ex aliis extensô appetitu, altius altiusqve in res penetrabunt, novasqve et utilissimas de [note: Resp. 3.] rebus varie colligent observationes. Deniqve, sint Ingenia qvaedam culturae. plane inepta, ut lignum plane tortum caelaturae: nostra tamen assertio vera erit de ingeniis mediocribus, qvalium per DEI [note: N. B.] gratiam semper est proventus uberrimus. Nimium inopes mentis tam raros videmus, ac membrorum per naturam defectos. Certe enim caecitas, surditas, claudicatio, invaletudo, rarenter cum hominibus nascuntur, sed contrahuntur nostrâ culpâ: ita et Cerebri prodigiosa hebetudo.

[note: 5. Objectio] 17. Adhuc objiciunt: Qvibusdam non aptitudinem studiorum deesse, sed appetitum, Qvos invitos cogere taediosum simul et inutile. Respondetur. Ita sane Philosophum scribunt, qvum duos haberet discipulos, alterum indocilem alterum petulantem, abegisse utrumqve: qvandoqvidem alter cum vellet non posset, alter cum posset nollet. [note: Resp.] Verumenimvero qvid si fastidii illius erga literas Praeceptores ipsi causa sint? Aristoteles certe sciendi desiderium homini esse innatum pronunciavit: atqve ita esse Capite qvintô, et hîc proxime praecedente undecimô, vidimus. Sed qvia blanda parentum indulgentia aliqvando naturalem appetitum in liberis depravat: aliqvando eos petulans sodalitium ad rerum vana inescat: aliqvando ipsi pueri, variarum civilium vel aulicarum occupationem, aut qvarumcunqve externarum rerum intuitu, ab innatis animi illecebris abducuntur; inde est, ut ignoti nulla sit cupido, nec facile se recolligere qveant. (Qvemadmodum enim Lingva unô sapore infecta, non bene alium dijudicat: Ita Mens ab una parte praeoccupata, qvid offeratur ab altera non satis attendit.) Excutiendus ergo in talibus primum est adventitius ille torpor, et natura ad vigorem suum reducenda: sciendi appetitus redibit certo. At qvotusqvisqve eorum qvi Juventutem formandam suscipiunt, ut eam sibi formationi suscipiendae aptam primo reddat, cogitat? Ut nempe qvemadmodum Tornator lignum anteqvam tornet, deasciat: et Faber ferrum anteqvam cudat, emollit: et Pannifex lanam, anteqvam ex ea fila trahat, et staminet, et contexat, purgat prius, abluit, carminat: et. Sutor corium anteqvam calceum consuat, elaborat, extendit, perpolit? ut inqvam eôdem modô discipulum Praeceptor anteqvam praeceptis excolit, culturae prius appetentem, imo et culturae aptum, atqve adeo per omnia sibi obseqventem, reddat, qvis in id intendit? Qvisqve fere qvalem invenit talem adoritur, mox tornat, mox cudit, mox pectit, mox texit, mox modulis applicat suis, mox politum esse et nitere vult: qvod nisi illico ex voto succedit (et qvomodo succedat, obsecro?) indignatur, excandescit, furit. Et miramur esse, qvi talem: formationem detrectent, ac refugiant? mirandum potius sustinere qvenqvam posse.

[note: Ingeniorum discrimina, sex generum.] 18. Sed occasio datur de Ingeniorum discrimine monere aliqvid, nempe qvod qvaedam sint Acuta, alia Otusa: qvaedam Mollia et seqvacia, alia dura et praefracta: qvaedam literarum per se Avida, alia Mechanicis potius sese oblectantia. Atqve ex hoc ter bino genere, sextuplex ingemorum temperatura exsurgit.

[note: I.] 19. Primô locô sunt acuti, et avidi, et tractabiles, soli prae omnibus maxime ad studia idonei: qvibus nihil opus nisi Sapientiae pabula ministrari, adolescunt ultro generosae plantae instar. Prudentiâ tantummodo opus, ne festinare nimis permittantur, qvô ne ante diem deficiant, et sterilescant.

[note: II.] 20. Alii, sunt acuti, sed lenti, obseqviosi tamen. Hi calcaribus solum indigent.

[note: III.] 21. Tertio, sunt acuti, et avidi, sed feroces et praesracti. Tales vulgo Scholis exosi sunt, et plerunqve pro desperatis habentur: qvi tamen in Viros maximos evadere solent, si recte instituantur. Exemplum historiae proponunt in Themistocle, magno Atheniensium duce: qvi adolescens

feroci fuit ingeniô (ut Praeceptor ad cum diceret: Nihil mediocre futurus es, ô puer: nam aut magnum bonum eris reipublicae, aut magnum malum) Hujus cum postea mutatos mores qvidam mirarentur, ille dicere solebat: Indomitos pullos in optimos evadere Eqvos, si eis recta adhibeatur disciplina. Qvod in Alexandri Magni Bucephalo ita deprehensum est. Cum enim Alexander videret patrem Philippum Eqvum praeferocem, nec ullum sessorem tergo patientem, velut inutilem abjicere: Qvalem, inqvit, eqvum isti perdunt, dum illô per imperitiam uti nesciunt? Cumqve mirâ arte, sine verberibus, eqvum tractasset, obtinuit ut non solum tunc, sed perpetuo posthac, Alexandrum vectaret, nec alius generosior et tantô heroe dignior eqvus reperiri posset totô orbe. Qvam historiam referens Plutarchus, subdit: Eqvus ille admonet nos, multa bene nata Ingenia perire vitiô instisuen ium, qvi et qvos vertunt in Asinos, qvia erectis et liberis imperare nesciunt.

[note: IV.] 22. Qvarto, sunt obseqviosi, discendiqve simul avidi, sed tardi et hebetes. Atqve tales praecuntium possunt insistere vestigiis: et ut possint, condescendendum est infirmitati, nihil graviter imponendo, nihil acriter exigendo, benigne potius ubiqve tolerando, sublevando, confirmando, et erigendo, ne animum despondeant. Tales qvippe serius licet ad metam perveniant, melius tamen durant, ut serotinorum fructuum mos est. Et ut sigillum plumbo qvidem imprimitur difficilius, perennat tamen diutius: ita hi vivaciores sunt plerumqve ingeniosis, nec illis apprehensa semel tam facile effluunt. Non proinde a Scholis arcendi.

[note: V.] 23. Qvinto, nonnulli sunt hebetes, et insuper langvidi ac segnes: qvi modo absit pertinacia, corrigi adhuc possunt: Sed hîc magnâ prudentiâ et patientiâ opus.

[note: VI.] 24. Vltimo loco sunt hebetes, iidemqve contortae ac malignae naturae, perditi plerumqve. Qvia tamen per universam naturam exitiosis reperiri antidota, et Arbores naturâ steriles plantatione legitimâ fieri fructiferas, certum est: non desperandum erit omnino, sed videndum ut pertinacia saltem expugnari ac removeri possit. Si non poterit, tum demum deserendum erit contortum et nodosum lignum, e qvo frustra Mercurium fingere speres. Cariosam terram neqve coli neqve tangi oportet, inqvit Cato. Tale tamen, tam degener ingenium, inter millena vix reperias unum: qvod benignitatis Dei documentum est insigne.

25. Summa dictorum ad Plutar chianum illud redit: Qvales nascantur liberi nulli in manu est: at ut rectâ institutione evadant boni, nostrae potestatis est. Ecce, nostrae potestaris! inqvit. Certe enim Arborator e qvalicunqve Viviradice gignit Arborem, plantationis suae eandem ubiqve adhibens artem.

[note: Omnia tamen eâdem arte ac methodô tractari posse, qvadrifariam demonstratur. I. II. III.] 26. Posse autem unâ. eâdemqve Methodô omnem tam diversae indolis Juventutem, institui ac formari, qvatuor seqventia ostendunt.

27. Primo, Omnes homnes adeosdem Sapientiae, Morum, Sanctiratisque sines promovendi sunt.

28. Deinde, Omnes homines. qvomodocunque ingeniis differant, unam eandemqve humanam naturam usdem instrustam organis, obunent.

29. Tertio, Ingeniorum illa diversitas, nihil est aliud qvam naturalis barmoniae excessus et defectus, eôdem modô qvô Corporis morbi excessus sunt humidi aut sicci, calidi aut frigidi. Ex: gr. Ingenii acumen, qvid est nisi spirituum animalium in Cerebro subtilitas et agilitas, rapidissime per sensoria discurrens, rerumqve objecta citissime penetrans? Qvae agilitas nisi ratione aliqvâ cohibeatur, dispergi spiritum, Cerebrumqve aut debilitatum aut stupidum relinqvi, contingit: ideo praecocia ingenia plerumqve videmus aut prae maturâ morte abripi, aut retundi. Hebetudo ingenii contra, qvid est nisi spirituum in Cerebro viscosa crassities, et obscuritas? qvam proinde freqventiore agitatione dispelli, et clarefieri, necesse est. Petulantia et ferocia, qvid qvaeso est nisi superflua cordis ad non cedendum firmitudo? qvam proinde disciplinâ relaxari oportet. Segnities autem qvid nisi cordis nimia laxitas, [note: N. B.] roboratione egens? Idcirco, qvemadmodum Corpori medicina saluberrima est, non qvae contraria contrariis apponit (ita enim pugna violentior excitatur) sed qvae contrariorum temperaturam inducit, neqvid alterâ parte desit, alterâ supersit: ita vitiis humanae mentis aptissimum erit remedium Methodus talis, qvâ ingeniorum excessus et defectus temperentur, omniaqve in harmoniam et concentum qvendam svavem reducantur. Qvô consiliô Methodus haec nostra ingeniis mediocribus (qvalium semper plurimum provenit) adaptata est; ut nec subtilioribus (ne ante diem effoeta fiant) retinendis sufflamina desint, nec tardioribus incitandis calcaria et stimuli.

[note: IV.] 30. Deniqve defectibus illis Ingeniorum, et excessibus, melius dum nova sunt subveniri [note: N. B.] potest. Ut enim militiae tirones intermiscentur veteranis, debiles robustis, ignavi agilibus, sub iisdemqve signis praeliari jubenrar, iisdem mandatis reguntur, qvamdiu praelium acie instructâ urgetur: obtentâ demum victoriâ, perseqvitur qvisqve hostem qvousqve vult, et potest, pro lubitu praedam agens. Ita in hac literaria militia fieri convenit, ut tardiores celerioribus, hebetiores sagacioribus, cervicosi seqvacibus, intermisceantur, iisdemqve praeceptis et exemplis tamdiu

diu ducantur, qvamdiu duce opus habent. Emissi Scholis, proseqvatur qvisqve reliqvum studiorum cursum, qvâ alacritate potest.

[note: Intermiscendis variae temperaturae Ingeniis, quae adhibenda prudentia] 31. Intermixtionem autem illam intelligo, non solius loci respectu, sed multo magis respectu auxilii: ut nimirum qvemcunqve Praeceptor ingeniosiorem videt, alios ei duos tresve tardiores commendet erudiendos; qvem probae indolis notaverit, alios ei seqvioris humoris observandos et regendos committat. Ita utrisqve provisum fuerit pulchre, attendente insuper, ut ex rationis praescripto fiant omnia, Praeceptore. Sed tempus erit rem ipsam jam tandem explicandam aggredi.

CAP. XIII. Reformandarum Scholarum fundamentum,

[note: Ordo Rerum anima.] SI attendamus, qvid illud sit qvod Universum hoc, cum omnibus particularissimis rebus, in suo esse conservat, reperiemus nihil esse, nihil prorsus, nisi Ordinem: qvi est rerum priorum et posteriorum, superiorum et inferiorum, majorum et minorum, simlium et dissimilium, pro loco, tempore, numero, mensurâ et pondere cuiqve debito et congruo, dispositio. Hinc nonnemo Ordinem Animam Rerum dixit: eleganter et vere. Qvicqvid enim ordinatum est, qvamdiu retinet ordinem, tam diu statum et incolumitatem retiner. Ordinem si deserit, langvet, nutat, labascit, ruit. Omnibus totius Natura: et Artis exemplis id patet. Nam

[note: Illustratur idexemplis, 1. Mundi.] 2. Qvid qvaeso Mundum esse Mundum, et in plenitudine consistere suâ, facit? Id scilicer, qvod una qvaeqve Crearura intra suos limites, ad naturae praescriptum, studiose admodum sese continet: istâ inqvam particularis ordinis custodiâ, universi ordo conser vatur.

[note: 2. Firmamengi.] 3. Qvid Temporum secula per tam certa annorum, mensium, dierum intervalla, tamordinate, et sine omni confusione. labi facit? Unus Firmamenti immotus ordo.

[note: 3. Animalculorum subtiliter operantium.] 4. Qvid facit, Apes, Formicas, Araneas, tantae subtilitatis edere opera, ut hominis ingenrum plus qvod miretur, qvam: qvod imiretur, inveniat? Nihil nisi innata ad observandum in actionibus suis ordinem, numerum, mensuram, dexteritas.

[note: 4. Corporis bumani.] 5. Qvid facit Hominis Corpus tam mirabile esse organon, ut infinitis qvasi actionibus sufficiat, licet non infinitis initructum instrumentis? id est, ut paucis illis, ex qvibus constat, membris, mirandae varietatis opera exercere possit; nec inveniat cur aliqvid vel desideret, vel aliter esse desideret? Sapientissima certe membrorum omnium, tam intra se cujusqve, qvam ad invicem proportio, id praestat.

[note: 5. Mentis nostrae.] 6. Qvid facit unicam Corpori inditam Mentem toti Corpori regendo, totqve simul edendis actionibus, sufficere? Nihil nisi ordo, qvo membra universa vineulis perpetuis cohaerent, et ad nutum primi motûs, qvi a mente est, circumagi se patiuntur.

[note: 6. Rengni prudenter administrati] 7. Qvid facit unum hominem, Regem aut Imperatorem, integros Populos regere posse? Ut licet qvot capita tot sint sensus, omnes tamen unius illius intentioni servire; atqve si unus ille bene res gerat omnia bene geri, necesse sit? Nihil aliud qvam ordo, qvô Legum et obseqviorum vineulis colligati omnes, uni illi rerum Moderatori alii aliqvot subsunt proxime, immediate regeudi: atqve horum singulis iterum alii, et sic conseqventer ad ultimum usqve. Ita enim velut in catena articulus articulum excipit, ut motô primô, moveantur omnes; consistente primô, consistant omnes.

[note: 7. Machinae Archimedeae.] 8. Qvid illud fuit, qvo Hieron solus molem tantam a tot centenis viris locô dimoveri frustra tentatam, pro arbitro versare potuit? Machinula certe artificiosa, ex tot cylindris, trochleis, funibus constructa, ut aliud alio juvaretur, ad mulriplivires.

[note: 8. Bombardae fulmineae.] 9. Bombardarum fulminearum terribiles illi effectus, qvibus muri qvatiuntur, turres dejiciuntur, exercitus sternuntur, non nisi ab ordine qvodam rerum, et applicatione activorum ad passiva, proveniunt: nerape a justa nitri cum sulfure (frigidissimi cum calidissimo) temperarura; a debita tormenti aut bombardae ad ista proportione; a sufficiente machinae pulvere pyriô et globis instructione; a prudente deniqve ad objecta directione. Horum vel unum si absit, totus apparatus inanis erit.

[note: 9. Typographicae artis:] 10. Artem typographicam, qvâ celeriter, eleganter, correcte, Libri multiplicantur, qvid absolvir? Ordo certe in aeneis literarum typis scite exsculpendis, fundendis, poliendisper thecas disponendis, in texturam rursus componendis, praelo subdendis etc. chartâqve praeparanda, maceranda, expandenda, etc.

[note: 10. Currûs] 11. Atqve ut mechanica qvoqve tangam: qvid isthuc est qvod Currus, id est lignum et ferrum (ex his enim constat) eqvos praecurrentes tam prompte inseqvitur, et transpotandis hominibus aut

oneribus tam elegantem praestat usum? Nihil nisi artificiosa ligni et ferri in rotas, axes, temones, juga etc. coordinatio. Nam ruptô aut fractô vel unô horum, machina inutilis est.

[note: 11. Navis.] 12. Qvid qvod Homines conscensô lignô furioso se credunt mari? et ad antipodas usqve penetrant, redeunrqve salvi? Nihil nisi coordinatio in Navi, Carinae, Mali, Antennarum, Velorum, Remorum, Gubernaculi, Anchorae, Compassi nautici etc. qvorum si qvid pessum it, fluctuationis, naufragii, interitûs, periculum est.

[note: 12. Horologii.] 13. Qvid deniqve isthuc, qvod in Teraporis dimetiendi instrumento, Horologio, varie deductum et dislocatum ferrum spontaneos edit motus? et qvidem harmonice, minuta, horas, dies, menses fortassis et annos, dinumerans? nec solum id oculis demonstrans, sed et auribus, ad faciendum eminus etiam. et per tenebras indicium, repraesentans? Qvid qvod instrumentum tale Hominem, qvâ jubetur horâ, a somno excitat? et lychnum ultro, ut expergefactus. illico lumen videas, accendit? Qvid qvod Fastorum etiam et Ephemeridum obiens vicem, Novilunia et Plenilunia, omnesqve Planetarum cursus, et Luminarium Eclipses, monstrare potest? Qvid inqvam admiratione dignum erit, si hoc non est? Metallum scilicet, rem per se inanimam, tam vivos, tam constantes, tam regulares edere motus? Numne hoc anteqvam reperum, pro aeqve impossibili habitum, ac si qvis ambulare Arbores, et Lapides loqvi posse, asseverasset? Fieri tamen ista, oculi jam testes sunt.

[note: Totum Horologii mysterium in Ordine consistit:] 14. Qvâ id autem occultâ ui? Nullâ nisi aperri, hîc per omnia regnatis Ordinis: Dispositionis nempe certô numerô, mensurâ, et ordine, omnium ibi concurrentium talis, ut unumqvodqve praescriptam habeat metam; et ad metam directa media; et mediorum certos modos: accurarissimam nempe cujusqve ad caetera proportionem; et unum qvod qve cum suo correlato debitam cohaerentiam; et ad communicandam reciprocandamqve vim mutuas leges. Ita procedunt omnia, exactius ac vivum aliqvod, propriô spiritu agitatum, corpus. At vero si qvid in his dishiascit, aut rumpitur, aut diffringitur, aut lentescit, aut concurvatur, qvamvis minima fuerit rotula, minimus axiculus, minimus claviculus, statim vel consistunt, vel a scopo suo aberrant omnia: tam eyidenter hîc patet, ab uno Ordine pendere Vniversa.

[note: Scholarum forma Horologio similis invenienda speratur.] 15. Nihil igitur aliud reqvirit docendi artificium, qvam artificiosam Temporis, Rerum, Methodiqve dispositionem. Qvam si constituere poterimus exacte, nihilô difficilius erit Juventutem Scholasticam, qvantôvis numerô, doecre Omnia, qvam assumptis Typographicis. instrumentis elegantissimâ scripturâ mille implere chartas qvotidie; aut statuminatâ Archimedeâ machinâ, Domos, Turres, Onera qvaecunqve transferre: aut conscensâ Navi Oceanum trajicere, et in Orbem novum deferri. Nec minus expedite procedent omnia, qvam expedite Horologium, pondere suô recte libratum, procedit. Tamqve svaviter et jucunde, qvam svavis est et jucunda Automati ejusmodi speculatio. Tantâ deniqve certitudine, qvantâ ullum tale artificiosum Instrumentum haberi potest.

[note: Conclusio.] 16. Tentemus itaqve in Altissimi nomine talem Scholarum conformationem instituere, qvalis artificiosissime constructo, et vario apparatu eleganter condecorato Horologio, ad amussim respondeat.

CAP. XIV. Ordinem Scholae aceuratum a Natura mutuandum esse: et qvidem talem, qvem nulla impedimenta retardare qveant.

[note: Artis fundamenta in Natura qvaerenda:] INcipiamus in nomine Dei fundamenta scrutari, qvibus docendi. et discendi Methodus veluti rupi immotae inaedificari possit. Qvae nobis Naturae defectibus remedia paraturis, non alibi qvam in Natura veniunt qvaerenda. Id siqvidem verissimum est, Ariem nihil posse nisi Naturam imitando

[note: Qvae faciendorum ostendit exemplaria. ut 1. Natandi.] 2. Exemplis id pateat. Videt qyis Piscem in aqva natare? naturale id ei. Homini, si imitari lubet, instrumenta et actiones similes adhibendae sunt necessario: nempe locô pinnarum brachia, et caudae locô pedes expandendi, eôqve modo qvo Piscis, suas agitar pinnas, agitandi. Qvin [note: 2. Navigandi.] et Naves ipsae non nisi ad hanc ideam formari possunt: ubi pinnarnm locô remi sunt aut vela; caudae locô gubernaculum, [note: 3. Volandi.] seu clavus. Vides per Aera volitare Avem? naturale id ei. Daedalo cum imitandum fuit, alae ei (sustinendo tam gravi corpori. pares) assumendae et agitandae fuerunt.

[note: 4. Sonos edendi] 3. Soni edendi organon in anmalibut, Arteria est aspera, e cartilaginaceis annulis constructa, larynge desuper, veluti epistomio; ab iofra vero flatum

ciente solle, Pulmone, instructa. Ad hujus igitur imitationem Fistulae, Tibiae utriculares, caeteraqve organa musica pneumatica, construuntur.

[note: Fulminandi.] 4. Deprehensum, id qvod e Nubibus fragorem edit, ignemqve et lapides ejaculatur, esse accensum cum sulfure nitrum. Ad hujus itaqve imitationem e nitro et sulfure componitur pyrius ille pulvis, qvi accensus et sclopetis emissus, simulata illa tonitrua, fulgura et fulmina producit.

[note: Aqvas qvôqvô deducendi.] 5. Animadversum, Aqvam superficiei aeqvalitatem amare, etiam invase duplicis orificii, qvantocunqve intervallo sejuncti. Tentati igitur varii Aqvaeductus, per tubos: fitqve ut per qvascunqve profunditates ad qvamcunqve altitudinem aqva ultro ascendat, dummodo ab altera parte tantundem descendit. Artificiosum id, sed et naturale. Qvod enim ita fiat, ab arte est: qvod fiat, a natura.

[note: Tempora dimetiendi.] 6. Contemplati sunt Firmamentum, videruntqve illud rotari perpetuo, perqve varios syderum gyros gratam Mundo temporum varietatem induci. Excogitatum igitur ad eandem formam, Firmamenti qvotidianam revolutionem repraesentans, horasque dimetiens, instrumenium. Et id qvidem e rotulis compositum: non solum ut aliud ab alio trahi, sed ut motus sine fine [note: (Horologii automati ad pervidendam Structurae totius rationem.)] continuari possit. Necesse autem fuit instrumentum hoc ex mobilibus et immobilibus componi, qvaliter et Mundus ipse. Et qvidem pro primo Mundi qviescente, Terra, positae hîc sunt immobiles Bases, Columnae, Limbi: pro mobilibus Coeli sphaeris, variae Rotulae. Qvia vero non licuit rotae alicui mandatum dare gyrandi sese, et alias secum rapiendi (qvaliter Creator Siderum Luci movendi sese, et alia secum, vim indidit): necesse fuit a Natura motûs vim mutuari: nempe motum vel Gravitatis, vel Libertaris. Aut enim Cylindro primariae Rotae appenditur pondus, qvô deorsum tendente cylindrus circumagitur, Rotamqve suam, et haec alias, secum trahit: aut conficitur chalybea lamina oblonga, qvae cylindro vi circumplicata, ad libertatem redire, et in longum porrigi connitens, cylindrum et rotam circumvolvi facit. Neautem decursus ille rapide fiat, sed lente ad Coeli mensuram, interponuntur aliae rotulae: qvarum extrema illa, qvae non nisi duobus denticulis agitata reciproco strepitat motu, luminis accedentis et recedentis, sive dierum noctiumqve vices, repraesentat. Parti vero illi, qvae exactae horae, aut qvadrantis horae, dare debet signum, apponuntur artificiosae serae; repagula dum opus est removentes, rursumqve dum opus est, reducentes: eô modô qvo Natura per Coelestium sphaerarum motum hyemem, ver, aestatem, autumnum, mensibus suis divisa, adducit et abducit.

[note: Conclusio de naturalium, in Arte Didactica construenda, imitatione.] 7. Ex omnibus his patet, Ordinem illum, qvem Arti omnia docendi ac discendi universalem ideam esse cupimus, non aliunde sumendum esse, aut sumi posse, qvam e Naturae magisterio. Hoc accurate constituto, tam molliter et suâ sponte procedent artificiosa, qvam molliter et suâ sponte fluunt naturalia. Vere enim Cicero; Naturam ducem si seqvamur, nunpvam aberrabimus Item: Naturâ duce errari nullô modô potest. Qvod nos speramus, eôqve qvos Natura in operando hîc et illîc servet processes observatô, similiter procedi svadebimus.

[note: Objiciuntur remorae qvinqve.] 8. Posset autem nobis, et venditatae a nobis tanrae spei, opponi Hippocratis Aphorismus: [gap: Greek word(s)]. id est, Vita brevis, Ars longa, Occasiones cito effluentes, Experimenta lubrica, Judicium de rebus difficile. Ubi remoras, cur pauci ad scientiarum fastigia perveniant, recenset qvinqve: nempe 1. Vitae brevitatem: qvae facit, ut plerumqve in ipso Vitae apparatu abripiamur. II Rerum, qvae ingenio subigendae veniunt, diffusissimam multitudinem: qvae facit, ut omnia intra intellectûs cancellos cogere velle, infinitae operae sit. III Occasionum Artes bonas discendi defectum, aut si qvando offeruntur, subitaneam evanescentiam. (Nam juventutis anni, animorum culturae accommodatissimi, ludicris plerumqve transmittuntur: seqvens vero aetas, ut mortalium res sunt, plus semper occasionum ad vana, qvam ad seria, subministrat. Aut si qvid bonae occasionis occurrit aliqvando, anteqvam fronte prehensatur, effugit.) IV. Ingenii nostri hebetudinem, et Judicii obscuritatem; qvae facit, ut plerumqve in cortice haereamus, ad rerum medullas non penetremus. V Tandem si qvis longâ observatione, iteratisqve toties qvoties experimentis, rerum essentitas veras deprehendere vellet, id operosum nimis et simul lubricum ac incertum esse. (Facile siqvidem in tam subtili rerum complicatione vel oculatissimi cujusvis aciem plurima subterfugere possunt: admissô autem vel unô errore, tota observatio incertitudine involvitur.)

[note: Respondetur.] 9. Haec omnia si vera sunt, qvomodo nos tam universalem, certam, facilem, solidam, studiorum viam promittere audemus? Resp. Verissima esse haec, ostendit experientia: verissima autem qvoqve his remedia dari, ostendet similiter,

[note: 1. Sapienti consiliô ita Deum ordinasse.] post rationes, experientia. Illa enim sic a Sapientissimo rerum arbitro, Deo, instituta sunt, sed nostrô bonô: in bonum ergo prudenter converti poterunt. Dedit nempe ille nobis breve vivendi spantium, qvia recte vitâ uti in hac jam corruptione nescimus. Nam si, cum nascentes morimur finisqve ab origine pendet, ita nos tamen in vanitates diffun dimus, qvid non fieret si centurias vel chiliadas [note: primum illud;] ante nos haberemus annorum? Voluit igitur Deus non nisi tantum concedere spatii, qvantum ad vitam meliorem praeparationi: sufficere existimavit. Isti ergo usui fatis longa est, si sciamus uti.

[note: secundum;] 10. Res multas esse voluit Deus, nostrô itidem usu: ut nimirum multa essent, qvae nos occuparent, exercerent, erudirent

[note: tertium;] 11. Occasiones voluit esse fluxas, fronte solum capillatas: ut hôc animadversô, prehendere niteremur qvâ prehendi possunt.

[note: qvartum;] 12. Experimenta lubrica: ut attentioni esset locus, necessitasqve nobis inferretur res eviscerandi penitius.

[note: qvintum;] 13. Judicium deniqve de Rebus difficile; ut acueretur diligentia, et perrumpendi obstinatio. Id autem eô fine, ut occulte per omnia sparsa Sapientia Dei manifestior fieret, majori cum voluprate nostra. Si enim omnia facile intelligerentur (inqvit Augustinus) nec studiose quaereretur, nec svaviter inveniretur, Veritas.

[note: Obices illos prudenter tolli posse.] 14. Videndum ergo est, qvâ ratione obices illi, qvos nobis extrinfecus ad acuendam industriam opposuit Providentia divina, amoveri cum Deo possint. Non autem poterunt, nisi

V. Locô vagae observationis, fundamenti alicujus immotz, qvod fallere nesciat, constituione.

[note: Seqventium capitum ordo.] 15. Id igitur aggrediamur, ut per Naturae indicia vestigemus

Singula haec singulis expediemus capitibus: abbreviandi tamen modô in ultimum locum rejectô.

CAP. XV . Fundamenta vitae prolongandae.

[note: Vita Homini sat longa datur:] QUantum ad Vitae brevitatem, conqveritur Ariltoteles cum Hippocrate, Naturaeqve exprobrat, qvod Cervis, Corvis, alissqve brutis animantibus ampliora vivendi spatia concedat; Hominis vero, ad tanta nati, Vitam, tam arctis terminis includat. Sed sapienter Seneca respondet: Non brevem vitam accipimus sed facimus: nec inopes ejus, sed prodigi, sumnus. Vitâ si scias uti, longa est. Item. Satis lonqa vita, et in maximarum rerum consummationem large data est, si tota bene collocetur. (de Brevit: Vitae. c. 1. et 2.)

2. Qvod si verum est, uti est, nostrâ [note: sed a nobis abbreviatur:] ergo culpâ accidit, si nobis Vita ad maximarum etiam rerum consummationem non sufficit: qvia nimirum ipsimet Vitam prodigimus, partim enecando, ut ante naturalem terminum extingvi eam necesse sit: partim residui etiam in res nihili impendendo.

[note: tum enervando vires,] 3. Scribit certe non ignobilis Author, (Hippolytus Gvarinonius) et argumentis probat, etiam tenerrmi temperamenti Hominem, incolumem ludi editum tantum in se vitalitatis habere, ut ad sexagesimum annum; qvi autem compactissimi temperamenti est, ad centesimum vigesimum, naturaliter sufficiat. Si qvi ante hunc terminum moriuntur (emori autem plerosqve in infantia, adolescentia, virilitate, qvis ignorat?) id hominum culpâ evenire, qvi exceilibus variis, aut subsidiorum vitae neglectu, Valetudinem tum suam propriam, tum liberorum ex se progignendorum, pessumdant, mortemqve accelerant.

[note: tum non ippendendo totam negotiis: ut fecerunt Alexader M.] 4. Posse autem exiguum etiam vitae spatium (exempli gratiâ 50, 40, 30, annorum) ad maxima Rerum extendi, si qvis recte sciat uti, exempla eorum docent, qvi ante plenos Virilitatis annos eo pervenerunt, qvo alii ne longissimâ qvidem aetate pervenire tentârunt. Alexander Magnus trigesimo tertio aetatis anno vitâ excessit, non solum Literis mirabiliter cultus, sed Orbis victor; qvem non tam armorum vi, qvam sapientibus consiliis, et mirâ ad res agendas celcritate [gap: Greek word(s)] [note: Picus Mirandulanus] subegit Johannes Picus Mirandulanus Alexandri aetatem ne attigit qvidem, Sapientiae autem studiis adeo super omnia qvae hominis ingeniô penetrari possunt, sese extulit, ut in seculi miraculum haberetur.

[note: Adeoqve Christis ipse.] 5. Et ne alia recitemus, ipse Dominus noster Jesus Ghristus, non nisi 34 annos in terra commoratus, magnum Redemptionis opus peregit: exemplum proculdubio daturus (qvandoqvidem omnia ejus mystica sunt) qvantacunqve Homini contingat aetas, sufficere ad aeternitatis paranda praesidia.

[note: Non ergo qverulandum deVitae brevitate.] 6. Non possum qvin hûc aurea Senecae in hunc sensum dicta (ex 94. Epistola) reponam. Multos inveni aeqvos (inqvir) adversus homines: adversus Deum neminem. Objurgamus qvotidie fatum etc. Qvid interest qvam cito exeas, unde utiqve exeundum est? Longa est Vita si plena est. Impletur autem, cum Animus sibi bonum suum reddidit, et ad se potestatem sui transtulit. Item: Obsecro te, mi Lucili, hoc agamus, ut qvemadmodum pretiosa rerum, sic Vita nostra, non pateat multum, sed multum pendat. Actu illam metiamur, non tempore. Et mox: Laudemus itaqve et in numero felicium reponamus eum, cui qvantulumcuncqve temporis contingit, bene collocatum est. Vidit enim veram lucem, non fuit unus e multis: et vixit, et viguit. Iterum: Qvemadmodum in minori corporis habitu potest Homo esse perfectus, sic et in minore temporis modo potest esse Vita perfecta. Aetas inter externa est. Qvaeris qvod sit amplissimum vitae spatium? Vsqve ad Sapientiam vivere. Qvi ad illam pervenit, attigit non longissimum sinem, sed maximum.

[note: Remedia dua.] 7. Adversus igitur qverelas de Virae brevitate remedia nobis et liberis nostris (adeoqve Scholis) haec duo erunt. Providere, qvantum datur, ut.

[note: 1. orpus a morbis tutandum: Qvare? qvia est Animae, (1) habitaculum.] 8. Corpus a morbis et casibus tueri tenemur: Primo, qvia est Animae habitaculum, et qvidem unicum: qvô dirutô, Anima Mundô emigrare cogitur illico: aut si diruitur paulatim, jam hâc jam illâ parte rupruram passum, hospes Anima incommodam experitur, habitationem. Si igitur in Mundi palatio, qvô benignitate DEI intromissi sumus, qvam diutissime, et qvam commodissime, persistere volupe est, Corporis hoc tabernaculum provide [note: (2) organon.] nobis curandum venit. Secundo, idem Corpus non solum habitaculum factum est Animae rationali, sed et organon: sine qvo nihil audire, nihil videre, nihil loqvi, nihil agere potest, imo ne cogitare qvidem. Nam qvia nihil est in Intellectu, qvod non prius fuerit in Sensu, Mens omnium cogitationum materiam non nisi a sensuaccipit: et cogitandi actum non aliter qvam per sensationem internam, simulachrorum scilicet a rebus abstractorum speculatione, peragit. Hinc est, qvod Cerebrô laesô, imaginativa facultas laedatur: et male affectis Corporis membris, Mens ipsa afficiatur. Recte proinde ille:

[note: Et qvomodo? per Diaetam. Cujus ratio exemplô Arboris docetur: qvae opus habet 1. Alimentô moderatô] 9. Conservatur autem in vigore Corpus nostrum moderatâ diaetâ: de qva ex professo Medici, nos hîc pauca solum subinnuemus, idqve Arboris exemplô. Arbor perennatura tribus habet opus: 1. Humore perpetnô. 2. Transpiratione crebrâ. 3. Reqvie alternâ. Humore habet opus, qvia eô destituta marcescit et arescit. At moderatô humore opus: qvia nimiô radix putrescit. Ita Corpori alimentô opus: qvia eô destitutum, fame ac siti emaciatur: At non nimiô, ne facultas concoctrix aggravetur et opprimatur. Qvô moderatius alimenta subministras, eô certior ac subrilior concoctio: qvod cum non attendunt vulgo, pleriqve alimenti qvantitate vires et vitam obruunt. Mors etenim a morbis venit: Morbi a vitiosis humoribus: Humores pravi a prava concoctione: Concoctio prava ab alimenti superfluitate, cum tantum stomacho ingeritur, qvantum concoqvere non sufficit, ut humores semicrudos, per mernbra dimittere necesse habeat: unde tandem non provenire morbos impossibile, Voracitate multi sunt mortui (inqvit Eccleliasticus) sed qvi attendit sibi prorogabit vitam (Syr. 3. 7. 34.)

[note: eôque simplici.] 10. Non solum vero modicô opus est Alimentô, ad Valetudinis conservandum vigorem, sed et simplici. Arborem qvamvis delicatam, non humectat hortulanus vinô, aut lacte, sed communi vegetabilibus [note: N. B.] liqvore, aqvâ. Cavendum itaqve. parentibus, ne ad gulae irritamenta pueros adsvefaciant, praelertim studiis destinatos, aut destinandos: qvia non frustra scriptum est, Danielem cum socus, adolescentulos e Regio sangvine, studits consecratos a leguminum et aqvae. usu habiliores et corpulentiores fuisse repertos; et qvod plus est, intelligenteres, prae. omnibus pueris qvi delicate pascebantur cibô Regiô (Dan. 1. 12. et c.) Verum de his particularius alibi.

[note: 2. Transpiratione crebra.] 11. Transpiratione qvoqve Arbor opus habet, et crebrâ per ventos, pluvias, frigora, vegetatione: aliâs langvescit facile, et macreseit. Ita Corpori humano motu et agitatione, exercitiisqve, seriis aut Iudicris, omnino opus est.

[note: 3. Reqvie alternâ.] 12. Tandem opus Arbori, per intervalla certa, Reqvie. Ne scilicet semper extra se, germina, flores, fructus, protrudere necesse habeat; sed aliqvando etiam sibi intrinsecus

operari, succum concoqvere, eoqve modô semetipsam roborare, valeat. Ideo Deus aestati hyemem succedere voluit ad dandam omnibus Terrâ crescentibus, adeoqve Terrae ipsi, qvietem: qvemadmodum et septimum qvemqve annum qvieti Terrae dari, lege mandavit (Levit. 25) Similiter Hominibus (cum animantibus caeteris) Noctem ordinavit, qvâ dissipatas diurnis farigationibus vires, tam somnô, qvam ipsâ membrorum qviete, recolligerent. Sed et per minora horarum intervalla, tam Menti qvam Corpori remissione aliqvâ opus est, ne qvidqvam violenti, naturae inimici, admittatur. Inter diurnas igitur etiam operas, respiratione aliqvâ, confabulatione, ludis, jocis, musicâ, et similibus sensus externos et internos recreantibus, uti expedit.

[note: Atribus illis (rite observatis) incolumitas Vitae pendet] 13. Haec tria si qvis observet (ut modice nutriatur, Corpus exerceat, Naturae fomenta subministret) impossibile est Valetudinem et Vitam non qvam diutissime conservari: solô casu, qvi a superiore [note: N. B.] directione veniat, exceptô. Rectae igitur Scholarum institutionis bona pars erit, legitima Laborum et Qvietis, sive Operarum et Vacationum, atqve Recreationum, dispositio.

[note: 11. Agendi tempora recte dispensanda.] 14. Seqvitur de prudenti Temporis residui, Laboribus debiti, dt spensatione. Exiguum qviddam videtur, et facile pronunciatu, Anni triginta: qvod tamen multos menses, plures dies, plurimas horas, in se complectitur. Multum certe tantô temporis spatiô promovere potest, qvicunqve movet, etiamsi lente. Arborum incrementa id ostendunt: qvas crescere nullô vel sagacissimô intuitu animadvertas, qvia id sensim sine sensu sit: crevisse tamen aliqvid singulis mensibus vides, et intra annos triginta in patentissimam excrevisse Arborem conspicis. Eadem est ratio in staturam assurgentis Corporis nostri: crescere non videmus, videmus crevisse. Nec aliam esse Mentis, scientiam rerum sibi comparantis, rationem, vulgati illi versiculi docent:

[note: Vis progressionis mira] 15. Progressionis vim qvi non ignorat, facile id animadvertit. Dum enim in Arbore qvotannis e qvavis gemma unicum solummodo germen, seu surculus, enascitur, intra annos triginta millenos habebit, majores et minores, ramos: folia vero, flores, fructus, innumeros. Et impossibile videatur Hominis industriam intra viginti vel triginta annos, in qvamvis altitudinem et latitudinem diffundi? Dispiciamus id paululum.

[note: Temporis partitio accurata] 16. Dies naturalis horas habet viginti qvatuor: qvibus ad Vitae usum tripartito divisis, octo cedent somno; totidem externis negotiis, (Valetudini puta curandae, sumendo cibo, induendis et exuendis vestibus, recreationi honestae, amicorum confabulationibus et c.) seriis denique laboribus, alacriter jam et sine taedio expediundis, supererunt octo. Hebdomadatim itaqve (die septimo qvieti relictô integre) habebuntur operis destinandae horae 48; annuatim 2495: qvid autem non intra decem, viginti, triginta, annos?

[note: Magnis Eruditionis thesauris colligendis sufficit.] 17. Jam si singulis horis vel unicum scientiae alicujus Theorema, unicam artifiosae operationis Regulam, unicam elegantem Historiolam vel Sententiam addiscas (qvod nullô labore fieri posse, palam est) qvantus qvaeso prodibit Eruditionis thesaurus?

[note: Conclusio] 18. Verus itaqve est Seneca; Vitam si sciamus uti, satis longam esse; et in consummationem rerum maximarum, si tota bene collocetur, sufficere. In eo solum res versabitur, ut totam bene collocandi artificia ne ignoremus. Qvod jam inqvirendum est.

CAP. XVI. Docendi et discendi Reqvisita generalia: h. e. Qvomodo docendum et discendum sit Certo, ne possit non seqvi effectus.

[note: Incrementa rerum naturalium suâ sponte fiunt.] ILla Domini nostri Jesu Christi parabola elegans est apud Evangelistam: Sic est, inqvit, regnum Dei, ut si homo jaciat semen in terram, et dormiat, et surgat nocte ac die, et semen germinet, et assurgat, qvomodo ipse nescit. Sponte enim terra fructum fert: primum herbam, deinde spicam, deinde plenum frumentum in spica. Cum autem prodiderit se fructus, immittit messores et c. (Marc. 4. 26.)

[note: Qvomodo et artificialium debent.] 2. Ostendit hîc Salvator, Deum esse qvi operatur omnia in omnibus, homini hoc relinqvi solum, ut doctrinarum semina corde fideli excipiat: futurum omnino, ut ultro germinent et crescant ad maturitatem usqve omnia, ipsô qvodammodo [note: N. B.] non animadvertente. fuventutem proinde instituentibus nihil aliud incumbit, qvam ut doctrinarum semina dexire in animos spargant, plantulasqve Dei provide rigent, successus et incrementa superne venient.

[note: Plantandi peritia arte constat.] 3. Ad seminandum vero et plantandum arte qvâdam, et peritiâ esse opus,

qvis ignorat? Imperito siqvidem Arboratori Hortum plantulis conserenti, major plantarum pars perire solet: et si qvae feliciter surgunt, a casu potius, qvam ab arte fit. Prudens autem solerter operatur, qvid, ubi, qvando, qvomodo faciendum aut omittendum sit, bene gnarus: ut eum nihil adeo frustrare possit. Frustrare qvidem solet nonnunqvam peritos etiam successus (qvia tam oculate administrari omnia, qvin alicubi aliqvâ ratione aberretur, vix possibile homini): nobis tamen nunc non de prudentia et casu sermo est, sed de Arte, qvomodo prudentiâ casus praeveniri possint.

[note: Instituendi Methodus, ad artem revocanda.] 4. Qvia nimirum hactenus instituendi Methodus tam fuit vaga, ut vix qvisqvam auderet dicere: Ego Adolescentulum hunc intra tot et tot annos eô perducam, ita vel ita eruditum sistam et c. videndum nobis erit, Vtrum Ars haec spiritualis plantationis tam firmo sundamento statuminari possit, ut certo procedat, nec sallat?

[note: idqve naturalium et artificialium parallelismô.] 5. Istud vero fundamentum cum esse non possit aliud, qvam ut has Artis operationes ad normas operationum Naturae qvam accuratissime accommodemus, (ut Cap. 14. vidimus) eja, scrutemur Naturae vias in exemplo Avis pullos excludentis: cujus vestigia qvam feliciter imitentur Arboratores, et Pictores, et Architecti, dispicientes, facile, qvomodo etiam fuventutis Formatoribus imitandae sint, videbimus.

[note: Et cur ita?] 6. Qvae si alicui nimis humilia, nota, trita, videbuntur, is meminerit nos id nunc agere, ut ex qvotidianis illis, et vulgo notis, qvae in Natura et Arte (extra Scholam) bonô successu fiunt, ignotiora illa, qvae scopus noster petit, deducamus. Et sane, si nota sunt illa, e qvibus praeceptis nostris ideam sumimus, eô evidentiores etiam fore conclusiones nostras speramus.

[note: Fundamentum naturae] Fundamentum I.

[note: I. Nihil intempestive suscipitur.] 7. Natura tempori commodo attendit. Exempli gratiâ: Avis, genus multiplicatura, non rem incaeptat hieme, ubi omnia frigent et rigent: nec aestate, ubi aestu fervent et langvent omnia: nec autumnô, ubi omnium vitalitas cum Sole in descensu est, et hiems novellis inimica ingruit: sed vere, qvum Sol vitam et vigorem omnibus reducit. Et qvidem gradatim iterum. Frigidiore enim adhuc coelô, Ova intra Corpus, ubi a frigore tuta sunt, concipit et fovet; tepidiore aere in nidum exponit: et tandem calidiore jam anni parte excludit, ut paulatim tenella creatura luci et calori adsvescat.

[note: Imitatis hujus recta in Hortis, et Architectonica.] 8. Sic Hortulanus, ut nihil nisi suo tempore agat, attendit. Non igitur plantat hieme: (qvia succus tunc radici inhaeret, ut ad surculum nutriendum non ascendat): nec aestate (qvia succus jam per ramos dispersus): nec autumnô (qvia se succus radicem versus recipit): sed vere, qvum humor e radice dimanare, superioraqve plantae vegetare, incipit. Sed et postea qvidqvid circa Arbusculas faciendum est, tempus cuivis rei opportunum noscendum est; tempus videlicet stercorationis, putationis, pastinationis etc. qvin et Arbor ipsa tempora sua habet, germinandi, florescendi, virendi, fructus maturandi etc. Nec aliter Architectus prudens qvi Ligna caedendi, Lateres excoqvendi, Fundamenta ponendi, Parietes erigendi et incrustandi etc. articulos observare necesse habet.

[note: Aberratio ab hac idea in Scholis duplex.] 9. Contra hoc Fundamentum dupliciter in Scholis peccatur.

II. Non disponendo postea tam accurate Exercitia, ut per gradus suos procedant omnia infallibiliter. Nam

Dum puer est insans, erudiri neqvit: qvia intelligentiae radix profunde adhuc haeret. Insenectute hominem erudiri, serum nimis est: qvia Intellectus et Memoria in descensu jam sunt. In aetatis medio difficulter: qvia vis intellectûs per varia rerum dispersa, recolligi aegre potest. Observanda igitur juvenilis aetas, dum vitae et rationis vigor ascendit: tunc alescunt, facileqve altas radices agunt, omnia

I. Formationem Hominis inchoari debere aetatis Vere: id est, in pueritia. (Pueritia siqvidem Veris, Juventus AEstatis, Virilitas Autumni, Senium Hiemis, fert imaginem.)

II. Matutinas horas studiis esse accommodatissimas: (qvia iterum Mane Veri, Meridies Aestati, Vespera Autumno, Nox hiemi, respondet.)

III. Omnia qvae discenda sunt, ita esse juxta aetatis gradus disponenda, ut nihil nisi qvod captus admittit, discendum proponatur.

[note: Fund. II.] Fundamentum II.

[note: Materiam ante formam.] II. Natura sibi parat Materiam, anteqvam introducere incipiat Formam.

primum e gutta sangvinis sui intus concipit seminium: tum componit nidum, in qvo exponat ova: demum incubando fovet, format, et excludit.

[note: Imitatio.] 12. Sic Architectus prudens, anteqvam aedificii structuram incipiat, lignorum, lapidum, calcis, ferri, aliorumqve reqvisitorum, acervos comportat: ne postea materiae defectu aut operae tardentur, aut operis soliditas corrumpatur.

Similiter Pictor Imaginem effigiaturus, comparat sibi linteum, inqve jugamentis extendit, fundamentum inducit, colores diluit, penicillos, ut ad manum sint, disponit, tandemqve pingit.

Arborator itidem, anteqvam plantationem inchoat, in promptu habere laborat Hortum, Viviradices, Surculos, Instrumentaqve omnis generis: non ut inter operandum demum necessaria conqvirat, perditurus alioqvi plurima.

I. Qvod omnis generis instrumenta, Libros, Tabulas, Exemplaria et ideas etc. ad plenarium usum in parato esse non curant: Sed dum opus hâc aut illâ re est, demum conqvirunt, fingunt, dictant, transcribunt etc. qvod, qvoties Praeceptor imperitus aut negligens obtingit (qvalium semper major est seges) misere procedit: prorsus ac si Medicus qvoties medicamentum propinandum est, demum per hortos et sylvas discurrat, herbas et radices conqvirat, excoqvat, distillet etc. qvum medicamenta ad omnem casum in promptu jam esse conveniebat.

14. Secundo, Qvod iis etiam in Libris, quos habent Scholae, non ille naturalis observatur ordo, ut Materia praecedat, Forma seqvatur. Ubiqve ferme contrarium fit, Ordo rerum protruditur ante Res: cum tamen impossibile sit ordinare, ubi qvod ordinetur nondum suppetit. Qvaternô id ostendam exemplô.

15. (1) Sermonem Scholae docent ante Res: qvia in Artibus sermocinatricibus aliqvot annos Ingenia detinent, post demum nescio qvando ad studia realia, Matheseos, Physicae etc. admittunt. Cum tamen Res substantia sint, Verba accidens; Res corpus, Verba amictus; Res nucleus, Verba cortices et putamina. Simul ergo illa praesentanda sunt humano Intellectui: primario tamen Res, utpote tam Intellectûs qvam Sermonis objectum.

16. (2) Deinde, in ipso Lingvarum studio hoc fuit praepostere factitatum, qvod non ab Authore aliqvo, aut Lexico dexire adornato, sed a Grammatica, sieret initum: cum tamen Authores (ut et suô modô Lexica) materiam sermonis suppeditent, Voces: Grammatica formam superaddat solum, Voces formandi, ordinandi, connectendiqve leges.

17. (3) Terrio, in Disciplinarum Orbe, seu Encyclopaediis, ubiqve praemittunt Aries, Scientias et Prudentias eminus seqvi jubent: cum tamen hae Res, istae Modum rerum, tradant.

18. (4) Tandem, Regulas in abstracto praemittunt, demumqve illas subjunctis declarant exemplis: cum tamen lux praecedere debebat illum cui allucetur.

[note: Emendatie.] I. Conficitur inde, ad Methodum e fundamento emendandam opus esse

[note: Fund. III.] FUNDAMENTUM III.

[note: Materia formae recipiendea apta redditur.] 20. Natura operationi suae subjectum aptum sumit, aut certe ut aptum reddatur, sibi primo idonee praeparat.

Exempli gratia. Avis, non qvidvis nido injicit, cui incubet; Sed subjectum tale ex qvo pullus excludi possit, id est, Ovum. Si lapillus se admiscet, aut aliud qvidpiam, exturbat, tanqvam inutile. Tum incubans, materiam ovo inclusam tamdiu fovet, versat, format, donec excludi apta sit.

[note: Imitatio.] 21 Sic Architectus, desectis qvam optimis lignis, desiccat illa insuper, deasciat, serrâ diffindit, tum aream complanat, depurgat, fundamenta nova ponit, aut vetera, ut usui sint, reparat et solidat.

2. Ita Pictor, si non satis bonum linteum, vel fundamentum, ad colores, habet, qvantum potest meliora sibi prius reddere laborat; friando illa, laevigando, et qvovis modô ad usum aptum comparando.

2. Sic Arborator 1. Deligit Viviradicem fructiferae stirpis, qvam vegetissimam. 2. Transfert in hortum, et prudenter terrae inserit. 3. Non tamen insitione novi surculi onerat, anteqvam radicem egisse videat. 4. Et priusqam novum surculum inserat, ramusculos priores adimit, qvinimo stipitem ipsum, aliqvousqve serrâ aufert; ne scilicet ulla succi pars aliô qvam ad surculum vegetandum influere possit.

[note: Aberratio.] 24. Peccatum est conira hoc fundamentum in Scholis: non tam qvidem hebetes et stupidos admittendo (qvandoqvidem ex intentione nostra omnis Juventus admittenda est) qvam

1. Non transferendo Plantulas hasce in plantaria: id est, non totaliter Scholis committendo, ut qvicunqve in homines formandi sunt, ante absolutam formationem ex officina ne dimittantur.

2. Qvod Scientiarum, Morum, Pietatisqve surculos inserere plerunqve tentârunt, anteqvam stirps ipsa egisset radices: id est, anteqvam discendi amor fuisset excitatus, in iis qvos Natura ipsa non inflammavit.

3. Qvod Arbusculas, vel Viviradices, ante plantationem non putârunt: id est Animos a superfluis occupationibus, decenter eos disciplinâ constringendo, et in ordinem cogendo, non repurgarunt.

II Qvodcunqve studium tractandum sumitur, Animi discipulorum ad illud praedisponantur. (de qvo plenius capite seqventi, Fund. II.)

Nihil enim proderit dare praecepta: nisi prius amoveas obstantia praeceptis: inqvit Seneca. Verum et de hoc capite seqventi.

[note: Fund. IV.] FUNDAMENTUM IV.

[note: Omnia formantur distincte, nihil confuse.] 26. Natura se non confundit operibus suis, distincte procedit in singulis.

Ex. gratiâ. Dum Aviculam efformat, aliô tempore Ossa, Venas, Nervos, delineat, aliô Carnem condensat, aliô Cute obducit, aliô Plumis vestit, aliô Volare docet et c.

[note: Imitatio.] 27. Architectus cum ponit fundamentum, non simul eôdem tempore parietes erigit; multo minus tectum imponit: sed unum qvodqve suô tempore et locô.

28. Ita Pictor, non simul viginti aut triginta effigies format, sed uni est intentus. Nam etiamsi forsan per intervalla aliis fundamenta paret, aut aliud qvid operae agat, unum tamen principale opus ei est semper.

29. Similiter Arborator, non aliqvot surculos simul inserit, sed singulos, alium post alium: ne vel scipsum confundat, vel naturae operationem corrumpat.

[note: Aberratio.] 30. Confusio itaqve in Scholis fuit, multa simul discipulis ingeri.

Ex. gr. Grammaticam Latinam, et Graecam, et Rhetoricam fortassis, et Poesin, et qvid non? Qvis enim nescit Classicis in Scholis singulis fere horis Lectionum et Exercitiorum materiam variari, totô die? At qvid confusio est, qvaeso, si hoc non est? Perinde ac si Sutor sex septemve calceos simul conficiendos sibi proponat; et singulos, alium post, alium, jam in manum sumat, jam seponat. Aut qvasi Pistor diversos panes furno jam ingerat, jam egerat, ut singulos multoties ingredi et egredi necesse sit? At qvis istorum ita delirat? Sutor certe anteqvam absolvat Calceum, alterum ne attingit qvidem. Pistor panes, anteqvam furno illati excoqvantur, alios non infert.

[note: Emendatio.] 31. Imitemur obsecro! et provideamus, ne Grammaticam tractantibus ingerat se Dialectica; neqve Dialecticâ mentem expoliente, interturbet hanc Rhetorica: et cum Latinae lingvae damus operam, exspectet Graeca etc. Impediturae alioqvin se invicem: qvia pluribus intentus minor est ad singula sensus. Non ignorabat id magnus Vir, Josephus Scaliger; qvem (Patris forsan consiliô) nunqvam nisi uni studio incubuisse ferunt, unô tempore in id unum omnibus mentis viribus intentum. Hinc factum, ut lingvas qvatuordecim, Artes autem et Scientias qvotqvot sub hominis ingenium cadunt, aliam post aliam, ita ingenio subegerit, ut in omnibus exactius videretur versatus, qvam qvi discunt singulas. Qvisqvis autem iisdem vestigiis insistere tentavit, non frustra tentavit.

32. Fiat igitur in Scholis qvoqve, ut Vnô tempore non nisi unô studiô occupentur discipuli.

[note: Fund. V.] FUNDAMENTUM V.

[note: Interiora prius.] 33. Natura omnem operationem suam ab intimis incipit.

Exempli gratiâ. Non primo Aviculae format ungves, vel plumas, vel cutem, sed viscera; exteriora post suô tempore.

[note: Imitatio.] 34. Sic Arborator non cortici extrinsecus applicat surculos, nec superficiei ligni immittit: sed diffindit corpus plantae per medullam ipsam, surculumqve bene adaptatum immittit qvam profundissime: commissuras tam arcte obturans, ut ne ullâ parte succus exstillare qveat, sed surculi interiora mox occupet, et ad eum vegetandum omnem vim effundat.

35. Sic Arbor alimentô pluviae coelestis, aut succi terreni, nutrita, non per corticis exteriora eum attrahit, sed per interiorum partium poros alimentum subministrat. Ideo nec Arborator solet rigare ramos, sed radicem; et Animal non membris externis alimentum ministrat, sed Ventriculo: qvi praeparatum illud per totum corpus dimittit. Ita ergo si fuventutis formator circa Scientiae radicem, id est

Intellectum maxime occupetur, facile vigor transibit in stipitem, Memoriam: tandemqve apparebunt flores et fructus, expeditus Lingvae usus, et rerum praxis.

[note: Aberratio.] 36. Peccant hîc Praeceptores, qvi commissae sibii fuveniutis formaturam multa dictando, et memoriâ exigendo, absolvere volunt, sine diligenti rerum enucleatione. Item, qvi enucleare volentes, modum ignorant: qvomodo scilicet radix leniter aperienda, et doctrinarum surculi immittendi sint, nescientes. Ideoqve discipulos non aliter macerant, ac si qvis ad diffindendam plantam cultelli locô fustem, aut fistucam, adhibeat.

I. Intellectus rerum primo formetur: secundario Memoria, tertio Lingva et Manus.

II. Observandae sunt Praeceptori omnes Intellectum reserandi viae, congruenterqve adhibendae. (Qvas vestigabimus capite seqvente.)

[note: Fund. VI.] FUNDAMENTUM VI.

[note: Generalia prius.] 38. Natura omnem suam formationem a generalissimis incipit, in specialissimis desinit.

Ex: gratiâ. Ex Ovo productura Avem, non primo effingit aut efformat caput, vel oculum, vel plumam, vel ungvem; sed totam ovi massam incalefacit, caloreqve excitatô motu venas per universam diducit, ut delineatiuncula jam totius aviculae (qvid nempe in caput, qvid in alas, qvid in pedes etc. abire velit) exstet, demumqve paulatim singula elaborantur, ad perfectionem usqve.

[note: Imitatio.] 39. Hoc Architectus imitans, primum sibi totius AEdificii generalem sive mente ideam concipit, sive in charta sciagraphiam delineat, aut etiam ligneum exemplar conficit: et secundum hoc fundamenta ponit, tum parietes excitat, tandemqve tectô communit. Atqve tum demum minutioribus illis, qvibus Domus perficienda est, januis, fenestris, scamnis, etc. operam dat. Postremo ornamenta adjicit, picturas, sculpturas, aulaea et c.

40. Ita Pictor vultum hominis effigiaturus, non auriculam, non oculum, non nasum, non Os, primo fingit et pingit; sed vultum (aut hominem totum) rudi carbone delineat. Dehinc, si proportionem justam videt, levi penicillo fundamentum hoc sirmat, universaliter etiamnum. Tum lucis et umbrae intervalla designat: demum particulatim membra conformat, coloribusqve distinctissimis exornat.

41. Eôdem modô Sculptor, Statuam formaturus, rudem accipit truncum, exasciat hunc cirumcirca, et qvidem primu, crasse, demum subtilius, ut rudimenta jam simulachri cujusdam referat; tandem subtilissime singula efformat membra, coloribusqve vestit.

42. Similiter Arborator, nihil nisi generalem Arboris imaginem sumit, id est Surculum: qvi qvot habet gemmas, tot principales mox progigni possunt rami.

[note: Aberratio. N B.] 43. Vnde seqvitur, male Scientias sigillatim tradi, non praemissâ rudi prius et generali, tolius Eruditionis delineatione: nec posse qvenqvam ita institui, ut in particulari aliqva scientia sola, sine respectu ad alias, perfectus existat.

44. Item, male tradi Artes, Scientias, Lingvas, sine praemissis rudimentis: uti factitatum memini, qvum nos ad Dialecticam, Rhetoricam, Metaphysicam admissos, prolixis mox praeceptis, cum commentariis etiam, et cornmentariorum exegesibus, Autorumqve collationibus et controversiis, obruerent. Qvemadmodum et Grammaticam Latinam cum omnibus Anomaliis, Graecam etiam cum dialectis, nobis infercirent: misellis nobis attonitis haerentibus, et qvid rerum fieret ignorantibus.

I. Mentibus puerorum, studiis dedendorum, jam inde a primo formationis tempore Vniversalis eruditionis fundamenta ingerantur: id est talis rerum dispositio, ut seqventia postea studia nihil videantur adferre novi, sed tantum sint priorum particularior qvaedam evolutio. Ita enim Arbori, vel centenos annos crescenti, nulli novi rami enascuntur, sed primo enati in novos semper ramusculos diffunduntur.

II. Qvaelibet Lingva, Scientia, Ars, primum per simplicissima rudimenta traedatur, ut totalis ejus capiatur idea. Tum plenius, praecepta et exempla. Tertio, per Systemata plena, adjunctis anomaliis. Tandem per commentarios, si tamen opus. A fundamento [note: N. B.] enim rem qvi capit, commentariis non adeo eget: commentari potius ipsemet paulo post poterit.

[note: Fund. VII.] FUNDAMENTUM VII.

[note: Omnia gradatim, nihil per saltum.] 46. Natura non facit saltum, gradatim procedit.

Sic Aviculae formatio suos gradus habet, qvi neqve transiliri, neqve transponi possunt, donec pullus effractis claustris prodeat. Hoc ubi factum, non jubet eum illico Avis mater volare, et pastum qvaerere (nondum enim potest): sed nutrit ipsa, et propriô adhuc refovens calore, plumationem adjuvat. Plumatum rursus non statim nidô propellit ad volandum: sed

exercet paulatim, primo qvidem in ipso nido extendere alas; deinde supra nidum sese attollendo, easdem agitare; mox extra nidum, in proximo tamen, volatum tentare; tum de ramo in ramum, post de arbore in arborem, deinde e monte in montem, transvolare: ita fit ut tandem libero coelo secure committat. En qvam singula haec justum sibi deposcunt tempus! nec tempus solum, sed et gradus: nec gradus tantum, sed et graduum immutabilem seriem!

[note: Imitatio.] 47. Ita procedit qvi Domum aedificat: non incipit a fastigio, nec a parietibus, sed a fundamento. Neqve positô fundamentô, tectum imponit; sed erigit parietes. Verbô, ut se invicem excipiunt omnia, ita connectenda sunt, non aliter, omnia.

48. Ita Arboratorem operarum suarum gradus observare necessum est: necesse inqvam stirpem deligi, effodi, transplantari, circumcîdi, diffindi, surculum inseri, commissuras obliniri etc. qvorum nihil omitti, nihil ab alio anteverti, potest. Atqve ista qvum ita gradibus suis legitime procedunt, fieri vix, ac ne vix qvidem potest, ut opus non succedat.

[note: Aberratio.] 49. Tricas igitur esse patet, si Praeceptores sibi et discipulis studia non ita distribuant, ut non solum alia aliis succedant perpetuo, sed et unumqvodqve intra terminum certum absolvatur, necessario. Non constitutis enim metis, et ad metas mediis, et mediorum ordine, facile aliqvid praeteritur, facile invertitur, facile rem turbat.

I. Studiorum universitas in Classes accurate dispescatur, ut priora posterioribus ubiqve viam sternant, facesqve accendant.

II. Tempora distribuantur exqvisite, ut cuiqve anno, mensi, diei, horae, suum peculiare veniat pensum.

III. Dimensio haec temporis et operarum observetur stricte, ne qvidqvam praetereatur, qvidqvam invertatur.

[note: Fund. VIII.] FUNDAMENTUM VIII.

[note: Non cessandum, nisi Opere peractô.] 51. Natura dum incipit, non cessat, donec absolvat.

Avis enim, dum naturae instinctu Ovis incubare incipit, non cessat, donec excludantur. Si enim vel per horas aliqvot cessaret, foetus refrigefactus periret. Exclusos etiam pullos fovere non intermittit, donec vitâsolidati, plumisque bene vestiti, aerem ferre qveant.

[note: Imitatio.] 52. Pictor itidem, Effigiem formare orsus, optime sibi consulet, si continuet opus. Ita enim pigmenta se invicem melius temperant, firmiusqve haerent.

53. Eâdem ratione AEdificii structuram ad finem usqve continuo urgere, optimum est. Alioqvi Sol, pluvia, venti, operas corrumpunt, nec reliqva post adjicienda tam solide haerent: omnia denique mutila, hiulca, infirma redduntur.

54. Prudenter etiam Arborator, postqvam plantae manum admovit, non retrahit, nisi absolutâ operâ: qvia si interpositâ morâ stirpis aut surculi humorem desiccari permittit, plantam exarescere facit.

[note: Aberratio.] 55. Unde liqvet damnose fieri, si Pueri per mensium vel annorum intervalla Scholis committantur, rursumqve per intervalla negotiis aliis distrahantur. Item si Praeceptor jam hoc jam illud cum discipulo incaeptet, nihil ad finem usqve serio urgens. [note: N B.] Tandem etiam, si non singulis horis certum qvid et proponat et absolvat, ut notabilis omnino fiat accessio, singulis vicibus. Talis fervor ubi deest, frigescunt omnia. Nec enim frustra, Ferrum dum calet cudendum esse, monetur: Qvia si refrigere pateris, frustra malleô tentaveris: ad ignem recurri necessum erit, cum certa iterum, tam temporis, qvam ferri, jactura. Qvoties etenim igni immittitur, toties de substantia deperit aliqvid.

I. Scholae deditus retinetor, dum in hominem eruditum, moratum, religiosum, evadat.

[note: Fund. IX.] FUNDAMENTUM IX.

Avis enim incubitu Ova refovens, ventum asperum, nedum pluviam vel grandinem, non admittit. Abigit etiam serpentes, aves rapaces, aliaqve nocumenta.

[note: Imitatio.] 58. Sic Architectus ligna, lateres, calcem, qvantum potest in sicco servat: nec destrui, aut dirui, qvod exaedisicatum jam est, patitur.

59. Similiter Pictor, ad effigiem recens pictam ventum frigidum, calorem intensum, pulverem, manum alienam, non admittit.

60. Arborator, ne plantam novellam hircus aut lepus arrodat, vel evellat, palis aut corbitâ qvadam circummunit.

[note: Aberratio.] 61. Imprudenter igitur fit, qvoties juventuti abinitio statim alicujus studii controversa proponuntur: id est, dubium de ea re,

qvae mente prehendenda est, movetur. Illud enim qvid est nisi plantulam, radices agere cupientem, qvassare? (Verissime Hugo scripsit: Nunqvam ad rationem veritatis intrabit, qvisqvis a discussione coeperit erudiri.) [note: 2.] Item, cum a libris turpibus, erroneis, consusis, non arcetur juventus: ut et sodalitio pravo.

II. Libros illos ita esse adornatos, ut nihil nisi Sapientiae, Morum, Pietatisqve, infundibula jure meritoqve dici possint.

[note: Conclusio.] 63. Haec omnia si observentur accurate, fieri vix poterit ut fine suo excidant Scholae.

CAP. XVII. In docendo et discendo Facilitatis Fundamenta.

[note: Non sufficit aliqvid certo posse:] ITA consideravimus qvibus mediis Certo scopum suum asseqvi possit Juventutis formator: videamus jam qvomodo eadem illa media ingeniis attemperanda [note: Facilitas qvaerenda est.] sint, ut Faciliter et jucunde adhiberi qveant.

2. Apparebit autem, ubi Naturae vestigia excusserimus, Institutionem Juventutis facile processuram, si

[note: Fundamenta ejus decem.] I. Mature incipiat, ante Mentium corruptionem.

VII. Et ad nihil cogantur Ingenia, nisi qvod uliro, aetatis et Methodi ratione, appetant. VIII.

Ita inqvam fiet, ut leniter et jucunde influant omnia. Sed relegamus jam ipsa Naturae vestigia.

[note: Fund. I.] FUNDAMENTUM I.

Avis enim, ad incubitum Ova sumit recentia, materiam purissimam continentia: si pullus jam ante fuerat formari coeptus, frustra successum exspectes.

[note: Imitatio.] 4. Sic Architecto aedes posituro, areâ vacuâ opus est: aut certe si priorum in loco ponendae, necessario illae demoliendae sunt prius.

5. Pictor etiam in tabula vacua pingit optime. Si jam depicta est, aut commaculata, aut scabritie aliqvâ turpata, emaculanda prius et expolienda erit.

6. Sic qvi Vngventa pretiosa recondit, vasculis vacuis aut certe a liqvore vetere optime repurgatis, opus habet.

7. Ita Arborator optime novellas arbusculas plantat: aut si plantat adultiores, ramis eas prius nudari, omnesqve alio succum spargendi occasiones intercipi, oportet. Atqve id fuit, cur Aristoteles privationem inter rerum principia referret: impossibile videns, novam materiei formam induci posse, priore non abolitâ.

[note: Aberratio.] 8. Seqvitur inde, primo, Optime Sapientiae studiis imbui tenellas mentes, aliis occupationibus nondum distrahi adsvetas. Et qvô tardius formatio incipit, eo [note: I.] procedere impeditius, mente scilicet aliis [note: 2.] jam praeoccupatâ. Secundo, Non posse cum fructu puerum a pluribus Praeceptoribus simul institui: qvia vix possibile omnes unam tenere formam: unde animorum tenellorum distractio et formationis [note: 3.] impedimentum, seqvitur. Tertio, imperite agere, qvi pueros grandiores et adolescentes, suscipientes formandos, non a Moribus incipiunt: ut scilicet affectibus edomitis ad caetera sibi reddant habiles. Eqvorum certe domitores primo Eqvum ferrô constringunt, et sibi obseqventem reddunt, qvam sic aut sic incessum forment. Recte igitur Seneca: Mores primum, mox Sapientiam disce: qvae sine Moribus male discitur. Et Cicero: Philosophia moralis praeparat animos ad satus accipiendos et c.

[note: Fund. II.] FUNDAMENTUM II.

[note: Materia formae recipiendae appetens redditur.] 10. Natura Materiam praedisponit, ut Formae fiat appetens.

Ita Pullus in Ovo jam satis formatus, pleniorem appetens perfectionem seipsum commovet, testam dirumpit, aut rostrô diffringit. Liberatus vero carcere illô, gaudet a matre foveri: gaudet cibari, avideqve ora diducit, et immissum pabulum

deglutit: gaudet ad coeli prospectum emitti: gaudet ad volatum exerceri, et paulo post volare: verbô, avide festinat ad omnia Naturae munia, sed gradatim.

[note: Imitatio.] 11. Sic Arborator providere necesse habet, ut Planta humore et calore vitali ad necessitatem instructa, laeta vigeat.

[note: Aberratio.] 12. Male igitur pueris consulunt, qvi invitos ad studia adigunt. Qvid enim tandem inde sperabunt? Nisi Ventriculus cum appetitu escas excipit, et ingeras tamen, seqvi non potest nisi nausea et vomitus: aut certe mala concoctio, invaletudo. Contra, qvidqvid famelico stomacho ingeris, excipit avide, concoqvit calide, in succum ac sangvinem convertit accurate Unde Isocrates [gap: Greek word(s)]. Et Qvintilianus: Studium discendi voluntate constat, qvae côgi non potest.

II. Docendi methodus discendi laborem minuat; ut nihil sit qvod discipulos offendat, et a studiorum continuatione deterreat.

[note: Discendi ardor in pueris qvomodo excitandus ac fovendus.] 14. Accenditur autem in pueris, et fovetur, discendi ardor, a Parentibus, a Praeceptoribus, a Schola, a Rebus ipsis, a Methodo, a Magistratu.

15. Parentes, si coram liberis Erudi tionem et Eruditos saepe laudibus evehant: Si ad diligentiam cohortantes pulchellos [note: 1) a Parentibus. 1. 2. 3.] libellos, aut vestes, aut aliud qvid amabile, promittant: Si Praeceptorem, (inprimis cui tradendi) ab excellenti tam eruditione, qvam in discipulos humanitate commendent: (Amor qvippe [note: 4.] et admiratio vehementissimi sunt ad imprimendum imitandi studium affectus): tandem si ad eum aliqvando cum legatione, aut munusculo, dimittant etc. impetrabunt facile, ut tam doctrinam qvam doctorem ipsum familiarius complectantur.

[note: 2) a Preaceptoribus.] 16. Praeceptores vero si fuerint affabiles et blandi, nullâ tetricitate a se animos [note: 1.] absterrentes, sed paternô affectu, gestu, [note: 2.] verbis, ad se allicientes: si studia, qvae aggrediuntur, a praestantia, jucunditate, [note: 3.] facilitate, commendent: Si diligentiores subinde collaudent (pusionibus etiam poma, nuces, saccarum etc. distribuentes): [note: 4.] Si ad se vocatis vel publice etiam, eorum qvae aliqvando discenda erunt Picturas, Instrumenta Optica, Geometrica, Globos coeli, et similia, qvae eos in admirationem rapere possent, [note: 5.] commonstrent: si per ipsos Parentibus a liqvid [note: 6.] subinde nuntient. Verbô si discipulos amanter tractabunt, facile illis cor suffurabuntur, ut vel saepius in Schola qvam domi versari gaudeant.

[note: 3) ab ipsa Schola, amoenitatibus referta, intus et extra.] 17. Schola ipsa, debet esse locus amoenus, illecebras oculis afferens intus et extra. Intus sit conclave lucidum, mundum, picturis undiqve ornatum: sive qvidem sint imagines virorum illustrium, sive mappae chorographicae, sive historiarum monumenta, sive emblemata qvaedam. Extrinsecus vero, ut Scholae adjaceat, nonsolum area, ad exspatiandum et colludendum (qvandoqvidem id pueritiae negandum non est, ut infra suô locô) sed etiam horius aliqvis, in qvem aliqvando intromissi, arborum, florum, herbarum, intuitu, oculos pascere jubeantur. Ita si res instituatur, verisimile est non minore lubentiâ Scholam adituros, qvam solent Nundinas, ubi semper aliqvid novi sperent et videre et audire.

[note: 4) a Rebus.] 18. Res ipsae alliciunt Juventutem, si sint ad aetatis captum, et dilucide prolatae, intermixtis subinde vel jocosis, vel certe minus seriis, semper autem jucundis. Hoc enim est miscere utile dulci.

[note: 5) a Methodo, (ut sit naturalis,] 19. Methodus ipsa ut appetitum studiorum excitet, necesse est, primo Naturalem esse. Qvidqvid enim naturale est, fuâ sponte procedit. Aqvam ut per declivitatem fluat, nihil opus cogi; remove modo aggerem, aut qvicqvid eam continet, illico fluere videbis. Neqve Aviculam opus rogari ut evolet, aperi modo caveam: ut nec Oculum vel Aurem, ut se eleganti picturae et melodiae obvertant, si offeras; retinaculis potius in talibus opus. Qvid autem reqvirat naturalis Methodus, e capite praecedente, ut et seqventibus Regulis, patere poterit.

[note: et prudenter miscens utile dulci.)] Secundo, ut Methodo ipsâ alliciantur ingenia, opus est eam prudentiâ qvadam edulcari: nimirum ut omnia, qvantumvis seria, familiariter et jucunde proferantur, sub forma nempe Colloqvii, vel AEnigmaticae concertationis tandemqve sub Parabolis et Apologis. De qvibus suô locô plenius.

[note: 6) a Magistratu.] 20. Magistratus autem et Scholarum Curatores inflammare possunt studiosorum sedulitatem, si Actibus publicis (sive illi Exercitia sint, Declamationes et Disputationes, sive Examina et Promotiones) ipsimet intersint, atqve inter diligentiores laudes et munuscula (citra prosopolepsiam) distribuant.

[note: Fund. III.] FUNDAMENTUM III.

[note: Omnia e principiis propriis.] 21. Natura omnia e Principiis, mole exiguis, Virtute validis, educit.

Ex gratiâ. Illud unde Avis formanda est, in guttam convolvitur, et circumducitur crustâ; ut facile tam gestari in utero, qvam incubitu foveri, qveat. Id tamen ipsum totam Avem virtute in se continet; qvia inde postea corpus Aviculae, ab incluso spiritu formatur.

[note: Imitatio.] 22. Sic Arbor, qvantaevis magnitudinis totam se cum fructûs sui nucleo, tum ramorum summitari, surculo, includit: ideo si hunc terrae indas, tota rursus Arbor ex eo prodibit, virtute intus operante.

[note: Aberratio stupenda.] 23. Enormiter contra hoc sundamentum in Scholis peccatum est vulgo. Pleriqve enim Praeceptorum, pro semine Herbas serere, et pro surculis Arbores plantare, satagunt: dum pro fundamentalibus Principiis variarum Conclusionum, imo integrorum Textuum, chaos discipulis ingerunt. Cum tamen, qvam certum est Mundum e qvatuor Elementis (formis duntaxat variatis) conflari, tam certum est Eruditionem ex paucissimis constare principris: e qvibus (cognitis tantum differentiarum modis) infinita porismatum exsurgit multitudo; aeqve ut in Arbore de firmata bene radice centeni rami, millena autem folia, flores, fructus, exsurgere possunt. O misereatur seculi nostri [note: N. B.] DEUS, et alicui Mentis oculos aperiat, qvi Rerum nexus dextre pervideat, aliisqve commonstret! Nos si Deus volet, in Pansophiae Christianae Synopsi tentaminis nostri dabimus specimen: eâ humili spe, fore ut per alios plura suô tempore exhibeat DEUS.

III. Omni Regulae subjungenda plurima exempla, ut qvam varie pateat Regulae usus sufficienter patescat.

[note: Fund. IV.] FUNDAMENTUM IV.

[note: Faciliora prius.] 25. Natura a facilioribus ad difficiliora progreditur.

Ex. gr. Ovi formatio non a parte duriore, cortice, incipit, sed a medulla: qvae primum membranulâ circumdatur, postea demum testâ duriore. Sic volatum editura Avis primum pedibus consistere, tum alas commovere, mox agitare, tandem earum robustiore vibratu sese elevare, et deniqve liberiori aeri se concredere, adsvescit.

[note: Imitatio.] 26. Sic Faber lignarius, ligna primum caedere discit, tum asciare, deinde connectere, tandem integra aedificia construere et c.

[note: Aberratio varia.] 27. Praepostere igitur fit, qvoties in Scholis ignotum per aeqve ignotum docetur: [note: (1.)] uti fit 1. Cum Lingvae Latinae tironibus praecepta Latina traduntur: qvod tantundem est, ac siqvis Hebraeam per Hebraea, Arabicam per Arabica praecepta, expicet. [note: (2.)] 2. Cum iisdem tironibus auxilio offertur Lexicon Latino-vernaculum; cujus contrarium fieri debebat. Non enim vernaculae per Latinam discendae operam dant, sed Latinam docendi sunt: mediante igitur Vernaculâ, utpote jam notâ. (De qva ataxia pluribus cap. XXII. qviritabimur) [note: (3,)] 3. Cum puero indigenae Praeceptor alienigena praeficitur, vernaculae pueri ignarus. Qvia enim communi inter se agendi instrumento destituuntur, et non nisi nutibus et conjecturis inter se digladiantur, [note: (4.)] qvid nisi turrim Babel aedificant? 4. Aberratur etiam a recta ratione, qvod usdem Grammaticis praeceptis (puta Melanchtoneis vel Rameis) etc. omnium nationum juventutem (Gallicam, Germanam, Bohemam vel Polonam, Hungaricam et c.) informant: cum tamen qvaevis illa lingva peculiarem, et qvodammodo propriam, ad Latinam lingvam proportionem habeat, qvam detegi necesse est, si Latinae indolem expedite pueris innotescere cupimus.

[note: III.] III. Qvaevis Grammatica et Lexicon ei lingvae adaptetur, qvâ mediante nova discenda est. (Latina vernaculae, Graeca Latine et c.)

[note: IV.] IV. Lingvae novae studium gradatim procedat: ut nempe primo discipulus consvescat Intelligere (id enim facillimum) tum Scribere (ubi praemeditationi tempus datur:) tandem Loqvi: (qvod qvia extemporaneum est, difficillimum.)

[note: V.] V. Dum Latina vernaculis junguntur, vernacula, utpote notiora, semper praecedant, Latina seqvantur.

[note: VI. N. B.] VI. Res ipsae ita coordinentur perpetuo, ut primo innotescant qua in proximo sunt, tum qvae in propinqvo, post remotiora, tandem remotissima. Proinde cum pueris primum proponuntur praecepta (ex. gr. Logica, Rhetorica et c) illustranda sunt exemplis non ab ipsorum captu remotis, Theologicis, Politicis, Poeticis etc. sed ex qvotidiano usu depromptis. Alioqvi nec Regulam, nec Regulae usum, intelligent.

[note: VII. N B.] VII. Exercendi sunt pueris primum Sensus (hoc enim facillimum) tum Memoria, mox Intellectus, tandem fudicium. Ita enim

gradatim illa se inseqvuntur: qvia scientia a Sensu incipit, et per imaginationem transit in Memoriam: tum per inductionem singularium formatur Intellectus universalium: tandem de rebus satis intellectis fit fudicium, ad scientiae certitudinem.

[note: Fund. V.] FUNDAMENTUM V.

[note: Nihil praegravate.] 29. Natura se non praegravat, paucis contenta est.

Exempli gratiâ. Ab uno Ovo duas Aviculas non exigit, contenta unam recte enasci [note: Imitatio.] Arborator uni stirpi aliqvot surculos non immittit: aut certe si sat robustam animadvertit, vix unum et alterum.

[note: Aberratio.] 30. Distractio igitur animorum est, si discipulis diversa proponantur eôdem tempore. Ut Grammatica, et Dialectica, et Rhetorica forsan, et Poesis, et Lingva Graeca etc. eôdem annô (vide Cap: praecedenti Fundam. IV.)

[note: Fund. VI.] FUNDAMENTUM VI.

[note: Nihil Praecipitanter.] 31. Natura se non praecipitat, lente procedit.

Nec enim Avis, ut pullos celeriter excludat, igni Ova injicit, sed lentissimô naturali calore focillat: nec postea, ut ocyus adolescant, cibô obruit (suffocaret enim facilius) sed paulatim et circumspecte, qvantum tenella adhuc nutritiva facultas concoqvere sufficiat.

[note: Imitatio.] 32. Sic Architectus fundamento parietes, et parietibus tectum, non praepropere injicit: qvia fundamentum non desiccatum et consolidatum satis, oneri cedere solet, unde AEdificiorum ruinae conseqvuntur. Ideo nulla caementitia grandiora opera anni spatiô absolvi possunt: justa mora danda est.

33. Nec Arborator primô statim mense Plantam excrescere, aut primô statim annô fructum ferre, postulat. Ideo qvotidie manum non admovet, nec qvotidie rigat, nec ut incalefaciat igne admotô, vel aspersâ calce vivâ, urget: sed qvantum a Coelo rigari, et a Sole calefieri valet, eô contentus est.

[note: Aberratio.] 34. Carnificina ergo Juventuti fuit [note: 1.] I Horis sex, septem, octo, publicis lectionibus et exercitiis distineri qvotidie, [note: 2.] necnon privatis aliqvot. 2 Dictatis excipiendis, Exercitiis componendis, et memoriae qvam plurimis mandandis, obrui, ad nauseam usqve, aut etiam delirium, ut saepe vidimus. Cum tamen qvi oris angusti vasculo (qvalibus ingenia puerorum comparantur) vi insundere, qvam guttatim instillare, malit, qvid proficiet? Transfluet certe liqvoris patior pars, et longeminus qvam sensim poterat intrabit. Ineptit prorsus, qvi Discipulos docere satagit, non qvantum illi capiunt, sed qvantum ipse cupit: qvia vires adjuvari volunt, non opprimi: et fuventutis formator, aeque ut Medicus, Naturae minister tantum est, non dominus.

[note: Emendatio.] 35. Facilitatem itaqve, et studiorum jucunditatem Discipulis augebit, qvisqvis eos

I. Qvam paucissimis horis ad publicas lectiones trahet: nempe qvatuor, totidem ad tentamina privata relictis.

II. Qvam minime Memoriam satigabit: nempe non nisi fundamentalibus, reliqvis libere fluere permissis.

III. Omnia tamen ad proportionem capacitatis, qvae aetatis et studiorum progressu seipsam augebit.

[note: Fund. VII.] FUNDAMENTUM VII.

[note: Nihil invite.] 36. Natura nihil protrudit, nisi qvod intus maturatum prorumpere gestit.

Nec enim côgit Aviculam Ovum deserere, nisi membris juste conformatis et confirmatis: nec volatum urget, nisi cum sentit plumatam: nec extra nidum pellit, nisi cum volare gnaram videt et c.

Sic Arbor germina non protrudit, nisi cum succus e radice ascendens ea trudit: nec gemmas hiare facit, nisi postqvam ex incluso humore folia cum flore formata liberius se explicare cupiunt: nec florem dejicit, nisi cum involutus fructus cuticulâ tectus est: nec fructum cadere, nisi postqvam maturuit, permittit.

[note: Aberratio.] 37. Vis itaqve infertur ingeniis. 1 Qvoties ad illa, ad qvae aetas et captus nondum assurrexit, adiguntur. 2 Qvoties absqve praevia sufficienti rei alicujus explicatione, declaratione, instructione, aliqvid sive memoriae mandare, sive agere jubentur.

I. Nihil cum fuventute tentetur, nisi qvod aetas et ingenium, non solum admittunt, sed et appetunt.

[note: N B.] II. Nihil memoriae mandare jubeantur, nisi qvod intellectu probe comprehensum est. Nec rursum memoriâ exigatur qvidqvam, nisi qvod tenere puerum certis indiciis constet.

III. Nihil agendum committitor, nisi cujus forma, et imitandi norma, sufficienter monstrata fuerint.

[note: Fund. VIII.] FUNDAMENTUM VIII.

[note: Omnia ad sensum evidenter.] 39. Natura seipsam juvat, qvotqvot potest modis.

Ex. gr. Ovo non deest vitalis suus calor: qvi tamen ut solis calore, aut incubantis Avis plumis, juvetur, Naturae parens Providet, DEUS. Exclusum etiam pullum mater qvamdiu opus est, et fovet, et varie ad vitae munia format et firmat. In Ciconiis videre id possumus, qvomodo junioribus suis subveniant, etiam dorso eas excipiendo, et circa nidum, alas qvoqve agitantes, circumferendo. Ita Nutrices infantum infirmitati varie succurrunt. Docent enim primum caput erigere; deinde sedere; tum pedibus consistere: mox pedes ad gressum commovere: dehinc gressus figere; postea paulatim progredi: tum expedite. procedere: unde tandem ad cursum etiam agilitas seqvitur. Qvum vero fari docent, et praenuntiant verba, et qvid verba illa significent manu commonstrant etc.

[note: Aberratio.] 40. Crudelis itaqve Praeceptor est, qvi objectô discipulis labore, nec declarat satis qvid sit, nec qvomodo fieri debeat monstrat, multo minus tentantes juvat: sed ipsosmet sudare et aestuare jubet, atqve si qvid minus recte agunt, saevit. Id autem qvid nifi excarnificatio est juventutis? perinde ac si nutrix infantem pedibus adhuc stare trepidantem, ad expeditum incessum cogere; et si neqveat verberibus impetere, velit. Aliud vero Natura nos docet: nempe tamdiu infirmitatem tolerari debere, qvamdiu robur abest.

I. Verbera ob doctrinam nulla infligunttor. (Nam si non discitur, cujus nisi Praeceptoris culpa est, qvi discipulum docilem reddere vel nescit, vel non curat:)

II. Qvidqvid ediscendum est discipulis, id eis tam clare proponatur et exponatur, ut veluti suos qvinqve digitos ante se habeant.

III. Vtqve omnia illa facilius imprimantur, sensus adhibeantur qvotqvot possunt.

42. Ex. gr. Auditus cum Visu, Lingva cum Manu, perpetuo jungatur. Non solum scilicet enarrando, qvod sciri debet, ut auribus illabatur: sed et pingendo, ut imaginationi imprimatur per oculos. Illi vicissim discant mox, et pronuntiare lingvâ, et exprimere manu: ut a nulla re discedatur, nisi postqvam auribus, oculis, menti, memoriaeqve, satis impressa sit. Atqve hôc fine bonum erit, omnia in Classi qvavis tractari solita, per parietes ejusdem Auditorii depingi: sive sint Theoremata et Canones, sive Imagines et Emblemata, illius qvoe traditur Disciplinoe. Id enim si fiat, incredibilebile qvantum sit impressionis adjumentum. Huc pertinebit; ut qvidqvid audiunt, vel etiam in libris legunt, omnia in Diaria sua, seu Locos Communes, transfcribere condocefiant: qvia sic et imaginatio juvatur, et recordatio post facilius instituitur.

[note: Fund. IX.] FUNDAMENTUM IX.

[note: Omnia ad Vsum potenter.] 43. Natura nihil producit, nisi cujus Vsus mox patescat. Ex. gr. Cum Aviculam format, mox apparet alas ad volandum, pedes ad currendum etc. dari. Sic in Arbore qvidqvid nascitur, usum habet, usqve ad putamina illa, lanuginemqve, fructum tegentia etc. Ergo

[note: Imitatio.] 44. Facilitatem discipulo augebis, si qvidqvid ipsum docebis, qvem illud in vita communi qvotidiana usum habeat, ostenderis. Ubiqve prorsus id obtinere debet, in Grammatica, Dialectica, Arithmetica, Geometria, Physica etc. Absqve hoc sit, qvidqvid enarraveris, monstra qvaedam videbuntur ex Orbe novo: qvae utrum in rerum natura sint, et qvomodo sint, puer non adeo solicitus, credet potius qvam sciet. At si qvô spectet unumqvodqve ostendas, prorsus in manum dabis, ut scire [note: N. B.] se sciat, et operari gestiat. Ergo

[note: Fund. X.] FUNDAMENTUM X.

[note: Omnia uniformiter.] 46. Natura uniformiter agit omnia. Ex. gr. Cujusmodi est progeneratio uniûs Avis, ejusmodi omnium Avium, imo omnium Animalium, circumstantiis solummodo qvibusdam variata. Sic in Plantis: qvomodo Herba una e semine suo nascitur et excrescit; qvomodo Arbor una plantatur, germinat, floret, ita omnes, ubiqve, semper. Et qvale est in Arbore folium hoc, talia caetera omnia: et qvalia hôc annô, talia seqvente, et semper.

[note: Aberratio.] 47. Confundit itaqve Juventutem, studiaqve admodum intricata reddit, Methodi varietas: qvod non solum diversi Authores diversimode Artes tradunt, sed et unus idemqve diverse. Ex. gr. Aliter Grammaticam, aliter Dialecticam etc. cum tamen uniformiter haec tradi qveant, ad Universi harmoniam: et ad illum, qvem Res et Verba inter se habent communem respectum ac nexum.

[note: N. B.] I. Vna eademqve Methodus sit tradendis omnibus Scientiis; una eademqve omnibus Artibus; una eademqve omnibus Lingvis.

CAP. XVIII. Soliditatis in docendo et discendo fundamenta.

[note: Vulgaris Eruditio res superficiaria.] PAucos esse qvi e Scholis solidam exportent eruditionem, plerosqve vix superficiem, vel umbram, et qverelae [note: Causa duplex.] multorum sunt, et res ipsa testatur.

[note: 1.] 2. Causam si qvaeras, duplex erit. Aut [note: 2.] qvia tenuibus et frivolis operam dant, neglectis solidioribus, scholoe; aut qvia Scholastici qvae didicerunt, dediscunt rursum, plerisqve studiis ingenia transfluentibus solum, non haerentibus. Atqve posterior hic defectus tam vulgaris est, ut pauci sint qvi non conqverantur. Nam si omnia nobis qvae unqvam legimus, audivimus, et mente complexi fuimus, Memoria prompte suppeditaret, hem qvam eruditi haberemur! qvicunqve varia experiundi occasionibus non defuimus. At qvia secus evenit, certum est nos cribrô haurire aqvam.

[note: Remedium utriusqve a naturali Methodo petendum.] 3. Huic autem malo dabiturne remedium? Vtiqve, si iterum scholam Naturoe ingressi, ejus circa productionem duraturarum creaturarum vestigemus vias. Licebit inqvam invenire modum, qvô aliqvis non solum qvae didicit, sed plus qvam didicit, scire possit; puta non solum qvae a Praeceptoribus et Authoribus hausit, expedite reddendo, sed ipsemet de rebusa fundamento judicando.

[note: Fund. I.] FUNDAMENTUM I.

[note: Nihil impertinens attingendum.] 5. Natura nihil inutile occoeptat. Ex. gr. Formare dum incipit Aviculam, non ei sqvamas, non pinnas, non branchias, non cornua, non pedes qvatuor, aut qvidqvam qvorum illi usus non erit, affingit; sed Caput, Cor, Alas, etc. Sic, Arboris natura non sibi aures, oculos, plumas, pilos etc. sed corticem, librum, medullam, radicem etc. effingit.

[note: Imitatio mechanica:] 6. Ita qvi Agrum, Vineam, Hortum, desiderat fructiferos, non conserit Zizaniis, urticis, spinis, et sentibus: sed seminibus et plantis generosis.

7. Sic Architectus solidas exstructurus AEdes, non stramen, non paleas, non lutum, non lignum saligneum, sed lapides, lateres, lignum qvernum, et similia solidae compactaeqve substantiae comportat.

I. Nihil tractetur nisi qvod solidissimum habeat usum, ad hanc et futuram vitam: magis autem ad futuram.

(Ea siqvidem discenda sunt in terris, monente Hieronymô qvorum scientia perseveret in coelos.)

II. Qvod si hujus etiam vitoe causâ nonnulla Fuventuti opus est instillari (uti est) illa talia sint, qvoe oeterna illa non impediant, proesenti autem vitoe solidum ferant fructum.

[note: Sola solida tractanda.] 9. Cui enim bono tricae? qvid prodest ea disci, qvae nec scienti prosunt, nec ignoranti obsunt? et qvae aetaris propressu vel dediscenda, vel inter negotia obliviscenda erunt? Brevis vita nostra abunde habet qvibus expleatur tota, etiamsi nihil ejus nugis demus. Id igitur scholis incumbat, nullis nisi seriis occupare juvetutem. (Nam et ludicra qvomodo in seria ducere debeant, suô locô dicetur.)

[note: Fund. II.] FUNDAMEMTUM II.

[note: Nihil ad rem pertinens non agendum.] 10. Natura qvidqvid illi Corpori qvod format profuturum sentit, nihil ejus omittit. Ex. gr. Dum format Aviculam, non Caput, non Alam, non Pedem, non Ungvem, non Cutem, non Oculum, non qvidqvam deniqve qvod ad Volucris (eo in genere) essentiam pertinet, obliviscitur etc.

[note: Imitatio in Scholis.] II. Eôdem igitur modô Scholoe dum hominem formant, totaliter forment, ut parem negotiis hujus Vitoe, ipsiqve oeternitati, ad qvam

12. Doceantur igitur in Scholis non Literoe solum, sed et Mores, et Pietas. Literatura vero expoliat homini Intellectum, Lingvam, Manum, ad omnia utilia rationabiliter contemplandum, eloqvendum, operandum. Si qvid horum omittetur, hiatus erit, non solum defectum Eruditionis inferens sed et soliditatem infringens. Qvippe nihil solidum esse potest, nisi undiqvaqve sibi cohoerens.

[note: Fund. III.] FUNDAMENTUM III.

[note: Solida solide fundanda.] 13. Natura nihil absqve fundamento, sive Radice, agit.

Planta certe anteqvam radicem infra se agit, sursum non germinat: aut si hoc tentat, marcescere eam, ac mori, necessum est. Ideo Arborator prudens ne plantat qvidem, nisi stirpem radices. egisse viderit. In Ave, et omni Animali, radicis vicem Viscera (membra vitalia) praestant; qvae iccirco semper primo formari incipiunt, tanqvam totius corporis fundamentum.

[note: Imitatio.] 14. Sic Architectus AEdificium non superstruit, nisi praesuppositô solidô fundamentô: aliâs omnia in ruinam parabuntur. Similiter Pictor pigmentis suis fundamentum substernit: absqve eo qvippe colores facile aut decidunt, aut deteruntur, aut decolorantur.

[note: Aberratio.] 15. Tale fundamentum Eruditioni non [note: 1.] substernunt Praeceptores, qvi 1 Dociles primum et attentos sibi reddere discipulos [note: 2.] non laborant. 2 Ideam generalem totius studii, qvod aggrediuntur, animis non praedelineant; ut qvid agendum sit et agatur, discipuli distinctissime intelligant. Jam autem si puer sine prolubio, et sine attentione, et sine intelligentia, discit, qvid solidi inde speres?

[note: Emendatio.] I. Qvodcunqve studium inchoatur, ejus amor serio in discipulis excitetur: argumentis ab excellentia, utilitate, jucunditate, et undecunqve ductis.

II. Idea Lingvoe vel Artis (qvae nihil aliud est qvam ejus Epitome, generalissime, omnibus tamen sui partibus, delineata) semper prius imprimatur discentis animo, qvam ad particularem ejus tractationem veniatur: ut nimirum discens jam inde a primo aditu omnes ejus in circuitu metas et terminos probe pervideat, sicut et interiorem ejus posituram. Nam qvomodo sceletos totius Corporis basis est; ita delineatio Artis, basis et fundamentum totius artis.

[note: Fund. IV.] FUNDAMENTUM IV.

Ita in Animali vitalia membra in Corporis intimo recondit. Et Arbor qvô profundius agit radices, eô firmius stat: qvae sub caespite tantum, facile evellitur.

[note: Aberrationis emendatio.] 18. Apparet inde, tum docilitatem in discipulo serio esse excitandam, tum Ideam mentibus profunde imprimendam: ad plenius Artis aut Lingvae systema ne accedatur qvidem, anteqvam ideam planissime conceptam et bene radicatam esse, constiterit.

[note: Fund. V.] Fundamentum V.

[note: Omnia e radicibus propriis.] 19. Natura omnia producit e Radice, aliunde nihil. In Arbore enim qvidqvid ligni, corticis, foliorum, floris, fructûs, provenit, non aliunde qvam e radice provenit. Nam etsi pluviae superne descendant, et Hortulanus inferne riget, necesse tamen est omnia per radicem destillari, demumqve per stipitem, ramos, frondes, folia, fructus, diffundi. Ideo Arborator, qvanqvam aliunde surculum affert, eum tamen ita stirpi inplantare necesse habet, ut substantiae ejus qvasi incorporatus, ejusdem radicis succum sugere, eôqve nutritus explicare sese possit, vi radicis: unde Arbori omnia veniunt, aliunde folia et frondes afferri et agglutinari nihil opus. Eôdem modô qvum Avis plumis vestienda est, non ab alterius volucris exuviis eae sumuntur, sed ex intimis corporis ejus partibus educuntur.

[note: Imitatio mechanica.] 20. Ita providus Architectus omnia sic aedificat, ut propriô nixa fundamentô stent, suisqve cardinibus incumbant, sine externis fulcris. Nam his aedificium egere, imperfectionis et ad ruinam proclivitatis argumentum est.

21. Ita qvi Piscinam, aut Aqvoe puteum, parat, non aliunde inferri jubet aqvas, nec pluviales exspectat, sed fontes vivae scaturiginis aperit, et per canales atqve tubos occultos in suum receptaculum derivat.

[note: et in Scholis.] 22. Ex hoc theoremate seqvitur, juventurem recte erudire, non esse Verborum, Phrasium, Sententiatum, Opinionum, farraginem ex Authoribus collectam ingeniis infercire: sed rerum Intellectum aperire, ut ex eo ipso velut fonte vivo rivuli scaturiant: et tanqvam ex Arborum gemmis folia, flores, fructus, progerminent: Seqventi vero annô rursum ex qvâlibet gemma novus ramusculus, cum suis foliis, flore et fructu, enascatur.

[note: Scholarum aberratio enormis.] 23. Hoc Scholae revera non egerunt hactenus, ut Ingenia velut Arbores novellas propriâ radice vegetari condocefacerent: sed decerptos tantum aliunde ramusculos sibi appendere, et sic AEsopicae cornicis instar alienis plumis vestiri, docuerunt: nectam Intelligentiae in illis latentem fontem defodere, qvam alienis rivulis ea irrigari, laborarunt. Id est, non [note: N. B.] monstrarunt Res ipsas, qvomodo a seipsis, et in seipsis sint, sed qvid de hoc et illo unus et alter, et tertius, et decimus qvisqve, sentiat et scribat: ut maximae eruditionis habitum fuerit, de multis multorum discrepantes tenere sententias. Hinc factum, ut pleriqve nihil agerent nisi qvod per Authores sese volutando, Phrases, sententias, Opiniones, excerperent, Scientiam centonis instar consarcinantes. Qvos inclamat Horatius: ô Imitatores servum pecus! Vere servum pecus, alienis tantummodo bajulandis adsvetum.

[note: Superficiarioe Eruditionis fucus.] 24. At qvid refert, qvaeso, variorum de rebus opinionibus distrahi, ubi Rerum, qvales vere sunt, notitia qvaeritur? Itane qvod agamus in vita nihil est, nisi ut caeteros huc illuc discursantes inseqvamur, et qvâ qvisqve deviet, aut caespitet, aut deliret, speculemur? O mortales, ad metam festinemus, relictis ambagibus! Qvam si habemus sixam et conspicuam satis, cur non ad eam rectâ contendamus? cur alienis potius qvam propriis utamur oculis?

[note: Causa ejus vitiosa Methodus.] 25. Facere autem id Schola, ut alienis oculis cernere, alienô corde sapere, doceant, ostendit Methodus omnium Artium: qvae non fontes reserare, rivulosqve inde varios diducere, docent, sed tantum ex Authoribus deductos rivulos ostendunt, et secundum illos retrogredi jubent ad fontes. Nulla enim Dictionaria (nobis qvidem visa, Cnapium Polonum si excipias: sed et in hoc qvid desideremus, capite XXII. ostendemus) docent Loqvi, sed Intelligere: vix ullae Grammaticoe institutiones Sermonem componere, sed resolvere: nec ullae Phraseologioe phrasium artificiose componendarum et variandarum rationem monstrant, sed phrasium tantum confusam farraginem objiciunt. Nemo fere Physicam oculari demonstratione, et experimentis, docet: omnes textûs Aristotelici, alteriusve, recitatione. Mores nemo per internam Affectuum reformationem format, sed per externas Virtutum definitiones, et divisiones, superficietenus adumbrant. Apparebit id melius, ubi cum Deo, ad specialem Artium et Lingvarum methodum venerimus: magis autem, si DEUS volet, in Pansophiae delineatione.

[note: Opifices mechanici melius sua trastant.] 26. Et mirum certe, non melius hîc prospexisse Antiqvos, aut certe non jampridem emendatum a recentioribus hunc errorem: qvum certum sit tam tardorum profectuum hîc causam residere verissime. Qvid enim? Faber lignarius destruendone Domos aedificandi artem discipulo monstrat? Imo construendo, qvis mate riarum adhibendus delectus, et qvomodo unumqvodqve suô locô mensurandum, asciandum, dolandum, tollendum, ponendum, connectendum etc. ostendit Nam qvi construendi tenet rationem, ei destruere nulla ars erit: ut et dissuere vestem, illi qvi consuere doctus est. At Domos demoliendo fabrilem, et Vestes rescindendo sartoriam, nemo unqvam didicit.

[note: Literoetorum circa sua incurioe noxa duplex 1.] 27. Et sane, non rectificatae hâc parte Methodi incommoda, imo noxae, in aperto sunt. Qvod bene multorum, si non plerorumqve, Eruditio merâ Nomenclaturâ absolvaiur: hoc est, qvod Terminos et Regulas artium recitare qvidem sciunt, ad usum justum adhibere nesciunt. [note: 2.] Qvod nullius Eruditio sit scientia vniversaalis, seipsam sustentans et roborans et diffundens: sed consarcinatum qviddam, hinc frustum, illinc frustum, nec ullibi satis cohoerens, aut [note: N. B.] qvidqvam solidi fructûs ferens. Collecta enim illa ex variis Authorum sententiis et opinionibus scientia, simillima est Arbori in rusticanis encaeniis erigi solitae: qvae tametsi varie appensis frondibus, floribus, fructibus, imo sertis et corollis, decorata spectetur, qvia tamen ista non e radice propria veniunt, sed externe appenduntur, fit ut nec multiplicari possint, nec perennare. Nullos enim talis Arbor fructus edit, et qvae appensae sunt frondes, marcore contractô defluunt. At Vir e fundamento doctus, est Arbor suoe radicis, propriô humore se sustentans, ideoqve perpetuo (et qvidem robustius in dies) vigens, virens, florens, fructisicans.

[note: Emendatio.] 28. Summa huc redit; Docendi sunt homines, qvantum maxime fieri potest non e Libris sapere, sed e Coelo, Terra, Qvercubus et Fagis: id est, nosse et scrutari Res ipsas, non de rebus tantum alienas observationes et testimonia. Atqve hoc erit in

priscorum Sapientum vestigia rediisse, si non aliunde qvam ex ipso archetypo Rerum hauriatur cognitio. Lex ergo sit

II. Nihil doceatur per Authoritatem nudam, omnia per Demonstrationem, sensualem et rationalem.

[note: Fund. VI.] Fundamentum VI.

[note: Omnia distincte.] 29. Natura qvô pluribus usibus aliqvid parat, eô articulatius distingvit.

Ex: gr. Animal qvô pluribus articulis distincta habet membra, eô distinctiorem motum: ut Eqvus prae Bove, Lacertaprae Cochlea etc. Sic Arbor in radicum et ramorum brachia bene sparsa, firmior est et amoenior.

[note: Imitandum.] 30. In Fuventute igitur instituenda, omnia qvam distinctissime sunt agenda: ut non solum docens, sed et discens, ubt sit et qvid agat, sine ulla confusione intelligat. Permultum itaqve intererit omnes in Scholis proponendos Libellos ad hoc Naturae lumen, accuratissime concinnari.

[note: Fund. VII.] Fundamentum VII.

[note: Omnia continuô progressu.] 31. Natura in perpetuo est progressu, nunqvam consistit, nunqvam prioribus derelictis nova molitur: sed tantummodô prius coepta continuat, augmentat, perficit. Ex. gr. In foetu formando, qvod coepit fieri Caput, Pes, Cor etc. id manet, perficitur tantum. Arbor sativa qvos primum ramos nacta, eos non abjicit, sed ut se in novos qvotannis ramusculos explicare possint, vitalem succum suppeditare sollite pergit.

I. Studia omnia sic disponantur, ut posteriora semper in prioribus fundentur; priora vero a posterioribus firmentur.

[note: De Memoria primâ oetate inprimis augmentanda et firmanda.] 33. Qvia enim in hac naturali methodo omnia praecedentia omnibus seqventibus fundamenta dare debebunt: aliter non licebit, qvam ut solide ponantur omnia. Solide autem Menti non immittitur, nisi qvod probe intellectum, et memoriea accurate commendatum, fuerit. Vere enim Qvintilianus: Omnis disciplina memoriâ constat: frustrâqve docemur, si qvidqvam eorum qvoe audimus (aut legimus) proeterfluat. Ludovicus Vives: Primâ oetate exerceatur Memoria, qvoe excolendo augetur: multa ei commendentur, cum Cura et soepe. Nam illa oetas laborem non sentit, qvia non expendit. Ita extra laborem ac negotium dilatatur memoria, et fit capacissima. (Lib. 3. de tradendis Discipl.) Et in Introductione ad Sapientiam inqvit: Memoriam qviescere non sines. Nihil est qvod oeqve labore gaudeat et augeatur. Commenda ei qvotidie aliqvid: qvô plura ei commendabis, hôc custodiet omnia sidelius: qvô pauciora, eô infidelius. Atqve [note: N. B.] hoc verissime dici, Naturoe exempla docent. Arbor sane, qvô plus humoris bibit, eô validius crescit: et rursum qvô validius crescit, eô plus attrahit. Sic Animal si plus concoqvit, plus grandescit: et grandius factum plus alimenti appetit, plus digerit. Eôdemqve modô omnia prorsus naturalia suis auctibus incrementa capiunt. [note: N. B.] Non parcendum igitur hâc in parte primoe oetati (modo cum ratione fiat): fundamentum id critsolidissimi profectûs.

[note: Fund. VIII.] Fundamentum VIII.

[note: Omnia continuis nexibus.] 34. Natura omnia colligat nexibus perpetuis. Ex. gr. Dum format Aviculam, membrum membro os ossi, nervum nervo etc. annectit per omnia. Sic in Arbore, e Radice enascitur truncus: e trunco rami: e ramis ramusculi: e ramusculis surculi: e surculis gemmae; e gemmis folia, flores, fructus, tandemqve novi surculi etc. ut qvamvis millies milleni adsint rami, frondes, folia, fructus, nihil tamen sint nisi una eademqve Arbor. Sic in AEdificio, si persistere debet, fundamento parietes, parietibus laqvearia et tecta, omnia deniqve maxima et minima, ita sibi invicem non solum coaptanda, sed et connectenda sunt, ut cohaereant firmiter, faciantqve unam Domum.

I. Studia totius Vitoe, ita esse disponenda, ut sint una Encyclopoedia: in qva nihil sit noncommuni radice ortum, nihil non locô propriô consistens.

II. Omnia qvoe traduntur, ita esse rationibus firmanda, ut neqve dubitationi, neqve oblivioni, facile relinqvatur locus

Rationes enim sunt isti clavi, istae fibulae, istae subscudes, qvae rem faciunt firmiter haerere, non vacillare, non excidere.

[note: Per causas docere quid.] 36. Rationibus autem omnia firmare, est omnia docere per causas: hoc est, non solum Quomodo unum quodque sit, sed etiam Cur aliter esse non possit, ostendere. Scire qvippe est, Rem per Causas cognoscere. Ex. gratiâ. Sit qvaestio, Rectiusne dicatur, Totus populus, an Cunctus populus? Si responderit Praeceptor, Cunctus populus, ratione non additâ, discipulus paulo post obliviscetur. At si dixerit: Cunctus esse contractum ex Conjunctus: ideoqve Totus rectius dici de re una solida; Cunctus, de aliqvo collectivo, uti hîc: qvomodo hoc puer oblivisci possit, non video, nisi extreme bardus. Item, disputant Grammatici, cur dicatur Meâ refert, Tuâ refert, ejus refert, id est, Cur in prima et secunda persona adhibeantur Ablativi (ita enim credunt) in tertia Genitivus? Ego si dixero ideo fieri, qvia Refert, ' hôc locô contractum est ex Res fert (per elisionem [gap: Greek word(s)]): ideoqve dici oportere Mea res fert, Tua resfert, Ejus resfert (sive contracte, Mea refert, Tua refert, Ejus referi): Atqve ita Mea et Tua non esse Ablativos sed Nominativos: nonne discipulo facem accendero? Hoc ergo volumus, ut discipuli omnium Vocum originationes, omnium Phrasium (seu constructionum) rationes, omniumqve in Ar ibus Regularum fundamenta [note: N. B.] (Theoremata enim scientiarum non per rationes aut praesupposita, sed per demonstrationem primam, qvae Rerum ipsarum est, firmanda sunt) distincte et expedite nosse doceantur. Qvod praeter jucundissimam oblectationem insignem qvoqve habebit usum: qvippe solidissimae eruditioni sternet viam: quia sic mirum qvantum discentibus ad alia ex aliis ultro et per se cognoscenda oculi aperiuntur.

[note: Fund. IX.] FUNDAMENTUM IX.

[note: Omnia proportione continuâ, interiorum ad exteriora.] 38. Natura inter Radicem et Ramos proportionem servat; quantitatis et qualitatis respectu.

Nam qvomodo Radix sub terra se explicat, robustius aut debilius, ita supra terram Rami, non plus, non minus. Atqve ita necessum est: qvia si Arbor sursum duntaxat crescat, non poterit sustentari: Radice enim sustentatur. Si deorsum duntaxat, sine usu erit: Rami enim fructum ferunt, non Radix. Sic in Animali, exteriora membra cum interioribus pari proportione augmenta sumunt. Si interiora bene se habent, etiam exteriora bonam acqvirunt habitudinem.

[note: Imitan dum.] 39. Sic igitur Eruditio qvoqve, ut ut in interiore intelligentiae radice primum concipienda, fovenda, roboranda: providendum tamen simul, ut se foris etiam in ramos et frondes spectabiliter pandat: host est, ut Qvaeqvis Intelligere docetur, doceatur simul Eloqvi et Operari, seu transferre ad usum; et vice versâ.

I. Qvicqvid fuerit perceptum, statim cogitetur, qvem habiturum sit usum; ne qvidqvam frustra discatur.

II. Qvicqvid perceptum est, transfundatur iterum aliis communicando in alios: ne qvidqvam frustra sciatur.

Eô enim sensu verum est: Scire tuum nihil est nisi te scire hoc sciat alter. Nullus proinde aperiatur scientiae fonticulus, qvin illico emanent rivuli. Verum de hoc plura seqvente fundamento.

[note: Fund. X.] FUNDAMENTUM X.

[note: Omnia Exercitiis perpetuis.] 41. Natura seipsam motu crebrô vegetat et roborat.

Sic Avis Ova, non incubitu solum fovet, verum etiam ut foveantur undiqve aeqvaliter, huc illuc qvotidie versat. (Observatu id facile est in Anseribus, vel Gallinis, et columbis, domi nostrae pullos excludentibus.) Enatum vero pullum crebrâ commotione, orisqve, pedum, alarum, expansione, agitatione, elevatione, variôqve incelsûs et volatûs tentamine, exercet, ad robur usqve.

Sic Arbor, qvô crebrius a ventis transpiratur, eô alacrius exsurgit, eô profundius radices agit. Qvinimo Plantis omnibus bono cedit, nimbô, grandine, tonitru et fulgure, exerceri: ideo regiones ventis et fulminibus obnoxiae robustiora ligna producere dicuntur.

[note: Imitatio mechanicorum.] 42. Qvemadmodum et Architectus opera sua Sole et ventô desiccari et solidari, novit. Et. Faber ferrum induraturus, atqve ad aciem praeparaturus, multoties igni et aqvae infert, eôqve modô per vices calore et frigore exercet, ut saepius emolliendo magis induret.

[note: Exercitiorû Scholasticorum idea a natura petenda.] 43. Seqvitur inde, perduci ad soliditatem non posse Eruditionem, sine Repetitionibus et Exercitiis qvam creberrimis, et qvam dexterrime institutis. Quae autem sit exercitiorum ratio optima, docent nos naturales nutritivae facultati inservientes in corpore vivo motus: nempe Attractionis, Concoctionis, et Digestionis.

Ut enim in Animali (imo et Planta) qvodlibet membrum alimentum appetit, ut concoqvat: concoqvit autem, tam ut seipsum nutriat (concocti partem sibi relinqvendo et assimilando) qvam ut vicinis communicet, ad conservationem totius. (Qvodlibet enim membrum inservit aliis, ut sibi serviatur ab aliis.) Ita pariter Doctrinam multiplicabit, qvi animi pabulum semper

Rogare fit, Magistrum, aut Condiscipulum, aut Libros; de re ignota consulendo. Retinere, cognita et intellecta memoriae mandando, obqve certitudinem majorem (qvandoqvidem pauci sunt tam felici ingeniô, qvi memoriae omnia fidere qveant) in scriptum transferendo. Docere fit, Condiscipulis, aut qvibusvis obviis, omnia comprehensa rursum enarrando. Priores duo modi Scholis noti sunt, tertius nondum satis: qvem tamen introduci admodum e re foret. Verissimum enim est illud; Qvi alios docet, seipsum erudit: non solum qvia repetendo conceptus suos in se firmat, sed etiam qvia profundius in res penetrandi occasionem nanciscitur. Hinc ingeniosissimus ille foachimus Fortius de fe testatur; Qvoecunque unpvam vel audisset Vel lerisset solum, ea sibi vel intra mensem effluxisse: qvoe autem docuisset alios, ea tam in numerato habere ac digitos suos, nec credere nisi per mortem eripi sibi posse. Ideo svadet, ut qvi Studiosorum magnos capere cupit profectus, discipulos sibi quoerat, qvos ea qvoe discit, qvotidie doceat: etiamsi aurô essent redimendi. Proestat te (inqviens) commodis tuis externis detrahere aliqvid, modo habeas qvi te docentem, id est prosicientem, audire velint. Sic ille.

[note: Qvomodo in Scholas introducendum.] 45. At id commodius fiet, et plurium certo cum usu, si Proeceptor cujusqve Classis inter suos admirabile hoc exercitii genus instituat, [note: N. B.] hôc modô. Qvâvis horâ, post propositam breviter discendi materiam, et declaratum dilucide. Verborum sensum; et commonstratum aperte rei usum: jubeatur mox discipulorum aliqvis assurgere, qvi omnia a Praeceptore dicta eôdem ordine (qvasi jam ipse aliorum Doctor) repetat: Praecepta iisdem Verbis declaret: Usum per exempla eadem monstret: corrigendus, sicubi aberraverit. Mox jubeatur assurgere alius, et praestare idem, omnibus caeteris auscultantibus: tum et tertius, et qvartus, et qvotqvot opus est, donec pateat omnes recte percepisse, reddereqve et docere jam posse. Ordinem hîc observandum svadeo nullum, praeter ut ingeniosiores provocentur primum, qvô tardiores, horum exemplô firmati, subseqvi facilius qveant.

[note: Vsus sic institutorum] 46. Tale hoc Exercitium qvinqve habebit usus insignes usus.

[note: 1] I. Reddet sibi Magister attentos semper i Discipulos. Qvia enim mox alicui assurgendum, totaqve lectio repetenda erit, qvisqve autem tam sibi qvam aliis metuet, nolens volens arriget aures, ne qvidqvam praeterfluere sinat. Cujusmodi attentionis alacritas, annorum aliqvot usu firmata, Adolescentem ad omnia vitae; munia vigilantem reddet.

[note: 2] II. Certior fiet Praeceptor, perceptane sint recte omnia proposita ab omnibus? Si minus, emendabit mox, magnô suô et discipulorum commodô.

[note: 3] III. Cum toties repetentur eadem, etiam tardissimi tandem capient, ut cum coeteris pari passu progrediantur: ingeniosioribus interim in rei nimis qvam liqvido perceptae securitate jucunde deliciantibus.

[note: 4] IV. Eâ ipsâ toties iteratâ repetitione omnes sibi eam lectionem magis reddent familiarem, qvam bene longâ privatâ maceratione: ut adjunctâ post vespertinâ et matutinâ relectione solum, per ludum et jocum omnia memoriae haesisse comperturi sint.

[note: 5] V. Cum eô modô Discipulus ad Proeceptorium qvasi munus subinde admittetur, ingenerabitur mentibus alacritas qvoedam, et discendi ardor, comparabiturqve parrhesia in hominum conspectu honesta qvoeqve animose pertractandi: qvae res proecipus usûs erit in vita.

[note: Exercitium alios docendi extra Scholam.] 47. Poterunt eôdem modô et extra Scholam qvoqve, inter consistendum aut deambulandum, varias instituere collationes et Discursus, de rebus sive nuper sive olim perceptis, aut de nova qvacunqve oblata materia. Qvem in usum, dum aliqô numerô confluunt, vicarium sibi Magistrum (sive per sortem sive per vota) deligunto, qvi discursuum moderator sit. Si qvis a condiscipulis eô nomine postulatus recuset, severe castigator: id enim adamantinum esse volumus, ut docendi atqve discendi occasiones non solum non subtersugiat qvisqvam, sed captent etiam omnes.

De exercitio Scriptionis (ad solide proficiendum valido qvoqve adjumento) monebimus in Scholae Vernaculae et Classicae descriptione speciatim, Cap. 27. et 28.

CAP. XIX. Compendiosae in docendo Celeritatis fundamenta.

[note: Occupatio de difficultate Resp. compendia igitur qvaerenda.] OPerosa sunt ista, dixerit aliqvis, prolixaqve nimis. Qvot Proeceptores? qvot Bibliothecoe? qvot Labores, univer sali ejusmodi institutioni sufficient? Resp. Utiqve: nisi adfuerint compendia, diffusae molis, et tantum non infiniti laboris, negotium est. Ars enim tam longa, lata, profundaqve est, qvam ipse ingenio subigendus Mundus. At qvis nescit longa etiam contrahi, operosa in compendia redigi, posse? Qvis ignorat Textores millies millena fila celerrime contexere, admirandaque varietate formas effigiare? Qvis nescit Molitores millies millena grana expedirte comminuere, furfuremqve a farina purissime secernere, nullô negotiô? Qvis nescit Mechanicos haud qvaqvam grandibus machinis, labore pene nullô, moles ingentes attollere ac transferre? Et Staticos vel unicâ, a staterae centro remotâ unciâ, plurimas libras aeqvilibrare? tam non semper est virium magnum aliqvid proestare, sed artis. Itane igitur solis Literatis ingeniose sua peragendi artes deerunt? Vel pudor ipse côgat nos istorum aemulari solertiam, difficultatumqve qvibus laboravit res Scholastica hactenus, qvaerere remedia.

[note: Morbus ante remedium cognoscendus.] 2. Remedia autem non inveniemus, nisi inventis prius morbis, morborumque causis. Qvid nempe fuerit illud, qvod operas Scholasticas, profectusqve, adeo retardarit, ut pleriqve vel totâ aetate in Scholis exactâ, nondum omnes Scientias et Artes penetraverint, qvasdam ne a limine qvidem salutaverint?

[note: Remorarum in Scholis causae octo.] 3. Haec autem esse deprehenduntur causae verissimae. Primo

[note: I] I. Qvod nullae fixae erant metoe, qvousqve discentes qvôvis annô, mense, die, deduci necessum esset, fluctuabant omnia.

[note: II.] 4. Secundo, Qvod nulloe ad metas infallibiliter ducenes viae designatoe.

[note: III.] 5. Tertio, Qvod qvae naturâ juneta sunt, non junctim sumebantur, sed per divortium. Verbi causâ: Primos literarum Tirones docebant Legere solum; Scribere differebatur in menses aliqvot. In Latina Schola jubebantur adolescentes aliqvot annis luctari cum Verbis, sine Rebus: ut adolescentiae anni Grammaticae studiis consumerentur prorsus, Philosophicis studiis grandiori demum aetati reservatis. Item jubebantur tantum discere, nunqvam docere. Cum tamen omnia illa (Legere et Scribere; Verba et Res; Discere et Docere) tam simul esse debeant, ut in cursu pedes tollere et figere; in colloqvio, auscultare et respondere; in pilae lusu jacere et excipere: ut ante suis locis vidimus.

[note: IV] 6. Qvarto, Qvod Artes et Scien iae vix usquam satis encynclopaedice traderentur: sed frustulatim. Qvô factum, ut in discentium oculis essent veluti lignorum aut sarmentorum congeries, qvae qvâ ratione cohaerent, qvis animadvertat? Inde fiebat ut alius hoc alius illud arriperet, nec cujusqvam eruditio omnino universalis, ideoqve fundamentalis, esset.

[note: V.] 7. Qvinto, Qvod Methodô multiplici et variâ uterentur. singuloe Scholoe aliâ: imo singuli Praeceptores aliâ: imo unus idemqve Praeceptor in hac arte aut lingva sic, in alia aliter: Et qvod pessimum, in una eademque re non sibi constabant: ut discipuli vix unqvam satis qvid ageretur intelligerent. Unde haesitariones, remorae, et ab aliis disciplinis anteqvam ad illas esset ventum, vel nausea vel desperatio, ut multas multi ne gustare qvidem cuperent.

[note: VI.] 8. Sexto, Deerat modus omnes ejusdem Classis discipulos simul instituendi, cum singulis desudabatur; qvod, si complures Discipuli erant, non potuit non Praeceptoribus asininos parere labores, discipulis autem, vel inutilis otii occasiones, vel si qvid interim elaborandum objiciebatur, taediosam macerationem adferre.

[note: VII.] 9. Septimo, Qvod si plures erant Magistri, qvid nisi nova iterum confusio? cum singulis fere horis diversa proponerentur et agerentur. Uttaceam, Praeceptorum multinidinem, aeqve ac librorum, animos distrahere.

[note: VIII.] 10. Tandem Licebat Discipulis bonâ Proeceptorum pace alios etiam Libros, in Schola vel extra Scholam, tractare: putabaturqve, qvo plures evolverentur Authores, eô plures dari progressus faciendi occasiones: qvum nihil nisi plures animi distractiones essent. Ideoqve non tam mirum paucos o. mnes disciplinas lustrasse, qvam mirum e labyrinthis illis qvemqvam extricare se potuisse: qvod non nisi divinioribus contingebat ingeniis.

[note: Remoras istas auferendi idea sumenda e Natura.] 11. In posterum igitur tollenda erunt ista offendicula et remorae; et qvidqvid directe ad scopum ducit, id usurpandum solum, sine ambagibus: aut (ut vulgaris habet regula) Qvicqvid per pauciora potest expediri, ne adhibeantur plura.

[note: Nempe SOL coelestis.] 12. Sumamus autem nobis ad imitandum hîc Solem coelestem, tanqvam excellentem e Natura ideam. Ille enim licet operosam et qvasi infinitam obeat functionem (per universum

nempe Terrae Orbem radios spargendi, omnibusqve Elementis et elementatis, Mineralibus, Plantis, Animalibus, qvorum infinita species et individua. lucem, calorem, vitam, vigoremqve subministrandi,) omnibus tamen sufficit, et officiorum suorum circulum qvotannis absolvit egregie.

[note: Solarium operationem compendiosi processus.] 13. Videamus itaqve illius agendi modos. ad recensitos illos Scholarum agendi modos respectando.

I. Sol non occupatur circa singularia objecta, puta Arborem vel Animal; sed illuminat, et incalefacit, et vaporat, totam Terram.

II. Vnis iisdemqve Radiis collustrat Omnia: unâ eâdemqve nubium condensatione rursumque resolutione irrigat omnia: unô eôdemqve Ventô perflat omnia: unô eôdemqve calore aut frigore exercet omnia etc.

III. Eôdem tempore per totas Regiones Ver, aestatem, autumnum, hiemem, producens, omnia simul germinare, florere, fructificare, facit: non obstante, qvod haec citius, illa tardius maturescunt, pro sua nempe natura unumqvodqve.

IV. Et servat eundem semper Ordinem: qvem hodie, eundem cras; qvem annô hôc, eundem seqvente: eandem formam in eodem rerum genere immutabiliter semper.

VI. Et qvidem producit omnia, qvoe simul esse debent, simul: lignum cum cortice et medulla, florem cum foliis, fructus cum putaminibus, petiolis, nucleis.

VII. Et Omnia educit Gradibus suis, ut alia aliis faciant viam, et se mutuo excipiant.

VIII. Tandem Inutilia non producit: aut si qvid adnascitur, illud adurit et abjicit.

V. Omnia e fundamento tradantur, breviter et nervose; ut veluti clave recludatur Intellectus, eieqve se Res uliro pandant.

VII. Et omnia per gradus indissolubiles. ut omnia hodierna hesternis firmitudinem, crastinis autem viam, praestent.

15. Haec inqvam si poterunt introduci in Scholas, Scientiarum ambitum spe facilius expeditiusqve absolutum iri, tam parum dubitari debet, ac Solem qvotannis Mundi totius circuitum absolvere videmus. Accedamus igitur ad rem ipsam: ut, num, et qvam facile sit exseqvi consilia haec, videamus.

PROBL. I. Qvomodo Proeceptor unus qvantovis discipulorum numero sufficere qveat?

[note: Cur Vni Scholae unus praeesse debeat Magister.] 16. Non solum posse fieri, ut unus Magister aliqvot centenis discipulis praesit, affirmo, sed fieri debere assevero: qvia id docenti et discentibus longe commodissimum. [note: 1.] Ille majori voluptate, proculdubio, operas peraget, qvô majorem ante se conspicabitur catervam (cum et metalli fofforibus in abundanti minera manus exultent): et qvô ipse fervidior erit, eô vividiores [note: 2.] reddet discipulos. Discipulis pariter ipsis freqventia major majori erit et jucunditati (gaudia sunt cunctis socios habuisse laborum) et utilitati: mutuô siqvidem excitabunntur et juvabuntur: qvia et huic aetati sui sunt aemulationum stimuli.

[note: 3.] Praeterea, cum a paucis Doctor auditur, facile hoc aut illud aures omnium praeterlabitur: cum a multis, capit qvisqve qvantum potest, seqventibus autem repetitionibus omnia redeunt, omnia omnibus usui fiunt: cum ingenium ingenio, memoria [note: 4.] memoriae, affricatur. Verbô, ut Pistor unâ massae subactione, unâqve furni excalefactione, multos Panes; et Laterarius multos lateres, excoqvit: Typographus autem unâ typorum compositurâ centena [note: N. B.] aut millena Librorum exemplaria excudit: ita prorsus Ludi magister iisdem studiorum exercitiis ingenti discipulorum multitudini simul et semel inservire potest, nullô suô incommodô. Qvemadmodum etiam unicum stipitem qvantumvis ramosissimae Arbori, et ferendae et succo imbuendae, Solem vero toti Terrae vegetandae, sufficere videmus.

[note: Et qvomodo possit? Naturae exemplis docetur.] 17. Sed qvomodo id tandem? Naturae videamus in propositis modo exemplis processum. Stipes, non ad omnes extremas usqve frondes excurrit: sed suô consistens [note: 1.] locô, principalibus immediate sibi adhaerentibus ramis succum communicat, hi mox aliis, et illi rursum aliis, atque ita conseqventer, ad ultimas usque et minimas Arboris particulas. Ita Sol non se dimittit ad [note: 2.] singulas Arbores, Herbas, Animalia: sed ex altitudine sua radios spargens totum simul collustrat hemisphaerium, singulis

Creaturis lumen et teporem proprios in [note: N. B.] usus transferentibus. Hoc autem simul observandum est, adjuvari Solis operationem sun loci: qvia in convallibus recollecti radii plus incalefaciunt vicinam re gionem.

[note: Imitatio Naturoe in Scholis.] 18. Ad hanc itaqve formam si res instituatur, oeqve facile unus Proeceptor numerosissimo discipulorum coetui satisfaciet: nempe,

[note: I. Certum in classes tribuendo.] I. Si Coetum per certas tribus, verbi gratia decurias, distribuat: singulisqve praeficiat inspectores, et his rursum alios, ad supremum usqve.

[note: II. Neminem seorsim, omnes conjunctim poliendo.] II. Si nunqvam instituat unum solum, neqve privatim extra Scholamtneqve publice in Schola; sed omnes simul et semel. Ad neminem itaqve seorsum accedet, nec ad se qvenqvam seorsum accedere patietur: sed in Cathedra (unde omnibus et con spici et exaudiri qveat, consistens) vel ut Sol radios suos in omnes sparget; omnes autem in eum oculis, auribus, animis intenti, qvidqvid ille sive sermone enarrabit, sive manu aut picturâ praemonstrabit, excipiant. Ita unâ fideliâ non duo, sed plurimi, dealbabuntur parietes.

[note: III. Omnes sibi attentos reddendo:] 19. Arte solum opus erit, ad reddendos sibi attentos omnes et singulos; ut credentes ora Praeceptoris esse (uti sunt) fontem illum, unde ad se dimanant Scientiarum rivuli, qvotiescunqve fontem hunc aperiri animad vertunt, attentionis vas illico supponere adsvescant: ne qvidqvam non exceptum praeterfluat. Summa igitur Proeceptori cura hîc erit: nihil Loqvi nisi audientibus; nihil Docere, nisi attendentes. Hîc enim si usqvam locum habere debebit, qvod Seneca monuit: Nulli nisi audituro dicendum esse quidqvam. Et forsan illud Salomonis: Proetiosi spiri ûs est Vir intelligens (Prov. 17. 23.) scilicet qvem non in ventos fundit, sed in animos hominum.

[note: Et qvomodo id possit? per corycoeos et per se ipsum octo prudentiae viis.] 20. Excitari autem, et retineri, poterit attentio illa, non solum per Decuriones, et alios qvibus inspectionis aliqvid demandatur (ut nempe hi reliqvis attendant diligenter): sed magis per ipsum Praeceptorem, idqve viâ octuplici.

[note: 1.] 1. Si det operam, ut semper afferat aliqvid, qvod et delecter et prosit; ita enim inescabuntur animi, ut cupide, et paratâ cum attentione, veniant.

[note: 2.] 2. Si animi sub inititum cujusque operoe aut demulceantur proponendoe matercioe commendatione; vellicentur qvoestionibus motis, sive de propositis jam, qvô per cohaerentiam ad praesentem veniatur materiam; sive de proponendis, ut animadversâ eâ parte ignorantiâ suâ, ad excipiendam avidius rei declarationem accendantur.

[note: 3.] 3. Si locô editiore consistens oculos circumferat, et neminem aliud agere qvam in se vicissim defigere oculos, permittat.

[note: 4.] 4. Si attentionem juvet, sensibus qvotqvot potest, omnia reproesent ando: ut Cap. XVII. Fund. VIII. Reg. III docuimus. Non solum enim facilitari servit, sed et attentioni.

[note: 5.] 5. Si inter operas subinde, sermone interruptô, dicat: Tu, aut Tu, qvid modo dixi? repete hanc periodum? Tu, dic qvâ occasione huc ventum est? et similia, pro cujusqve classis profectu. Si qvis non attendisse fuerit deprehensus, increpetur aut castigetur illico: ita attentionis studium omnino acuetur.

[note: 6.] 6. Similiter si, unum aliqvem interrogasti, et hic hoeret, ad secundum, tertium, decimum, trigesimnm, transili, et responsum posce, qvoestione non repetitâ. Omne id eô fine, ut qvidqvid uni dicitur, omnes attendere, inqve usum transferre allaborent.

[note: 7] 7. Fieri etiam potest, ut si qvid unus et alter ignorat, qvoeratur ex tota turba: et tunc qvi primo, aut optime, responderit, colaudetur in omnium conspectu, ut exemplum aemulationi serviat. Si qvis aberraverit corrigatur, erroris etiam occasione (qvam sagax Praeceptor non difficulter odorabitur) detectâ et revulsâ. Incredibile qvantum hoc sit futurum celerrimi profectûs compendium.

[note: 8.] 8. Tandem lectione sinitâ, copia fiat Discipulis ipsis Proeceptorem quidqvid volunt rogandi: sive in lectione praesenti scrupulum [note: N. B.] nactus fuerit aliqvis, sive ante. Privatae namqve reqvisitiones non ferendae: publice Praeceptorem consulat cuicunqve opus est, sive per se, sive per Decurionem suum (si is satisfacere sibi non potuit) ut omnia omnibus usui sint, tam qvaesita qvam responsa. Si qvis crebrius utilia movaeat, collaudandus erit saepius: qvô caeteris diligentiae: exempla et stimuli non desint.

[note: Sic exercitatoe attentionis qvantus sit usus.] 22. Tale attentionis exercitium qvotidianum, proderit adolescentibus non in praesens solum, sed per totam vi tam. Adsveti siqvidem annorum aliqvot continuô usu id semper agere qvod agitur, ominia semper facient animô praesente, non expectatis alienis monitionibus aut instigationibus. Et tales si sint Scholoe, qvidnî speretur solertissimorum Virorum uberrimus proventus?

[note: Objectio: An sic provisum erit singulis et omnibus?] 23. Sed objici potest. Inspectionem particularem tamen esse necessariam: nempe ad revidendum qvam munde libros tractent, qvam correcte lectiones inscribant, qvam solide memoriae mandent etc. singuli? Cui rei, si discipuli multi sint, multum [note: Affirmo. I. per Decuriones.] temporis reqviratur. Resp. Nihil necesse est omnes semper audiri nec omnium semper inspici libellos. Qvia enim Decuriones auxilio habebit Praeceptor,

[note: 2. per ipsius Magistri industriosam vigilantiam] 24. Ipse tantum Praeceptor, veluti supremus Inspector, jam huic jam illi attendet, ad explorandam fidem eorum maxime. qvibus diffidit. Exempli causâ: Memoriae mandata recitent unus et alter, et tertius, et qvotqvot alium post alium, tam e postremis qvam e primis, assurgere jusseris, totô caetu auscultante. Ita omnes paratos semper accedere necesse erit, cum nemo non se examinandum metuet. Aut etiam ubi hunc expedite ordiri animadvertat Praeceptor, de reliqvo bene persvasus: jubeat alterum continuare. Si et ille prormptus est, tertiam periodum aut paragraphum, [note: N. B.] alii iterum committat. Ita pauciorum examine omnium securus erit.

[note: Modus dictata et excepta examinandi. I.] 25. Eôdem modo in excipiendis dictatis, si qvae erunt. Jube unum et alterum, aut si opus plures, scriptum perlegere, voce clarâ et distinctâ, interstinctionibus etiam expresse nominatis: reliqvi suos inspicientes [note: 2.] libellos corrigant. Poterit tamen qvandoqve libellos ipse inspicere, unius et alterius, per saltum; et qvicunqve fuerit deprehensus negligens, castigator.

[note: Et exercitia styli corrigendi.] 26. In corrigendis exercitiis aliqvid plus videtur laboris: sed et hîc non deerit consilium, eadem vestigia secutis. Ex. gratiâ: In Exercitiis transferendi aliqvid e lingva [note: 1.] hac in illam sic procedatur. Postqvam composuisse omnes per decurias constiterit: [note: 2.] jubeatur assurgere unus, et provocare antagonistam, qvem volet. Ubi ille qvoqve surrexerit, relegat alter suam compositionem membratim, omnibus attente [note: 3.] auscultantibus, Praeceptore autem (aut ad minimum Decurione) adstante et inspectante, saltem ob orthographiae examen. [note: 4.] Ubi periodum perlegerit, subsistat: et antagonista, numqvid notet vitii, [note: 5.] ostendat. Tum permittatur de eadem periodo censura caeteris ex illius Decuria: [note: 6.] tandem omnibus totius Classis: deniqve [note: 7.] Praeceptor, si qvid opus moneat. Omnes [note: 8.] autem interim suos libellos inspiciant, et si qvid similiter errarunt, corrigant: exceptô antagonistâ, qvi sua immutata [note: 9.] qvoqve censurae servet. Eâ absolutâ et recte emendatâ periodo, pergatur ad aliam, [note: 10.] usqve ad finem. Tum antagonista sua recitet [note: N. B.] eôdem modô: sed inspectante eô qvi provocavit, ne pro inemendatis emendata enuntiet: siatqve de singulis vocibus, phrasibus, sententiis, eôdem qvo prius modo censura. Tum jubeatur aliud par prodire, eâdem ratione: et qvotqvot patietur tempus.

[note: Decurionum hîc officia. 1.] 27. Sed Decuriones viderint: ut ante emendationis initium omnes paratam [note: 2.] compositionem habeant. 2 Emendationis tempore attendant, qvô ex alienis erroribus suos emendent.

V. Varietas phrasium, qvae non poterunt a diversis non diversae adhiberi, egregie, tum judicium rerum, tum lingvae usum, formabit et firmabit.

VI. Tandem absoluiô unô et alterô tertiôqve pari, apparebit reliqvis aut parum aut nihil superesse mendorum. Proinde reliqvum temporis in commune detur: ut illi, qvi vel dubium aliqvid in compositione sua habent, vel aliis exqvisitius elaborasse se putant, in medium proferant, deqve illis judicium fiat.

29. Haec exempli locô de exercitio Versionis dicta sunt: qvae tamen ad exercitia stili, et Oratoria, et Logica, et Theologica, et Philosophica etc. in omni Classe applicari facile possunt.

30. Ita vidimus qvomodo unus Praeceptor vel centenis discipulis sufficere qveat, ut tamen illi non plus negotii qvam cum uno et altero facessatur.

PROBL. II. Qvomodo fieri possit, ut ex iisdem Libris doceantur omnes.

[note: Qvingve hîc observanda.] 31. Objectorum pluralitate distrahi sensus, nemo est qvi ignoret. Compendium itaqve insigne fuerit. Primo, Si Scholasticis [note: I. Libri alii interim non permittendi.] non permittantur Libelli, nisi studiis ejus Classis, in qua sunt, dicati: ut perpetua sit praxis ejus, qvod apud antiqvos sacra facientibus acclamabatur, Hoc age. Nam qvô minus caeteri oculos, eô plus hi animos, occupabunt.

[note: II. Huc destinati in copia habendi] 32. Secundo, Si omnia ejusmodi Scholastica instrumenta, Tabulae, Programmata, Tirocinia, Lexica, Artium Systemata etc. parata sint. Nam qvando Praeceptores demum (uti fit) discipulis Alphabetarias tabellas conficiunt, calligraphiae formam praescribunt, praecepta, textus, aut textuum versiones etc. dictant etc. vah qvantum temporis perit! Commodum itaqve erit omnes Libellos, qvorum per omnes Classes usus erit, sufficienti copiâ excusos habere: illis qvi in Vernaculum vertendi sunt, versione simul appositâ. Ita enim qvidqvid temporis dictando et excipiendo, et vertendo, absumendum esset, ipsi declarationi, repetioni;

[note: Occupatio] 33. Necqve sic Praeceptorum ignaviae indulgeri meiuendum est. Ut enim Concionator, si textum sacrum e Bibliis praelectum declaraverit, et Auditoribus usum ejus (ad doctrinam, exhortationem, consolationem etc.) commonstraverit, officiô suô satisfecisse putandus est, etiamsi Textum e fontibus non ipse vertit, sed aliunde versionem paratam accepit. (cum id Auditorum nihil intersit): ita plane nihil discipulorum refert, ipsene Praeceptor, an aliqvis ante ipsum, Lectionem suam adornârit; dum modo qvod res poscit ad manum est, a Praeceptore autem usus ejus exacte doceatur. Praestat autem parata habere; ut sit, tum a mendis securitas major, tum ad exercendam praxin plus spatii. ]

[note: III. Sine accuratissimi, populariter populariter tamen scripti.] 34. Tales ergo Libelli ad nostras sacilitatis, soliditais, compenduqve, leges conformandi erunt pro omnibus Scholis, omnia plene, solide, accurate, continentes: ut sint verissima totius universi (in animis depingendi) imago. [note: N. B.] Et qvod valide opto, et urgeo, Omnia proponentes familiariter et populariter, ut discentibus omnino ministrent lucem, facientem omnia suâ sponte, etiam nullô magistrô, intelligi.

[note: Dialogorum formâ cur concinnandi?] 35. Qvô fine eos in dialogorum forma potissimum concipi cupiam Eâ qvippe ratione (I et Res et Stylum facilius licet puerilibus adaptare ingeniis, ne sibi velimpossibilia, [note: 1.] vel ardua et difficilia nimis imaginentur: cum nihil familiarius, nihil natur alius sit Colloqviô, qvô sensim sine sensu homo perduci potest qvôcunqve. Ita Comici omnia sua, de Moribus prolapsis, ad populum commonefaciendum observata: sic universam suam Philosophiam Plato, sic permulca Cicero, sic totam Theologiam Augustinus, tradiderunt, ad captum condescendentes. [note: 2.] (2) Colloqvia excitant, animant, fovent attentionem: idqve ob qvaestionum et responsionum varietatem, earundemqve varias occasiones et formas, intermixtis subinde, qvae oblectent: imo ab ipsa colloqventium personarum varietate et mutatione, non solum animus fastidiô levatur, sed ad plura se extendens audiendi fames [note: 3.] excitatur. (3) Firmiorem facit eruditionem. Nam qvemadmodum certius memoramus rem gestam, qvam vidimus ipsi, prae illa qvam recenferi audivimus solum; ita discentium animis tenacius haerent, qvae per modum Comoediae vel Colloqvii discimus (cum hîc non tam audire qvam videre nobis videamur) qvam qvae nudâ recitatione a Praeceptore narrari audimus: [note: 4.] qvod experientia probat. (4) Cum major Vitae nostrae pars convesatione constet, compendiose admodum eo manu ducitur fuventus, si non intelligere tantum milia, sed et de iis varie, eleganter, graviter, et expedite, disserere adsvescat. (5) Serviunt tandem Dialogi repetitiom faciliori, etiam privatim inter discipulos.

[note: IV. Vnius editionis.] 36. Bonum etiam erit eosdem Libros esse unius editionis, ut paginae etiam et lineae, et omnia concordent: ob allegationes nimirum et memoriam localem, et ne ullâ parte qvidqvam remorae relinqvatur.

[note: V. Contenta eo rum per parietes pingenda.] 37. Sed et hoc valide serviet, ut omnium cujusvis Classis Librorum epitome in Auditorii pariesibus depingatur: tum Textus (nervosâ brevitate, tum Imaginum et Emblematum picturis, qvibus et Sensus, et memoria, et ingenia discipulorum exerceantur qvotidie. Nec enim frustra est qvod antiqvi tradunt, in AEsculapii Templo ad parietes descripta fuisse universa Medicinae praecepta: qvae Hippocrates clam ingressus [note: N. B] transcripserit. Nam et DEUS magnum hoc Mundi theatrum undiqve picturis, staruis et imaginibus, tanqvam vivis Sapientiae suae characteribus, implevit, nosqve per eas erudiri vult. (De his picturis. plura dicenda erunt sub particulari Clas sium descriptione.)

PROBL. III. Qvomodo fieri possit, ut eôdem tempore eadem agant omnes in Schola.

[note: Cur una in Schola unum tractare omnes conveniat.] 38. Utile fore institutum, ut non nisi una Materia unô tempore tractetur ab omnibus in cadem Claffi, palam est: qvia Praeceptori ita minus molestiae, discipulis plus profectûs. Tum demum enim alius alium acuit, cum circa eandem rem omnium cogitationes sese versant et exercent, post autem mutuâ collatione se invicem castigant, Qvemadmodum igitur militum tribunus Tironum exercitia non sigillatim instituit, sed productis simul in campum, omnibus armorum usum, eaqve tractandi modum, commonstrat: Et qvamvis unum peculiariter informet, reliqvos tamen idem hoc agere, huc attendere, haec eadem tentare, vult: ita Praeceptori faciendum omnino

[note: Et qvomode id possit? 1.] 1. Non nisi semel annô Scholas inchoari, eô modô qvô Sol non nisi semel annô (vere) circa omnia vegetabilia operationes suas incipit.

[note: 2.] 2. Omnia agenda ita disponi, ut cuilibet anno, mensi, hebdomadae, diei, atqve adeo horae, proprium veniat pensum: qvô prorsus inoffensô pede ducantur, adqve metam perducantur, simul omnes. Qua de re specialius infra, suis locis.

PROBL. IV. Qvomodô fieri possit, ut omnia unâ eâdemqve Methodô tradantur.

[note: Naturalis Methodus nonnisi una, ubiqve usurpanda.] 40. Omnibus Scientiis non nisi unam esse naturalem Methodum, ut Artibus Lingvisqve omnibus non nisi unam, patebit Cap. XX. XXI. et XXII. Variatio enim, aut diversitas, si qvae usurpanda alicubi, levior est, qvam ut novam speciem constituere possit: nec exsurgit e fundamento rei, sed ex docentis prudentia, haec autem a peculiari Lingvarum, aut Artium, ad invicem respectu, et discipulorum capacitate et profectu. Naturalem igitur Methodum ubiqve servari, compendium erit discentibus: aeqve ut viatoribus una et simplex via, sine divortiis. Particulares differentiae facilius notantur, si particulariter monstrentur, generalibus et communibus jam intactis.

PROBL. V. Qvomodo paucis Verbis multarum rerum Intellectus pandi possit.

[note: Libelli solidi praeferendi libris dilutis.] 41. Grandi librorum aut sermonis mole distendere ingenia, res est nullius usûs. Certe enim plus alimenti praebet humano ventriculo panis buccella cum vini haustu; qvam aqvaliculus palearum et colluvie plenus, Praestat aureus nummus in marsupio unus, qvam plumbei centum. Et de praeceptis Seneca expresse dixit: Semnis in modum spargenda esse qvibus non multis opus, sed efficacibus. Manet enim qvod Cap. V. docuimus, Homini, utpote [gap: Greek word(s)], omnia inesse, nec opus inferri qvidqvam praeter lumen, videbit illico. Lumen autem homini lucubranti sussiciens exeitari vel ab exigua candelae flammula, qvis nescit? Eligendi proinde, aut de novo concinnandi, Artium et Lingvarum sundamentales libelli, mole exigui, usu insignes: qvi summatim Res proponant, paucis multa (ut Syracides monet, 32. 10.) id est qvi res fundamentales discentibus ob oculos ponant ita ut sunt, paucis, sed exqvisitis, et perceptu facillimis theorematibus et regulis, unde caetera omnia ultro sub intellctum veniant

PROBL VI. Qvomodo res instituenda, ut unâ aperâ duplex aut triplex negotium agatur?

[note: Operâ unâ plura posse agi Natura ostendit.] 42. Posse eôdem tempore, eâdemqve operâ, diversas res agi, Naturae exempla ostendunt. Arbor certe eôdem tempore. et sursum, et deorsum, et ad latera, se explicat: ligni, corticis, foliorum, fructuum, augmenta simul facit. Qvod idem in Animali observare est, cujus omnia membra simul adolescunt. Unumqvodqve autem membrum plures habet functiones. Pedes nempe hominem et tollunt, et sustinet, et promovent, et retroagunt, variis modis. Bucca, et janua corporis est, et moletrina, et tuba, qvoties jubetur resonans. Pulmo eôdem aeris attractu, et cor refrigerat, et cerebrum eventilat, et sonum procreat etc.

[note: Arsqve imitatur. (1.] 43. Idem fit in artificialibus. Nempe in Sciotherico idem Gnomon eâdem umbrâ monstrare potest, et diei horam (et qvidem juxta diversa etiam Horologia) et Zodiaci signum qvod Sol tum perambulat, et Diei atqve noctis longitudinem, [note: (2.] et Mensis diem, et alia plura. In Curru idem temo servit et dirigendo, et convertendo, [note: (3.] et retinendo currui. Sed et Orator atqve Poeta bonus, eâdem operâ, et docet, et movet, et delectat, licet illa. tria in se distincta sint.

[note: Imitentur ergo et Scholae: de qvae Canon generalis] 44. Ad eundem igitur modum Juventutis formatio instituatur, ut omnis Laber plus qvam unum ferat fructum. Cujus rei haec generalis norma est: ut semper et ubiqve Relatum cum suo. Correlato sumatur. Ex: gr: Verba et Res, Legere et Scribere, Exercere stylum et ingenium; Discere et Docere: Ludicra et Seria conjungere, et [note: et speciale qvinqve.] qvidqvid praeterea excogitari potest

45. Ergo, Verba non nisi Rebus, conjuncta doceantur et discantur: eô modô qvô [note: Verba cum Rebus: etc viceversâ.] Vinum cum vase, Gladius cum vagina, Lignum cum cortice, Fructus cum putamine, venduntur et emuntur, et transportantur. Verba enim qvid nisi. Reruni involuora et vaginae? Qvamcunqve igitur lingvam discent, etiam vernaculam, Res Vocibus designandae commonstrentur: et rursum, qvidqvid vident, audiunt, tangunt, gustant, exprimere idem sermone doceantur: ut Lingva cum Intellectu parallele, semper procedant et deboliantur. Regulae; igitur instar sit: Qvantum quis intelligit, tantum eloqvi consvescat; et vicissim qvae enuntiat, discat intelligere. Nec permittatur qvisqvam recitare qvod non intelligats aut intelligere, qvod non eloqvi possit. Nam qvi animi sensum non exprimit, statua est; qwi non intellecta blaterat, Psittacus. Nos autem homines formamus, cupimusqve formare compendiose: qvod fiet si ubiqve Serneo cum Rebus; et Res cum Sermone, pari passa anobulent.

[note: Porisima. Ergo libri verbosi proventosis habendi.] 46. Hujus Canonis vi emovendi Scholis erunt Authores omnes, qvi Verba tantum docent, Rerum utilium cognitionem

nullam ingerunt. Potiorum enim potior habenda est cura. Id agendum est (inqvit Seneca, Epist 9) ut non verbis serviamus, sed sensibus. Si legi placet, legantur extra Scholam, obiter et cursim, sine prolixa et operosa enarratione, aut accurato imitandi studio: cum hoc realioribus impendi possit utilius.

[note: II Lectio et scriptio conjunctim.] 47. Lectionis item et scriptionis exercitia semper cohaerebunt eleganti compendio. Nam et Alphabeti discipulis vix efficacior excogitari potest, sive stimulus, sive illecebra, atqve si literas scribendo discere jubeantur. Qvia enim pueris qvasi naturale est pingere velle, delectabuntur exercitiô; istô; imaginativa interim vis duplici [note: N. B.] sensu juvabitur validius. Sic postea, cum expedite legere discunt, in ea materia exerceantur qvae aliâs discenda foret: puta in iis qvae rerum scientiam, mores, pietatem, instillent. Ita cum primum Latinas, Graecas, Hebraicas literas discent lengere; [note: Puleberrimum consilium!] compendium erit Declinanones et Conjugationes toties relegendo et transcribendo, repetere, donec confirmata sit et Lectio, et Scriptio, et Vocum significatio, et deniqve termina ionum expedita forma. io. Ecce enim hîc qvaternum unius ejusdemqve laboris [note: per omnia extendendum.] fructum!. Poterit autem tale hoc utilissimum compendium per omne studiorum genus continuari, ut qvidqvid lectione collectum est, Stylus redigat in corpus, qvemadmodum Seneca loqvitur: aut qvomodo Augustinus de se, prosiciendo scribamus, et scribendo prosiciamus.

[note: III. Exercitia styli, mentis, oris, simul fiant.] 48. Exercitia Styli fere sine delectu materiae, et thematum connexione, proponi solent: unde fit, ut mere Styli exercitia sint, mentem parum aut nihil exerceant: imo fit, ut qvantôvis studio elaborata, postea chartae rejectaneae fiant, nullumqve vitae usum ferant. Exercendus ergo est Stylus in ea ipsa Scientiae, vel Artis ejus, materia, circa qvam ea in Classi Ingenium exercetur: proponendo nimirum discipulis vel historias (de Artis ejus in ventoribus, ubi et qvibus seculis maxime floruerint, et similia) vel commentarios, vel imitandi tentamina; uf eâdem operâ et stylus exerceatur et ingenium, et dum haec recitantur lingva.

[note: IV. Doceri, et mox Docere jungantur.] 49 Qvomodo possit mox doceri, qvidqvid discutur, ostendimus sub capitis XVIII finem: qvod cum non soliditati solum servit, sed profectûs celeritati, huc etiam spectat.

[note: V. Ludicris copulanda seria.] 50. Tandem compendium erit insigne, si ludicra, quae juventuti ad mentis recreationem conceduntur, talia singantur, qvae illis seria vitae ad vivum repraesentent, et et in illis qvendam jam hîc habitum efforment. Possunt enim Opificia per suas supellectiles adumbrari; possunt Oeconomicae operae, possunt Politica negotia; potest Militaris ordo; potest Architectonica; possunt alia. Etiam ad Medicinam animorum praeparatio fieri potest, si vernô tempore in campum vel hortum productis Herbarum commonstrentur genera, permissâ concertatione, qvi plures noverit. Ita non solum apparebit qvos ad rem Botanicam rapiat natura, sed et excitabuntur mature igniculi. Et possit, majoris stimuli causâ, qvi maximos hîc facit progressus, appellari Doctor, Liceniatus, aut Candidatus Medicinae. Sic in caeteris illis exercitiis; puta in Militia, designari possunt Imperator, Tribuni, Capitanei, Signiferi: in, Politicis, Rex, Consiliarii, Cancellarius, Mareschallus, Secretarii, Legati etc. item Consul, Senatores, Syndici, Advocati etc. hae nugae in seria ducunt. Atqve tum implebimus [note: N B.] D Lutheri votum: ita seriis studis occupando in Schola fuventutem, ut inde non minorem capiant voluptatem, qvam si totos dies lusiando nucibus conterant. Ita demum Scholae praeludia erunt Vitae.

PROBL. VII. Qvomodo gradatim omnia proseqvenda?

[note: Mysterium gradationis huc etiam spectat.] 51. Artificii hujus modum indagavimus Capite XVI, Fundamentô V, VI, VII, VIII. et Cap. XVIII. Fund. V, VI, VII. Atqve ad has amusses concinnandi erunt Scholis Classicis libelli: cum adjunctis informatoriis monilis ad Praeceptores, de legitimo ac expedito eorum usu, ut suis gradibus Eruditio, Mores, Pietas, ad fastigium duci qveant.

PROBL. VIII. De amovendis et evitandis Remoris.

[note: Pulchra negligentia rerum.] 52. Qvia non sine ratione dictum: Vanius haud qvidqvam, qvam scire et discere multa: nempe non profutura. Et, Non qvi multa, sed qvi utilia scit, sapit: faciliores poterunt reddi Scholarum labores, etiam de Rebus compen difaciendo nonnihil. Nempe si negligantur,

[note: I. Non necessariarum. (ut sunt plerag; in libris Gentilium)] 53 Non necessaria sunt, qvae nec Pietati, nec Moribus serviunt, et sine qvibus tamen Eruditio consistere potest; ut sunt Nomina et historiae gentilitorum Idolorum, Rituumqve, Item Poetarum etc Comicorum

varie luxuriantis, saepe etiam lascivientis ingenii, lusus; et similia. Qvae si qvando apud Authores suos legi alicujus intererit, legatar sane: sed in Scholis, ubi sapientiae fundamenta ponenda sunt, proponi haec ex usu non est. Qvae dementia, inqvit Seneca, supervacanea discere in tanta [note: N. B.] temporis inopia! Nihil ergo Scholae soli discatur; sed Vitae: ut ne qvid Scholâ egressis, in ventos eat.

[note: II Alienarum. (ut sunt certis ingeniis certa objecta)] 54. Aliena sunt, qvae non pro ingenio hujus aut illius. Ut enim Herbarum, Arborum, Animalium, varia est indoles: aliud sic aliud aliter tractari vult, nec ad eosdem usus omnia ex aeqvo adhiberi patiuntur: ita sunt Ingenia hominum. Non qvidem desunt felicia, qvae ubivis penetrent: sed nec desunt, qvae in certis objectis mire caligant ac hebescunt. Ad Scientias speculativas qvispiam aqvila est: ad prudentias practicas asinus ad lyram. Alius ad coetera docilis, in Musica stupet: qvod iterum alii cuipiam circa Mathesin, aut Poesin, aut Logicam etc. contingit. Qvid hîc facias? qvô natura non trahit trudere velle, est cum natura luctari velle, res vani conatûs. Aut enim nihil efficias, aut nihil [note: Porisma.] qvod operae pretium refundat. Cum itaqve docens Naturae minister sit, non dominus, conformator, non reformator: [note: N. B.] qvidqvid discipulorum aliqvem invitâ Minervâ videt aggredi, ne propellat: certâ spe, fore, ut aliâ parte defectus hic pensetur, uti solet. Nam avulsô aut resectô ab Arbore ramô unô, caeteri validius assurgunt; qvia [note: N. B.] tota vitalis virtus eô se transfundit. Et qvum nemo discipulorum invitus adigetur ad aliqvid, nihil erit qvod cuiqvam nauseam creet, et vim mentis retundat: expedite qvisqvae in iis ad qvae eum (Providentiae supernae nutu) occultus instinctus rapit, progredietur; et suô post locô utiliter Deo, humanaeqve societati, serviet.

[note: III. Particularissimarum.] 55. Particularissima itidem si qvis perseqvi vellet (ut Herbarum et Animalium differentias omnes: Artificum item operas, et instrumentorum appellationes, et similia) taediosissimae res prolixitatis et perplexuatis foret. Sufficit igitur in Scholis Rerum genera, cum praecipuis (veris tamen) differentiis, plene et solide tustrasse: reliqva occasionibus datis uliro sub intellectum venient. [note: N. B.] Ut enim qvi celerem de hoste qvaerit victoriam, non qvibusvis minutioribus locis oppugnaudis immoratur, sed summae belli incumbit: certus si acie commissâ victoriam reportet, et pracipuas munitiones expugnet, caetera omnia ultroneâ deditione ad se transitura: ita omnino hîc fiet, ut si praecipua ingenio subigantur, [note: N. B.] minutiae ultro seqvantur. Ad hoc remorae genus pertinent Vocabularia et Lexica plena, qvae vocant, omnia scilicet totius Lingvae Vocabula complectentia: qvorum qvia bonam partem nullus futurus est usus, qvid illis ediscendis, aut circumgestandis, pueros oneramus?

CAP. XX. Scientiarum Methodus, in Specie.

[note: Rivuli corrivandi in flumen.] COlligamus tandem in usum sparsas illas observationes, artificiose Scientias, Artes, Lingvas, Mores, Pietatemqve docendi. Artificiose inqvam: id est facile, solide, celeriter.

[note: Scientia est mentis Visio: similibus constans reqvisitis, ut Oculi visio.] 2. Scientia, seu Notitta rerum, qvia nihil est nisi interna rerum spectatio, totidem reqvisitis absolvitur, qvot speculatio seu visio externa: nempe, OCVLO, OBFECTO, et LVMINE. Datis his, visio seqvitur. Internae autem visionis Oculus., Mens est, seu Ingenium; Objectum, RESOMNES, extra et intra Intellectum positae: Lumen, debita ATTENTIO. Sed qvemadmodum ibi, in Visione externa, certô modô opus est, si res uti est ita cerni debet: ita hîc opus Methodô certâ, qvâ res ingenio ita offerantur, ut eas certo ac prompte capiat et penetret.

3. Qvatuor igitur in summa praestanda erum Adolescenti, Scientiarum abstrusa penetrare cupienti, Nempe ut

[note: IV.] 4. Offerantur illi alia ex aliis spectanda, Methodô debitâ: capiet omnia certo et expedite.

[note: I) Oculi mentis qvomodo servandi puri.] 4. Ingenium qvale nobis contingat, nemini in manu est: Deus pro beneplacito suo distribuit haec Mentis specula, hos interiores oculos. Hoc autem in potestate nostra est, ne patiamur ista nostra specula pulvere obfuscari, et splendorem eorum obtenebrari. Pulvis ille, sunt otiosae, inutiles, vanae, mentis occupationes. Est enim animus noster in agitatione perpetuâ, currentis molae ad instar: cui externi Sensus ordinarii ejus ministri, semper materiam undecunqve arreptam suppeditant, plerumqve (nisi supremus inspector, Ratio, probe attendat) vanam; locô scilicet grani et farris, paleas, stramina, arenam; scobes, et qvidvis. Atqve tum fit perinde ac in Mola, ut omnes anguli pulvere oppleantur. Hanc igitur internam molam,

Mentem (qvae et speculum est) a pulveratione praeservare, est Juventutem a vanis occupationibus avocatos ad res honestas, et utiles, prudenter adsvefacere.

[note: II) Qvomodo illi admovenda objecta] 5. Jam ut Speculum Objecta bene excipiat, faciet, primum Objectorum soliditas et evidentia; deinde eorundem objectorum Sensibus praesentatio. Nebula enim, [note: 1.] et similia tenuis consistentiae, parum radiant, [note: 2.] et debiliter nimis speculo se inferunt, absentia vero nullô modô. Ea igitur qvae juventuti afferentur cognoscenda, sint Res, non rerum umbrae: Res inqvam, solidae, verae, utiles, bene sensus et imaginativam afficientes. Afficient autem, si propius admoveantur, ut feriant.

Nempe visibilia Visui, audibilia Auditui, odora Olfactui, sapida Gustui, tangibilia Tactui: et si qvae pluribus simul capi possunt sensibus, pluribus simul efferantur, ur dictum est Cap. XVII. sub Fund. viii.

[note: 1. qvia Sensus cognitionem incipit.] 1. Cognitionis initium a sensibus fieri semper necesse est (nihil siqvidem est in Intellectu, qvod non prius fuerit in Sensu): qvidnî ergo et doctrinae initium fiat non a Verbali rerum enarratione, sed a Reali inspectione? Et tunc demum, re exhibitâ, accedat sermo, rem uberius explicans.

[note: 2. Certificat.] 8. Secundo, Veritas et certitudo Scientiae, non item aliunde qvam a Sensuum testimonio pendet. Res siqvidem Sensibus se primo et immediate imprimunt, demumqve Sensuum beneficiô Intellectui. Cujus rei hoc indicium est, qvod sensuali cognitioni per se fides habetur: in Ratiocinatione, aut Testificatione aliena, pro certitudine ad Sensum recurritur. Rationi qvippe non credimus, nisi qvantum per specificam cxemplorum inductionem (qvorum fides sensu exploratur) probare potis est. Testimonio autem alieno ut qvis contra proprii Sensus experimenta credat, nunqvam sibi patietur persvaderi. Ideo scientia, qvo magis constat Sensu, eô certior. Proinde, si rerum scientiam veram et certam discentibus ingenerare animus est, faciendum omnino ut per autopsiam et sensualem demonstrationem doceamus omnia

[note: 3. Memoriae tradit.] 9. Et qvia Sensus sidissimus promus condus est Memoriae, faciet sensualis illa omnium demonstratio: ut qvod qvis scit constanter sciat. Profecto si vel semel saccharum gustavi, semel Camelum vidi, semel Lusciniam canentem audivi, semel Romae fui, eamqve lustravi (modo cum attentione) fixe illa memoriae haerent, nec excidere posssunt. Hinc videmus pueros Biblicas et alias historias, e picturis facile imprimere posse. Faciliusqve et tenacius qvid sit Rhinoceros imaginari qvemvis nostrûm, si vel semel ipsum (vel saltem in imagine) intuitus esset: et certius rei gestae, cui ipse interfuit, historiam novisse, qvam si absenti sexcenties narretur, palam est. Hinc Plautinum illud: Pluris est oculatus testis unus qvam anriti decem. Et Horatianum

Ipse sibi tradit Spectator. Ita qvi semel anatomiam Corporis humani praesens inspexit attente, certius omnia et intelliget et memorabit, qvam si prolixissimos legisset commentarios, sine inspectione oculari. Hinc illud: Inspectio acularis prodemonstratione est.

[note: Picturarum in docendi actu ingens usus.] 10. Possunt autem, si Res aliqvando desunt, earum vicariae adhiberi. Exemplaria nempe, vel Imagines, doctrinae [note: N. B.] causâ confectae: sicuti Botanicis, Zoographis, Geometris, Geodetis et Geographis, utiliter usu receptum est, ut descriptionibus suis figuras addant. Qvod similiter in Physicis, et alibi, faciendum esset. Ex. gratiâ. Corporis humani compages ex intentione nostra eleganter oculari demonstratione docebitur, si ossium humanorum [note: (Humani Corporis artificiosum sceleton)] sceleto (qvalia in Academiis asservari solent, aut consecto e lignis) circumdentur ex aluta consecti, et lanâ effarcti, Musculi, Tendines, Nervi, Venae, Arteriae, cum Visceribus, Pulmone, Corde, Diaphragmate, Jecore, Ventriculo, Intestinis: omnia verô situ et proportione, cum superinscripta singulis appellatione suâ, et usu. Ad hoc enim spectaculum, si deducto Physicae discipulo resolvas et commonstres sigillatim omnia, ille per ludum qvasi capiet omnia, structuramqve Corporis sui ex hoc nunc intelliget. Ejusmodi itaqve autoptica instrumenta, (rerum nempe, qvae per se haberi neqveunt, simulachra) consicienda forent in omnibus scibilibus, ut ad manum essent Scholis. Ad qvae conficienda tametsi sumptuum et industriae aliqvid esset opus, ingens tamen seqveretur operae praemium.

[note: An omnia Sensibus praesentari qveant.] 11. Si qvis dubitet omnia hoc modo Sensibus posse subjici, etiam spiritualia et absentia (qvae in coelo vel abysso, locisve transmarinis, sunt et siunt) is meminerit omnia divinitus ad harmoniam esse facta: ut superiora per inferiora, absentia per praesentia,

invisibilia per visibilia, omnino qveant repraesentari. Quod vel e Roberti Flutti Macromicrocosmo satis patet, qvi Ventorum, Pluviarum, Tonitruum, generationem artiriciose ob oculos pingit. Nec dubium est ad majorem evidentiam et facilitatem illa deduci posse.

[note: 111) Attentionis lumen qvid.] 12. Haec de objectorum praesentatione ad sensum: seqvitur de Lumine, qvod si absit, frustra objecta oculis ingeras. Hoc Discentiae lumen Attentio est, qvâ discens mente praesenti, et qvasi hianti, excipit omnia. Ut enim per tenebras, et Oculis clausis, nemo videt qvidqvam, etiamsi id proxime oculis adsit: ita si loqvaris, aut aliqvid exhibeas, non attendenti, praetervolabit id Sensus; ut fieri videmus in illis, qvi cogitatione alibi divagantes, multa non animadvertunt, qvae ipsis praesentibus fiunt. [note: N. B.] Qvemadmodum igitur qvi noctu aliqvid commonstrare vult alteri, lumen accedat necesse est, et emungat saepe, ut clare luceat: ita Magister, si obsessum ignorantiae tenebris discipulum, rerum scientiâ illuminare volet, Attentionem in ipso primum excitare necesse habebit, ut avidâ et rebus inhiante mente doctrinam hauriat. Id autem qvâ ratione fieri debeat, douimus Cap. XVII. Fund. et Cap. XIX. Fundamentô I.

[note: IV) per clarum lumen res exhibendi Methodus qvid reqvirat?] 13. Haec etiam de Lumine: dicendum jam de Modo, seu Methodo, Objecta sensibus ita praesentandi, ut firma impressio siat. Hujus rei formam e Visu externo pulchre est deprehendere: ubi si qvid recte videri debet, necesse est illud, 1 Ante oculos poni. 2 Non eminus, sed justâ distantiâ. 3 ct qvidem non collateraliter, sed directe ob oculos. 4 Nec inversâ, aut transversâ, rei sacie, sed recte obversâ. 5 Ut visus primo totam rem circumspiciat. 6 Tum per partes sigillatim lustret. 7 ct qvidem ordine a principio ad finem. 8 Et cuivis parti tamdiu insistendo. 9 Donec prebensa sint omnia recte per differentias suas. His rite observatis, visio recte procedit: negatô [note: Exemplôres declaratur.] vel unô horum, non procedit, aut male procedit.

14. Ex. gr. Si qvis missas ad se ab amico literas legere volet, necesse est eas. 1 Oculis praesentari (non visas enim qvomodo legat?) 2 justâ distantiâ oculis admoveri (in remoto nimis acies non discernit) 3 directe opponi (limis qvod videtur, confuse videtur) 4 Rectô situ opponi (si enim epistolam aut librum inversim aut transversim oculis offeras, qvis legat?) 5 Epistolae generaliora primum inspici opus est, Qvis, Ad qvem, Unde, Qvando, scribat? (Haec nisi fuerint praecognita, minus recte particularia textûs patescent.) 6 Tum legi reliqva omnia, neqvid transiliatur (aliâs non omnia cognoscet, et fieri poterit, ut praecipua non asseqvatur.)

7 Opus est legi ex ordine omnia, uti se membra inseqvuntur: (si qvis frustatim carpat, hinc periodum, inde periodum, discerpet sensum, et confundet.) 8 Immoretur singulis donec intelligat singula. (Nam si raptim percurrere volet, facile mentem praetervolabit utile aliqvid.) 9 Tandem, cognitis omnibus discrimen attendatur inter res et res magis et minus necessarias.

[note: Applicatio ad artem docendi Scientias, per Regulas IX, Regula I.] 15. Haec observata Scientias docentibus, novem dant Regulas perutiles.

Nisi enim discipulo qvae scire debet offerantur, unde ea sciat? Caveant igitur docentes celare discipulos qvidqvam: neqve operâ datâ, ut invidi et infidi solent; neqve negligentiâ, ut perfunctorie res suas peragentibus moris est. Fide et industriâ hîc opus.

Ut nempe discipulus videat ea, qvae discit, non esse ex Utopia, aut de Platonicis ideis sed res nos vere circumstantes, qvarum cognitio vera veros feret vitae usus. Ita mens assiliet acrius, et discernet accuratius.

Hoc enim erit directe intueri, non limis, ubi res non tam videntur, qvam visu stringuntur, confuse et obscure. Per suam igitur propriam essentiam res qvaevis discenti ob oculos ponatur, nude, non per verborum involucra, translationes, allusiones, hyperbolas: qvae usum habent in rebus jam cognitis exaggerandis, aut extenuandis, commendandis aut vituperandis; non item in cognoscendis: hîc directâ fronte in res eundum est.

[note: IV.] 18. Qvidqvid docetur, ita doceatur, uti est et sit, i. e. per Causas.

Haec enim cognitio optima est, cum res cognoscitur uti est: qvia si aliter cognoscitur qvam est, non cognitio erit, sed error. Res autem omnis ita est, uti facta est: nam si aliter est, qvam facta est, corrupta esse intelligitur. Fit autem res omnis a suis causis. Ergo Causas rei explicuisse, est Scientiam rei veram tradidisse, secundum illud: Scire, est remper Causas tenere. Item,

Causa est dux mentis. Optime igitur, facillime, certissime, res ita recognoscuntur, uti factae sunt. Ut si legere volenti literas eô situ offeras, qvô scriptae sunt: ex inversa, vel transversa, charta legere, difficile est. Atqve eôdem modo si rem explicas uti gesta est, percipietur facile et certo: si per [gap: Greek word(s)], et variam trajectionem, confundes discentem certo. Ergo

Methodus Doctrinae seqvatur methodum Rerum: Priora prius, Posteriora posterius.

[note: V.] 19. Qvicqvid cognoscendum offertur, offeratur primum generaliter, tum per partes.

Ratio hujus rei explicata est Cap. XVI. Fund. VI. Generaliter rem cognoscendam offerre, est totius rei Essentiam et Accidentia explicare. Essentia explicatur per qvaestiones Qvid? Qvale? et Qvare? Ad QVID, refertur nomen, genus, officium, et finis rei. Ad qvale, refertur forma rei, seu modus, per qvam res suo fini apta est Ad qvare, efficiens, seu vis illa, per qvam res apta efficitur suo fini. Ex: gr: Si Hominis cognitionem generalem veram inferre cupio discenti, dicam: Homo est (1) Creatura Dei ultima, caeterarum Dominio destinata: (2) Donata libere qvidvis eligendi et agendi Arbitriô (3) ideoqve instructa Rationis lumine, ad Sapienter moderandum electiones et actiones suas. Haec ecce generalis est Hominis cognitio, sed fundamentalis, omnia necessaria de homine enuntians. Cu si adjungere velis Accidentia qvaedam, etiam generalia, A qvo, Vnde, Qvando etc. poteris. Dehinc veniendum ad partes, Corpus et Animam: et Corpus qvidem per membrorum anatomiam resolvendum: Anima per facultares, qvibus constat, explicanda etc. Omnia ordine debito.

[note: VI.] 20. Partes Rei cognoscantur omnes, etiam minutiores, nullâ omissâ: cum respectu ordinis, sitûs, ac nexûs, qvem habent cum aliis.

Nihil enim frustra est; et qvandoqve in minima etiam particula majorum vis consistit. Certe in Horologio, vel unus claviculus fractus, aut incurvatus, vel locô motus, totam Machinam sistere potest: et in Corpore vivo unum membrum ablatum auferre vitam: et in Sermonis contextu, saepe mimina vocula (Praepositio aut Conjunctio) torum sensum mutat et evertit. Et sic ubiqve. Perfecta igitur Rei cognitio omnium partium cognitione, qvid et ad qvid una qvaeqve sit, absolvitur.

Ut enim Visus duobus tribusve objectis simul vacare non potest, nisi distracte et confuse (certe qvi Librum legit, duas simul paginas inspicere neqvit, imo neqve duas, qvamvis sibi proxime adjacentes lineas; neqve duo verba, adeoqve literas duas, sed successive unum post aliud): ita neqve Mens speculari potest, nisi unum unô tempore. Ergo distincte procedatur ab uno ad aliud, ne Mentes obruantur.

Nihil momentô fit: qvia qvidqvid fit, motu fit: motus autem fit successive. Immorandum itaqve erit cum discipulo in qvavis Scientiae parte, donec eam pernoverit, et scire se sciat. Quod fiet, inculcando, examinando, iterando, ad confirmationem usqve, ut docuimus C. XVIII. Fund. X.

[note: IX.] 23. Differentiae Rerum bene tradantur, ut distincta sit omnium cognitio.

Multum habet in recessu [gap: Greek word(s)] illud Qvi bene distingvit, bene docet. Rerum enim Multitudo obruit discentem, Varietas autem confundit, nisi adhibentur remedia: ibi qvidem Ordo, ut aliud post aliud sumatur; hîc Differentiarum attenta consideratio, ut qvid res a re distet, ubiqve palam fiat, Hoc solum dat scientiam distinctam, claram, certam: qvia Rerum et Varietas et Veritas a disserentiis pendet, sicuri tetigimus supra, Cap. XVIII. Fund. VI.

[note: Scientiae in Scholis tradendae, hâc Methodô adornandae.] 24. At qvia non cuivis datur tantâ dexteritate Praeceptorium obire posse munus, necessarium erit omnes Scholis tradendas Scientias ad has Methodi leges concinnari, qvô non sacile sit aberrare a scopo. Nam si haec recte constituantur et observentur, fieri non poterit, qvin qvam facile aliqvis in palatium Regium intromissus, omnia qvae ibi habentur, picturas caelaturas, aulaea, et qvaecunqve ornamenta, datô temporis spatiô certô, sine taedio perlustrare potest: aeqve facile adolescens in Universi Theatrum intromissus, omnem Rerum apparatum acumine penetrare, et dehinc oculatus plane inter Dei et hominum Opera obambulare, valeat.

CAP. XXI. Artum Methodus.

[note: Artibus magis qvam Scientiis studendum.] THeoria rerum facilis est, et brevis, nec praeter oblectationem qvidpvam affert: Vsus vero arduus est et prolixus, mirabiles ferens utilitates, inqvit; Vives. Qvod cum ita sit, diligenter vestiganda est ratio, qvâ ad Rerum praxin, qvae in Artibus est, facile manuducatur Juventus.

[note: Artis praereqvisitatria.] 2. Ars tria praereqvirit. 1 Exemplar, seu Ideam, qvae est externa qvaedam forma, qvam intuendo artifex similem producere tentat. 2. Materiam, qvae est id ipsum cui forma nova imprimenda est. 3 Instrumenta, qvorum ope res peragitur.

[note: Totidem reqvisita in actu.] 3. Artis autem disciplina (datis jam Instrumentis, Materiâ, Exemplari) reqvirit istorum 1 Vsum legitimum. 2 Directionem [note: 2.] prudentem. 3 Exercitationem crebram. [note: 3.] Hoc est, ut Discipulus doceatur, Ubi et Qvomodo singula ista adhibenda sint? Et dum adhibet, ut dirigatur, ne operatione aberret: aut si aberrat, ut corrigatur. Denique, ne cesset errare, et ab errore revocari, donec sine errore, certo et expedite, operari sciat.

[note: De qvibus Canones XI.] 4. De his notandi sunt undecim Canones: de Vsu sex: de Directione tres: duo de Exercitanone.

Mechanici artium suarum tirones non speculationibus detinent, sed mox operibus admovent, ut discant fabricare fabricando, sculpere sculpendo, pingere pingendo, saltare saltando etc. Ergo etiam in Scholis discant, Scribere scribendo, Loqvi loqvendo, Canere canendo, Ratiocinari ratiocinando etc. Vt scholae nihil sint, nisi operibus ferventes officinae. Ita demum omnes veritatem diverbii illius Fabricando sabricamur, ipsâ felici praxi experientur.

Qvam scilicet discipulus intuendo, et veluti vestigiis insistendo, imitetur. Nondum enim de suo fingere potest qvidqvam, qvid et qvomodo fieri oporteat, ignarus: monstrandum itaqve illi est. Crudelitatis alioqvin fuerit, cogere aliqvem ut faciat qvod tu vis, ignarum qvid velis. Velle ut efformet lineas rectas, angulos rectos, circulos rotundos, non datis prius in manum Amussi, Normâ, Circinô, et non comnonstratô istorum usu. Serio proinde elaborandum erit, ut omnium in Schola agendorum exstent formulae, seu exemplaria et ideae, verae, certae, simplices, intellectu et imitatu faciles: sive sunt praefigurationes et delineationes rerum, sive praeceptiones et praelusiones operum. Atqve tum demum absurdi nihil erit, reqvirere ab illo cui lumen ministratum est, ut videat: qvi pedibus jam consistit, ut incedat: qvi manu instrumenta versat, ut operetur.

[note: III.] 7. Instrumentorum Vsus monstretur, Re potius, qvam Verbis: h. e. Exemplis potius qvam Praeceptis.

Monuit pridem Qvintilianus, longum et difficile iter esse per Praecepta, breve et efficax per Exempla. Sed eheu, qvam parum memores, hujus moniti sunt vulgares Scholae! Praeceptis certe et Regulis, et Regularum exceptionibus, Exceptionumqve limitationibus, primos etiam Grammaticae. tirones ita obruunt, ut illi plerumqve qvid fiat nesciant, priusqve 'stupere qvam intelligere incipiant. At vero Mechanicos non videmus ita procedere, ut novitiis suis tot praerecitent Regulas: sed deductos in officinam opera sua inspectare jubent, moxqve imitari gestientibus (homo enim animal est [gap: Greek word(s)]) instrumenta in manum dant, et qvomodo prensanda versandaqve sint, docent: tum si aberrant, monent et corrigunt, semper magis exemplô qvam verbis: ostenditqve praxis imitationem succedere facile. Nam qvod eleganter Germani dicunt, verum est. Ein guter Vorganger findet einen guten Nachganger. Et illud Terentianum 1 prae, seqvar, hîc etiam locum habet. Hôc modô infantes videmus addiscere incessum, cursum, loqvelam, lusus varios, solâ imitatione, sine praeceptis operosis Praecepta enim revera spinae sunt animis, reqvirentia et attentionem et acumen: exemplis vero hebetissimi etiam juvantur. Nec Praeceptis solis qvisqvam unqvam Lingvae aut Artis alicujus habitum sibi comparaverit: Usu omnino, etiam sine praeceptis.

Faber enim Lignarius discipulum suum non primum statim docet exstruere Turres, et Arces: sed tenere securim, desecare ligna, exasciare trabes, perforare tigna, impingere clavos, et connectere etc. Neqve Pictor tironi effigiandos offert humanos vultus: sed docet miscere coleres, aptare penicillos, ducere lineolas; tum tentare rudiores delineationes etc.

Et qvi puerum legendi arte instruit, non objicit ei contextum Libri: sed literarum elementa, primo singula, tum in syllabas collecta, demum voces, tum sententias etc. Ergo et Grammaticae tironi primum offerendae singulae Voces variandae, tum binae construendae: tum Sententiae unimembres, mox bimembres, trimembres: demum veniatur ad Periodorum structuram, et dehinc ad Orationem integram. Sic in Dialectica: primum discant Res, et de rebus Conceptus, per genera et differentias distingvere: tum ad invicem mutuo respectu (qvem omnia ad omnia aliqvô modô habent) coordinare: exin definire et distribuere: tum Res, et rerum Conceptes, combinatim expendere, Qvid, De qvo, Propter qvid, dicatur? et necessarione an contingenter? In his ubi exercitatus fuerit, demum veniatur ad Ratiocinandi actum, Qvomodo ex datis et concessis qvibusdam eliciantur reliqva? deniqve ad Discursus, seu tractationes thematum integras. Similiter in Rhetorica procedetur expedite; si qvis primum aliqvantô tempore in Synonymis colligendis exerceatur; tum discat Epitheta, imponere Nominibus, Verbis, Adverbiis: mox ea illustrare antithetis: postea Periphrasibus circumloqvi varie; dehinc voces Proprias permutare Tropicis: conjunctasque ad sonoram elegantiam dislocare, Sententias simplices in Figuratas omnimode transformare: demumqve, ubi haec singula satis prompte poterit, ad integrarum Orationum ornamenta veniendum erit, non ante. Ita gradatim si eatur in arte qvalibet, impossibile est non celeriter et solide profici.

Dedit nobis Regulam hanc Fund. IX. Capitis XVII. et Fundamenti IV. Corollarium VI. Sensus est, non esse discentem onerandum rebus ab aetae, captu, conditione praesenti, remotis, ne cum umbris luctari jubeantur. Ex. gr. Puero Polono literas legere aut pingere discenti, non objicienda est Scriptura Latina, Graeca, Arabica, sed lingvae suae, ut qvid agatur intelligat. Sic praeceptorum Dialecticorum usum ut capiat [note: N. B.] puer, exercendus erit exemplis, non ex Vergilio vel Cicerone desumptis, aut Theologicis, Politicis, Medicis: sed e rebus puero obviis, de Libro, Veste, Arbore, Domo, Schola etc. Huc faciet, ut qvae Exempla declarandae Regulae primae assumpta sunt, illa, tanqvam jam nota, retineantur per reliqvas omnes. Ut in Dialectica, sumatur (exempli causa) Arbor: ostendaturqve illius Genus, Disterentia, Causae, Effecta, Subjecta, Adjuncta etc. Definitio, Distributio etc. Tum, qvot modis aliqvid de Arbore enuntiari potest. Deinde, qvomodo ratiocinatione certâ, ex illis qvae hucusqve de Arbore dicta sunt, alia colligi, et demonstrari possint etc. Hôc pactô, per unum et alterum tertiumqve exemplum notum declaratô Regularum usu, totalem imitationem, in aliis omnibus moliri puer facillime poterit

10. Imitatio siat ad formam praescriptam immediate: postea liberior esse poterit.

Qvô enim magis formatio rei novae alligatur formae suae, eô magis et exactius forma exprimitur. Ut Nummi, qvi eôdem typô exprimuntur, omnes simillimi fiunt tam typo suo, qvam sibi invicem. Sic Libri characteribus aeneis descripti: sic opera fusilia, ex Cera, Gypso, Metallis etc. Qvantum ergo fieri potest in caeteris qvoqve Operibus imitatio (prima saltem) alliget se ideae suae immediate, donec manus, mens, lingva, confirmatior, liberius ferri, propriôqve ductu similia efformare, consveverit. Ex. gr. Qvi scriptoriam discunt, illi chartam tenuem et qvodammodô pellucentem sumant, eiqve supponant [gap: Greek word(s)], scripturam nempe illam qvam imitari gestiunt: ita enim transparentium literarum ductus imitari facile poterunt. Aut imprimantur chartae purae programmata colore aliqvô dilutô, luteô, vel subfuscô: ut discipuli calamis atramentô tinctis, perqve illa vestigia ductis, eosdem characteres eâdem formâ imitari consvescant. Ita in Stylo, ad qvamvis ex Authore propositam constructionem, sententiam, periodum, efformetur alia, ei simillima. Ut, qvia dicitur, Dives opum, jubeatur puer imitari, et dicat, Dives nummorum, Dives pecuniae, Dives pecoris, Dives vinearum etc. Cum Cicero dicit, Eudemus in Astrologia, judiciô doctissimorum hominum, facile primus: ad imitationem hujus immediatam dicere licebit; Cicero in Eloqventia, judiciô doctissimorum Oratorum, facile primus. Paulus in Apostolatu, judiciô totius Ecclesiae, facile primus etc. Sic in Logia dilemma illud: Aut dies est, aut est nox: Atqvi nox est: Ergo non dies: discat puer imitari omnibus contrariis immediatis ita oppositis. Ex. gr. Aut rudis est, aut eruditus. At rudis: E. non eruditus. Aut pius fuit Cain, aut impius. Atqvi non fuit pius etc.

[note: VII.] 11. Formae agendorum sint qvam perfectissimae: qvas si qvis imitando satis exprimat, perfectus in arie sua haberi possit.

Ut enim ad Regulam curvam lineas rectas ducere nemo potest, ita nec ex vitioso Archetypo bonum ectypum formare. [note: N. B.] Elaborandum proinde erit, ut omnium gendorum in Schola, imo in tota Vita, ideae exstent verae, certae, simplices, imitatu faciles. sive sint rerum Imagines, picturae, delineationes; sive praeceptiones et Regulae, brevissimae, lucidissimae, per fe intelligibiles, sine exceptione verae.

[note: VIII.] 12. Imitandi conatus primus qvam accuratissimus sit, ne ab ideae vel minimo ductu aberretur.

Nempe qvoad ejus fieri potest. Necessarium id. Omnia enim prima veluti fundamenta sunt seqventium: qvibus firmis, firmiter possunt inaedificari reliqva: vacillantibus, vacillabuut. Et qvemadmodum [note: N. B.] Medici observant vitia concoctionis primae in secunda et terria non corrigi: ita in operatione qvavis, aberrationes primae omnibus seqventibus incommodant. Hinc Timotheus Musicus a discipulis, qvi alibi artis initia posuerant, duplum exigebat praemium: dictitans sibi laborem duplari, dedocendo primum, qvod male didicerant, demumqve docendo recte. Danda proinde est opera, ut discipuli Artis suae ideas accuratô imitandi conatu plane suae potestatis faciant: hâc seqvidem superatâ difficultate, reliqvae ultro cedent: qvemadmodum Urbs, cujus portae fuerint expugnatae, in victoris manu est. Cavenda proinde est praecipitantia, ne unqvam ad seqventia, prioribus non satis accurate constitutis, transeatur. [note: N. B.] Satis festinat qvi nunqvam aberrat a via. Et mora qvae principiis dextre constituendis impenditur, non remora est, sed compendium insigne, ad seqventia, facile, cito, tuto, subigendum.

[note: IX.] 13. Aberratio a praesente Magistro emendetur: sed subjunctis observationibus, qvas Regulas, Regularumqve exceptiones, vocamus.

Exemplis potius qvam praeceptis docendas esse Artes, docuimus hucusqve: addimus nunc, adjungenda esse Praecepta et Regulas, qvae operationem dirigant, et aberrationem prohibeant: ostendehdo explicate, qvod in exemplari exstat involute, unde incipere, qvô tendere, qvâ procedere, debeat operatio: et cur unumqvodqve ita fieri oporteat? Id qvod demum firmam dabit Artis cognitionem, et imitandi confidentiam atqve certitudinem.

[note: N. B.] Sed praecepta illa oportet esse qvam brevissima et lucidissima: ut non circa illa consenescere sit opus, sed qvae apprehensa semel perpetuum praestentusum, etiam seposita; qvemadmodum puero incessum formanti serperastra commodum praestant usum, postea nulli sunt usui.

Syntheseos hîc esse potiores partes, ostendimus Naturae et Mechanicorum exemplis, Cap. XVIII. Fund v. Atqve praemitti [note: Exercitia synthetica praemîttenda sunt analyticis 1.] debere in plerisqve exercitia Synthetica, haec insuper ostendunt. 1 Qvod a facilioribus ubiqve sit incipiendum: facilius autem nostra, qvam aliena intelligimus. [note: 2.] 2 Authores datâ operâ tegunt artificium, ut discipuli primâ fronte vix ac ne vix qvidem penetrare valeant: valebunt autem aliqvanto jam rudioribus [note: 3.] illis, propriis inventis, exercitati. 3 Qvod primario intenditur, primario agendum est. Intendimus autem, ut Artium studiosi novas inventiones venari, non paratis tantum uti, consvescant (vide qvae ibidem dicta sunt. Cap. XVIII. Fundam. V.)

[note: Analytica tamen addenda.] 15. Adjungendae tamen omnino sunt alienarum inventionum et operum accuratae Analyses. Is qvippe demum viae alicujus satis gnarus est, qvi eam saepius ultro citroqve mensus est, et omnia hîc et illîc obvenientia bivia et trivia, diverticulaqve, perspexit: Praeterea, varii sunt, et qvodammodo infiniti, rerum modi, ut omnia nec praeceptis includi, nec in mentem uni venire, possint. Pluribus plura dantur: qvae non fiunt nostra, nisi disqvirantur, cognoscantur, aemulationeqve, et imitatione, similia producendi nobis ingenerent habitum.

[note: Summa dictorum.] 16. Hoc ergo volumus, ut in qvalibet Arte constituantur omnium qvae ab Arte illa praestari debent, solent, possunt, ideae seu exemplaria, plena et perfecta: cum adjunctis a latere monitis et Regulis, facti et faciendi rationes dotegentibus, imitandi conatum dirigentibus, aberrationem praecaventibus, admissam emendantibus. Tum dentur discipulo alia atqve alia exempla; qvae ille singula ideis adaptet, et imitatione similium similia faciat. Tandemqve aliena inspiciantur Opera (sed laudatorum Artificum) et ad praedictas ideas et regulas accommodentur: tum ut earundem usus pateat melius, tum

ut artem occultandi artificia addiscant. Atqve hôc tali exercitiô continuatô, demum de inventis, et inventorum elegantia, sua et aliena, commode judicare poterit.

[note: XI.] 17. Exercitia haec continuanda sunt, donec habitum artis inducant.

CAP. XXII. Lingvarum Methodus.

[note: Lingvae cur, et qvae, discendae.] LIngvae discuntur non ut Eruditionis aut Sapientiae pars, sed ut Eruditionis hauriendae, aliisqve communicandae, instrumentum. Discendae proinde sunt: 1. Non omnes, qvod impossibile; nec multae; qvod inutile, utpote studio Rerum debitum tempus subtrahens: sed necessariae solum. Necessariae vero sunt, ob domesticam vitam Vernacula; ob conversationem cum vicinis, vicinae lingvae: ut Polonis est hîc Germanica, alibi Hungarica, Walachica, Turcica: et ob legendos libros sapienter scriptos, ut est eruditis in commune, Latina: Philosophis et Medicis, Graeca et Arabica: Theologis, Graeca et Hebraea.

[note: An qvaelibet tota integre?] 2. Discendae sunt non omnes totae, ad perfectionem usqve, sed ad necessitatem. Nec enim est opus Graeca et Hebraica tam expedite sonare, ut Vernacula, qvia hômines desunt cum qvibus loqvamur: sufficit eas addisci ad usum Librorum legendorum et intelligendorum.

[note: Non discendae sine rebus.] 3. Lingvarum studium parallele cum rebus procedere debet, praesertim in juventute: ut nempe qvantum rerum tantum et sermonis discamus, tum intelligere tum exprimere. Homines enim formamus, non psittacos: ut dictum est Cap. XIX. Fund. VI.

[note: Porisma 1. iisdem Libris disci posse, Res et lingvam.] 4. Unde seqvitur, Primo, Vocabula rerum separatim discenda non esse, cum separatim Res nec exstant, nec intelliguntur: sed prouti conjunctae sunt, hîc aut illic [note: N. B.] existunt, hoc aut illud agunt. Haec consideratio nobis JANUAE LINGUARUM procudendae ansam dedit; ubi verba sententiis structa, Rerum structuram simul exprimunt, non infelici (uti putatur) successu.

[note: 2. Totius lingvae cognitionem nemini necessariam.] 5. Deinde, seqvitur, nemini totius alicujus Lingvae cognitionem necessariam esse, et si qvis eam captet, ridiculum fore et ineptum. Nam ne Cicero qvidem totam Latinam lingvam (cujus alioqvin summus Magister habetur) scivit, ut qvi Opoficum vocabula se ignorare fatetur: nuqvam scil. cum sutoribus, Cerdonibus, conversatus, ut illorum omnes operas inspectaret, et omnium qvae illi tractant appellationes addisceret. Et qvô usu ea didicisset?

[note: Amplificatoresqve Ianuae inconsiderate fecisse (Docemium, Kinnerum etc.) ideoque Authorem inchoatum Latinitatis Posticum non absolvisse.] 6. Qvod non attenderunt qvidam Januae nostrae amplificatores, Vocabulis longe inusitatissimis, Rerum a captu puerorum plane remotarum, eam effarcientes. Janua non nisi janua esse debet: ulteriora ulteriori servanda sunt tempori: praesertim qvae aut nunqvam occurrunt, aut si occurrunt e libris subsidiariis (Vocabulariis, Lexicis, Herbariis etc.) petenda sunt. Quâ causâ ego etiam Latinitatis Posticum (qvod e Vocabulis obsoletis minusqve usitatis contexere caeperam) intermisi.

[note: 3. Pueris puerilia tractanda: non Cicere et alii, plusqvam Viri, proponendi.] 7. Teriio seqvitur, ut Intellectum ita Sermonem formandum esse pueris circa puerilia potissimum, virilibus adultiori aetati relictis: ut frustra sint, qvi pueris Ciceronem, aliosqve grandes Authores, qvae supra puerilem captum sunt tractantes, proponunt. Si enim res non capiunt, qvomodo artificia res istas nervose exprimendi capient? Utilius tempus id humilioribus impenditur, ut tam Lingva qvam Intellectus non nisi gradatim expoliantur. Saltum natura non facit; nee Ars, qvando naturam imitatur. Prius puer docendus est incessum formare, qvam exercere choros: prius eqvitare in arundine longa, qvam phaleratis vehi caballis: prius lallare qvam loqvi; et prius loqvi, qvam perorare: cum Cicero neget se eum posse docere dicere, qvi nesciat loqvi.

[note: De Polyglottia Regulae octo.] 8. Qvantum ad [gap: Greek word(s)], diversas addiscendi Lingvas studium breve et leve faciet haec methodus, qvem Regulis octo includemus.

Primo nempe Vernacula: tum qvae Vernaculae locô usurpanda est, puta vicinae [note: N. B.] gentis lingva. (Praemittendas enim censeo Lingvas vulgares doctis) Tum Latina: et post hanc Graeca, Hebraeae etc. semper alia post aliam, non simul: aliâs confundet haec illam. Tandem tamen, usu jam firmatae, utiliter poterunt conferri per harmonica Lexica, Grammatica etc.

Ne scilicet ex parergo [gap: Greek word(s)] faciamus, et tempora rebus debita perdamus Vocabulis. Vernacula, qvia se alligat rebus, qvae se paulatim coram intellectu pandunt, necessario reqvirit plures annos; puta octo decemve, totam scilicet infantiam cum pueritiae parte. Transiri inde potest ad

Lingvam aliam vulgarem; qvarum qvaeqve annuô spatiô satis commode potest hauriri: Latinae studium absolvi potest bienniô: Graecae unô annô; Hebraicae semestri unô.

Id est audiendo, legendo, relegendo, transscribendo, imitationem manu et lingva tentando, qvam creberrime. Vide qvae Cap. praecedenti, Can. I. et XI. dicta sunt.

Qvemadmodum Capite proximo dictum est Can. II etc. Intelligendum id potissimum de Lingvis doctis, qvas e Libris haurire necesse habemus: sed et de vulgaribus. Nam et Italica Gallica, Germanica, Bohemica, Hungarica, regulis includi possunt, atqve adeo inchisae jam sunt.

Hoc est, non subtiliter in rationes causasqve Vocabulorum, phrasium, connexionum, cur ita vel ita fieri necesse sit, inqvirant, sed crassiore Minervâ, qvid et qvomodo fiat, explicent. Subtilior illa Causarum et nexuum, similitudinum et dissimilitudinum, analogiarum et anomaliarum, qvae rebus et verbis insunt, speculatio, ad Philosophum pertinet, Philologum remoratur.

[note: VI.] 14. Scribendorum Lingvae novae, Praeceptorum norma, sit lingva prius nota, ut differentia tantummodo illius ab hac ostendatur.

Communia enim repeti non inutile est solum; sed noxium; qvia mentem majoris specie prolixitatis et discodantiae, qvam reverâ est, terret. Ex. gr. in Grammatica Graeca nihil opus est repeti, Nominum, Verborum, Casuum, Temporum etc. Definitiones; aut Syntacticas nihil novi ferentes regulas etc. qvia praesupponitur ista jam. intelligi. Ergo sola illa ponantur, in qvibus. Graeca a consvetudine Latinae, jam notae, recedit. Atqve tum ad aliqvot folia contrahere licebit Grammaticam Graecam: eruntqve omnia distinctiora, faciliora, firmiora.

[note: VII.] 15. Exercitia prima Lingvae novae sint circa materiam prius notam.

Ne scilicet mentem necesse sit intendi in Res et Verba simul, eôqve modô distrahi [note: N. B.] et debilitari; sed tantum in Verba, ad facilius et celerius ea subigendum. Talis vero materia erunt, vel Capita Catechetica, vel historiae Biblicae, vel deniqve qvidvis jam ante satis notum. [Aut si placet nostrum Vestibulum et Janna: qvanqvam haec aptiora sunt ad memoriae mandandum, propter brevitatem: illa vero caetera ad legendum et relegendum, propter saepius occurrentem earundem vocum iterationem, qvâ se familiarius intellectui et memoriae; insinuant.]

[note: VIII.] 16. Omnes igitur Lingvae unâ eâdemqve methodô disci possunt.

Nempe Usu; adjunctis Praeceptis facillimis, differentiam tantum a Lingva prius nota ostendentibus: et Exercitiis circa materias notas etc.

[note: Lingvas qvasi perfecte disci usus non reqvirit praeter duas: et qvidem per gradus qvatuor.] 17. Non omnes, qvae discuntur, Linvas aeqvali accuratione discendas esse, monuimus Capitis initio. Vernaculae et Latinae potissimum ea cura debetur, ut earum omnino potentes evadamus. Atque tale hoc Lingvae studium dividendum est in qvatuor aetates.

[note: Cur ita?] 18. Nec enim aliter qvam per gradus recte itur: aliâs erunt omnia confusa, hiulca, lacera: qvemadmodum in nobis ipsis pleriqve experimur. Per istos autem qvatuor gradus deducentur facile Lingvarum studiosi, si instrumenta Lingvas docendi fuerint exqvisita: nempe libri tum Didactici, discentibus in manum tradendi; tûm Informatorii, docentium in usum concinnandi; utriqve breves et methodici.

[note: Libelli lingvam docentes qvaterni.] 19. Didactici libelli, juxta aetatum gradus, qvatuor sunto.

I. VESTIBULUM Lingvae (Exempli gratiâ. Latinae) cum subsidiariis suis libris.

III. PALATIUM Lingvae (Exempli gratiâ. Latinae) cum subsidiariis suis libris.

IV. THESAURUS Lingvae (Exempli gratiâ. Latinae) cum subsidiariis suis libris.

[note: I. Vestibulum.] 10. VESTIBULUM contineat balbutiei materiam, Vocabulorum aliqvot centena sententiolis comprehensa: cum annexis Declinationum et Conjugationum tabellis.

[note: II. Ianua.] 11. JANUA contineat omnia usitata Lingvae Vocabula, circiter octies mille: redacta in sententias breves, qvibus res iplae nativô vultu exprimuntur. Huic annectenda sunt Grammatica praecepta brevia et dilucida, veram et genuinam Voces ejus Lingvae scribendi, pronuntiandi, formandi et construendi rationem planissime exhibentia.

[note: III. Palatium.] 12. PALATIUM contineat varios de Rebus omnibus discursus, omnigenâ phrasi, elegantiarumqve flosculis refertos: cum annocationibus ad marginem, e qvibus Authoribus deprompta sint singula Ad calcem vero annexis Regulis, phrases et sententias mille modis variandi et colorandi.

[note: IV. Thesaurus Authorum.] 13. THESAURUS, vocabuntur ipsi Authores Classici, qvi de materiis qvibusvis graviter et nervos scripserunt: cum praemissis Regulis de observandis et colligendis Orationis nervis, et permutandis accurate (qvod in primis observandum) Idiotismis. Istorum Authorum qvidam deligantur in Scholis legendi: aliorum contexatur Catalogus, ut si cui post occasio veniat, aut voluptas, de hac vel illa materia plenos evolvendi Authores, ne ignoretur, qvinam illi sint.

[note: Subsidiarii Libri.] 14. Subsidiarii libri dicuntur, qvi Didacticis illis expeditius, et majori cum fructu, usurpandis serviant. Nempe

[note: I.] Vestibulo, annexa Vocum ejus Indecula Vernaculo-Latina, et Latino-vernacula.

[note: II.] Januae, Lexicon Etymologicum, Voces primigenias per Derivata et Composita sua Latino-Vernacule diducens, significationumqve rationem reddens.

[note: III.] Palatio, Lexicon Phraseologicon Vernaculo-Vernaculum, Latino-Latinum (et si opus est Graeco-Graecum) variam phrasin, elegantesqve rerum Synonymias, et Periphrases in Palatio ipso sparsim occurrentes in unum colligens, additâ loci consignatione, ubi occurrat.

[note: IV.] THESAURO deniqve subsidiabitur aut succenturiabit Promptuarium Catholicum, copias utriusqve Lingvae (Vernaculo-Latinae, et post Latino-Graecae) ita explicans, ut nihil omnium sit qvod hîc non reperiatur: respondeantqve sibi omnia parallele examussim, ad exprimendum Propria proprie, Translata translate, Jocosa jocose, Proverbialia proverbialiter etc. Nec enim verisimile est ullius gentis lingvam tam esse infelicem, qvae non vel jam habeat sufficientem vocum, phrasium, sententiarum et adagiorum, copiam, modo cum judicio digererentur et ad Latina applicarentur; vel certe habere possit, siadsit imitandi, et e similibus similia efformandi, solertia.

[note: Promptuarium Lingvae desideratur: praeterqvam G. Cnapit Poloni.] 15. Tale vero universale Promptuarium adhuc desideramus. Gregorius Cnapius sane, Jesuita Polonus, insignem hîc genti suae praestitit operam, suô qvem inscripsit, Polonô-Latinô-Graecô Thesaurô: sed in qvo tamen merito haec tria desideres. Primum, qvod nondum omnes patriae lingvae Voces et Phrases congessit. Deinde, qvod non digessit eô qvem modo indigitavimus ordine, ut singula singulis, propria propriis, tropica tropicis, obsoleta obsoletis (qvoad ejus fieri potest) responderent: qvô utriusqve lingvae et proprietas et nitor, copiaqve ex aeqvo pateret. Ille enim cuivis Polonicae Voci et Phrasi Latinas majori numerô subjungit: cum nos singula singulis respondere cupiamus, ut omnes Latinorum elegantiae nostris permutentur: qvô nempe transferendis etiam e Latino in Vernaculum, et viceversa, qvibuscunqve libris, Promptuarium hoc perfecte serviat. Tertio, Desideramus in Cnapii Thesauro majorem in digerenda phrasium serie accurationem: nempe non ut coacerventur qvôvis modô, sed praecedant formulae res eloqvendi simplices et historicae, tum grandiores Oratoriae, tandem sublimiores aut duriores et insolentiores Poeticae, deniqve obsoletae.

16. Verum plenam de structura hujus Promptuarii Catholici consultationem in aliud tempus differamus. Qvemadmodum et de speciali modo rationeqve Vestibulum, Januam, Palatium, Thesauros, ita tractandi, ut infallibiliter id qvod volumus seqvatur, Lingvae Perfectio. Speciatim qvippe de his disserere, ad specialem Classium constitutionem pertinebit.

CAP. XXIII. Methodus Morum.

[note: Omnia praecedentia veluti parerga: ergon demum seqvitur, Mores et Pietas;] HActenus de Scientiarum, Artium, Lingvarum studiis promptius docendis et discendis. De qvibus merito illud Senecae hîc in memoriam revocatur: (ex Epist 89.) Non discere ista debemus, sed didicisse. Nempe qvia non nisi praeparatoria sunt ad majora. et ut ille loqvitur, Rudimenta nostra sunt, non opera. Qvae ergo erunt opera? Sapientiae studum, qvod nos sublimes, fortes et magnanimos reddat. Id nempe qvod nobis Morum et Pietatis nomine in superioribus indigitatum est; per qvae demum vere Creaturis sublimiores, Deo ipsi propiones, reddimur.

[note: redigenda necessario in artem.] 2. Providendum itaqve est qvam maxime, ut ars haec, Mores et Pietatem veram vere instillandi, exacte constituatur, et in Scholas in roducatur, qvô ex asse sint, uti dicuntur, Hominum Officinae.

[note: Artis Morum Canones XVI.] 3. Ars Mores formandi primarios habet Canones sedecim. Qvorum primus est, [note: I.] Virtues Juventuti implantandae sunt omnes, nullâ exceptâ

A recto enim et honesto nihil excipi potest, qvin hiatus sit et harmoniae turbatio.

[note: II.] 4. Inprimis autem fundamentales illae, qvas cardinales vocant, PRUDENTIA, TEMPERANTIA, FORTITVDO et JVSTITIA.

Ne scilicet aedificium erigatur sine fundamento, et partes male cohaereant basibus suis, non bene innixae.

[note: III.] 5. PRVDENTIAM a bona institutione haurient, veras rerum, et pretii verum, addiscendo differentias.

Verum enim de rebus judicium, est verum omnis Virtutis fundamentum. Pulchre Vives: Vera Sapietia est, de rebus incorrupte judicare, ut talem unamqvamqve existimemus, qvalis ipsa est: ne vilia sectemur tanqvam preciosa, aut preciosa tanqvam vilia rejiciamus: ne vituperemus laudanda neve laudemus vituperanda. Hinc enim Error omnis in hominum mentibus ac vitium oritur: nihilqve est in humana vita exitiabilius, qvam depravatio illa judiciorum, cum rebus non suum pretium redditur: Assvescat proinde (pergit idem) jam tum a puero veras habere de rebus opiniones, qvae simul cum aetate adolescant. Et ea rapiat qvae recta sunt, fugiat qvae prava: ut assvefactie haec bene agendi vertat ei prope in naturam. etc.

[note: IV.] 6. TEMPERANTIAM doceantur et consvescant observare, in sumendo Cibo et Potu, in Somno et Vigiliis, in Laboribus et Lusibus, in Loqvendo et tacendo, totô institutionis tempore.

Ubi aurea est, semper juvenibus refricanda regula, Neqvid nimis: ut citra satietatem et fastidium consistatur ubiqve.

[note: V.] 7. Fortitudinem discant in superandis seipsis: coercendâ nimirum discurrendi, aut extra vel ultra tempus ludendi, libidine: frenandaqve impatientiâ, murmure, irâ

Fundamentum hujus erit, adsvefacere eos ad faciendum omnia ratione, nihil [note: N. B.] affectu aut impetu. Est enim homo animal rationale: ergo ratione duci consvescat, deliberando in actionibus, qvid, cur, qvomodo unumqvodqve recte, fiat? ut Homo vere rex sit actionum suarum. Et qvia tam deliberati et rationalis processûs pueri non usqve adeo capaces sunt (saltem non omnes) insigne erit Fortitudinem, et sui dominium, eos addocendi compendium, si adigantur consvescere, alterius potius voluntatem facere qvam suam: obseqvendo videlicet superioribus promptissime, in omnibus. Qvi Eqvos recte alunt, inqvit Lactantius, eos primum docent parere freno: Pueros igitur qvi instituere vult, primum adsvefaciat, ut dicto sint audientes. O qvam multa spes in his est, humanas confusiones, qvibus inundatur Mundus, ad meliorem reducendi statum, si alii aliis cedere, omnes autem omnia sua ratione agere, jam inde ab ineunte aetate, condocefiant!

[note: VI.] 8. Justitiam discent, neminem laedendo; qvod suum est cuiqve tribuendo; mendacia et dolos fugiendo; officiosos et amabiles se praestando.

Ad qvod formandi sunt, aeqve ut ad superiora, modis et rationibus qvas praescribunt seqventes canones.

[note: VII.] 9. Fortitudinis species sunt; Parrhesia honesta, et Laborum tolerantia, juventuti inprimis necessariae.

Vultus hominum, et Labores qvosvis honestos, ferre: ne fiant vel lucifugae, vel [gap: Greek word(s)], ventres pigri, inutilia pondera terrae. Virtus factis colitur, non sermone.

[note: VIII.] 10. Parrhesia honesta comparatur crebrâ cum personis honestis conversatione, et in illorum conspectu qvidqvid mandatum fuerit periractatione.

Alexandrum Aristoteles ita instituerat, ut annô aetatis duodecimô cum omni hominum genere, cum Regibus, Regumqve et Populorum Legatis, cum doctis et indoctis, urbanis et agrestibus, opificibusqve scite consvesceret, et de omni in medium adductâ re apposite vel interrogaret vel responderet. Qvod ut institutione nostrâ universali feliciter imitari doceantur omnes, conscribenda erunt conversandi praecepta, et urgenda praxis, conversando modeste, et de variis qvotidie conferendo, cum Praeceptoribus, Condiscipulis, Parentibus, Famulitio, aliis: et deniqve adhibenda erit Praeceptoribus attentio: ut in qvocunqve notatum fuerit aliqvid desidiae, aut temeritatis, aut rusticitatis, aut proterviae etc. ad recti normas revocent.

[note: IX.] 11. Laborum tolerantiam sibi comparabunt juvenes, si semper aliqvid agant, sive serii sive ludicri.

Ad intentionem enim nihil interest qvid et qvô fine agatur, modo agatur. Etiam jocô disci potest, qvod serio prosit, ubi tempus et res poscat. Qvia ergo agenda agendo discuntur (ut suô locô vidimus) etiam Labor laborando addiscetur, ut animi et corporis occupationes perpetuae (moderatae tamen) in industriam transeant, et homini gnavo ignavum otium intolerabile reddant. Et tum verum erit qvod Seneca dicit: Generosos animos labor nutrit.

[note: X.] 12. Justitiae cognata virtus, Aliis inserviendi promptitudo et alacritas, pueris instillari inprimis necessaria est.

Adhaeret enim corruptae naturae vitium tetrum, [gap: Greek word(s)], qvâ sibi fere soli prosipectum cupit qvisqve, susque deque habitô qvid aliis fiat. Qvod fons est variarum in rebus humanis confusionum, dum qvisqve rerum suarum satagit, posthabitô publici boni respectu. Inculcandus itaqve est juventuti diligenter Vitae nostrae scopus; nempe non nobis solis nos nasci, sed Deo et Proximo, id est, societati generis humani: ut id serio persvasi, adsvescant jam inde a puero Deum, Angelos, Solem, et generosiores qvasqve creaturas, imitari; hoc est serviendo qvam plurimis prodesse cupere, [note: N. B.] et allaborare. Ita demum beatus esset rerum privatarum et publicarum status, si omnes in communia commoda conspirare, et ubiqve alii aliis succurrere, scirent et vellent. Scient autem, et volent, edocti.

[note: XI.] 13. Virtutum formatio incipiat a tenellis, anteqvam vitia trahant Animi.

Nam nisi semine bonô obseveris Agrum, producet qvidem ille herbas, at qvales? Zizania et lolium. Si autem subigere animus est, facilius subegeris, et certiori cum spe messem exspectabis, si primô statim vere ares, seras, occes. Prorsus a teneris assvescere multum est: qvia Qvô semel est imbuta recens servabit odorem testa diu.

Cognoscenda enim cognoscendo, agenda agendo, disci, vidimus Cap. 20. et 21. Ut ergo ambulare ambulando, loqvi loqvendo, scribere scribendo etc. pueri facile discunt, ita discent Obedientiam obediendo, Abstinentiam abstinendo, Veracitatem vera loquendo, Constantiam constando etc. modo non desint qvi verbô et exemplô praecant.

[note: XIII.] 15. Exempla vitae compositae, Parentum, Nuiricum, Praeceptorum, Condiscipulorum, praeluceant perpetuo.

Simiolae enim sunt pueri, qvidqvid vident, sive boni sive mali, imitari gestiunt, etiam injussi: ideoqve prius imitari discunt qvam nosse. Intelligo autem exempla tam viva, qvam ex historiis proposita: inprimis tamen viva, qvia propius et validius afficiunt. Parentes itaqve probos, disciplinae domesticae exactos custodes: Praeceptores vero hominum selectissimos, moribus admirabiles esse, admirabile erit discipulos ad honestissimam vitam valide promovendi medium.

Nempe ut emendetur, suppleatur, roboretur, imitatio. (Revideatur qvod dictum est Cap. XXI. Reg. IX.) Colligentur vero ejusmodi vitae praecepta e Scriptura sacra, et Sapientum dictis. Puta, Cur et Qvomodo cavenda sit invidia? Qvibus armis contra dolores, et qvosvis humanos casus praemunienda pectora? Qvomodo moderanda gaudia?

Qvâ ratione coercenda Ira? expellendus illicitus Amur? et similia: juxta tamen aetatis, et profectuum gradus.

[note: XV.] 17. Et custodiendi sunt diligentissime Liberi a pravorum consortio, ne inficiantur.

Mala enim propter naturae corruptionem et facilius et tenacius haerent. Arcendae proinde sunt a juventute omni studiô omnes corruptelarum occasiones: uti sunt, Sodalitia prava, Sermones putidi, Libelli vani et futiles: (Nam vitiorum exempla, sive oculis sive auribus illapsa, venena sunt animis): tandemqve otia, ne nihil agendo male agere discant, vel animi torporem contrahant. Praestabit igitur semper occupari, sive seriis sive ludicris, modo ne otiari permittantur.

[note: XVI.] 18. Et qvia vix nobis ullô modô tam oculatis esse licet, qvin aliqvid mali obrepat, Disciplina prorsus necessaria est, ad obsistendum moribus malis.

Hostis enim Satan non solum dormitantibus nobis vigilat, sed et vigilantibus, semenqve bonum per ingeniorum agellos seminantibus, intermiscet se, ut Zizania interspergat sua: tandemqve ipsa corrupta natura hinc et hinc se prodit, ut malis vi obsisti prorsus necesse sit. Obsistitur autem disciplinâ, id est increpatione et castigatione, verbis et verberibus, prouti res poscit: semper in recenti facinore, ut pullulans vitium in prima statim herba suffocetur, aut potius, qvantum fieri potest, evellatur stirpitus. Disciplina itaqve in Scholis vigere debet, non tam ob Literas (qvae methodo rectâ traditae, deliciae sunt, illecebraeqve, humano ingenio) quam ob Mores.

CAP. XXIV. Pietatis instillandae, Methodus.

[note: Pietatis studium an ad artis methodum reduci qveat.] TAmetsi PIETAS Dei donum est, caelitusqve datur, magistrô et doctore Spiritu S: qvia tamen is ordinarie per ordinaria agit media, adeoqve sibi administros, Parentes, Praeceptores, Ecclesiae Ministros, legit, qvi Paradisi surculos fideli curâ plantent et rigent (1 Cor. 3. 6, 8.) hos muniorum suorum rationem intelligere aeqvum est.

[note: Pietatis nomine qvid intelligatur.] 2. Qvid nobis Pietatis nomine veniat, monuimus ante: nempe, ut (post imbibitum rectum de rebus Fidei ac Religionis sensum) Cor nostrum sciat ubiqve Deum (qvem Scriptura absconditum Jes. 45. 15. et Regem invisibilem, Heb. 11. 27. vocat: scilicet qvi se operum suorum velô obtexit, et in omnibus visibilibus [note: Tria.] invisibiliter praesens in visibiliter omnia regit) qvaerere; ubiqve inventum, seqvi; [note: 1. 2. 3.] ubiqve assecutô, perfrui. Primum fit Mente, secundum Voluntate, tertium Conscientiae Voluptate.

[note: Sensus horum.] 3. Quaerimus DEUM, divinitatis vestigia per omnia creata notando. Seqvimur DEUM, totos nos in omnibus ejus Voluntati permittendo, tam ad faciendum, qvam ad patiendum qvidqvid beneplacitum fuerit illi. Fruimur DEO, in amore et favore ejus ita acqviescendo, ut nihil nobis in Coelo et Terra optabilius sit Deô ipsô, nihil amoenius cognitatione de ipso, nihil dulcius laudibus ejus; adeo ut colliqvescat amore ejus cor nostrum.

[note: Triplex fons, triplexque inde hauriendi gradus. Fons, triplex Dei Verbum: factum, scriptum, inspiratum.] 4. Talem hunc affectum unde hauriamus, triplex nobis est fons: triplex hauriendi modus seu gradus.

5. Fontes sunt, SCRIPTUR Asacra, MUNDUS, NOSMET ipsi. Dei nempe illîc Verba, isthîc Opera, hîc Instinctus. E Scriptura Dei cognitionem et amorem hauriri, extra dubium nobis est. E Mundo vero, et sapienti contemplatione mirabilium in eo Dei Operum, provehi nos in Pietatis affectum, testes sunt ipsi gentiles: qvi solâ Mundi contemplatione in divini numinis venerationem rapti fuêre. Ut patet exemplô Socratis, Platonis, Epicteti, Senecae, aliorum: tametsi affectus ille amoris et imperfectus, et a scopo aberrans fuerit, in hominibus a peculiari revelatione divina non adjutis. Sed qvi e Verbo et Operibus Dei junctim cognitionem ejus haurire satagunt, illos flagrantissimô amore accendi, apparet ex Jobo, Elihu, Davide, aliis piis. Qvô et particularis circa nosmetipsos providentiae (qvam mirabiliter nos formârit, hactenus conservârit, et regat) observatio spectat: uti David exemplô suô (in Psalmo 139. et Job Capite 10.) ostendunt.

[note: Modus e trino fonte hauriendi triplex.] 6. Modus Pietatem ex his fontibus hauriendi triplex est, Meditatio, Oratio, Tentario. Quae tria Theologum facere, D. Lutherus dixit: sed et Christianum in genere non nisi haec tria facere possunt vere.

[note: 1. Meditatio.] 7. Meditatio, est crebra, attenta, devota, Operum, Verborum, Beneficiorumqve Dei, rumnatio: qvam nimirum non nisi a Dei (vel operantis, vel permittentis) beneplacito veniant omnia, et qvam mirabilibus

[note: 2. Oratio.] 8. Oratio, est crebra et qvodammodo perpetua, ad Deum suspiralio, ipsiusqve misericordiae ad nos sustendandum, spirituqve suo regendum, imploratio.

[note: 3. Tentatio.] 9. Tentatio deniqve, est nostri in Pietate profectûs crebra exploratio, sive id per nos ipsos fiat, sive per alios: qvo humanae, diabolicae, divinaeque tentationes suô modô pertinent. Nam et seipsum tentare debet subinde homo, fitne in fide (2 Cor. 13. 5.) qvamqve sedulo faciat voluntatem Dei: et ab hominibus, amicis et inimicis, opus est nos probari. Quod fit, cum qvi pie aliis praesunt, vigili attentione, scrutinissqve apertis vel occultis, qvantum profecerimus exploratum eunt: et cum Deus adversarium sistit ad dextram nobis, qvi nos ad Deum confugere doceat, et qvantum roboris fidei nobis insit, nobis patefaciat. Tandem, et ipsum Satanam immittere solet DEUS, aut etiam ipse insurgere contra hominem, ut patescat qvid sit in corde ejus. Haec igitur omnia instillanda erunt Christianae juventuti, ut per omnia qvae sunt, fiunt, et futura sunt, omnes ad illum qvi primus et ultimus omnium est, animos erigere, et in illo solo animarum reqviem captare, consvescant.

[note: Methodus Pietatis Canonibus XXI inclusa.] 10. Specialis horum Methodus haec erit, inclusa Canonibus XXI.

Tum qvia non differri utile, tum qvia differri periculosum. Priora prius, et potiora potius, agi oportere, ipsa ratio svadet. Quid autem prius aut potius Pietate? sine qva exercitatio alia, qvaecunqve, ad pauca utilis est, ipsa vero praefenus et futurae vitae promissiones habet (Tim. 4. 8.) Hoc illud VNVM NECESSARIVM est (Luc. 10. 42.) qvaerere Regnum Dei, cujus si cui est cura, caetera illi adjiciuntur (Matt. 6. 33.) Periculosum autem differri, qvia nisi Dei affectu tenelli imbuantur animi, facile ipsô vitae, aliqvandiu sine [note: N. B.] numinis respectu actae, usu tacitus Numinis contemptus, et profanitas, irrepit: ut post aegerrime, in qvibusdam vero nunqvam, evellatur. Hinc Propheta, horrendum in populo suo impietatis diluvium qvestus, neminem superesse dicit qvem doceat Deus, praeter ablactatos, et avulsos ab uberibus, h. e. parvulos. (Jes. 28. 9.) De aliis alter Propheta dicit, non posse corrigi ut bene agant, qvia adsveti male agere. (Jerem. 13. 23.)

[note: II.] 11. Aprimo ergo statim Oculorum, Lingvae, Manuum, Pedum usu, discant Coelos respectare, Palmas sursum tendere, Deum et Christum sonare, coram invisibili majestate Genua flectere, eamqve revereri.

Non tam indociles ad haec sunt infantes, ut sibi imaginantur, qvi qvantae sit necessitatis Satanae, Mundo, nobismetipsis, nos eripere, non attendentes, rem tantam negligentius agunt. Non intelligant sane primo, qvid fiat, qvibus rationis usus debilis adhuc est: ut tamen faciendum esse sciant, qvod faciendum esse ipsô usu discent, apprime interest. Postqvam enim facienda faciendo didicerint, facilius instillari poterit, qvod proxime seqvitur, ut qvid fiat, et cur fiat, et qvomodo recte fiat, [note: N. B.] intelligere incipiant. Primitias omnes Deus sibi conscerari lege mandavit: qvidnî ergo primitias cogitationum, balbutiei, motuum et actionum nostrarum?

[note: III.] 12. Dum autem per aetatem informari jam possunt pueri, ante omnia instillandum illis est, non hujus Vitae causâ nos hîc esse, sed ad aeternitatem tendere: hâc solum transitum esse, ut rite praeparati digne intremus aeternas sedes.

Qvod doceri facile potest, exemplis qvotidianis eorum qvi morte abripiuntur, et in aliam transferuntur vitam, infantes, pueri, juvenes, senesqve. Crebro illis haec refricentur, ut qvam nemo hîc mansionem figere qveat, considerent.

[note: IV.] 13. Moneantur ergo subinde, nihil hîc agendum esse magis qvam ut recte praeparemur vitae seqventi.

Aliâs stultum fore, occupari illis qvae mox deserenda erunt, et negligere ea, qvae nos in aeternitatem ipsam comitabuntur.

[note: V.] 14. Tum doceantur, duplicem esse Vitam, ad qvam hinc migrant Homines; beatam, cum Deo; et miseram, in inferno; utramqve aeternam.

Exemplô Lazari et Epulonis: qvorum animae delatae sunt, illius ab Angelis in coelos, hujus a diabolis in gehennam.

[note: VI.] 15. Felices autem, et terqve qvaterqve felices esse illos, qvi ita instituunt rationes suas, ut ad DEVM transferri reperiantur digni.

cruciatus, mortem sine morte perpetuam: ut non nasci praestitisset eos, qvi aberrabunt a DEO, et in exitii aeterni barathrum se praecipitabunt.

[note: VII.] 16. Translatum vero iri ad DEVM, qvicunque hîc ambulant cum DEO.

[note: VIII.] 17. Ambulare autem cum DEO illos, qvi eum ob oculos habent, timent, mandata ejus servant.

Atqve hoc esse Totum Hominis: Ecclesiastis 12. 15. Illud totum de qvo Christus dixit Vnâ re opus est, Luc. 10. 42. Quod omnes Christiani semper in ore et corde habere doceantur: ut ne unqvam cum Martha solicitudinibus hujus vitae nimium se implicent.

[note: IX.] 18. Ergo quicqvid rerum hîc vident, audiunt, tangunt, agunt et patiuntur, ad Deum omnia referre consvescant, immediate vel mediate.

Qvod exemplis illustretur. Nempe, qvi se studiis literarum, et vitae contemplativae, dedunt, ideo dedere debere, ut contemplentur diffusam ubiqve Dei potentiam, sapientiam, bonitatem; et per id accendantur in ejus amorem: et amore se illi arctius arctiusqve agglutinent: ut divelli neqveant inaeternum. Qvi autem externos labores, agriculturam, opificia etc. obeunt, eos qvaerere Panem, et caetera vitae necessaria: haec autem ideo, ut vivant commode, vivere autem commode debere, ut mente qvietâ et hilari serviant DEO: et serviendo ei placeant; et placendo, illi aeterne cohaereant. Qui aliô fine res tractant, eos aberrare ab intentione DEI, et a DEO ipso.

[note: X.] 19. Discant autem ab ineunte aetate qvam maxime illis occupari, qvae immediate ad Deum ducunt; SCRIPTVRARVM S. lectione, Cultûs divini exercitiis, et externis bonis Operibus.

Scripturarum enim Sacrarum lectio recordationem Dei excitat et fovet: Cultûs divini exercitium homini Deum praesentem sistit et copulat: Opera bona copulam illam firmant qvia nos vere ambulare in praecoptis Dei ostendunt. Haec tria omnibus Pietatis candidatis (qvales sunt omnis Christiana, per Baptismum Deo sacrata, juventus) serio commendanda sunt.

[note: XI.] 20. Proinde, Scriptura Sacra Christianis Scholis Alpha et Omega esto.

Qvod Hyperius Theologum in Scriptura nasci dixit, id Petrum Apostolum latius extendisse videmus: silios Dei dictitantem ex incorruptibili semine nasci, per sermonem Dei vivi manentis in aeternum (I Pet. 1. 23.) Ergo in Scholis Christianis ante omnes Libros hic Dei Liber obtineat: ut Timothei exemplô omnes, omnes, omnes Christiani adolescentes a puero sacras literas edocti, sapientes reddantur ad salutem (2 Tim. 3. 15.) enutriti verbis fidei (1 Tim. 4. 6.) Pulchre jam suo tempore hac de re disseruit Erasmus, in sua Paraclesi, id est ad Christianae Philosophiae studium Adhortatione. Scriptura sacra (inqvit) omnibus ex aeqvo se accommodat, submittit se parvulis, ad illorum modulum se attemperat, lacte illos alens, fovens, sustentans, omnia faciens donec grandescamus in Christo. At rursum, ita non deest infimis, ut summis etiam sit admir abilis: Parvis pusilla est, magnis plusqvam maxima. Nullam haec aetatem, nullum sexum, nullam fortunam, nullam rejicit conditionem. Sol hîc non perinde communis et expositus est omnibus, atqve Christi doctrina. Non arcet omnino qvenqvam, nisi qvis semet arceat, ipse sibi invidens etc. Addit: Vtinam haec in omnes omnium gentium lingvas essent transfusa, ut non solum a Scotis et Hibernis, sed a Turcis qvoqve et Sarracenis legi, cognosciqve possint. Esto; riderent multi, at caperentur aliqvot. Vtinam hinc ad stivam aliqvid decantet agricola! hinc non nihil ad radios suos moduletur textor! hujusmodi fabulis itineris taedium levet viator! [note: N. B.] ex his sint omnia Christianorum colloqvia! Tales enim ferme sumus, qvales sunt qvotidianae nostrae confabulationes. Asseqvatur qvisqve qvod potest, exprimat qvisqve qvod potest. Qvi posterior est, non invideat praecedenti: qvi prior est, invitet seqventem, non despiciat. Cur professionem omnium communem ad paucos contrahimus? Et prope finem: Qvotqvot igitur in Baptismo juravimus in verba Christi, (si tamen ex animo juravimus) mox inter ipsos parentum complexus, et nutricum blanditias, Christi dogmatis imbuamur. Nam et altissime insidet, et tenacissime haeret, qvod primum rudis illa animi testula imbiberit. Christum prima sonet balbuties: ex hujus Evangeliis prima formetur infantia: qvem ita cumprimis tradi cupiam, ut et a pueris ametur. In his deinde versentur studiis, donec tacitis auctibus adolescant in virum robustum in Christo. Felix qvem in hisce literis mors occupat. Has igitur totô pectore sitiamus omnes, has complectamur, in his jugiter versemur, has exosculemur, his demum immoriamur, in has transformemur: qvandoqvidem abeunt in studia mores etc. Idem Erasmus in Theologiae

Compendio dicit: Nec inconsultum fuerit meâ scientiâ, divinos libros ad verbum ediscere, vel non intellectos, authore Augustino etc. [note: N. B.] Omnino igitur non Plautus, non Terentius, [note: N. B.] non Ovidius, non Aristoteles, personent Scholas Christianas, sed Moses, David, Christus: excogitenturqve modi, qvibus Biblia plane ut Alphabeta juventuti Deo sacratae (omnes autem Christianorum liberi sancti sunt 1. Cor. 7. 14.) familiaria [note: N. B.] reddantur. Ut enim ex literarum sonis et characteribus omnis sermo contexitur, ita e divinarum literarum elementis tota Religionis et Pietatis structura exsurgit.

[note: XII.] 21 Qvidqvid e Scriptura discitur, ad Fidem, Charitatem, Spem, refertor.

Haec enim tria sunt summae illae Classes, ad qvas omnia referuntur, qvae DEO verbis suis patefacere nobis visum est. Qvaedam nempe revelat, ut sciamus: qvaedam mandat, ut faciamus: qvaedam etiam promittit, ut a benignitate ipsius expectemus, in hac et futura vita. Nec in tota Scriptura qvidqvam occurrit, qvod non ad aliqvod horum capitum referatur. Id ergo intelligere doceantur omnes, ut cum ratione versari sciant in Oraculis divinis.

Practicos enim formare Christianos, non theoreticos, jam inde a prima formatione opus est, si vere Christianos habere volumus. Religio viva res est, non picta: vitalitatem ergo suam effectu prodat, qvemadmodum semen vivum terrae bonae mandatum mox germinat. Hinc Scriptura Fidem efficaceni reqvirit (Gal. 5. 6.) absqve hoc mortuam vocat (Jac. 2. 20.) Spem etiam vivam reposcens (I. Pet. 1. 3.) Hinc creberrima in lege vox, revelari divinitus qvae revelantur, ut faciamus ea. Et Christus: Sihaec scitis, beati eritis si feceritis. Joh. 13. 17.

[note: XIV.] 23 Fides, Charitas, Spes, ad praxin accommodate docebuntur, si doceantur pueri (artqve omnes) fortiter omnia, qvae DEVS revelat, creaere; qvae mandat, exseqvi; qvae promittit, sperare.

Notandum hoc, et diligenter juventuti inculcandum, ut si velint Verbum Dei sibi virtutem Dei esse ad salutem, afferant cor humile et devotum, paratum semper et ubiqve in omnibus submittere se Deo: imo jam se actu submittens. Ut enim sol nihil suô lumine revelat ei, qvi oculos aperiri nolit; et dapes appositae neminem exsaturant, vesci recusantem; ita divinum mentibus subministratum Lumen, actioni busqve nostris datae Normae, et promissa timentibus Deum Beatitudo, frustra fuerint, nisi haec promptâ Fide, flagranti Charitate, firmaque Spe, amplectamur. Qvemadmodum Abraham, Pater credentium, incredibilia etiam rationi, credebat, verbis Dei fidem habens: durissima carni faciebat (ut fuit derelinqvere patriam, mactare filium etc) jussa Dei seqvutus: et sperabat ubi qvod speraret non fuit, promissionibus Dei fretus. Atqve talis haec fides, viva et efficax, reputata illi fuit in justitiam. Quod ut in semet ipsis experiantur, et constanter observent, qvicunque se tradunt Deo, docendi sunt.

[note: XV.] 24 Qvicqvid etiam post S. Scripturam docetur Christiana Juventus (Scientias, Artes, Lingvas etc) Scripturis subordinate doceatur: nempe ut ubiqve notare, planeqve pervidere qveant, omnia esse, nisi ad Deum et vitam futuram referantur, vanitatem meram.

[note: N. B. 1.] Laudatur ab antiqvis Socrates, qvod Philosophiam a nudis et spinosis speculationibus [note: 2.] traduxerit ad Mores: et Apostoli a spinosis Legis qvaestiunculis ad dulcem Christi Charitatem revocare Christianos professi sunt, (1. Tim. 1. 5, 6, 7. etc.) [note: 3.] qvemadmodum et moderm nonnulli pii Theologi a perplexis, magis Ecclesiam destruentibus qvam aedificantibus controversiis, ad Conscientiae curam et praxin. O Misereatur nostri Deus, ut generalem modum rationemqve inveniamus, qvâ omnia qvibus occupatur Intellectus humanus extra Deum, ad Deum; ommaque vitae hujus negotia, qvibus se implicat et immergit Mundus, ad studia vitae coelestis, transferre, efficaciter doceamur! Id vero esset sacra qvaedam scala, qvae per omnia qvae sunt et fiunt mentes nostrae ad supremum illum aeteruumqve omnium praesidem, beatitudinis verae fontem, inoffense ascendant!

[note: XVI.] 25 Cultui divino religiosissime vacare, interno et externo, doceantur omnes: ne internus sine externo frigescat, externus sine interno in hypocrisin degeneret.

Externus Dei cultus est Sermo de Deo, Praedicatio et auscultatio verbi ejus, Adoratio genubus flexis, Laudes hymnis decantatae, Sacramentorum usus, altjqve sacri Ritus, publici et privati. Internus autem cultus Dei est, perpetua Praesentia divinae Cogitatio, Timor et Amor Dei, sui Abnegatio, et in manus Dei Resignatio; nempe ad omnia qvae Deo placeant faciendum et patiendum prompta voluntas. Conjungenda haec sunt, non divellenda; non solum qvia justum est, ut glorificetur Deus corpore et spiritu nonstrô,

qvae ejus sunt (1. Cor. 6. 20.) sed etiam qvia divelli sine periculo non possuut. Externos siqvidem Ritus, sine veritate interna, Deus abominatur: Qvis poscit ista de manibus vestris? etc. (Ies. 1. et alibi) [note: N. B.] Qvia nempe Deus spiritus est, in spiritu et veritate adorari vult (Joh. 4.) At rursum qvia nos non mere spirituales sumus, sed corporales et sensuales: opus est subinde excitari sensus nostros externe, ad faciendum qvae interne fieri debent in spiritu et veritate. Ideoque DEVS, tametsi interna potissimum reqvirat, externa tamen simul ordinavit, [note: N. B.] et observari vult. Christus ipse qvanqvam Novi Testamenti cultum a ceremoniis liberavit, et in spiritu ac veritate Deo serviendum esse docuit: Patrem tamen pronâ facie adorabat, et adorationem illam vel totas noctes continuabat, Caetus sacros freqventabat, Doctores legis audiebat et interrogabat, Verbum praedicabat, Hymnos decantabat etc. Ad religionem ergo dum formamus juventutem, integre formemus, externe et interne: ne efformemus vel hypocritas, superficiales scilicet, fictos, pictos, simulatos cultores Dei; vel fanaticos, somniis suis se oblectantes, et contemptu Ministerii externi Ecclesiae ordinem et decus dissolventes; vel deniqve frigidos, si externa internis non addant stimulos, interna externis vitam.

[note: XVII.] 26. Ad Opera externa, divinitus mandata, diligenter adsvefaciendi pueri: ut fidem suam operibus demonstrare, verum Christianismum esse sciant.

Ejusmodi opera sunt, Temperantiae, Justitiae, Misericordiae, Patientiae exercitia, nunqvam intermittenda. Nisi enim Fides nostra tales profert fructus, mortua esse demonstratur (Jac. 2.) At vivam esse oportet, si salvifica est.

[note: XVIII.] 27 Doceantur etiam Beneficiorum et judiciorum Dei sines distingvere accurate; ut omnibus legitime uti, nullô abuti, sciant.

[note: N. B.] Fulgentius (Epist. 2. ad Gallam) Beneficia Dei trifariam dividit. Qvaedam dicit esse aeternum duratura; alia ad aeternitatem adipiscendam servientia: alia deniqve ad usum solummodo praesentis vitae. Primi generis illi sunt: Agnitio Dei, Gaudium in Spiritu S. et Charitas Dei diffundens se in cordibus nostris. Secundi generis dicit esse; Fidem, Spem, et Misericordiam in proximos. Tertii, Valetudinem, Divitias, Amicos, et caetera externa, qvae per se nec beatum, nec miserum reddunt.

Eôdem modô Judicia Dei, seu castigationes, doceantur trium esse generum. Qvosdam (qvibus aeternum parcere constituit Deus) corripi hîc, et sub cruce exerceri, ut purificentur et dealbentur (Dan. 11. 35. Apoc. 7. 14.) ut Lazarus. Aliis hîc parci, ut puniantur in aeternum: ut dives Epulo. Aliorum poenas inchoari hîc, ut proferantur in aeternitatem: ut Saulis, Antiochi, Herodis, Judae etc. Doceantur igitur; homines omnia distingvere, ne bonis sensualibus, decepti, anteferant ea qvae hujus solum temporis sunt: et formidare sciant non tam praesentia mala, qvam gehennam; timereqve non eos maxime, qvi corpus solum occidere possunt, et nihil habent amplius qvod faciant, sed illum qvi et corpus potest perdere, et animam detrudere ad gehennam. (Luc. 12.)

[note: XIX.] 28. Et moneantur, securissimam Vitae viam, esse viam Crucis: ideoqve hâc praevisse Ducem vitae, Christum, ad hanc invitasse alios, hâc ducere illos, qvibus optime vult.

[note: N. B] Mysterium salutis nostrae Cruce peractum est, Cruce constat: nempe qvâ mortificatur vetus Adam, ut vivat novus, secundum Deum creatus. Ideo Deus qvos diligit castigat, et qvasi cum Christo crucifigit, ut cum Christo resuscitatos collocet ad dextram suam in excelsis. Hoc Verbum Crucis licet sit potentia Dei ad salvandum eos qvi credunt, stultitia tamen est et offendiculum carni (1 Cor. 1. 18.) ut plane sit necesse probe probeqve haec Christianis inculcari: qvô intelligant discipulos Christi se esse non posse, nisi abnegaverint seipsos, et bajulandae cruci Christi submiserint humeros (videatur Luc. 14. vers. 26. ad finem) paratiqve sint per totam vitam suam, qvôcunqve ducet Deus, seqvi.

[note: XX.] 29. Providendum autem, ut dum haec omnia docebuntur, nihil contrariorum exemplorum illis obveniat.

Id est, cavendum ne pueri blasphemias, perjuria, nominis divini profanationes varias, caeterasqve impietates, audiant et videant: sed numinis reverentiam, religionis observantiam, conscientiae curam, qvôqvô se vertunt, animadvertant. Et si qvid secus accidit, domi aut in Schola, sentiant impune non ferri, sed corripi severe; ut laesi Numinis poena semper atrocior qvam offensi Prisciani, aut aliu^s externi delicti, qvid inprimis et maxime cavendum sit, ostendat.

[note: XXI.] 30. Tandem, qvia in hac Mundi et naturae corruptione, nunqvam tantum proficimus, qvantum debemus: et, si prosicimus aliquantulum, eadem depravata caro facile in complacentiam sui et spiritualem superbiam prolabitur. Vnde (qvia Deus superbis resistit) saluti periculum est summum: Docendi sunt

tempestive Christiani omnes, nostra bona studia et opera propter imperfectionem suam nihil esse, nisi nobis perfectione suâ subveniat Christus, Agnus ille Dei tollens Mundi peccata, in quo solo Patri complacuit etc. Hunc ergo invocandum, in hoc uno fidendum.

Ita demum in tuto collocaverimus spem salutis nostrae, et nostrorum, cum eam super Christum, angularem illum lapidem, locaverimus: qvi ut omnis perfectionis in coelo et in terra apex est, ita Fidei, Charitatis, Spei, Salutisqve nostrae, et inchoator et perfector, solus et unus. Qvippe qvem Pater ideo Coelo misit, ut Immanuel (Deushomo) factus, Deo reuniret homines; et in assumptâ humanitate sanctissime vivens, exhiberet hominibus divinae vitae exemplar; et innocenter moriens, expiaret noxas Mundi per semetipsum, ablueretqve nos a peccatis nostris sangvine suô; tandemqve resurgens victam Morte Mortem ostenderet, et in Coelum ascendens, indeqve Spiritum sanctum, arrhabonem salutis nostrae, mittens, per hunc nos et inhabitaret ut Templa sua, et regeret atqve ad salutem custodiret, dum hîc in lucta sumus, et resuscitaret post atqve assumeret ad se, ut ubi est ipse, simus et nos, et spectemus gloriam ejus etc.

31. Huic uni omnium Servatori aeterno cum Patre et Spiritu S. laus sit et honor, et benedictio, et gloria, in secula seculorum, AMEN.

32. Verumenimvero haec omnia dextre peragendi modus particularis per omnes Scholarum Classes praescribendus erit.

CAP. XXV. Si Scholas ad veras veri Christianismi normas plane reformatas volumus, Gentilium Libros aut esse amovendos; aut certe cautius, quam hactenus, tractandos.

[note: Qvid hîc svaderi incipiat:] INevitabilis nos cogit necessitas, rem cujus capite praecedenti obiter facta est mentio, pluribus perseqvi. Nempe si vere Christianas nobis esse Scholas volumus, Gentilium Doctorum turbam amovendam esse. Cujus rei primum proponemus urgentes causas: deinde, qvae cautio circa illos Mundi sapientes adhibenda sit, ut nihilominus omnia illorum pulchre cogitata, dicta, facta, nostra fiant, docebimus.

[note: et qvô Dei Zelô] 2. Zelare hanc rem adigit nos gloriae Dei, salutisqve humanae amor: qvum videamus praecipuas Christianorum Scholas nomine tenus Christum profiteri, caeterum meros Terentios, Plautos, Cicerones, Ovidios, Catulos et Tibullos, Musas et Veneres, in deliciis habere. Vnde fit, ut Mundum potius qvam [note: (Eheu!)] Christum sapiamus, Christianosqve in media Christianitat qvaeri necesse sit. Nempe qvia eruditissimis qvibusqve, etiam divinae sapientiae antistitibus, Theologis, Christus tantum larvam, Aristoteles cum caetera gentilium turba sangvinem et spiritum, suppeditant. Qvod libertatis Christiane horrendus abusus turpissimaqve profanatio est, et res plena periculi. Nam

[note: Causae, cur Gentiles libri Scholis Christianis excludi, libri a. Dei introduci debeant.] 3. Primum, Coelo nati sunt renati per Spiritum Dei liberi nostri: Coelo proinde formandi cives, ineundaqve illis notitia primario cum Coelestibus, DEO, Christo, Angelis, Abrahamo, Isaco, Jacobo etc. Atqve id ut ante omnia fiat, caeteris omnibus interim sepositis, consultum est, tum ob vitae hujus incertitudinem, [note: Prima] ne qvis forsan imparatus abripiatur; tum qvia primae impressiones optime haerent, faciuntqve (si sanctae sunt) reliqva omnia, post in vita tractanda, securiora.

[note: Secunda.] 4. Deinde DEVS, cum abunde prospiceret Populo suo electo, non tamen et commonstravit Scholam praeterin Atriis suis: ubi seipsum nobis constituit Doctorem, nos Discipulos, Doctrinam vero Oraculorum suorum vocem. Sic enim per Mosen loqvitur: Audi Israel, Dominus DEVS tuus unus est. Itaqve diliges Dominum DEVM tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex totis viribus tuis. Et erunt Verba ista qvae Ego praecipio Tibi hodie, in corde tuo: eaqve narrabis siliis tuis, et meditaberis sedens in domo tua, et ambulans in itinere, dormiens atqve exsurgens etc. Deut. 6. 4. etc. Et per Jesaiam: Ego Dominus DEVS tuus, docens te utilia, gubernans te in via, qvâ ambules. (48. 12.) Item: Nonne populus DEVM suum consulet? (8. 19.) Et Christus, Scrutamini Scripturas. (Ioh. 5. v. 39.)

[note: Tertia.] 5. Eandem hanc Vocem suam fulgentissimum esse Intellectu^s nostri lumen, perfectissimamqve Actionum regulam, et in utroqve sufficientissimum imbecillitatis nostrae subsidium, satis protestatus est his verbis: Ecce docui Vos statuta et judicia! Observabitis igitur ea et facietis. Nam haec est Sapientia Vestra, et prudentia ante oculos Populorum: qvi auditis illis dicent, Tantum gens ista populus sapiens est, et prudens (Deut. 4. 5, 6.) Et ad Iosuam sic edicit: Non recedet volumen Legis hujus ab ore tuo, sed meditaberis in eo dies ac noctes. Et tunc prosperaberis in viis tuis, atqve tum secundaberis. (Ios. 1. 8.) Per Davidem vero: Doctrina Jehovae integra est, restituens animam: testimonium Jehovae verax, sapientiam afferens imperitis etc. (Psal. 19. 8) Apostolus deniqve Scripturam divinitus inspiratam utilem esse ad doctrinam etc. ut perfectus fiat homo Dei, testatur (2 Tim. 3. 16, 17.) Quod pariter sapientissimi hominum (intellige Christianos vere illuminatos) et agnoverunt

et professi sunt. Chrysostomus dixit: Qvidqvid vel discere vel ignorare opus est, in Scripturis discinus. Cassiodorus: Schola coelestis, Eruditio vitalis, Auditorium Veritatis; Disciplina ceriissime singularis, Scriptura est: qvae discipulos occupat sensibus fructuosis, non inani lenocinatione Verborum etc.

[note: Qvarta.] 6. Expresse autem DEUS populo suo gentilium doctrinâ et consvetudinibus interdixit. Vias gentium nolite discere (inqvit Jer. 10. 2.) Item: Nunqvid non est Deus in Israel, ut eatis ad consulendum Belzebub, deum Akaron? (4 Reg. 1. 3.) Nonne populus a DEO suo reqviret visionem? mortuosne pro vivis consulat? Ad Legem potius et ad Testimonium: Qvod si non dixerint juxia verbum hoc, non erit eis matutina lux. (Jes. 8. 19, 20.) Quid ita? nempe qvia Omnis sapientia a Domino est, et cum ipso manet in seculum. Aliâs, radix sapientiae cui retecta est? (Ecclus. 1. 1, 6.) Qvanqvam viderunt lumen, et habitarunt super terram, Viam tamen Scientiae non agnoverunt: neqve intellexerunt semitas ejus etc. Non est audita in terra Chanaan, neqve visa est in Theman: Filii qvoqve Agar, qvi exqvirunt prudentiam qvae de terra est, fabulatores et exqvisitores intelligentiae, viam Sapientiae nescierunt. Sed qvi scit universa novit eam, et adinvenit omnem viam disciplenae, et tradidit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo (Bar. 3. v. 20, 21, 22, 23, 32, 36, 37.) Non facit ita ulli genti: ideo judicia ejus non cognoverunt (Psal. 147. 9.)

[note: Qvinta.] 7. Qvod si qvando a Lege sua ad humanae phantasiae illecebras deflecteret populus suus, exprobrare consvevit DEUS, non solum vecordiam, qvod Sapientiae fontem derelinqverent (Bar. 3. vers. 12.) sed duplicatam malitiam, qvod scaturiginem aqvarum vivarum relinqventes, cisternas sibi fodicarent dissipatas, non continentes aqvam. (Jer. 2. 13.) Et per Oseam qvestus, qvod populus suus nimium colludat cum genti bus, subdit: Qvae praescripsi documen a multiplicia Legis meae, velut res aliena computata sunt. (Os. 8. 12.) Et qvid obsecro aliud faciunt illi Christiani, qvibus gentilium libri nocturnâ diurnâ versantur manu; sacer Dei codex velut res aliena, ad ipsos impertinens, nulli curae est? Cum tamen non sit res inanis, qvae impune bossit negligi, sed ipsa Vita nostra, Deô teste. (Deut. 37. 47.)

[note: Sexta.] 8. Ideo Ecclesia vera, veriqve cultores Dei, nullam praeter in Verbo Dei qvaesiêre Scholam, Sapientiam inde veram et coelestem, qvae supra omnem mundanam est, abunde haurientes. Ita enim David de se: Super inimicos sapientiorem me fecisti Mandatis tuis; et Omnibus doctoribus meis intelligentior sio, qvia Testimonia tua sunt meduatio mea etc. (Psal. 119. 98. etc.) Similiter Salomon, mortalium Sapientissimus fateuit; Dominus dat sapientiam, EXOREEIUS est prudentia et scientia (Prov. 2. 6.) Testatur et Syracides (in praefatione libri sui) sapientiam suam, praeclaram sane illam, e lectione legis et Prophetarum fuisse haustam. Hinc illae sanctorum exultationes, cum in lumine Dei sumen viderent (Psal. 3. 10.) Beati sumus ô Israel, qvod ea qvae placent Deo cognita sunt nobis! (Bar. 4. 4.) Domine, ad qvem ibimus? Verba vitae aeterna tu habes (Iob. 6. 68.)

[note: Septima.] 9. Omnium seculorum exempla ostendunt, qvoties Ecclesia ab his fontibus Israelis deflecteret, toties id seductionis et errorum occasionem fuisse. De Israelitica Ecclesia e Propheticis qverelis satis notum est: de Christiana ex historiis colligitur, qvamdiu ab Apostolis et ab Apostolicis viris solâ Evangelii doctrina urgebatur, tamdiu fidei sinceritatem viguisse. Simul vero ac gentes catervatim in Ecclesiam se infunderent, et refrigesceret primus ardor; et secernendi pura ab impuris attentio, per idqve gentilium libri primum qvidem privatim, mox publice, lectitari coeperunt, qvae doctrinarum mixtura et confusio inseqvuta sit, videmus. Amissa fuit Scientiae clavis, illis ipsis qvi eam penes se solos esse jactabant: inde pro Fidei articulis opinionum sigmenta infinita enata: hinc dissidia et lites, qvarum necdum finis apparet; inde refriguit Charitas, et extincta est pietas: atqve ita sub Christianismi nomine Gentilismus revixit, regnatqve. Comminationem enim Domini Jehovae impleri oportuit, ut qvi non loqvi curarent juxta Verbum Dei, non esset eis matutina lux (Ies. 8. 20.) Ideo miscuit eis Dominus spiritum soporis, et clausit oculos eorum, ut illis esset omnis visio sicut verba libri signati etc. qvia timuerunt Deum mandatis et doctrinis hominum etc. (Ies. 29. v. 10, 11, 13, 14.) Oqvam vere in istis etiam impletur, qvod de gentilibus Philosophis contestatus est Spiritus Sanctus, evanuisse in cogitationibus suis, et obscuratum esse insipiens cor eorum (Rom. 1. 21.) Proinde si felitciter ab inqvinamentis repurgari debet Ecclesia, nulla superest certior via, qvam ut seductoriis hominum commentationibus relictis, ad solos puros Israelis fontes redeamus, Deoqve et ejus Verbo nos et liberos nostros docendos et ducendos tradamus. Ita demum fiet, qvod praedictum est, fore ut omnes filii Ecclesiae docti sint a Domino. (Ies. 54. 13.)

[note: Octava.] 10. Nec certe majestas nostra, Christianorum (qvi per Christum filii Dei facti sumus, regaleque sacerdotium et haeredes futuri seculi) ita nos, et liberos nostros abjici atque prostitui

permittit, ut cum profanis ethnicis tam aretô utamur consortiô, eosqve in deliciis habeamus. Certe enim Reguni et Principum filiis in paedagogos dari non solent parasiti, scurrae, sanniones: sed Viri graves, sapientes, pii. Et nos filiolis Regis Regum, fraterculis Christi, haeredibus aeternitatis, paedagogos dare non erubescimus jocularem Plautum, lascivum Catullum, impurum Ovidium, impium Dei irrisorem Lucianum, obscaenum Martialem, aliosqve de illa veri Dei cognitionis et timoris experte turba? qvae cum ipsa extra spem vitae melioris vixisset, inqve praesentis vitae luto solummodo sese volutasset, non potest non iisdem secum sordibus in volvere eos, qvi consortio suo utuntur. Satis jam, ah saus, insanitum est, ô Christiani! hîc jam terminus esto. Deus enim ad meliora nos vocat; vocantem seqvi [note: Schola Dei. N. B.] par est. Christus, aeterna Dei sapientia, filiis Dei domi suae aperuit Scholam: ubi Rectorem et supremum Dictatorem agit ipse Spiritus Sanctus: Professores et Magistros, Prophetae et Apostoli, omnes verâ sapientiâ praediti, omnes verbô et exemplô Veritatis et Salutis viam luculenter praemonstrantes, Viri sancti; ubi Discipuli sunt soli Electi Dei, primitiae ex hominibus emptae Deo, et Agno; Inspectores vero et custodes Angeli et Archangeli, Principatus et Potestates, in excelsis (Eph. 3. 10.) Vbi qvidqvid affertur, confert scientiam super omnes humani cerebri ratiocinationes veram, certam, perfectam, et se in omnes hujus et futuraevitae usus extendentem. Solum enim Os Dei est fons ille, unde omnes Sapientiae verae rivuli promanant: sola Facies Dei fax illa, unde veri luminis radii sese spargunt: solum DEI Verbum radix illa, unde intelligentiae verae, germina se protrudunt. Beati igitur, qvi faciem DEI intuentur, Ori ejus attendunt, Verba ejus pectore excipiunt! qvia haec una, sola, vera, infallibilis verae et aeternae sapientiae via est, extra qvam alia non est.

[note: Nona.] 11. Nec silentiô praetereundum, qvam serio DEUS populo suo gentilium reliqvii interdixerit, qvidqve sit inseqvutum interminationem hanc non attendentibus. Consumet Dominus nationes illas a conspectu tuo etc. Tu vero sculptilia eorum igne combures. Non concupisces argentum et aurum de qvibus facta sunt, neqve assumes ex eis tibi qvidqvam, ne offendas: qvia abominatio est Domino Deo tuo. Nec inferes qvidqvam ex Idolo in domum tuam, ne sias anathema, sicut illud ipsum est (Deut. 7. 22, 25, 26.) Et capite 12. Qvando disperdiderit Dominus ante faciem tuam Gentes, cave tibi, ne seqvendo eas illaqveeris! postqvam fuerint subversae, ne reqviras Ceremonias earum, dicens: sicut fecerunt illae, faciam, Sed qvod ego tibi praecipio, hoc tantum facito, nec addas, nec minuas. (Deut. 12. 29. etc.) Qvod licer eis post victoriam revocaret in memoriam Josua, svaderetqve idola removeri (Jos. 24. 23.) qvia tamen non obsecundârunt, factae sunt istae gentiles reliqviae in laqveum illis, ut perpetuo reciderent in idolomaniam, usqve ad utriusqve Regni eversionem. Et non resipiscamus nos, alienô exemplô facti cautiores?

[note: Libri Gentilium idola.] 12. At libri non sunt Idola: dixerit qvispiam. Resp. Sed sunt reliqviae Gentium illarum, qvas disperdidit Dominus Deus noster a facie Christiani sui populi, qvemadmodum ibi: sed periculosiores qvam ibi. Ibi enim illaqveabantur illi solum, qvorum Cor obbrutescebat (Jer. 10. 14.) hîc sapientissimi qvique decipi possunt (Col. 2. 8.). Ibi erant opera Manuum humanarum (qvemadmodum Deus loqvi solet, stultitiam idololatris exprobrans) hîc opera Ingenii humani. Ibi auri et argenti splendor perstringebat oculos: hîc sapientiae carnalis plausibilitas excaecat mentem. Et qvid? negas Libros gentilitios Idola esse? Qvis ergo Julianum Imper. a Christo seduxit? qvis Leonem X. Papam, ut historiam de Christo haberet pro fabula, dementavit? qvô ergo Spiritu afflatus Sadoletum Card. Bembus a Bibliorum S. lectione (qvod tantum virum ineptiae istae non decerent) dehortatus est? Qvid hodieque tot sapientes Italos, et alios, in atheismum praecipitat? Utinam vero in reformata etiam Christi Ecclesia non sint, qvos Cicero, Plautus, Ovidius etc. odore qvôdam lethali a Scripturis post se trahant!

[note: Effugium.] 13. Si qvis dixerit: Abusum non esse imputandum rebus, sed personis: esse etiam pios Christranos qvibus e. hnicorum lectio nihil incommodet. Resp. Apostolus: Scimus idolum nihil esse: sed non in omnibus est scientia (nempe discernendi). Videte igitur, ne licentia vestra offendiculum sit infirmis (1 Cor. 8. 4, 7, 9.) Qvanqvam igitur Deus misericors a ruina multos praeservat, nos tamen non excusamur, si illecebras ejusmodi (varias inqvam humani cerebri, aut etiam Satanicae fraudis inventiones) subtilitatis et elegantiae fucô illitas, scientes volentes toleramus: cum ab illis qvosdam, imo plerosque dementari, et in Satanae laqveos induci, certum sit. Obseqvamur potius Deo, Idola in domos nostros ne inferamus, Dagonem juxta foederis Arcam ne collocemus, Sapientiam illam qvae desuper est, terrenae illi, animali et diabolicae, ne commisceamus, et adversus filios nostros concitandae irae Dei occasiones ne praebeamus.

[note: Allegoria.] 14. Nam et illud forsan, qvod in figura accidisse Moses memorat, huc pertinet. Nadab et Abiu, filii Aron, novelli Sacerdotes, cum (muneris sui nondum satis gnari) pro igne sacro thuribulis suis imposuissent ignem alienum,

(hoc est communem) ad suffiendum coram Domino, percussi sunt igne Dei, et mortui coram Domino (Levit. 10. 1. etc.) Qvid autem sunt Christianorum liberi nisi novellum illud sanctum sacerdotium, ad offerendum spirituales hostias Deo (1 Pet. 2. 5.) jam consecratum? Quorum thuribula, Mentes, si alienô igne implemus, qvid nisi eos furori irae Dei objicimus? Annon enim alienum est, et esse debet, Christiano pectori, qvidqvid aliunde qvam a Spiritu Dei venit? Talia vero sunt pleraqve gentilium Philosophorum et Poëtarum deliramenta, Apostolô teste (Rom. 1. 21. 22. Coloss. 2. 8. 9.) Et Poësin Hieronymus non abs re Vinum Daemonum appellvit, qvô inebriat et in soporem collocat incautas mentes, illisqve monstrosarum opinionum, periculosarum tentationum, teterrimarumqve cupiditatum, somnia inducit, Cavere itaqve Satanae: ejusmodi philtra convenit.

[note: Ephesii imitandi.] 15. Nisi paremus tutiora haec fvadenti DEO, contra nos in judicio stabunt Ephesii illi, qvi simul ac divinae sapientiae illis lux affulsit, combusserunt omnes curiosos libros, sibi, ut Christianis, post hac inutiles. (Act. 19. 19.) Et moderna Graecorum Ecclesia: qvae etsi majorum suorum, pro sapientissima mundi gente habitorum, Philosophicos et Poëticos libros elegante illâ suâ dialectô conscriptos habent, eorum tamen lectione sibi et suis sub anathematis paena interdixerunt. Unde factum, ut qvanqvam barbarie inundante in multam ignorantiam et superstitionem prolapsi sint, praeservaverit tamen eos DEUS ab Antichristiana errorum colluvie hactenus. Eâ igitur in replane imitandi sunt, ut (majori tamen superinductô S. literarum studiô) facilius amoveantur e Gentilismo relictae consusionum tenebrae: in solo qvippe lumine DEI videtur lumen (Psal. 36. 10.) Vos igitur domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Dei nostri (Jes 2. 5.)

[note: Objectiones hîc solventur.] 16. Videamus autem, qvibus rationibus adversus haec insurgat humana Ratio, angvium se in modum torqvens, ne sud Fideî obseqvium captivari necesse habeat, et se dedere DEO. Sic instant.

[note: 1. de magna in libris Gentilium sapientia] 17. Magna est in libris Philosophorum, Oratorum, Poëtarum reposita sapientia. Respond. Digni sunt tenebris, qvi a lumine avertunt oculos. Sane, et Noctuae crepusculum meridies videtur, sed luci nata animalia aliter nôrunt. O homo vane, qvisqvis in humanae ratiocinationis tenebris lucem claram qvaeris, attolle sursum oculos! Coelitus labitur lux vera, a Patre lumitum! In humanis si qvid emicat, aut fulget, scintillulae sunt, qvae ut constitutis in tenebris coruscare, et aliqvid esse, visae sint, nobis, qvibus faces ardentes in manum datae (ful gentissimum Dei Verbum) cui usui scintillae? Nam sive de Natura disputant qvid nisi vitrum lambunt, pultes non attingunt? At in Scripturis sacris ipse Naturae dominator de Operibus suis grandia enarrat mysteria, omnium Creaturarum, visibilium et invisibilium, primas et ultimas rationes explicans. Si de Moribus loqvuntur Philosophi, faciunt qvod viscatis alis Aviculae solent, ut se magnô molimine moveant, nufqvam autem promoveant. At Scriptura habet veras Virtutum descriptiones, cum exhortationibus acutis, medullas ossium penetrantibus, vivaqve omnium exempla. Qvum Pietatem docere volunt Gentiles, superstitionem docent: utpote nec Dei, nec Voluntatis ejus cognitione verâ imbuti. Tenebrae operiunt terram, et caligo populos; super Sionem vero oritur Dominus, hîc videtur gloria ejus (Jes. 60. 2.) Qvanqvam igitur filiis lucis liberum esset ad tenebrarum filios aliqvando accedere; ut animadverso discrimine ipsi magis in via lucis exultent, istorum vero tenebras commiserantur: at velle eorum scintillas praeferre lumini nostro, intolerabilis est, et injuriofa in DEUM et animas nostras, dementia. Qvid prodest in mundanis proficere doctrinis, et marcescere in divinis? caduca seqvi figmenta, et coclestia fastidire mysteria? Cavendi sunt tales libri, et propter amorem sacrarum Literarum vitandi: qvi exterius eloqventiâ verborum nitent, et interius vacui virtutis et sapientiae manent; inqvit isidorus. Ecce Librorum istorum laudem! Putamina esse sine nucleo. Philippi Melanchtonis judicium tale est. Qvid in universum docent Philosophi, si qvi optime docent, nisi siduciam et amorem nostri? M. Cicero in Finibus bonorum et malorum, omnem rationem Virtutis ab amore nostri et philautia aestimat. Qvantum in Platone tumoris est et fastûs? Neqve facile fieri passe mihi videtur, qvin ab illa Platonica ambitione conirahat aliqvid vitii, si in illius lectionem inciderit ingenium per se alium, et vehemens. Aristotelis doctrina est in universum qvaedam libido rixandi; ut eum inter paraeneticae Philasophiae scriptores ne postremo qvidem loco dignemur. etc. (In Theol. Hypotyp. loco de Pecc.)

[note: 2. de illorum propter Phitosophiam necessitaten] 18. Dicunt item. Si non Theologiam recte docent, docent tamen Philosophiam, qvae e Codice sacro, in salutis usum dato, hauriri non potest. Resp. Fons Sapientiae Verbum DEI in excelsis (Eccles; 1. 5.) Vera Philosophia nihil est nisi vera notitia Dei et Operum

ejus; qvae non aliunde verius qvam ex ore Dei disci potest. Hinc Augustinus, laudes Scripturae Sacrae enarrans, haec inserit: Hîc est Philosophia: qvoniam omnes omnium naturarum causae in DEO Creatore sunt. Hîc Ethica: qvoniam bona et honesta vita non aliunde formatur, qvam cum ea qvae diligenda sunt, et qvemadmodum diligenda sunt, diliguntur, h. e DEVS et Proximus. Hîc Logica: qvoniam Veritas, lumenqve animae rationalis, non nisi DEVS est. Hîc etiam laudabilior Reipublicae salus: neqve enim optime custoditur Civitas, nisi fundamento et vinculo sidei, firmaeqve concordiae, cum bonum commune diligitur: qvod summum atqve verissimum DEVS est. Et demonstrârunt jam hoc aevô nonnulli, fundamenta omnium Scientiarum et Artium Philosophicarum in Scriptura contineri, verius qvam alibi: ut admirandum sit Spiritûs S. magisterium, qvi utut primario de Invisibilibus et aeternis informare intendat, simul tamen Naturalium et Artificialium rationes passim detegit, omniumqve sapienter cogitandorum et agendorum normas suppeditat. Qvorum omnium vix umbram in Philosophis gentilium reperire est. Si ergo vere Theologorum nonnemo scripsit, Salomonis formosam illam sapientiam in eo fuisse, qvod Legem [note: N. B.] DEI in domos, Scholas, aulas deduxisset: nos, si juventuti paganarum chartarum locô Legem DEI inculcemus, exinde omni Vitae generi praescribentes Regulas, qvid sperare vetat redituram nobis Salomonicam, hoc est, veram et coelestem, sapientiam? Id ergo allaboremus, ut domi nobis sit qvidqvid nos sapientes reddere potest, etiam in externa illa, et ut ita dicam civili, sapientia, qvam Philosophiam vocamus. Esto enim, fuerint infelicia illa tempora, cum necesse esset Israelitarum filios descendere ad Philistaeos, ad poliendum qvisqve vomerem suum, aut ligonem suum, aut securim suam, aut rutrum suum, eô qvod non esset faber in terra Israelitarum (1 Sam. 13. v. 19, 20.) At num aeqve necessum est semper ita angustari ac premi Israelitas? praesertim cum hoc certe incommodi ea res ferat, qvod qvemadmodum ibi Philistaei Israelitis ligones qvidem porrigebant, gladios vero adversus se nullâ ratione subministrabant: ita ab gentili philosophia vulgares qvidem ratiocinationum Syllogismos, et orationum flosculos, habere qveas, gladios et hastas ad expugnandas impietates et superstitiones nullomodô impetres. Davidica igitur nobis et Salomonica potius optemus tempora; ubi Philistaei jaceant, Israel autem regnet et suis bonis gaudeat.

[note: 3. Itemqve propter styli elegantiam. Resp. 1. N. B.] 19. Saliem ergo styli gratiâ legant Terentium, Plautum, alios similes, Latinitatis studiosi. Respond. Ideone infantes nostros, ut loqvi discant, per ganea, et popinas, et canponas, et lupanaria, et similes cloacas, ductitabimus? Nam qvâ amabo Terentius, Plautus, Catullus, Ovidius etc. nisi per ejusmodi sordida loca juventutem deducunt? qvid nisi facetias, jocos, comessationes, inebriationes, amores spurcos, scortationes, varie consutos dolos, aliaqve similia, a qvibus avertendi sunt Christianorum oculi et aures, etiam dum se casu offerunt, spectanda exhibent? Putamusne parum depravatum esse hominem in se, ideoqve illi oportere extrinsecus foeditatum omnis generis monstrari formas, et subministrare fomites et flabella, et qvasi ultro qvaesitâ ansâ propellere in ruinam? Dixeris: Non omnia in Authoribus illis mala sunt Respondeo, sed mala semper facilius haerent: ideoqve juventutem eô mittere ubi mala mixta sunt bonis, res plena est periculi. Nam neqve venena propinare solent, aut possunt etiam, qvi vitam alicujus perditum eunt, sola, sed mixta qvam optimis eduliis aut potionibus: venena tamen vim suam exserunt, eiqve qvi assumsit perniciem afferunt. Ita plane antiqvus ille homicîda, si circumvenire vult, infernalia toxica sua ingeniosae figmentorum et sermonis blanditiae saccharo edulcare necesse habet: cujus rei conscii nos non disjiciemus ei nefandum hunc apparatum? Dicas: Non omnes spurci sunt: Cicero, Virgilius, Horatius, alii, honesti et graves. Resp. Et ipsi tamen caeci pagani, a Deo vero, ad deos deasqve (Jovem, Martem, Neptunum, Venerem, Foriunam etc. fictilia scilicet numina sua,) mentes lectorum avertentes. (Deus tamen populo suo dixit. Nomen externorum deorum ne recordamini, neqve audiatur ex ore vestro, Exod. 23. 13.) Tum qvantum ibi superstitionum, opinionum falsarum, cupiditatum mundanarum, inter se varie colluctantium, chaos? Plane aliô spiritu implent illi discipulos suos qvam CHRISTI mens est. CHRISTUS evocat e mundo, illi mundo immergunt. CHRISTUS abnegationem sui docet, illi sui amorem. Christus ad humilitatem vocat; illi magnanimitatem commendant. Christus mansvetos qvaerit: illi efferatos faciunt. Christus commendat columbinam simplicitatem: illi argutandi artificium mille modis instillant. Christus modestiam svadet: illi se in jocos diffundunt. Christus amat credulos: hi suspicaces, disputaces, pervicaces, praestant. Et ut paucis, iisqve Apostoliscis

verbis concludam: Quae est societas luci ad tenebras? qvae conventio Christi ad Belial? qvae pars fideli cum infideli? (2 Cor. 6. 15.) Recte etiam Erasmus (in Similibus): A floribus marcidis abstinent apes: ita non attingendus Liber, qvi putridas habet sententias. Item: Vt tistissimum est in trifolio cubare, qvia in hac herba negant serpentem latere: ita in his versandum libris, in qvibus nulla venena timentur.

[note: Resp. 2] 20. Interim tamen, qvid tam lepidi habent profani illi scriptores, prae sacris nostris? Soline illi sermonis elegantias intelligunt? Perfectissimus lingvae artifex, est ipse qvi eam plantavit, Spiritus DEI: cujus verba melle dulciora, gladiô utrinqve acutô penetrantiora, igne metalla colliqvante efficaciora, et malleô petras concutiente graviora esse, experiuntur et depraedicant sancti DEI. Soline Gentiles historias afferunt memor abiles? Plenus est codex noster, veriorum et longe mirabiliorum. Soline illi tropos, figuras, allusiones, allegorias, aenigmata, apophtegmata, formant? Fastigium horum apud nos est. Leprosa est imaginatio, Abana et Pharphar, flumina Damasci, praeferre Jordano et aqvis Israel (4 Reg. 5. 12.) Lippiens oculus, cui Olympus, Helicon, Parnassus, amoeniora qvam Sinai, Sion, Hermon, Tabor, Olivetum, praebent spectacula. Absurda auris, cui Orphei, Homeri, Vergilii chelys, prae Davidica cithara, sonat jucundius. Corruptum palatum, cui melius fictum Nectar et Ambrosia sapit, fontesqve Castalii, qvam verum coeleste Manna, fontesqve Israelis. Perversum illud cor, cui majores delicias creant nomina Deorum dearumqve Musarum et Charitum, qvam adorandum nomen FEHOVAE exercitum, Christi Salvatoris, et variorum Spiritûs Sancti charismatum. Caeca illa spes, qvae per campos Elysios potius, qvam per Paradisi hortos, spatiatur. Ibi enim omnia fabulae, veritatis umbrae: hîc omnia res, veritas ipsa.

[note: Resp. 3.] 21. Esto autem, habeant illi qvoqve elegantias ad nos transferri aptas, phrases, adagia sententias morales pulchras: an propter flosculos tamen illos istuc mittendi filii nostri? Nonne AEgyptios spoliare licet, et exuere ornatu suô? Licet utiqve: imo convenit, jussu Dei (Exod. 3. 22.) Jure enim Ecclesiae debetur omnis possessio gentium. Necesse est ergo, inqvis, nos adire ista, ut auferamus. Resp. Manasses et Ephraim occupaturi pro Israel terram gentium, armati ivêre, viri soli; parvulorum grege, et imbelli turbâ, domi relictis in loco tuto (Jof 1. 14.) Idem faciamus nos, partes illas exarmandi Scriptores Ethnicos sumamus nobis Viri, eruditione, judiciô, pietate Christianâ, jam firmi et robusti; juventutem periculis illis ne exponamus. Qvid enim si illi pubem nostram contrucîdent, aut convulnerent, aut captivam abducant? Tristia prostant, eheu, exempla, qvam multos Philosophia turbae Gentilis Christo abstulit, et in atheismum praecipitavit. Tutissimum igitur fuerit armatos submittere, qvi istis divinitus anathemate devotis omne aurum et argentum, et qvidqvid pretiofi habent, eripiant, idqve inter hereditatem Domini distribuant. O excitet DEVS heroica ingenia, qvae omnes elegantiarum flosculos ex illis vastis desertis collectos per Christianae Philosophiae hortos grate disseminent, ne qvid desiderari domi possit!

[note: Resp. 5.] 22. Si tandem aliqvis Gentilium ipse admittendus esset, Seneca is esto, Epictetus, Plato, similesqve Virtutum et honestatis magistri, in qvibus minus errorum et superstitionum notare est. Qvod consilium fuit magni Erasmi, Juventutem Christianam in ipsis sacris literis enutriendam esse svadentis, tandemqve addentis: Qvod si immorandum sit profanis literis, eqvidem id fieri malim in iis, qvae propius affines sunt arcanis libris (Erasm. in Comp. Theol.) Sed et istos bonum esset admittere ad Juventutem, nonnisi post confirmatos in Christianismo animos: et qvidem castigatos primum; ut nempe nomina deorum, et qvaecunqve superstitionem redolent, auferantur. Eâ namqve conditione DEVS virgines ethnicas in uxores ducere permisit, si illis abradantur capilli, et circumcîdantur ungves (Deut. 21. 12) Ut igitur recte intelligamur, non in universum profanorum scripta prohibemus Christianis, ut qvi coeleste privilegium, qvô Christus credentes suos (NB. credentes jam) etiam serpentes et venena innoxie tractandi (Marc. 16. 18.) communivit, non ignoramus: sed ne tenellâ adhuc fide filioli Dei serpentibus his objiciantur, illisqve temerariâ confidentiâ venena hauriendi praebeantur occasiones, praecautum volumus, obtestamur et obsecramus. Lacte sincerô Verbi Dei enutriendos esse filiolos Dei, dixit Spiritus Christi (1 Pet. 2. 2. 2 Tim. 3. 15.)

[note: Objectio qvarta, de S. Scripturae pro aetate prima difficultate.] 23. Sed ajunt adhuc, qvi Satanae contra Christum causae incaute patrocinantur, Scripturae S. libros pro juventute nimis esse arduos, ideo alios interim libellos in manus dari, dum adolescat judicium.

[note: Resp. 1.] Resp. I. At sermo hic errantium est, nescientium Scripturas, neqve virtutem Dei: qvod trifariam ostendo. Primum, nota est de Timotheo celebri olim Musico historia, solemne illi fuisse, qvoties novum acciperet discipulum, interrogare, an jam apud alium Magistrum discendi fecisset initium? Negantes, recipiebat pretiô tolerabili: affirmantibus, duplicabat

pretium: causatus, duplicem sibi circa hos instituendos fore laborem, alterum dedocendo, qvod male didicisset; alterum docendo artem veram. Nos igitur cum habeamus toti humano Generi declaratum doctorem ac magistrum Christum Jesum, praeter qvem alios qvaerere prohibemur (Matt. 17. 5. et 23. 8.) et qvi dixit, Sinite parvulos venire ad me, et ne prohibete eos. (Marc. 10. 14.) pergemus tamen contra ejus voluntatem aliô eos ductare? Nisi forsan metuimus, ne otiosus sit Christus, nimis facile eos mores suos addocens! ideoqve eos per alienas primum officinas hinc inde, et ut dixi per popinas et ganea, et sterqvilinia qvaevis, raptabimus, demumqve corruptos et infectos objiciemus Christo, ut eos sibi reformet. Cui autem pejus consulitur, qvam miserae ulli, et per se eâ parte innocenti, Juventuti? dum, vel cum dediscendis, qvibus primâ aetate imbuti sunt, per totam vitam luctari necesse habent; vel a Christo simpliciter rejiciuntur, Satanaeqve porro informandi relinqvuntur. Qvod enim Molocho consecratum est, abominationi non sit Deo? Horrenda sunt haec, nimiô plus tamen vera. Per misericordiam Dei oro, prospiciant jam tandem serio Christiani Magistratus, Ecclesiarumqve praesules, ut ne pubes Christiana, Christo nata, et per Baptismum consecrata, Molocho amplius offerri permittatur.

[note: Resp. 2.] 24. Falsum est, qvod clamitant, Scripturam esse nimis sublimem, supraqve infantilis aetatulae captum. An enim Deus qvam accomodatum sit verbum ejus ingenio nostro non intellexit? (Deut. 31. 11, 12, 13.) Annon David Legem Domini sapientiam praestare parvulis (NB. parvulis) testatur? (Ps. 19. 8.) Annon Petrus Verbum Dei lac regenitorum infantum Dei esse dicit, datum ut per illud crescant et augescant? (1. Pet. 2. 2.) Ecce Lac Dei, tenerrimum, dulcissimum et saluberrimum, modo genitis infantulis Dei nutrimentum Verbum Dei est! cur contradicere allubescit Deo? cum potius Gentilis doctrina sit obsonium durum, dentibus egens, eosqve subinde frangens etiam. Ideo Spiritus S. per Davidem in suam Scholam invitat parvos: Vente filii, audite me, Timorem Dei docebo vos (Psal. 34. 11.)

[note: Resp. 3.] 25. Tandem, insunt utiqve Scripturis profunditates, fatemur: sed tales, in qvibus Elephanti merguntur, Agni natant: ut eleganter dixit Augustinus, cum inter sapientes Mundi praesumptuose in Scripturas irruentes, et parvulos Christi, humili et docili animô accedentes, notare vellet discrimen. Et qvid opus statim in altum provehi? Gradatim iri potest. Primum ambeunda littora Catecheticae doctrinae: tum per brevia vadandum, ediscendo historias sacras, sententias morales, et similia, captum non excedentia, sed ad majora qvae seqvuntur attollentia. Tandem enim mysteriis fidei enatandis non inidonei fient. Ita Sacras Literas ab infantia docti, praeservabuntur facilius a corruptelis mundanis, et sapienies reddentur ad salutem, per fidem qvae est in Christo Jesu (2 Tim. 3. 15.) Etenim illi, qvi se Deo dat, et ad pedes Christi considens sapientiae desuper venienti accommodat aurem suam, impossibile est non influere Spiritum gratiae, ad accendendum verae intelligentiae lumen, et praemonstrandas in clara luce salutis vias.

[note: Retorsio] 26. Ut taceam, Authores illos, qvos pro Bibliis jnventuti Christianae obtrudant (Terentium, Ciceronem, Vergilium etc) tales esse, qvalem esse Scripturam sacram clamitant, arduos, et minus intelligibiles juventuti. Nec enim pueris scripti sunt, sed hominibus judicii adulti, inscena et foro versantibus. Nec igitur aliis prosunt: qvod res ipsa loqvitur. Magis certe aliqvis Vir factus, et virilia tractans, e Ciceronis lectione una proficict, qvam si puer ad ungvem ediscat totum. Cur igitur non differuntur cognoscendi suô tempore, iis qvorum interest, si interest? Majoris autem considerationis sunt qvae jam diximus, in Scholis Christianis cives esse formandos coelo, non Mundo: tales proinde illis dandos esse Magistros, qvi coelestia magis qvam terrena, sancta qvam profana, instillent.

[note: Conclusion] 27. Concludamus igitur Angelicis verbis: Non potest opus aedisicii humani sustineri in eo loco, ubi incipitur ostendi civitas Altissimi (4 Esd. 10. 54.) Et qvoniam Deus nos esse vult Arbore s Justitiae, et plantationem Jehovae, unde ille glorisicetur, (Ies. 61. 3.) non ergo oportet liberos nostros esse arbusculas plantationis Aristotelicae, vel Platonicae, vel Plautianae, vel Tullianae etc Alioqvi sententia jam lata est: Omnis plantatio qvam non plantavit Pater meus coellestis, eradicabitur (Matt: 15. 13.) Exhorresce, si qvis argutari, et contra scientiam DEI te efferre, non desistis. (2. Cor. 10. 5.)

CAP. XXVI. De DISCIPLINA Scholastica.

[note: Disciplina Scholis necessaria.] Usitatum populari Bohemis diverbio dictum, Schola sine disciplina, molendinum est sine aqva, verum est. Qvemadmodum enim si molendino auferas aqvam, consistere illud; ita si Scholae disciplinam, lentescere omnia, necesse est. Sicut et ager si non sarritur, perniciosa segeti Zizania

illico nascuntur: Arbusculae si non putantur silvescunt, inutilesqve producunt stolones. Nec tamen seqvitur, Scholam clamorum, plagarum, vibicum, plenam esse oportere: sed plenam vigilantiae et attentionis, in docentibus et discenubus. Disciplina enim qvid est nisi modus certus, qvô discipuli vere discipuli efficiantur?

[note: De qva observanda tria.] 2. Juventutis ergo Formatorem nosse bonum erit tum Finum, tum Materam, tum Formam Disciplinae: ut Cur, Qvando et Qvomodo arrificiosâ severitate utendum sit, ne ignoret.

[note: I. Finis Disciplinae.] 3 Primum autem hoc inter omnes constare puto, Disciplinam in exorbitantes exercendam esse. Non tamen qvia exorbitavit qvis (factum enim infectum fieri neqvit) sed ne posthâc exorbitet. Exercenda igitur sine affectu, ira, odio; eô candore ac sinceritate, ut ipse qvi disciplinatur disciplinam in se suô bonô extendi, et ex paterno in se affectu eorum qvi sibi praesunt proficisci, animad vertat; ideoqve non aliô hanc animô qvam qvô amara qvaevis a medico propinata potio solet, excipiat.

[note: 2. Materia ob qvam in discipulos exercenda. Nempe non ob studia.] 4. Non autem serverior disciplina exercenda est ob studia et literas, sed ob Mores. Qvia studia si recte constiruantur (uti jam docuimus) per se ipsa ingeniis illecebrae, sunt, dulcedineqve suâ omnes (monstra hominum si excipias) ad se trahunt et rapiunt. Qvod si secus fit, non discentium id, sed docentium culpâ, evenit. Atqve si arte ingenia inescandi modos ignoramus, vim certe frustra adhibebimus. Verbera et plagae literarum amorem ingeniis indendivim nullam habent: taedium animi earum et odia ingenerandi prorsus multam. Qvare sicubi fastidientis studia amini morbus animadvertitur, is diaerâ potius et dulcibus subinde propinatis remediis tollendus est, qvam asperis asperandus magis. Cujus prudentiae ipse coelestis Sol documenta nobis ostendit. Qvi non primô statim Vere in novellas tenellasqve plantulas detonat: nec eas ab initio statim fervore suô urget ac urit: sed sensim sine sensu incalefactas attollit, et roborat, demumqve in adultas, fructusqve et semina maturantes, vim totam emittit. Simili dexteritate Arborator utitur, mollius novellas, tenerius tenellas arbusculas tractans, nec radulas, cultros, falces, vulnera nondum ferre valentibus immittit. Neqve Musicus, si Testudinis, Citharae, vel Fidium chordae dissonant, pugnô fusteve percutit, aut ad parietem allîdit; sed tamdiu artem adhibet, donec in harmoniam redigat. Ita prorsus Ingeniis in harmoniam et studiorum amorem redigendis condescendendum est, si non ex incuriosis invitos, et ex torpidis prorsus stolidos, essicere volumus.

[note: Ad studia qvomodo stimulandi. (1)] 5 Si tamen aliqvando calcari et stimulô opus, aliis id modis melius qvam plagis effici potest. Aliqvando verbô asperiore, increpationeqve publicâ. Aliqvando alios laudando: Ecce hic vel ille, qvam egregie attendit! quam recte omnia perapit! [note: (2)] Tu autem torpes? Aliqvando risu exagitandus est: hem te simplicem, rem tam facilem non capis?

URBI EMINENTISSIMAE AMSTERDAMO, Emporio Orbis celeberrimo, Ejusqve SAPIENTISSIMO SENATUI. Omnem Prosperitatem!

OCELLE URBIUM AMSTERDAMUM, Decus BELGII, Exultatio EUROPAE!

Lectoribus piis, et prudentibus, S.

Lectores Christiani salvete per Christum!

DIDACTICAE NOSTRAE Prora et puppis esto:

LECTORIBUS S.

CAPUT PRIMUM. Hominem Creaturarum ultimam, absolutissimam, excellentissimam, esse.

CAPUT II. Hominis sinem ultimum extra hanc Vitam esse.

CAPUT III. Vitam hanc non nisi praeparatoriam esse aeternae.

CAPUT IV. Praeparationis ad aeternitatem gradus essetress SE (et secum omnia) NOSSE, REGERE, et ad Deum DIRIGERE.

CAPUT V. Trium illorum [Eruditionis, Virtutum, Religionis] semina nobis inesse a natura.

CAP. VI. Hominem, si homo fieri debet, formari oportere.

CAP. VII. Formationem Hominis commodissme fieri aetate primâ: adeoqve fieri, nisi hâc, non posse.

CAP. VIII. Juventutem simul formandum, Scholisqve opus, esse.

CAP. IX. Totam utriusqve sexûs Juventutem Scholis committendam esse.

CAP. X. Institutionem in Scholis debere esse universalem.

CAP. XI. Scholas fini suo perfecte respondentes, defuisse hactenus.

CAP. XII. Scholas reformari posse in melius.

CAP. XIII. Reformandarum Scholarum fundamentum,

CAP. XIV. Ordinem Scholae aceuratum a Natura mutuandum esse: et qvidem talem, qvem nulla impedimenta retardare qveant.

CAP. XV . Fundamenta vitae prolongandae.

CAP. XVI. Docendi et discendi Reqvisita generalia: h. e. Qvomodo docendum et discendum sit Certo, ne possit non seqvi effectus.

[note: Fundamentum naturae] Fundamentum I.

[note: Fund. II.] Fundamentum II.

[note: Fund. III.] FUNDAMENTUM III.

[note: Fund. IV.] FUNDAMENTUM IV.

[note: Fund. V.] FUNDAMENTUM V.

[note: Fund. VI.] FUNDAMENTUM VI.

[note: Fund. VII.] FUNDAMENTUM VII.

[note: Fund. VIII.] FUNDAMENTUM VIII.

[note: Fund. IX.] FUNDAMENTUM IX.

CAP. XVII. In docendo et discendo Facilitatis Fundamenta.

[note: Fund. I.] FUNDAMENTUM I.

[note: Fund. II.] FUNDAMENTUM II.

[note: Fund. III.] FUNDAMENTUM III.

[note: Fund. IV.] FUNDAMENTUM IV.

[note: Fund. V.] FUNDAMENTUM V.

[note: Fund. VI.] FUNDAMENTUM VI.

[note: Fund. VII.] FUNDAMENTUM VII.

[note: Fund. VIII.] FUNDAMENTUM VIII.

[note: Fund. IX.] FUNDAMENTUM IX.

[note: Fund. X.] FUNDAMENTUM X.

CAP. XVIII. Soliditatis in docendo et discendo fundamenta.

[note: Fund. I.] FUNDAMENTUM I.

[note: Fund. II.] FUNDAMEMTUM II.

[note: Fund. III.] FUNDAMENTUM III.

[note: Fund. IV.] FUNDAMENTUM IV.

[note: Fund. V.] Fundamentum V.

[note: Fund. VI.] Fundamentum VI.

[note: Fund. VII.] Fundamentum VII.

[note: Fund. VIII.] Fundamentum VIII.

[note: Fund. IX.] FUNDAMENTUM IX.

[note: Fund. X.] FUNDAMENTUM X.

CAP. XIX. Compendiosae in docendo Celeritatis fundamenta.

PROBL. I. Qvomodo Proeceptor unus qvantovis discipulorum numero sufficere qveat?

PROBL. II. Qvomodo fieri possit, ut ex iisdem Libris doceantur omnes.

PROBL. III. Qvomodo fieri possit, ut eôdem tempore eadem agant omnes in Schola.

PROBL. IV. Qvomodô fieri possit, ut omnia unâ eâdemqve Methodô tradantur.

PROBL. V. Qvomodo paucis Verbis multarum rerum Intellectus pandi possit.

PROBL VI. Qvomodo res instituenda, ut unâ aperâ duplex aut triplex negotium agatur?

PROBL. VII. Qvomodo gradatim omnia proseqvenda?

PROBL. VIII. De amovendis et evitandis Remoris.

CAP. XX. Scientiarum Methodus, in Specie.

CAP. XXI. Artum Methodus.

CAP. XXII. Lingvarum Methodus.

CAP. XXIII. Methodus Morum.

CAP. XXIV. Pietatis instillandae, Methodus.

CAP. XXV. Si Scholas ad veras veri Christianismi normas plane reformatas volumus, Gentilium Libros aut esse amovendos; aut certe cautius, quam hactenus, tractandos.

CAP. XXVI. De DISCIPLINA Scholastica.