Lingva seu Sermo qvid? LINGUA, cum pro Sermone sumitur, est VERBORVM RES significantium, et MENTI praesentantium, certâ ratione contextorum, aut contexendorum, apparatus.

Reqvirit Res Mentes, Verba. 2. Tria igitur in Lingva, seu Sermone, concurrunt. Primo, RES significandae. Secundo MENTES, mutuo sibi aliqvid significantes. Tertio, VERBA, articulatione distinctâ distincte aliqvid significare apta, et ex mutuo consensu jam significantia, certâ ratione inter se contexta. Tolle unum ex his, Sermonem sustulisti.

Tam indivullse, ut nihil horum abesse possit. 3. Nam, si RES defuerint, de qvibus loqvaris, qvid loqveris? Si MENTES, (h. e. substantiae rationales, intellectu praeditae, qvibus res enarres) cui narrabis? Si deniqve VERBA defuerint (qvibus pro vehiculis conceptuum tuorum ad mentem alterius utaris) qvomodo eosdem conceptus mentis Tuae ad alterius mentem transmittes? Mentes enim nostrae Corporibus inclusae, eôqve ab invicem ita seclusae sunt, ut nonnisi externô aliqvô internutio communicare sua inter se possint: Hunc itaqve internuncium illis DEUS addidit, Lingvam.

Est igitur Sermo 4. Unde conseqvitur: Primo, Sermonem esse pictam Rerum imaginem; Non enim (1) Picta Rerum Imago. de nihilo est, sed de Rebus: qvarum imagines ille, qvi loqvitur, intra se concipiens, verbisqve obvolvens, ad audientis mentem transmittit.

(2) De Rebus absentibus. 5. Secundo: Sermonem esse de Rebus absentibus, aut qvasi absentibus. Si enim Res praesens sit, ipsam ostendimus potius, qvam ut imaginem ejus pingere laboremus: qvia id fit, tum compendiosius (natura autem, sicut et mens nostra, scopum rectâ petere gaudent,) tum melius et tutius. Qvippe ipsa Rei inspectio pro mille Vocabulis, et qvibuscunqve Verborum circuitionibus, est. Unde Seneca: Si fieri posset, qvtd sentiam ostendere, qvam loqvi, mallem.

(3) Inter plures. 6. Tertio: Sermonem inter plures esse. Sibi enim ipsi aliqvis, qvum suos intra semet conceptus immediate videat, cur loqvatur? prorsus ut epistolam ad seipsum scribere, et sibi ipsi qvod qvis videt ostendere, nemo opus habet; ita nec loqvi sibi ipsi. Hinc est, qvod si aliqvem secum ipso loqventem videamus, aut insanire eum, aut esse animô perturbatô, colligimus. Sed et tum ecce pluralitas! Delirans enim somniat se alicui colloqvi: turbatus autem vere intra se divius est, Ratione Affectum alloqvente, aut contra: ut Psalmo XLII. 6. 7.

(4) Vitae humanae prorsus necessarius. 7. Qvarto: Sermonem esse Vitae humanae prorsus necessarium. Qvippe DEUS in Mundo non Hominem, sed Homines, esse voluit: eôqve societatis addidit vinculum, Lingvam.

(5) Venit a Cogitatione de Rebus. 8. Qvinto: Sermonem venire a Cogitatione, Cogitationem a Rebus. Cogitatio enim est imago Rerum menti obversantium; Sermo autem rursus cogitationum, qvas mens secum volvit, imago.

(6) Fundatur in Mente. 9. Sexto: Sermonem sine Mente sermonem non esse, sed sermonis larvam: uti sunt Psittacorum, Picarum, aliarumqve humanas Voces imitari doctarum avicularum, garritus. Unde Chrysippus, Mentem Sermonis fontem appellavit.

(7) Qvô plus Mentis et Rerum habet, eô melior. 10. Septimo: Sermonem, qvô plus habet Mentis, et Rerum, eô meliorem esse. Inde enim sapientum colloqvia, prae muliercularum naeniis, pondus accipiunt.

(8) Res et Cogitationes praesupponit. 11. Octavo: Tria illa ita sese conseqvi naturaliter, ut primo sint Res, tum de rebus Cogitationes; tandem cogitationum foras prolatio, qvae fit Verbis. Patet id ex ipso Creationis processu. Primum enim DEUS Mundum exstruxit, Rerum plenum. Tum ne opera illa sine teste essent, produxit Mente instructum Hominem, Operum DEI contemplatorem. Qvem tandem Rebus Nomina indere, eoqve sibi mentis suae ad alios interpretem (Sermonem) constituere jussit. Nec aliter nobiscum agitur. Anteqvam enim nascimur, Res sunt: tum nos eas contemplando, illarumqve imagines mente concipiendo, Notitiam earum nobis comparamus: demumqve qvantum illarum intelligimus, tantundem eloqvi consvescimus.

(9) Cumqve illis harmoniam perpetuam servare gaudet: 12. Nono: Patet tria illa respectum ad invicem servare perpetuum. Res enim qvia intelligi volunt, ad Mentem tendunt. Intellectus autem Rerum qvia propagari gaudet, Verba qvaerit, qvibus se involvat, et ad Mentem alterius transplantet. Atque tum, si Res uti sunt ita intelliguntur; et sicuti intelliguntur ita enunciantur, harmonia prodit vera, Rerum cum Mente, et Mentis cum Ore.

(10) Imo Res et Cogitationes pro norma habere debet. 13. Decimo: Res pro norma nihil habent nisi se ipsas: sunt enim id qvod sunt, propriisqve suis procedunt legibus. Conceptus autem mentts pro norma habent, et Se, et Res; primario nempe Res, secundario seipsos. Qvia enim Rerum imago sunt, necessario se ad archetypi sui formam componunt: sicuti mea in speculo Imago, necessario non solum figuram et colorem exprimit, sed et motus imitatur meos. Respectare tamen seipsos simul necesse habent Conceptus Mentis, ne seipsos impediant, obumbrent, confundant. As Verba tandem trinum recipiunt respectum, ad Res, ad Mentem, ad Seipsa. Ad Res, qvatenus res significant, ut recte exprimant qvod debent: ad Mentem, qvatenus menti significant, ut ex mutuo consensu id, non aliud, significent: ad Seipsa, qvatenus certis qvibusdam legibus inter se socianda veniunt.

(11) Eoqve illis operosior est. 14. Unde porro seqvitur, undecimo: Sermonem in sua perfectione consideratum, operosum qvid esse, prae Rerum aut Conceptuum fabrica: qvandoqvidem Res nihil nisi suas leges seqvuntur; Conceptus nihil praeter suas et Rerum leges; Sermo autem omnia tria respectare, animique sensa Rerum, Cogitationum, Suisqve propriis legibus explicare, necesse habet. Ita me nunc haec scribentem, tria respectare necessitas cogit: primo Res, ut vera. et bona scribam: deinde Mentes, ut verbis aptis intelligenter scribam; tertio, Latini sermonis leges, ut congrue Regulis scribam.

(12) Appaeratus ejus tria magna reqvirit. 15. Hoc etiam, duodecimo: Lingvae apparatum (si in sua perfectione spectetur) praegrande qvid esse, ut Mundus ipse, qvem repraesentatum it; et amplum capaxqve ut Mens ipsa, cujus Conceptibus exhauriendis, et in alterius mentem transfundendis, sufficere debet: et deniqve concinnum qvid, omnia sua tam harmonice contexens et connectens, ut harmoniam Rerum, cujus mensuras in se Animus humanus continet, recte exprimat. Nempe Lingva perfecta reqvirit.

I. I. Nomenclataram Rerum plenam.

II. II. Consensum de Vocum significatu plenum.

III. III. Sermonis rite struendi Leges plenas.

Primo, Nomenclaturam Rerum plenam. 16. Nomenclatura Rerum plena est, qvâ qvicqvid est, propriamqve et ab aliis distinctam habet essentiam, propriam qvoqve et ab aliis distinctam accipit appellationem: ut nihil in Rebus innominatum sit, nihil binomine; nihil ejusdem cum alia re nominis; ad evitandum sermonis, tum defectum, tum superfluitatem, et inde confusionem (Unde liqvere potest, qvid de qvaestione illa A qua abesse anonymiae, synonymiae, homonymiae, debent. qvonindam, Pluresne sint Res an Verba? judicandum sit. Nempe Deus omnia pondere, mensurâ, numero, comproportionavit: nosqve, si rationabiliter agimus, Verba qvoqve Rebus exaeqvare, qvantum ad numerum, debemus. Sed ut vulgo adhuc res habent, confuse, alicubi plura sunt Verba, qvam Res; alicubi contra. Id qvod rerum anonymiae, synonymiae. homonymiae, ostendunt. Dantur enim passim Res innominatae, qvibus per incuriam nondum imposita sunt nomina; aut si ab aliqvo forsan aliqvando fuerunt, rursum amissa sunt: ex. gr. Insectorum plerorumqve nomina. Atqve sic Res plures sunt, qvam Verba. Sed et dantur Res pluribus nominibus insignitae: ut apud Latinos, Hepar et Iecur, Splen et Lien etc. apud Germanos vero, Haupt et Kopff/ Roß et Pferd/ Maul et Mundt; et alia alibi otiosa synonyma. Et sic plura sunt Verba, qvam Res. Dantur deniqve Verba, qvae confusâ qvâdam ratione plura simul signisicare jussa sunt; ut apud Latinos, Viscus, Canser, Ius, et similia multa, homonyma et polysema. Anonymia ergo Rerum idem est in globo Lingvae, qvod in globo Terrae loca deserta, inculta, inhabitata. Synonymia, idem qvod loca nimis habitata, ubi incola de possessionis jure altercantur, et seipsos premunt, urgent, trudunt, extrudunt. Homonymia deniqve est similis regioni limitibus non bene terminatae, jam hic jam ille invadat, ac usurpet. Atqve hactenus de Rerum Nomenclatura.

Secundo, Lexica accurata: 17. Consensus de Vocum significatu plenus est, qvum omnes Voces ab Omnibus eôdem intelliguntur modô: ne unqvam dum alter Caepe nominat, alter intelligat Allium, aut pro Igne aqvam etc. Qvod ne fiat, aut obtinetur usu crebrô et accuratô; aut ope librorum, qvos Lexica nominamus: qvibus Vocum significationes determinare, atqve exponere, muneri datur.

Tertio Grammaticae praecepta exqvisita. 18. Leges Sermonis formaendi, sunt Regulas Grammaticae bene structae, ad omnem sermonis texendi necessitatem: sive qvidem illae descriptae libris, sive solo populi usu vigentes.

19. Atqve haec de Lingvae, seu Sermonis, reqvisitis: Modi seqvuntur.

(13) Sine externis signis fieri non potest. 20. Constat, Sermonem sine signis qvibusdam externis fieri non posse: qvia omnia, aeqve in Sermone atqve Cogitatione et Operatione, per figuras et imagines fiunt. Creator nempe Deus Rerum praeconcepit imagines, formas, ideas; qvas impressit Rebus. Res rursum simulachra sui imprimunt Sensibus; Sensusqve Menti; Mens inde Lingvae; Lingva aeri et auribus. Dum enim Mens rerum conceptu impraegnata, suas nirsum alterius menti imprimere vult Imagines, opus habet eas externis aliqvibus figuris repraesentare alterius Sensibus, et sic transmittere ad ejus Mentem: qvia dum Mentes nostrae Corporibus inclusae sunt, immediate sibi invicem sese jungere, conceptusqve suos immediate ostendere (qvod Angelos posse credimus) non possunt.

Quaha cum sint Gestus, Soni, Characteres: oritur in de sermo Tacitus, Vocalis, Pictus. 21. Ejusmodi Signa externa, externos Sensus incurrentia, et qvibus proinde interni Conceptus externe repraesentari possunt, trini sunt generis: Gestus, Soni, Characteres, Unde prodit sermo Tacitus, mutorum; et Sermo Vocalis, loqventium; et sermo Pictus, scribentium. Brevius: Gesticulatio, Loqvela, Scriptura. Gesticulatio et Scriptura signa exhibent Visui, et sic res significatas per Oculos transmittunt ad Mentem: Loqvela vero per Aures. Reliqvi Sensus (Olsactus, Gustus, Tactus) ad hoc Menti praestandum officium non aeqve idonci sunt: qvia objecta illorum (Odores, Sapores, Tangores) in tam numerosas differentias, qvantam Rerum et Notionum varietas reqvirit, sese non diffundunt.

Sermo tacitus fit gesticulatione. 22. Gesticulatio, est Sermonis rudimentum qvoddam: qvô utimur ad infantes, et inter se utuntur populi, lingvas suas mutuo non intelligentes. Inprimis autem Muti nati, simul educati, aliiqve cum illis consescentes: qvos gesticulatione colloqvi, et gestuum varietate animi sensa tam ample repraesentare posse, ut supra fidern esset, nisi experientiâ constaret, palam est. Sed qvod istos, Mutos et Surdos, necessitas docuit, ad artem transferri coeptum est, triplici ratione. Primum ab Histrionibus: qvi in scena vitas moresque aliorum, resqve gestas, sic tacite ad vivum olim repraesentabant, ut mutuam Eloqventiam diceres. Qvâ arte Roscium Comoedum excelluisse ferunt, qvi cum Cicerone certare ausus est, uter Orationem saepius variare posset, hîcne verbis, an ille gestibus. Deinde ab Oratoribus: qvi Eloqvio vocati visibiles addunt Gestus, tamqve apte adhibent, ut sensum Auditores non minus oculis qvam auribus hauriant. Qvomodo loqvi, bis loqvi est. Tandem, adhiberi coeptum est tacitum hoc Sermonis genus ad occultandum ab aliis, qvas intelligi nollemus. Ut cum Periander, et post illum Tarqvinius, de conservanda Tyrannide consultus, Legarum deduxit in hortum, scipioneqve papaverum decutiens capita, ad suos redire, et qvod vidisset renuntiare jussit. Qvieqvid tamen sit, brutum qviddam est (bruta qvippe mutis ejusmodi signis inter se agunt) et admodum imperfectum, hoc mentis conceptus communicandi genus, prae illo qvod Homini peculiare voluit esse DeUs, Loqvelâ.

Vocalis Loqvelâ. 23. Loqvela enim, sive Sermo Vocalis, qvi Lingvâ fit, est usûs valde expediti, et ad omnes ultimas Rerum et Conceptuum minutias sufficientissimi. Qvid enim Lingvâ mobilius? qvid volubilius? qvae propemodum Cogitationum celeritati respondet. Imo reperiuntur Lingvâ tam celeres, ut non qvivis Auditor summâ cum attentione, mente subseqvi, omniaqve distincte expendere, sufficiat. Eadem vero Lingva, tot sonorum differentias effingendi tanta artifex est, ut res parum a miraculo absit. Format enim sonos simplicissimos, qvos Litera vocamus, ultra viginti; ex qvibus colligit Syllabas aliqvot millenas; e Syllabis Voces seu rerum appellationes, innumeras. Tum Voccs nectit in Phrases; Phrases in Sententias; sententias in Periodos; e periodis deniqve contexit Orationes, infinitâ prorsus varietate.

Pictus serme Scripturâ 24. Sermonis beneficium, per se magnum, auxit Homini DEVS, cum Sermonem naturâ suâ volaticum, et in auras momento dissipabilem, figendi ostendit modum: imprimendo scilicet illum materiis aurâ durabilioribus, chartis, membranis, tabulis ligneis, lapideis, aeneis, etc. ut aetatem ferre qveat longissimam.

Scripturae fines et usus sex Potissimi. 1. 2. 25. Reqvirebant id varii mortalium usus. Et primo qvidem, ut absentibus qvoqve, ad qvos non penetrat vox, cogitationes nihilominus communicare liceat. Deinde, si qvid tacite significari opus est, tacitô isthôc sermocinandi modô peragitur elegantissime. 3. Tertio, res graves et arduas, qvas attendi volumus et expendi diligentius qvam cum transitorie audiuntur solum, melius sic visibiliter exsculpta; oculis, qvam prolatae solum linguâ auribus, sistuntur. 4. Qvarto, si qvarum rerum memoria ad posteritatem transmittenda est, Scripturae id beneficiô fit optime. 5. Qvin et (qvinto) proptiae memoriae labilitati consulere qvisqve potest, res qvarum oblivsci nolit consignando. Corruptelarum deniqve ipsius Sermonis antidotum est elegans, Scriptura, ne tam facile degenerent, et toties mutentur, ut olim factum, Lingvae. Qvia enim Lingvâ humanâ nihil volubilius, facillime illa Voces pronunciando, flectendo, construendo, deerrat, mille modis, nisi fixô aliqvô adjumento fulta. Videmus id in politissimis etiam lingvis, Graeca et Latina, qvam temporis tractu degenera verint: qvae tamen in Libris purae conservantur hucusqve.

Magno DEI beneficiô nobis detecti. 26. In summa, adversus incommoda labilis Memoriae, et volubilis Lingvae, et vastae locorum temporumqve distantiae, praesentius remedium exeogitari potuit nullum, atqve haec est Lingvae et Sermonis captivatio, qvae scribendo fit. Hae sunt ejus compedes, hi carceres, qvibus constricta tenetur et conservatur. Absque his fuisset, Humani generis exordia, progressus, mutationes, Artes et Scientias, Deum deniqve ipsum, et omnia, profunde ignoraremus: qvemadmodum hoc adminiculô destitutis evenisse videmus, Americanis. Laudandus itaqve est Deus pro tanto hoc dono suo: nec illô ad alia magis, qvam ad gloriam ejus per secula et gentes ardentissime propagandam, utendum.

Ejus tria reqvisita. 1. 2. 27. Est autem Scriptura vifibilis sermo, visibilibus descriptus characteribus. Reqvirit proinde, primo Signa, seu characteres pictos. Secundo, attributas illis significationes. 3. Tandem, de illarum intellectu Pactum mutuum. Nisi enim intelligantur, nullas menti rerum notiones imprimunt, millies licet inspectata: aeqve ut sermo Lingvo, Verborum signifieationes non intelligenti.

Characteres scriptorii trini. 28. Characteres hi picti, a significandi vi differentiam accipiunt trinam. Significant enim vel immediate Res ipsas; vel Rerum Comeptus, seu notiones; vel deniqve Sonos et Verba. Eôqve sunt vel Reales, vel Mentales, vel Verbales.

1. Reales: qvales sunt scuplturae et picturae. 29. Characteres Reales, sunt effigies Rerum ipsarum, arte pictoriâ, vel sculptoriâ, vel plasticâ, expressae. Uti sunt statuae, vel picturae, heroum, praeliorum, similiumque Rerum: quarum memoriam simulachris ejusmodi ad posteritatem transmittere solita fuit antiqvitas, et adhuc. Quô et SEgyptiorum Hieroglyphicaeqve notae. illae notae, quas Hieroglyphicas vocitabant, spectant, maximam partem ex animalium picturis desumptae, et aliquid mysticum significare jussae. Ex. gr. Oculus apertus, illis significabat DEUM, omnia intuentem. Apis mellificans, Regem: Locusta vero, herbas otiose depascens, Tyrannum. Hasta designabant Bellum: Serpentum duorum complexus, Pacem et Concordiam, etc. Verum haec, utpote initialis tum sapientiae rudimenta, deserta pridem sunt, qvia res valde imperfecte repraesentabant, facileque quid repraesentarent, in oblivionem venire potuit, nisi creberrimâ iteratione.

2. Mentales: ut sunt Chinensium. 30. Characteres Mentales, sunt Chinensium iliae notae, qvibus diversarum etiam Lingvarum homines colloqvii locô inter se utuntur. Cum enim idiomatibus discrepent ibi Gentes, remqve hanc velillam (ex. gr. Deum) diversimode appellitent, unô tamen et eôdem charactere pingunt: quo inspecto qvisque Deum intelligit, suoque sermone, si opus, enunciat. Ita qvibus Lingva inutilis est, manu colloqvuntur, per characteres istos mentales. Elegans sane inventio: sed nostrae, qvae sermonem per literarum characteres pingit, haud quâquam conferenda.

3. Verbales: ut sunt nostri, qvos appellamus Literas. 31. Sunt autem Charactes Verbales, Literarum notae; tot numero, qvot primi illi, minimi et simplicissimi, oris nostri reperiuntur soni, A, B, C, etc. ex quorum collectione fiunt Syllab, Voces, Sententiae, etc. Atque hoc demum proprie est Sermonem pingere, non Res, non Notiones: (potest enim hôc modô omnis sermo, etiam non intellectus legi ab illo, qui literas novit) nisi qvatenus sermo ipse Notiones, tandemque Res ipsas, repraesentat: qvia Cogitationum tesserae Verba sunt, Verborum Literae.

Postremus Scripturae modus reliquis praeferendus. 32. Praestat ergo noster hîc Scripiturae modus Chinensi illi, facilitate, celeritate, perfectione. Facilius enim addiscas viginti quatuor literas, quam octo mille characteres. Celeriusque pingas literarum breves et simpliecs, qvam istorum tot characterum complicatissimos, ductus. Praeterea integrum nobis est scribere, qvicqvid volumus: illi sola illa possunt, ad qvae exprimendum peculiarem characterem jam habent. Tum, illis characteres sui Res tantum in memoriam revocant; Verba, qvibus Rem eloquantur, non suppeditant: nobis Literae nostrae immediate suggerunt Verba, Verbisqve mediantibus Res ipsas aeqve commode intellectui et memoriae sistunt. Unde et magnum hoc seqvitur, Scripturam nostram tradendis aeqve Lingvis ac Rebus idoneum esse medium; illi suis characteribus Res jam notas tantum in memoriam revocare possunt; Res, aut Lingvas, ignotas docere, nullô modô possunt. Insigne igitur DEI donum, et supra omnia commendabile, est nostra haec Scribendi ratio.

Scribendi series trina; 33. Accidentalis Scripturae differentia, est a serie Characteres in lineas coordinandi desumpta. Nos enim Europaei scribimus a sinistra dextrorsum: Hebraei, cum aliis Asianis et Africanis, a dextra sinistrorum: Indi qvidam a summo ad imum, lineâ perpendiculari.

Perfectioque triplex: 34. Perfectio Scripturae consistit in Tachigraphia, Calligraphia, et Orthographia: nempe ut quis scribere sciat celeriter, pulchre, correcte. Qvae tria compendiose simul prasstat admirabilis illa, non manu sed prelô, non calamô sed aeneis typis, scribendi ars. Cui arti soli debetur, qvod Mundum Libris refertum, occasionesque multiplicandi scientiam, qvales nullis retro seculis, ab ipso Rerum exordio fuerunt, nunc jam tandem sub Mundi finem, DeI beneficiô, abunde suppeditatas habemus.

LIngvam, Manum, Meutem hominis, DeI esse dona, sed ut ea sibi excolant ipsimet Homines eô data, vidimus Capite primo. Subierunt ergo illi operam: sed eô eventu, ut varie ab invicem dilapsi sint, Opinionibus, Lingvis, Operibus. Aliter enim hi, illi, isti, de Rebus sentiunt, Res eloqvuntur, Res agunt: ut se mutuo non intelligant. Inde Mentes, Lingvae, Manus populorum, confusae admodum: Lingvae praesertim.

Convenientia et differentia Lingvarum cur attendenda: PEnitius vero illa Confusionis mysteria inspiciamus, ut qvid retinuerint commune, et in qvo digressae sint, qvomodoqve se invicem aemulentur, Lingvae, patescat melius. Id qvod cum per se amoenis ingeniis non injucundum esse, tum nobis ad constituendam exactius Lingvarum Methodum aliqvid conferre, poterit: sed et qvomodo ad locupletandas mutuo commercio Lingvas ipsas id faciat, suo loco dicemus (Capite XX. et XXI.)

Duplex est primario, 2. Videamus ergo, quid Lingvae conveniant aut differant, primum respectu necessariae Expressionis: deinde respectu superabundantis Elegantiae, et Emphaseon in the print with a Greek letter: Emphasewn. Expressionem necessariam intelligimus eam, qvae Capite II. §. 15. indigitata fuit: nempe ut sermone Res necessariae omnes exprimantur, Mentibus se invicem bene intelligentibus, propter aptam sermonis Concinnitatem.

Nomenclatura Rerum non omnibus aeque accuratae. 3. Frustra vero dicerem, Omnem Lingvam sermone suo Res exprimere: qvia sermo non esset sermo, si nihil significaret: si autem aliqvid, Res utiqve (per §. 2 et 4. Capitis II.) In eo igitur omnes Linguae conveniunt, qvod Voces suas Rebus. applicant, hoc est, significare unamqvamqve aliqvid jubent, ne ulla sit otiosa: differunt tamen, qvod non pari diligentiâ et judiciô. Quaedam enim Rerum Nomenclaturam accuratius absolverunt, unicuique Rei suum Nomen, et unicuique Nomini suam Rem adaptando. Aliis res negligentius acta: ut vel minus Vocum habeant, quam opus; vel plus, qvam opus.

Qvaedam Vocabulis deficiunt; 4. Minus habent illi, qvi non tot habent Vocabula, qvot Res, de qvibus necessario loqvendum, ut Hebraei, qvos ideo aut Res non nominare, aut si nominandae sunt, Voces alia significantes muruari, vocemqve eandem ad significandum res diversas adhibere necesse est. (Vide Cap. II. §. 16.) Cujusmodi Voces necessario sermonem obscurant, qvia nisi additamentis qvibusdam, aut circum loqvutionibus, determinentur, menti pro una re distincte ostendenda, plures confuse objiciunt.

Qvaedam redundant: 5. Plus vocum habent qvam opus est, qvi Synonymis, h. e. idem significantibus, abundant: ut Graeci, apud qvos una saepe Res, duobus, tribus, qvatuor, pluribus etiam, Vocabulis gaudet, ad luxuriem usqve. Qvod nimiae cujusdam diligentiae fuit: aut diversos illis fuisse diversis regionibus, ostendit: Illos vero omnia, tanqvam ejusdem lingvae Vocabula, collegisse, et usurpâsse. Qvod si imitari vellent Germani, aut Slavi, ut omnium dialectorum suarum, per omnes Lingvae suae Terrarum tractus, differentias colligerent, certe copiâ Graecis inferiores non essent. Latina pauperior est revera: qvia angustis Italiae limitibus olim inclusa, in dialectos diffundi, et tam variis vocibus fingendis occasionem dare, non aeqve potuit.

Omnes tamen vacillant. 6. Si tamen qvod res est fateamur, vix ulla esse videtur Lingva, qvae non suis anonymiis, homonymiis, et synonymiis laboret: licet aliae aliis plus vel minus.

Diferentia ratione Articulationis. 7. Secunda differentia in articulatione Vocum est, qvâ se auribus, et dehinc menti, aliae aliis melius commendant. Nempe articulos Sermonis minores, omnes habent, Literas, Syllabas, Voces, Phrases, Sententias. Ad artificium Periodicum progressas esse omnes, dubito: cum Hebraicam ipsam particulis connexivis (sine qvibus Periodorum structura vel nulla, vel perobscura, est) haud satis instructam esse constet. Sed et in qvibus Sermonis articulis conveniunt, differunt. Videamus id ordine.

Literarum inaeqvalis numerus Lingvis unde. 8. Primos illos et simplices sonos, ex qvorum complicatione Rerum Vocabula fiunt, LITERAS, omnes qvidem habent, sed numerô dispari. Qvanqvam enim similem habeant omnium gentium homines, Oris, Gutturis, Palati, Lingvae, Dentium, et Narium (organorum scilicet soni edendi) figurationem, eôqve similibus organis non similes edere sonos non possint: qvibus tamen hae et illae Lingvae potius utuntur, aliis plures, aliis pauciores sunt. Inter cognitas nobis, Italica viginti Literis contenta est: Gallica (ut et Hebraica) viginti duabus: Latina (ut vulgo numerant) 23. Graeca 24. Arabes vero utuntur literis 28. Dalmatae 32. Armenii 33. Serviani 43. Abyssini 47. Qvae diversitas a duabus provenit causis. Primo, qvod ad structuram Vocum suarum Lingvae aliae freqventius utuntur qvibusdam Literis, qvas ideo in plures et subtiliores differentias dissecant. Alii nempe magis gaudent Gutturalibus; alii Dentalibus, alii Labialibus, aut Narinis; alii Vocalibus magis. Hinc inqvam est, qvod alii vicinorum sonorum differentias subtilius, qvam alii, discernunt. Ex. gr. Vocales qvi pure et clare pronuntiant (ut Latini, Bohemi, etc.) non nisi qvinqve habent, A, E, I, O, U: alii addunt Y, mixtum ex I et U. Germanis vero A duplex est; Polonis triplex etiam etc. Hebraei, adspirationibus gaudentes, octo Gutturales numerant, cum Itali tribus acqviescant. Bohemi, cum aliis Slavis, omnes Consonas (Gutturalibus exceptis) dupliciter enunciant, duriter et molliter: Poloni insuper, in sibilando valde delicati, triplex habent C, triplex S, triplex Z, etc. Deinde, inaeqvalis literarum numerus, provenit a diversa Orthographia: qvod in scribendo alii utuntur Literis compositis, qvas duplices vocant (ut Graeci, , etc.) alii non utuntur nisi simplicibus, ideoqve compositas illas ex Alphabeto suo eliminant.

Syllabarum dissimilis structura. 9. SYLLABAS item habent omnes: sed qvidam non ferunt nisi digrammas, cuivis Consonae suam associando Vocalem; ut Hebraei, caeteriqve Orientales. Qvos fere Ruteni imitantur, dicentes pro Polonico Droga (et Bohemico Draha) Doroha; pro Plot, Polot etc. Alii tolerant Syllabas Consonis bene effertas; Latini qvinqve, ut Scrobs; Bohemi et Poloni sex; ut Stkwost-ny; Chrzasc. Germanis usqve ad undecim consonas progredientibus, ut ostendit Wilh. Schickardus exemplo. Gschprenckts. (Hebr. Trichter pag. 28.) Sunt deniqve qvi Syllabas formant sine Vocalibus, ut Bohemi in vocibus Wlk (lupus) Prst (digitus) et aliis. Monstrosum id videatur, nec tamen est. Primum, qvia Vocalis, licet non expresse scribitur, auditur tamen raptim, qvasi Hebraicum Scheva, id est, furtivum e: perinde ac si scriptum esset, Welk, Perst. Qvalia aliis qvoqve Lingvis ignota non sunt. Germani certe suum Vater/ Bruder/ non aliter efferunt, qvam Bohemi suum Kmorr/ Bratr; ultimô e inter pronunciandum dissimulatô. Nec fere Angli suum First aliter qvam Bohemi suum Prst efferunt, i Vocali qvasi dissimulatâ. Bohemi igitur qvia in scribendo literam otiosam ferunt nullam, qvod clare pronuntiandum non est, ne scribunt qvidem. Tum et hoc sciendum; Consonas sic sine Vocali non ponere Bohemos, praeter L et R, qvae Semivocales sunt.

Vocum Syllabismus inaeqvalis. 10. VOCES qvibusdam sunt monosyllabae omnes, ut Chinensibus: aliis radices saltem, ut Germanis. Aliis sunt longiores, ad octo syllabas usqve et novem; imo Hungaris esse voces 14 etiam syllabarum, Molnarus in Grammatica Hungarica docet.

Vocum copia vel inopia unde. 11. Hoc item in Vocibus observandum est, qvod qvaevis Lingva primigeniarum habet numerum qvendam certum, haud ita multum, a qvibus deducunt caeteras. Differunt autem, qvod qvaedam solâ derivatione, ut fere Hebraea cum cognatis suis; qvaedam sola compositione, ut fere Germanica; qvaedam utroqve modo, ut Graeca, Latina, Slavonica. Atqve ab hac differentia provenit, ut Lingvae aliae aliis sint copiosiores vel pauperiores; et ad exprimendum Res magis vel minus idoneae. Qvae enim nec derivant nec componunt feliciter, pauperes sunt, et Vocum inopiâ laborant. Qvae apte derivant (ut Latina et Slavonica) aut componunt (ut Germanica) aut utrumqve (ut Graeca) apte qvoqve et prompte Vocabula Rebus indunt, expressionibusqve bonis, claris, emphaticis abundant.

Linguarum sonus gratus vel ingratus unde. 12. Haectenus de Lingvarum articulatione: a cujus diversitate provenit, ut aliae aliis svaviores vel asperiores, tam prolatu, qvam auditu, sint: alieqve aliter aliis sonare videantur; haec murmurare, illa sibilare, alia stridere, alia grunnire, alia tonare, etc.

Vocum classes summae tres: 13. Qvantum ad Sermonis Variationem: in hoc primum Omnes conveniunt, qvod Vocum genera summa constituunt tria. Nomina, Verba, et Particulas: Omnesqve Nomina et Verba flectunt (declinant et conjugant;) Particulas vero (ADverbia, Praepositiones, Conjunctiones) fixâ terminatione relinqvunt.

Genera, aliis duo aliis tria: 14. Qvaedam Lingvae Vocum Genera duo tantum habent, Masculinum et Foemininum: ut Hebraica. Aliae adjiciunt Neutrum, ad exprimendum res, qvae suâ naturâ sexu carent. Sed confusio est, qvod his talibus etiam nomina masculina vel foeminina attribuunt. Ex. gr. Sol, Latinis est generis masculini, Germanis foeminini: cur? Rectius Polonis, omnibusqve Slavis, neutrius, to Slonce. Rectissime vero Angli, et prorsus rationabiliter, nulli rei qvae animal non est, eoqve sexu caret, aliud qvam neutrum genus tribuunt. Genera autem in Nominibus disting vunt, alii praefixis articulis, ut Hebraei, Germani, Itali, Galli: alii terminatione diversâ, ut Latini et Slavi: alii utrôqve, ut Graeci. Tribuunt item genera aliis solis Nominibus, alii etiam Verbis; ut Hebraei, Arabes, Slavi etc.

Ut et Numerus. 15. Numerum alii habent singularem et pluralem tantum, ut Latini et Germani: alii Dualem insuper, ut Hebraei, Graeci, Slavi.

Personae omnibus tres. 16. Personas nonnisi tres habent omnes: primam, qvae loqvitur; secundam, ad qvam qvis loqvitur; tertiam, de qva loqvitur.

Declinatio Nominum diversis diversa: 17. Nomina sua varie variant. Hebraei tantum per Numerum singularem, dualem, pluralem: Casuum loco articulos praefigentes. Alii Nomen a tergo varia terminatione flectunt, Casusqve vocant, ut Latini et Slavi: alii utroqve modo, ut Graeci et Germani. Habent autem Casus alii plures, alii pauciores: Germani qvatuor, Graeci qvinqve, Latini sex, Slavi septem, Hungari octo. Declinandi item formas alii duas, tres etc.

Vt et Conjugatio Verborum. 18. Similiter in Verbis, Tempora, Modos, Conjugationes, alii aliter. In Europaeis tamen nostris cardinalibus personarum terminationes satis aperte sibi alludunt. Ex. grat.

Qvod indicium est, sorores esse omnino.

Cardinales Europea lingva, cardinalia in Verbis tempora trina habent. 19. Observatu et hoc dignum, easdem nostras habere in Verbis tria Tempora cardinalia, a qvibus tota Verbi Conjugatio pendet, nec sine praecognitis illis procedit. At non eadem Tempora, sed diversis diversa. Graecis namqve cardinalia Tempora sunt, Praesens, Futurum et Praeteritum: Latinis; Praesens Praeteritum et Supinum: Percutio, percussi, percussem. Germanis, Praesens, Praeteritum imperfectum, et perfectum. Jch schlage/ ich schlug/ ich hab geschlagen. Bohemis; Praesens, Praeteritum, et Freqvetitativum: Bigi/ bil/ bjgjm.

Flexionum in Vocibus major variet as utrum Lingvas commendet? 20. Liceat adscribere qvod Verulamius de Lingvarum Differentia notavit, (libro VI. de Scient: Augm. Cap. 1.) Annon et illud observatione dignum, inqvit, (licet nobis modernis spiritus nonnihil retundat) antiqvas lingvas plenas Declinationum, Casuum Conjugationum, Temporum, et similium, fuisse: Modernas his fere destitutas, plurima per Praepositiones, et Verba auxiliaria, segniter expedire. Sane facile qvis conjiciat (utcunqve nobis ipsis placeamus) Ingenia priorum seculorum nostris fuisse multo acutiora et subtiliora. (Intelligit autem per modernas Lingvas, illas. ex ruinis aliarum nuper natas, Italicam, Hispanicam, Gallicam, Anglicam.) Haec ille. Ego autem dubito, an subscribendum sit. Germanica enim plus varietatis retinet, multoqve plus Slavonica: an ideo aliis ingeniosiores? Qvin ego illas Lingvas novas ingeniosiores credam, si compendiosius, et modô faciliori, eadem ilia expediunt, ad qvae aliis majori terminationum apparatu opus fuit. Ita enim fit, ut difficultate minus terreant, et ambagibus minus detineant, eôqve in Res celerius mittant. Licet nostrae illae antiqviores ipsa varietare emphasibusqve revera oblectent, si qvem hîc deliciari juvet.

Analogiam cum Anomaliis omnes Lingvae habent: 21. Omnis item Lingua et Analogiam habet suam, et Anomaliam. Analogiam, secundum qvam similia revocat leges; Anomalias, secundu, qvas a regulis suis ipsamet recedit, magis vel minus. Adeô id commune est lingvis, ut ne Hebraica qvidem, qvalem in libris habemus, ab Anomaliis immunis sit. Qvod suspicari facit, nec illam pure esse primae vam illam, in Paradiso natam; qvam fuisse maxime concinnam, primi hominis, nondum corrupti, ingenium maxime tum analogum, credere nos jubet. Cum ergo lingvae cuivis, non qvâ integra, sed qvâ corrupta, anomaliae accidant; colligimus Hebraeam, qvâ Moses et Prophetae scripserunt, tamersi primaevae illius primogenita habeatur, nihilominus tamen aliqvid progressu temporis passam.

Ut et Idio tismos, cum Dialectis. 22. Tandem, omnis Lingva habet Idiotismos suos, et Dialeclos suas. Idiotisimos, secundûm qvos unaqvaeque ab aliis Lingvis: Dialectos, secundum qvas a seipsâ, recedit. Est enim Idiotismus, peculiaris et emphatica loqvendi formula, aliis lingvis inusitata. Ut cum Latinus dicit, Animam agere, pro, Mori: hoc aliis Lingvis ad verbum reddi non potest: periphrasi, aut aliô rursum aeqvipollente idiotismô, exprimendum est. Non enim Graece diecre possum, sed Nec Germanice, die Seese thun: sed, In den letzten jugen sein. Neqve Polonice, Dusze czynic: sed unô verbô, konac (finire, scil. vitam) Similiter si Latine reddendum sit, Germanicum illud, In den letzten sein, non dices, in extrema expeditione esse: (qvae metaphora est a bellicis actionibus desumpta:) sed, Animam agere. Idiotismi ergo elegantiarum et emphaseon in the print with Greek letters: emphasew=n fons sunt; qvibus nulla Lingva omnino caret, qvaedam valde abundant, ob id caeteris elegantiores, sed et hominibus heteroglossis difliciliores.

23. Dialectus vero, est peculiaris loqvendi, aut certe eloqvendi, seu enuntiandi, ratio, in qvid? Lingva eadem: prout eam aliter, aut aliô accentu, loqvuntur hîc, qvam alibi. Volubilissimum enim membrum est Lingva, in infinitas sonorum formas transformabilis: qvicunqve diverse habitant, mox etiam. diversum sonant. Aurium vero judicium admodum est delicatum, exiguas etiam notat differentias. Hinc est, qvod Germanus Germanum, Gallus Gallum, Polonus Polonum etc. vix satis intelligat, qvi paulo remotius ab invicem habitant: ut Helvetius Silesium, Silesius Pomer anum etc. Qvaelibet Regio, propemodum Urbs, propriam habet Dialectum, peculiarem scilicet dicendi characterem: saltem respectu dictionum qvarundam, alibi inusitatarum: vel pronuntiationis, a consverudine aliorum recedentis. Inter Slavonicae Lingvae Dialectos numeratur Sorabica, Lusatiae (regioni inter Bohemiae accorporatas minimae) vernacula: ubi particularium Dialectorum tanta est multitudo, ut Ecclesiarum Ministros locis suis velut affixos manere necesse sit: qvia translatus ad tria vel qvatuor milliaria, vix jam satis populo intelligi potest. (Qvod ex ore Pastoris Musqvensis, Anno 1626. audire memini.) Qvid ergo de Barbarorum Lingvis, qvae nullis Scipturae, aut conversationis crebrae, repagulis coercentur, cogitandum restabit? qvam licentiose illas luxuriari, et extra orbitas ruere, necessum erit?

Lingvas ipsum tempus consumit. 24. Illud etiam in commune patiuntur omnes Lingvae, qvod de Latina observans Horatius cecinit:

Nempe omnis lingva par partes sensim sine sensu mutatur, licet alia aliis celerius: donec et nonnullae omnia sua amittant, qvemadmodum Capite III. §. 14. et 18. ostendimus. Cuiqve enim accidere potest, qvod accidit cuiqvam.

Lingvarum qvanam aliis praecellat. 25. Jam si qvaestio sit, Qvavam Lingvarum aliis omnibus praecellat, difficillima fuerit responsio: qvia Sapientia DEI per omnes ita se diffundit, ut vix ulla tam sit infelix, qvin aliqvid singulare, adeoqve excellens, prae aliis obtineat.

Europaerum quaelibet peculiaribus fulget dotibus: 26. Inter Europoeas sane nostras nulla est, in qva non peculiares agnoscant dotes earum intime gnari. Italica, Gallica, Hispanica, qvanqvam e corrupta Latinitate ortae, hanc tamen, matrem suam, omnino superaffe videri volunt: Italica qvidem peramaenâ qvâdam facilitate; Gallica, mirâ et svavi elegantiâ: Hispanica gravi qvâdam majestate: qvibus fretae non solum matrem fastidiunt, sed et cum invicem de praeeminentia certant. Germanica, ob radicum monosyllabarum copiam; vocesqve componendi ignotam aliis felicitatem, seipsâ contenta, et ad indenda qvibusvis Rebus significantissima nomina semper prompta, inexhaustis suis frui posset divitiis, si uti sciret. Qvemadmodum et Slavonica: compositionibus qvidem non aeqve felix, derivationibus tamen felicior: ideoqve copiâ et nervis illi nihil concedens. Praesertim dialecto Polonâ, ad vim eloqvendi insigniter expolita. Nec dialecto Bohemicae qvô se ostentet - deest, post accuratissimam scilicet Orthographiam (qvâ pronuntiationi scriptio ad minimos usqve apices respondet) carminum condendorum (Graecorum et Latinorum more) aptitudine ac svavitate, caeteris Europaearum prorsus inimitabili.

27. Qvid jam de allis Lingvis dicemus? Arabicae svavitatem, copiam, facilitatem (qvod puncta Sua non mutet, uti Hebraea; qvod anomalias habeat perpaucas; qvod ambiguitatibus non laboret, tota dictincta et lucida) Iohan Melchior Maderus (Oratione pro Lingva Arabica Anno 1617. Augustae Vindelicorum dictâ) non satis extollere potest. Turcicam credidimus barbaram: qvi tamen ejus sibi compararunt usum, omnium facillimam praedicant, plenamqve nervorum: qvippe qvae Verba sua non conjugat duntaxat, sed et declinat, elegantiâ aliis Lingvis insvetâ. Laudant Mogolica, et Mogolicam, ob svavitatem Orientalibus tam adamatam, ut per totam Indiam, Chinam, Tartariamqve magnam, Mexicana; in deliciis habeatur. Qvin et Mexicanam, in media Americanorum barbarie natam, memini a qvopiam tam concinnam depraedicari, ut cum Latina et Graeca elegantiis Cuscana. certare possit. Sed et lingvam Cuscanam, seu Ingarum, in Peruvia, Acosta valde laudat. Tam nusqvam in mediis confusionum tenebris sapientiae DEI premicare intermittit fulgor!

Praeminentia lingvae triplex. 28. Si nihilominus de praeminentia qvaeritur: praestare putanda est Lingva Lingvae, prout qvamqve aut (1) in origine sua, aut (2) in seipsa, aut (3) respectu sui Vsûs, consideres.

1. Respectu aetatis. 29. Respectu Originis, qvaedam Lingva sunt vetustiores, alia novellae. Illae veluti matres; hae filiae. Sic Graeca filia est Hebraeae, mater Latinae: (ut nomen gracum est, sic et Lingva Romana universa, inqvit Scaliger.) Sed Latina rursum temporis progressu filias nacta est, Itaticam etc. qvae illi, ut matri, assurgunt merito. Sed et dantur Lingvae spuriae, ex commistione plurium ortae.

2. Respectu propriae constitutionis. 30. In seipsa considerata Lingva Lingvae praecellit, qvantô plus lucis et evidentiae in Articulatione, in Significatione, in Variatione, habet. Nempe qvae pronunciationem habet caeteris faciliorem et svaviorem; significationes autem ad Res accoromodatiores et distinctiores; variationem deniqve concinniorem, magis analogam et minus anomalam, ad progenerandam Verborum et Formularum fluentem copiam: illa caeteris merito antefertur. Ista enim sunt, qvae Rebus satisfacere, et Ingenia svavitatibus pascere, possunt.

3. Respecta sui Usûs, 31. Respectu Vsûs, Lingva Lingvae praefertur, in qvantum haec vel illa instrumentum est agendi cum propioribus; aut cum pluribus; aus cum melioribus. Propiores si respicimus, maximae necessitatis erit lingva cuiqve vernacula: cujus usus inevitabilis est, ob qvotidianam cum domesticis conversationem Cum pluribus autem conversari licet, beneficiô Lingvae alicujus gentibus pluribus communi: qvalis est per Europam Latina, Slavonica, Germanica: per Asiam et Africam, Arabica, Turcica, Mogolica. Istae igitur Lingvae, tanqvam universaliores, hôc respectu caeteris proeferuntur. Si qvis autem cum melioribus conversationem qvaerit, illi discendae sunt Lingvae, aut modernae gentium cultiorum qvales Italica, Gallica, Hispanica, Anglica, haberi volunt) aut Gentium penes qvas priscis seculis sapientiae studia viguerunt, Hebraea, Graeca, et Latina.

Hebraea, Graeca, Latina caeteris praeseruntur, 32. Qvae tres Lingvae (Hebraea, Graeca, Latina) triplici titulô majoris aestimantur, prae omnibus aliis. Primo ob autiqvitatem, qvam ante omnes obtinent: Secundo, ob sapientiae divinae et humanae thesauros, qvos monumentis suis conservant: et deniqve ob multiplicem ad alias lingvas usum.

1. Ob antiqvitatem, 33. Antiqvitas enim rectis ingeniis non potest non venerabilis esse: (adoramus propemodum, qvicqvid se nobis singulariter Vetustatis nomine commendat, in qvocunqve Rerum genere.) In Lingvis autem qvid antiqvius Hebraeâ, Mundo ipsi coaeva? et proximâ hujus pediseqva, Graeca, qvae inter confu as prima effloruit? Dehinc est Latina, jam ante bis mille annos ita culta, ut ab illo aevo Scriptores ad nos mittat. Qvum ergo solae hae tres cum antiq vis Seculis commercium nobis recludant, qvidnî prae caeteris aestimandae?

Ob sapientiae thesauros. 34. Sunt siqvidem illae revera Sapientiae Veterum fideles promaecondae. Hebraea monumentis suis historiam Mundi conditi, et per annos propemodum qvater mille administrati, cum antiqvi Faederis divinis tabulis, custodit. Graeca dispensationem Faederis gratiae, cum variis humanae sapientiae monumentis, conservat. Qvos utrosqve jam Latina qvoqve exhibet, unâ cum infinitis Ecclesiasticis scriptis. Atqve inde est, qvod hae tres peculiaribus gaudent titulis; ut Hebraea sancta, Graeca sapiens, Latina erudita dicatur: diciqve insuper illa Prophetica, ista Apostolica, haec Ecclesiastica, mereantur. Omnes autem junctim consveverunt Lingvae doctae vocari: qvia postqvam plebi esse in usu desierunt, Doctorum factae sunt peculium: potissimum apud Christianos, qvibus titulo Crucis Christi simul commendatae, atqve consecratae veluti sanctae habentur.

3. Ob usum ad nostras modernas varium. 35. Vsum trium barum ad alias Gentium Lingvas modernas si spectamus, ingens est: qvia tres illae multarum alianim lingvarum hodieqve superstitum, matres sunt. Nempe Hebraea propagines reliqvit Arabicam et AEthiopicam, latissime per Asiam et Africam etiamnum patentes. Latina Italicam, Hispanicam, Gallicam, sparsim per Orbem universum notas. Graeca, si non seipsam multis gentibus communicavit, (forsan ob multiplicitatem, qvae comitem habuit difficultatem) communicavit tamen Lingvae Latinae, et dehinc aliis plurimis, Vocabula sua: qvorum reconditior sensus, nisi ipsa recludat, non patescit. Ita jure suô hae tres Lingvarum aristocratiam obtiment.

Lingva nes sibi in vicem serviro indoneae. 36. Habent tamen omnes Lingvae aliqvid, qvô in commune prosint. Nempe Omnes Sapientiae DEI organon sunt: et omnes hominibus usum qvem debent (unaqvaeqve locô suô, pro modulo suo) praestant: et omnes deniqve sororibus caeteris aliqvid conserre possunt, qvantillum etiam illud sit. Puta ad melius rem hane vel illam intelligendum; ad aptius nomen huic vel illi rei indendum: Verbô, ad Iocupletandum et acuendum sese in vicem: modo hominum industria non desit. (Qvâ de re infra peculiari Capite, XX; partim et XXI, agetur.)

AEmulatienes Lingvarum sex potissimum. Prima Elegantiae. 37. AEmulationes qvoqve lingvarum inter se videamus: qvae variae sunt, omnes a Philautia ortae. Prima est, qvod sibi unaqvaeqve pulcherrima videatur, alias scabritiei cujusdam, tacite vel aperte, condemnans. Hinc scilicet. Graeci seipsos hoc est, clare loqventes (ab claritas, splendor) alios vero hoc est, crassiloqvos, appellitârunt. Hinc et Henetorum gens suae Lingvae homihes Slavos, id est, gloriosos; et Slovacos, id est, vocales, seu, verba articulata, qvae intelligi possunt, eloqventes: (slawa enim gloriam, et Slowo verbum seu vocem significat) peregrini autem oris homines Niemce, id est, Mutos, appellavit. (Niemy mutum significat: unde substantivum illud Niemec sicuti a Slepy Slepec, Chromy Chromec, Lakomy Lakomec, et alia sexcenta.) Qvod tamen nomen Croatae, Moravi, Bohemi, Lusati, Silesii, Cassubi, et Poloni, proxime sibi adhabitantibus Germanis attribuerunt. Sed et Germanorum appellatio, qvam sibi ipsis domi tribuunt, ex eodem philautiae fonte orta videtur: si Deutsch contractum esse dicamus ex deutisch) / qvod idem est cum deutlich: qvia terminationes in isch/ et lict eodem sensu usurpantur, ut in Koniglich) vel Konigich) / Kepserlich vel Kenserisch: Herrlich vel Herrisch/ etc. patet. Ergo dentisch) sive deursch idem est ac deurlich redend/ dass mans derstehen fan. Hinc illud: Ich hab es ihm deutsch gnug fesagt: id est, Satis intelligenter qvod volui expressi.

Secunda Facilitatis. 38. Secunda aemulatio Facilitatis est, qvod qvaelibet sibi sponte fluere, in aliis difficultates notare, videatur. Id qvod non tantum in hominibus, qvi praeter unam caeteras ignorant (ideoqve dum alterius labii hominem loqvi audiunt, non lingvam, h. e. sonos articulatos, sed inconditum qvendam sonorum strepitum audire sibi videntur) verum et in illis qvi plures discunt, aut didicerunt, videre est. Nempe et his Vernacula semper se primo ingerit, advenientibusqve caeteris leges dare (tanqvam ipsa perfectissima esset, reliqvarumqve norma) praesumit. Scio id inde venire, qvod primae impressiones firmissime haereant: et omne primum reliqvorum in suo genere velut mensura sit: observasse tamen hoc, qvod jam dixi, in condenda Lingvarum Methodo proderit, ut suô locô videbimus.

Tertia Ostentationis: 39. Tertia amulatio Ostentationis est, qvâ singulae fere aliqvid singulare, aliis inimitabile, habere se, aut deprehendunt, aut opinantur, et jactant. Ex. gr. Voces aliqvas valde emphaticas, Phraeses elegantes, Adagia acuta, etc. Qvod tamen non semper majoris perfectionis Lingvae indicium est, sed crebrioris hominum iliius lingvae circa hanc vel illam rem usûs: ut forsan qvaelibet possit qvod qvaelibet, si circa easdem materias aeqve se exercendi occasio, aut studium, esset.

Quarta, Invidiae: 40. Qvarta aemulatio Invidia est, qvae subinde in odium et contemptum desinit. Inde nimirum venit, qvod qvidam nonnisi suam Lingvam discere; aut, etiamsi alias didicissent, loqvi dignantur, qvasi aliarum nihil indigi. Sunt vero rursum, qvi, ne qvid aliae Lingvae ignotum sibi habeant, omnes qvarum sibi non deesse potest copia, avide discunt, polyglottias captantes laudem.

Quinta, Dominii 41. Vltima amulatio regnandi est, qvod qvaelibet qvam late potest extendere se, populisqve qvam plurimis in usu et deliciis esse, gaudet. Hinc est qvod se invicem passim ex urbibus et regionibus extrudunt; aut, si possunt, totaliter opprimunt et exstingvunt: uti multis jam accidit.

Sexta, Culturae: 42. Utinam vero Omnes potius culturâ diligenti amulari sese animum inducant! De qvo seqvitur.

FActâ Culturae Lingvarum mentione, occasio datur subsistendi, et qvid illud sit, Colere Lingvam, et Lingva culta, perqvisitius attendendi: spe, fore ut hinc etiam ad veram Lingvarum Methodum deprehendendam, momenti aliqvid accedat.

Culta Lingvaquid? 2. Coli dicitur Lingva eô sensu, qvô Ager, Vinea, Hortus, colitur: subigendo, stercorando, serendo, seu plantando, et sarriendo, ac putando, h. e. depurando: eo fine ut vireat, floreat, fructum ferat. Idem qvô sensu Corpus dicitur coli, et barba, et capilli, etc. hoc est ornando, ad elegantiam concinnando. Cultas ergo vocamus Lingvas, tum qvae Res omnes ad omnem necessitatem eloqvi possunt; tum qvae insuper copiâ et varietate animos oblectare, Librisqve docte scriptis ad sui amorem allicere posse videntur. Non male id sane: nondum tamen qvid Lingvarum Cultura specifice reqvirat, determinate satis. Inqviramus ergo in id.

Cultura Lingvarum instrumenta unde vestiganda 3. Respiciendum hîc omnino est, ad deprehensa jam ante Lingvae. cujussvis fundamentalia Reqvisita (Cap: II. §. 15.) Positô enim, Nomenclaruram Rerum, et de Vocum significatione Consensum: et Sermonis struendi Leges, esse tria essentialia Lingvae: omnino seqvitur Lingvarum Culturam hanc esse veram, ut Verba conitituantur tot qvot Rebus omnibus pulchre exprimendis sufficiant: eaqve examussim adaptentur, et commensurentur, primo quidem REBVS ipsis; dehinc CONCEPTIBVS bumanis; tandem SIBI ipsis. Nempe qvia Verba non de nihilo sunt, sed de Rebus: adaptanda igitur Rebus, Rerum ordine. Et qvia non funduntur in ventos, sed sunt Mentis ad Mentem vehicula, sensum secum deferentia: Ergo ne alius Vocem aut Phrasin hanc hôc, alius aliô, sensu accipiat, providendum. Et qvia deniqve non in congeriem projiciuntur, qvisqviliarum instar, sed connectuntur certis legibus, ad adordinatae structurae formam: ergo construendi Sermonis figendae sunt leges normaeqve.

Tria esse 1. 4. Prodit inde triplex Lingvae colendae inltrumentum (1) Nomenclatura Rerum, sive Tabulatura Universi, Verbis aptis contexta. (2) Index Verborum et Phrasium plenus: h. e. Lexicon, seu Dictionarium. (3) Sermonis faciendi artificium certum, h. e. Pracepta de Sermonis structura, Grammatica. Placet autem de singulorum istorum ad Lingvae culturam necessitate monere aliqvid, et dehinc in modum illa condendi inqvirere.

Primum Rerum Nomenclatura; 5. Cultura Lingvarum basin constituimus veram Rerum Nomenclaturam, exemplô ipsius sapientissimi Rerum et Lingvae architecti, DEI: qvi postqvam Homini primo primas sermonis radices implantâsset, illiqve ipsi Lingvam uberius excolendi partes demandâsset, modum simul ostendit hunc: (optimum utiqve, qvia optimus agit optima:) ut Rationabiliter contemplando Res, singulis imponeret Nomina. (Genes. II. 19. Nam qvod animalium duntaxat ibi sit mentio, inde est, qvia qvâ occasione Adam socia desiderium in se deprebenderit, Moses narrare instituit: nempe ex observatione in Animalibus sexûs diversi. Qvod iterum qvâ occasione factum, describit.) Haec ergo fuit prima primae Lingvae, cultura, jussu DEI sic, ad Rerum ipsarum autopsian, instituta. Iam autem si omne primum in suo genere caeteris mensura est; simili, non aliô, modô, formandae, reformandae, sibiqve invicem conformandae, erunt Lingvae omnes, RERVMDVCTV. Eritqve deliciarum paradisi pars, si imitamur: tricae, si contra nitimur.

Sine qva Lingvae studium et impossibile est, 6. Est enim Lingvae studium sine studio Rerum, aut impossibile simpliciter; aut injucundum et inutile; imo damnosum. Impossibile, si Rerum respectus ex toto seponatur. Qvomodo enim Vestem induas non Corpori? Qvomodo Nomen imponas non Rei? Mercator non pecuniam non numerat: neqve Arithmeticus non numeros, vel multiplicat, vel dividit etc. Injucundum vero quid esse Verba Rebus destituta, patet ex eo, quod Lingvam audire ignotam, cujus Verba nullas Rerum notiones in mente nobis pingunt, taediosum, molestumqve est. Nec minus grave de Rebus nihili audire sermones Viro sapienti: tam naturale, gratum, dulce, est Rerum et Verborum connubium.

ac inutile. 7. Scio tam stultum esse neminem, qvi dum Verba prosert, vel proferri audit, non Res aliqvas simul concipiat. Hoc tamen certum est, plerosqve pleraqve nimis obiter et superficiarie concipere, dum qvid proprio rei sit, qvod hâc, illâ, istâ voce indigitatur, parum attendunt. Atqve tum Vocabula Rerum scire, Res Vocabulis designatas ignorare, qvid prodest? Cui bono Coecus album, atrum, rubrum, nominat? Vocabula scilicet recitans, qvae Rebus suis accommodare non novit, qvia Res non intelligit. Scire autem loqvi, et nescire de qvo sic loquaris, nescire est: si loqui pergis, nugae erunt, sonus sine mente. Vidit hoc, et monuit, Horatius distichô illô: Scribendi recte, Sapere est, et principium et fons: Verbaqve praevisam Rem non invita seqvuntur.

Et tandem damnosum 8. Nec inutilitate solâ terminatur ejusmodi Lingvae sine Rebus studium, noxium insuper est. Qvia dum Conceptus non determinantur secundum Res, fiunt incerti, vagi, dubii, qvid pro qvo Menti repraesentantes: unde hallucinationes variae. Atqve hoc sensu recte Plato scripsit: Multi circa Vocabula occupantur, non intendentes in ipsas Res, de qvibus loqvuntur. Inde postea sit, ut multae inutiles quaestiones et disputationes oriantur, qvae intellectum perplexum reddunt. Verissime: Errorum enim fons est, Res Verbis, non Verba Rebus, accommodare: h. e. Rerum Veritatem ad falsam aut irrationabilem nomenclaturam torqvere. Qvâ ratione Veritati vim non inferri, et Intellectui non imponi, impossibile est.

Nomenclatura Rerum ab Adamo coepta, lapsuqve interrupta, 9. Nostrô igitur (totius humaui generis) malô accidit, quod interveniens primi hominis lapsus, rationabilem illam totius Universi Nomenclaturam pertexi, et absolvi, prohibuit. Homini enim in aerumnas praecipitato, atqve cum peccato et miseriis luctanti, contemplandi ardor elanguit, mente simul eclipsin passâ. Inseqvuta post fuit Linguarum confusio, qvae Rerum Nomenclaturam demum plene conturbavit, atqve dissipavit.

Digne pertexi continuata non est. 10. Ad remedia veniri debuit, itumqve est. Sed nescio qvomodo inchoatum ab Adamo, et interruptum lapsu, Linguam Rebus poliendi studium, non satis reassumptum fuit. Dederunt qvidem in Linguas jam divisi mortales operam, ut qvicqvid viderent, audirent, tangerent, agerent, sermone etiam mutuum in usum exprimere possent: nullô tamen id, nisi vagô, ut se unum qvodqve offerret, ordine. Etiam post subministratum divinitus labili memoriae adjumentum novum, Literas, (qvod factum esse brevi post diluvium, cum hominum aetas decresceret, cresceret autem negotiorum strepitus, conjectamus) ad nihil adeo deseribendum fuit adhibitum, praeterquam ad Leges, aut historias, tabulis lapideis, ligneis, aeneis, insculpendum, ne res ad posteritatem memoratu dignae intereiderent: res autem minoris momenti tabellis ceratis, aut foliis corticibusqve arborum, inscribebantur.

Neque post repertas Literas: 11. Citerioribus seculis, cum Literarum usus invaluisset, repertaeqve essent ex animalium pellibus confectae membranae, post chartae, qvibus commode qvidvis in scribitur, non defuerunt sane variis in populis, qvi variarum Rerum descriptionibus Linguas suas exornare ac locupletare annisi sunt: caeterum qvi Rerum compagem totam ordinatâ serie describeret, REBUSQVE SINGULIS VERBA SINGULA examussim accommodaret, eôqve modô totum Linguae apparatum uno continuo Opere explicaret, repertus est hucusqve nemo; nec id fieri debere. aut posse, cuiquam forsan in mentem venit.

neque hactenus. 12. Scio Plinium mundi historiam Libris XXXVII, descripsisse, thesaurumqve Rerum et Verborum ingentem posteritati tradidisse. Scio et Iulium pollucem Onomasticon magnum Libris X compo eôqve amplissimas Graecae Linguae copias explicâsse. (De qvo tamen recte Erasmus: Utinam Rerum Vocabula tam accurate distinxisset, quam congessit copiose!) Scio Hesychium, Suidam, aliosque juniores, similia passim molitos. At haec nondum illa sunt, deqvibus nunc agimus: simplicius est quod optamus, sed accuratius, et usûs melioris.

Return et Verborum parallele decurrentem Tabulatutam, 13. Condendam suademns Rerum et Verborum Tabulaturam quandam, Universalem: in qva Mundi fabrica tota, et Sermonis humani apparatus totus, parallele disponantur; Verbis nempe simplicissimis et sententiis brevissimis, et serie sic unâ et perpetuâ, ut finis nisi in fine non reperiatur: intermediis omnibus (Rebus et Verbis) tam non nisi suô locô positis, ut nihil idem repeti ous sit: et omnia tamen sint clara, facilia, fluida, ut ad instar historiae cuivis hominum, et legere ista volupe sit, et intelligere promptum. Et qvicunqve haec vidisset, legisset, intelexisset, ut certus sit se vidisse Rerum seriem omnem, et intelligere Lingvam totam.

Sub Rerum Nomenclaturae titulo, 14. Tale hoc Rerum Syntagma, convestitum Verbis, nos cum ante annos septemdecim ruditer (ut prima solent) tentassemus, JANUAM LINGVARUM appellavimus: nunc RERUM NOMENCLATURAM apellari svademus, allusione qvâdam ad Nomenclatores Romanos. Romanorum enim opulentiores, qvi et servorum domi greges alebant, et cum plurimis Civium foris conversabantur: qvia omnium et singulotum Nomina memoriâ tenere impoffibile fuit, servum habebant, cui hoc dabatur negotii, ut perfonarum nomina edisceret, et Domino quoties opus suggereret. Atqve huic tali ministerio ab officio unumqvemqve nomine calandi (h. e. vocandi) Nomenclatoris indebatur nomen. Quidnî ergo int er tot Res, qvibus cir cumdamur in Mundo; et inter tot Libros, qvibus jam Res habemus descriptas; unum habeamus Librum, qvi universalis Nomenclatoris fungatur vice, Rerumqve suggerat Nomina? Praesertim cum et Scholis jam recepta sit vox; et Nomenclatura primaevae illius in paradiso recordandi, eamqve jure divinitus concessô persiciendi, occasionem ferat?

condendam esse svadetur, rationibusqve evincitur. 15. Id nisi facimus, anonymiis, homonymiis, synonymmiissqve perpetuo laborabunt Lingvae: nec vel Res ordine nativo lustrandi, vel Mentes Rerum notitiâplenâ collustrandi, vel Lingvas exacte perficiendi, occasio erit. Anonymia enim Res abscondit: aut si illae sensibus se ingerunt, nos tamen aut mutos, aut loquaces facit: dum aut haerere et tacere, aut per ambages circumloqvi, necesse habemus. Homonymia vero Res obscurat, et incertat, auditoresqve facit sensuum divinatores. Synonymia deniqve Res confundit, et nos plerunqve facit vanos; aut ea ostentantes, et circumspectantes, qvae nusqvam sunt; dum scilicet Voces diversas, qvasi diversarum Rerum indices, adhibendo, qvod tanqvam diversum exhibeamus aut spectemus non habemus. Stet igitur, Nomenclaturam Rerum accuratam Culturae Lingvarum basin esse.

Ejus forma, tum generalis, 16. Qvaeritur autem, qvâ potissimum methodô adornandus esset Liber ille: Respon. Methodô Rerum strictâ: qvâ nempe serie Res ab ivicem dependent, et si invicem inseqvuntur, eâdem ut recognoscantur.

Primo igitur (praemissis generalibus, si qvae sunt) qvia Mundum hunc, Rerum plenum, DEUS condidit, conditisqve a se Rebus cursum illum, qvem Naturam vocamus, assignavit, Naturalia praecedant. Tum qvia Homo in Mundum introductus et Rerum arbiter sactus, naturalia in usus suos transferendo, varieqve transformando, novos Rerum apparatus produxit, mirâ varietate: haec Artisicialia sunto, et seqvantur. Qvia vero Homo non Rerum tantum factus est Dominus, sed et Sui ipsius regimen sibi commissum administrat, prodit inde classis tertia Rerum, Moralium, Tandem Spiritualium, Religionem concernentium, classis: qvatenus Homo seipsum summo Numini subordinat. Ita sub hoc qvaterno Rerum genere omnia ad cenium venient.

Tum specialis 17. Particularem rei cujusqve descriptionem qvod attinet, absolvatur illa explicatione, Qvid sit, et ad qvid, et qvale, et qvid agat aut patiatur, et tum qvibus vicinis cohaereat, etc unumqvodqve: Nominanda itaqve fuerit Res ipsa tota, cum suo FlNE. Tum ejus partes, tanqvam instrumenta, seu media, per qvae, suo fini apta est. Tum qvid singula ista agant, vel patiantur. Vt nihil in Rebus sit essentiale, qvod non observare, verbisqve propriis exprimere, doceantur omnes. Illa inqvam explicanda sunt in qvalibetre, per Verba exprimentia ea, qvae illi Rei prae aliis rebus sunt propria. Si qvid illi est cum aliis commune, praetereatur, tanqvam nullam novam inferens notionem, nullamqve novam promerens appellationem, utpote jam e superioribus notum. Ita presse si per Res eatur, potest sine inutili et taediosa eorundem iteratione, pertransiri omnis Rerum et Verborum compages, brevi labore.

Vsus ejus varius 18. Talis hic Liber non solum Lingvae totius Vocabula, egregie Rebus applicata, cata, comprehenderet, sed et Rerum ipsarum naturam et cohaerentias ostenderet: essetqve velut Mundi ipsius epitome, artisicioseque effictum simulachrum. Qvô ipso Ingeniis esset pulcberrimum ad omnem Philosophiam et Philologiam Introductorium: qvia praestaret, utne qvisqvam ad Rerum aut Lingvarum studium, tanqvam ad confusum chaos accederet, ante se ordinem externum, quô cohaerent omnia, fluuntqve alia ex aliis, dilucide jam videns. Tertio, esset Lydius lapis Lingvarum, ad dignoscendum, qvaenam illarum Rebus accurate exprimendis plus aut minus sufficiant. Si enim eundem Libellum, tanqvam ejusdem Mundi analysin, in suas Lingvas transferre tentabunt omnes, apparebunt in aliis Vocum defectus, cum hoc, illud, istud, voce propriâ exprimi non poterit: m aliis superfluitas, cum eandem rem duabus, tribus, pluribus vocibus exprimi posse videbunt: incuriâ utrobiqve notabili. Qvod nempe Vocum supellectile, illi non quantum opus sese instruxerunt; hi plusqvam opus sese onerârunt. Qvod utrumqve ut a neglectu analyseos Mundi olim provenit, ita nunc errorem corrigendi occasioni erit. Praeterea discendi Lingvas plures, qvarumcunqve gentium, perelegans hoc esset compendium; si eadem haec Rerum Tabulatura ita in Lingvas gentium qvarumvis translata foret, ut Verbum Verbo ubiqve respondeat, mirâ luce. Tandem, intellectô hôc unô Librô, Libri qvivis eâdem Linguâ scripti inoffense legi poterunt. Nec legi solum et intelligi, sed et judicium de illis fieri, propter ordinis naturalis, qvem inde comprehenderint, in Rebus et Sermone, certas et immutabiles normas.

Secundum Insir. Lexica; 19. Alterum excolendarum Lingvarum Instrumentum sunt Lexica, b. e. Vocum, Phrasium, Adagiorum, inventariat qvibus totius Lingvae opes velut in thesaurum congeruntur. Consvetudo haec unde caeperit, ignoramus: nec utrum ante Iulium Pollucem qvisqvam Onomasticon scripserit apud Graecos; velante Ambrosium Calepinum dignum qvid praestiterit apud Latinos, constat. Nunc multa sunt, pleraqve tamen diglossa, aut polyglossa: qvia duntaxat in usum peregrinae alicujus NB. Lingvae discendae scribuntur. At nos Vernacula volumus, proprium in usum cuivis Genti destinata; ut Lingvam suam a fundamentis intelligere discant omnes. Nempe de Lexico hîc loqvimur, qvod proprie loqvendo nihil aliud sit, qvam Index Nomenclatura Rerum, aeqve ut ibi Verla Rebus junctim tradens, sed ordine inverso. Ibi enim itur serie Rerum, Res convestiendo Verbis: hîc serie Vocum, Voces applicando Rebus. Ut nempe si Vox qvaerenda sit ductu Rerum, reperiatur in Textu, seu Nomenclatura Rerum: si Res ductu Vocis, in Lexico. Posset itaque hoc Lexicon reale dici: qvippe non in Vocum duntaxac, sed Rerum ipsarum simul ducens cognitionem.

Qvorum forma optima ex tribus reqvisitis dependet. Nempe 20. De hujusmodi Lexici optima forma jam consultando, tria illius reqvisita ponimus. Nempe ut exhibeat Voces (I) Omnes, (2) Ordine clarissimô, (3) Sensu I. ut sit Vocum Collectio plena. explicatissimô: qvia dempto horum uno, perfectio sibi non constabit. Voces itaqve totius Lingvae colligere, disponere, interpretari, muneris erit ejus, qvi tale hoc Lexicon scribere animum induxerit. Colligentur Voces, ut adsint omnino: disponentur, ut inveniantur omnino: explicabuntur, ut intelligantur omnino. Perfe£lum, igitur Lexicon fuerit, qvod Voces Lingvae colligit Omnes; qvod eas disponit Ordine clarissimo; et qvod significationes earum recludit verissime. Ita enhn qvicqvid opus fuerit, aderit; et invenietur prompte, et patebit liqvido.

2. Collocatio accurata Alphabeticâ qvidem serie, sed distingvendo voces; 21. Convocandae, inqvam, sunt Voces Lingvae cu jus libet Omnes, tanqvam ejusdem Reipublicae Cives, ad Censum, velut in Comitia; ut qvô jure unaqvaeqve Civitate utatur, et qvid muneris obtineat, certo constare possit. Eoqve fine non in congeriem tumultuarie projiciendae erunt Voces, sed in classes disponendae, ordine aliqvô pulchrô. Qvô autem? Alphabeti serie Voces in Lexicis collocari bene receptum est: celeri enim servit inventioni. Sed utile fuerit alia qvoqve observari. Nempe ut domi nata distingvantur a peregrinis; U sitata ab inusitatis; Primitiva ab ortis; Simplicia a compositis.

Peregrinas âdomesticis. 22. Qvantum ad Domestica et Peregrina, certum est vix ullam Lingvam adeo puram esse, qvae nihil alieni habeat admistum: ne ipsae qvidem illae antiqviores, et suismet copiis satis felices, Hebraea et Graeca Id qvod a Gentium mistura evenit; qvod alii ad alios commeantes, conversatione mutuâ et commerciis, sibi aliqvid ut Rerum, Morum, Consvetudinum, ita et Verborum, communicant. Lingvae igitur alicujus compagem qvi traedere volet, merito primo illae, qvae aliunde irrepserunt, separabit.

Obsoletas, novas, effutitias, ab usitatis; 23. Tum distingvendum est inter Voces, quae publico omnium Usu receptae sunt, et ab omnibus necessario intelligi debent; et inter Obsoletas, qvae usurpari jam desierunt, solumqve in antiqvis alicubi monumentis latitant; aut Novas, quae interim hîc, illîc, in angulo alicubi natae, necdum publice receptae sunt. Qvalium Lingvas modernas, qvibus Gentes utuntur vernaculis, plurimum habere Omnes, certum est. Tales igitur vel praeteriri possunt, vel seorsim (appendicis locô) poni, aut si in ipso Lexici corpore ponuntur, non sine nota poni debent, ad Lectores monendum, qvo in loco obscura illa vox usurpetur, et an usurpanda videatur, necne. Tacco verba effutitia, ab aliqvo privatim conficta, et ab aliis forte arrepta, qvae nihil formate significant: sed gestum aliqvem alterius indecorum, aut aliqvid simile, exprimunt. Quales qvidem Graecis et Latinis perpaucae sunt, et Interjeclionibtus ferme annumerantur; (ut Bombax, Taratantara, etc.) moderni plures habent. Ex. gr: Poloni; Bziu, Fiu, Fikmik, Farafamfa, Lelom-polelom, Terefe etc. et Bohemi fifi/ Halabala/ Hrbr/ famfarum/ Hurdy burdy/ Hakmak etc. Germani; Mischmasch/ Pamperlepamp/ Ripsraps/ Im sauß etc.

Derivtas a primitivis, et Compositas a simplicibus. 04. Voces omnium Lingvarum esse partim Primitivas et simplices, partim Derivatas et compositas, notum est. Hoc autem dubium, debeantne in Lexicis promisucue Alphabeti serie locari, an potius Ortae sub Themata sua, seu Radices, reduci? Qvi Voces inqvirendi facilitati et ccleritati consulunt, modum priorem praeserunt, Promptuariaqve lingvarum condunt. Sed modus posterior accuratior est, et ad Lingvam penitius cognoscendam accomodatior. Hîc enim eâdem operâ multa simul addiscuntur facilius, et imprimuntur melius, et haerent fixius: dum sic ab invicem fluunt, qvaliter in catena, annulô tractô unô, trahuntur omnes. Intelligendae vero sunt Voces primitivae et derivatae in Lingva eadem, non diversis. Fieri siqvidem potest, et solet, ut Vox aliqva omnino veniat ex aliaLingva, domi tamen pro radice stet. Ita vox Pars, radix est in Lingva Latina, multos ex se ramos progignens, licet revera descendat ab Hebraea Paras, dividere, partiri: Sic Edo (qvia ex se apud Latinos, Edax, Edacitas, Edulis, Edulium, Esus, etc. gignit) Latinis vere primitivum est: licet origine Graecum sit, . Sic et alibi alia: qvia Lingvae omnes confinia habent communia, passim et limites confusos. Quaecunqve tamen Voces sub se derivatas aut composit as habent, proradicibus habendae, suisqve illis propaginibus substernendae sunt.

3. Interpretatio vera; 25. Seqvitur Vocum interpretatio, tertium et ultimum Lexicographi munus: in qvo illi summâ curâ versandum est. Nempe ut Vocum significationes bene deprehensas, bene sistat in luce: factaqve ejus rei fide (tam per testimonia Authorum bonorum, qvoties id necesse videatur, qvam per explicatum ) intellectum circa Vocis significationem sic muniat, ut ne amplius vacillet: sive sensus explicatur Vocis unius separatim; sive duarum conjunctim, qvod Phrasin vocamus.

Tum Vocum Singularum 26. In Vocibus singulis considerandum venit, Vnumne qvid tantum pracise Vox significet; an vero polysema sit, et ad plura diversa significandum adhibeatur? sive hoc autem fuerit, sive illud, tria praestanda sunt. Primo, determinanda est Vocis significatio prima et fundamentalis, per adjectam definitionem, aut paraphrasin: ut omnino specifice constet, qvô sensu usurpetur et usurpanda sit. Tum appositô etymô, vi originationis suae id significare debere ostendatur. Tandem sic ab Authoribus bonis usurpari, adjecto exemplô, si opus, demonstretur. Ita demum clava erunt omnia.

et translatam; 27. Tum si Vox per tropum ad aliud qvid significandum trausfertur, reticendum id non est: multo minus, si qvae contrariô etiam sensu usurpari soleat. Cujusmodi verba Gellius Verba media appellat, qvae contrarios recipiunt sensus: ut sunt apud Latinos, Valetudo (bona vel mala) Altus (sublimis aut profundus.) Infractus (h. e. nonfractus, aut parum fractus, Ralomenn) Egelidus (calidus vel frigidus; E, vel augente vel minuente) Sacer (sanctus vel prophanus) et alia plura.

et recludendo 28. De officio monendum videtur aliqvid. Certum est Omnem Vocem babere, qvia nulla non ab aliqvo Homine indita est: homo autem cum sit animal rationale, absqve ratione (qvaliqvali tandem) nec facit, nec cogitat, nec dicit aliqvid. Exqvirenda igitur sunt , etiamsi qvarundam Vocum non illico pateant: dies diem docet, lux lucem auget. Si ex eadem Lingva deduci etymon non potest, certum sit Vocem aliunde venire: nempe aut a sono aliqvo naturali, aut a voce aliqva Lingvae alterius. Ita Latinae Lingvae themata, pleraqve orta sunt a Graecis: haec ab Hebraeis; sicut et aliae Lingvae ad hanc, ut matrem, pleraqve sua (si attendere sciamus) referunt, qvemadmodum Capite III. monuimus. Et patebit in nostro Latino Lexico Etymologico, quam multae Voces (qvas mere Latinae originis esse jurasset qvispiam) revera ex Hebraeo fluant, ut Adorea, Calumnia, Condio, Diribeo, Sufficio, etc. Qyalia in aliis qvoqve Lingvis obvenire passim, dubium non est: in testimonium, qvemadmodum Deus Israelis Deus Deorum est, ita Lingvam Israelis Lingvam Lingvarum esse. Qvicqvid sit, Etyma Vocum recte intelligere, est res jucunditatis plena, et ad Lingvarumfundamentalem notitiam valde utilis. Modo vera sint, et clara: qvae si haberi alicubi non possunt, tacere praestat quam nugari.

Lingvauna si esset, beatiores essemus. Lingvarum plurium scientiam, non esse partem Sapientiae (qvae in Rerum notitia vera, usuqve legitimo, consistit) fatemur. Nec non., beatiorem fuisse futurum hâc qvoque in re Hominum statum, si ut in Paradiso, ita semper, Lingvas ignoraremus, praeter unam. Demus et id, qvod volunt qvidam, Graecos olim eô fuisse caeteris sapientiores, qvod cum domi haberent Lingvam omnium cultissimam, addiscendis aliis tempus non terebant, sed se mox Rerum studio dabant.

Iam tamen plures discenda sunt, necessario. 2. Nihilominus tamen, talit jam Rerum statu, Lingvae discendae sunt. Primo, qvia adversus noxas, ex Lingvarum confusione ortas, unum hoc remedium est, divisas etiam intelligere: laudandusqve est Deus, qvi memoriae et ingenio nostro eam largitus est capacitatem, ut pluribus idonee hauriendis ufficiat. Tum vero ipsa humanae societatis ratio reqvirit, effe aliqvos semper, qvi non suae duntaxat gentis, sed et vicinarum, intelligant sermonem: praesertim qvibus officii ratione cum aliis atqve aliis converlandum fuerit. Sed et cuique per se, tum utile est, Lingvarum (praesertim cultiorum) studiô excultum habere ingenium; tum jucundum, hîc etiam variediffuentis sapientiae DEI Spectare rivulos, et cum diversis Terrae incolis, vivis et mortuis, perrupto illo pridem posito obice, colloqvi tamen.

Sed una prae reliqvis. 3. Qvot autem, et qvae potissimum, Lingvae discendae videantur, infra, peculiari Capite explicabimus. Nunc demonstrandum sus cepimus, Uni alicui Lingvae prae. caeteris colendae dandam esse (vel Omnibus homintbus) operam, fine triplici. Primo, ut illa ipsa una Lingva multorum communi ope excolatur perfectius. Secundo, ut sic exculta aliis qvoqve Lingvis melius perpoliendis velut exemplar sit: Tertio, ut eô lubentius assumatur in commune Gentium vinculum, Interpretem scilicet universalem, Omnium ad Omnes: postqvam a sapientioribus Universali confusioni, Gentium et Lingvarum, universale remedium pridem optari caeptum est, Lingva aliqva Universalis. Sed qvae illa?

At qvae illa? Suam commendare tentarunt. 4. Ut philautae sunt, et invicem aemulatrices, Lingvae qvoqve (Cap. IV. § 37 etc.) optaret praerogativam illam suo utiqve idiomati Natio qvaeqve: tentataqve sapius jam res haec est, a diversis diverse: tribus tamen potissimum viis; per studia nempe Sapientiae, aut Religionis, aut potestatem Politicam.

1. Per viam Sapientiae, Graeci: 5. Graeci sane eo qvoqve fine lingvam excoluerunt suam, et qvicqvid Artium Seientiarumqve possidebant, Libris incluserunt, ut qvisqvis earum fieri vellet particeps, inde hauriret: haurire autem si vellet, Lingvae sibi compararet notitiam. Qvae machinatio non infeliciter cessit. Brevi enim effloruit Lingva, et per Gentes Orbis primarias dimanavit: ut Cicero suâ aetate diceret; Graeca leguntur in omnibus fere gentibus, Latina suis finibus, exiguis sane, continentur.

2. Per viam Religionis Arabes: 6. Religionis etiam zelô Lingvas qvasdam disci, non est ignotum: ut dementatis Mahomedanâ impietate gentibus Arabicam, qvâ ille conficta Oracula sua, Alcorani nomine, descripsit, etc.

3. Perviam Imperii. 7. Usitatissimum tamen est Lingvam dilatari cum Imperio: quando Gentes subjectae victricis subire Leges, propterqve conservandam inferiorum a superioribus dependentiam, Lingvae admittere Chaldaei, Graeci, Romani, Germani, Turca, Hispani, Peruani. commercium coguntur. Ita chaldaei monarchiâ potiti, ita Graeci, ita Romani, Lingvam propagârunt suam. Ita nunc Imperium Romanorum partim ad Germanos, partim ad turcas devolutum, his et illis Lingvam suam late propagandi occasionemdedit. Ita Hispani lingvam suam per Italiam, Siciliam, Sardiniam, Africam, utramqve Indiam, sparserunt. Ita Gvainacapa Rex Peru subjectis numerosissimis gentibus Lingvam Cuscanam (quae Ingarum appellatur, et Qvicham) ita mandavit, ut hunc usqve in diem permultae gentes particularibus idiomatibus separatissimae, hujus beneficiô sese mutuo intelligant: teste Iosepho Acostâ, de procuranda Indorum salute, Lib. I. Cap. II. et IX. De Rege autem et Lingva Mogol in Asia, alii scribuntidem. Mogolenses.

Retinendum consilium de 8. Habemus itaqve complures jam caeteris Universaliores Lingvas: sed utinam omnes Una cligenda. Lingva: illas satis cultas, et sibi invicem socialiter patentes! ut Elegantias suas mutuo sibi communicare, Gentibus autem et Lingvis caeteris Scientiarum fores pandere, qveant. Qvia tamen omnis multitudo ad unitatem aliqvam reducenda est, si non consusio, sed Ordo, qvaeritur: perstat votum nostrum de Lingva una eligenda, cui ad omnem elegantiam excolendae, omnes Gentes navent operam. Qva de re anteqvam nostram exponimus sententiam, audire operae pretium fuerit Ludovicum Vivem, Libro de tradendis Disciplinis tertio ita differentem.

Qvam Vives Latinam suadet: 9. Qvando Lingva aer arium est Erudititonis, ac instrumentum societ atis hominum, ere esset generis humani unam esse Lingvam, qvâ OMNES NATIONES communiter uterentur. Si perfici hoc non posset, saltem qvâ gentes ac nationes plurimae: certe qvâ nos christiani, initiati eisdem sacris; et ad commercia, et ad peritiam Rerum propagandam. (peccati enim poena est, tot esse Lingvas.) Eam vero ipsam Lingvam oporteret esse cum svavem, tum etiam doctam, et facundam Svavitas est in sono. sive simplicium Verborum ac separatorum, sive conjunctorum. Doctrina, est in apta proprietate appellandarum Rerum. Facundia, in Verborum et formularum varietate ac copia. Qvae omnia efficerent, ut libenter eâ loqverentur homines, et aptissime possent explicare qvae sentirent, multumqve per eam accresceret judicii. Talis vedetur mihi LATINA LINGVA: ex iis certe qvas homines usurpant, qvaeqve nobis sunt cognitae. Nam illa perfectissima esset omnium, cujus Verba Rerum natur as explanarent: (qvalem credibile est fuisse illam, qvâ Adam singulis Rebus Nomina imposuit etc. Et hoc demum inventum Pythagoras praeter caetera eximie admir atur.) Sed ad Latinam Lingvam (inqvit) revertamur. Ea qvoniam diffusa est jam per complures Nationes hominum; cum Artes pene omnes illius sunt literis mandatae; est etiam copiosa, qvia exculta et aucta multis Scriptorum ingeniis; sono insuper svavi; tum gravitatis cujusdam non ferinae et agrestis, ut in aliis nonnullis, sed fortis et prudentis etc. nefas esset non coli eam, et conservari. Qvae si amitteretur, et magna confusio seqveretur disciplinarum omnium, et magnum inter homines dissidium et aversio, propter Lingvarum ignor antiam. Qvoniam (ut D. Augustinus inqvit) mavult qvisqve cum cane suo versari, quam cum homine ignotae Lingvae, etc. Expedit praeterea Lingvam esse aliqvam doctorum sacram, qvâ Res arcanae consignentur; haud scio tamen, an conduceret secretiorem esse hanc ab illa communi, etc. Discendus itaqve est Latinus sermo, et qvidem exaete, ne corrumpatur. Nam corruptus continuo desinet unus esse, singulae Regiones habebunt suun. qvô fiet, ut Homines net mutuo intelligant, neqve Artes illas, qvae Latino sermone contimentur: qvod jam ipsi contigisse videmus

10. Hae sunt Sapientis illius Vivis rationes, (Qvanqvam tacite perfectiorem aliqvam optare videtur) ob qvas Latinae Lingvae studium omnibus Christianis populis vult esse qvam commendatissimum. Ubi Lector tacirum Viri pro Lingva aliqva perfectiore (Cujus Verba naturas Rerum explanarent, uti loqvitur) votum notabit: a qvo tamen mox recedit, qvia forfan nobis tam fore beatis hac in vita non speravit. At non de sunt rationes, qvae Lingvam totam significativam. totam realem, totam harmonicam, condi polle, spem faciunt. Significativam totam: in qva nihil sit otiosum, ad minimos usqve apices: sive materiale spectes, sive formale. Realem, cujus omnis Vox definitionis instar sit, et qvae ipsô sonô Rerum naturas menti praesentet. Harmonicam deniqve totam, in qva nihil usqvam anomalum occurrat, analoga omnia. Qvam sperare est, posse vel decuplo esse Latinâ faciliorem, vel centuplo locupletiorem, vel millecuplo ad explicandas Rerum omnium rationes accommodatiorem. Qvem laudabilem conatum si non destituerit successus, erit utiqve unde Rebus humanis vehementer gratulemur. Qvam diu tamen spes haec in dubio est, optimum fuerit certis, et qvae in manu sunt, frui. Lingvarumqve qvas habemus aliqvam prae aliis excoli, qyae nobis praedictos praestet usus.

Rationes. Vivis pro Latina Lingva, II. Accedimus itaqve ad Vivis senteneiam, Latinam prae aliis Orbi commendandam esse: repetitis ejus rationibus. Primo, qvod Gentium multarum jam agat Mercurium. Secundo qvod concinitate sua multum rectitudinis addat ingeniis. Tertio, qvod sapientiae omnigenae paratos jam secum ferat thesauros. supra omnes totius Mundi lingvas (Nam et Graecos jam longe superamus simul novis multis inventis, aliisqve infinitis sapienter tandem observatis, qvae apud Graecos frustra qvaeras.) Qvarto, qvod aliarum Lingvarum, qvarumcunqve, facilius discendarum fida futura sit proxenetria Qvinto, qvod nullam habemus, post Graecam, facundiorem: sed qva Graecam facilitate multis parasangis a tergo relinqvit. In Graeca enim (ut idem Vives ibidem loqvitur) magni sunt labyrinthi, et vastissimi recessus: non solum in dialectis variis, sed in unaqvaqve illarum, ut non videatur eadem esse Lingva: ob qvam suam difficultatem etiam exolevisse videtur.

Aliae pro eadem ex praesenti instituto 12. Addi possunt rationes ex praesenti instituto depromptae. Optamus nos Lingvam unam prae caeteris coli, fine triplici. Primo, ut multarum Gentium ingeniis excolatur celerius ac perfectius. Dehinc, ut sit iisdem Gentibus ad Lingvas suas simul poliendas manuductrix fida, exemplarqve perpetuum. Tandem, ut sic valde pulchre exculta, facilius in communem Mercurium recipiatur, etiam a qvibus nondum recepta est, illisqve idiomata sua eôdem perficiendi modô occasiones ferat.

13. Ad hos vero fines nulla magis idonea videtur Latinâ. Qyippe, qvae per totum Christianum Orbem nunc jam suscepta, ingeniis totius Europae nunc jam excolitur: ut si qvid circa illam perficiendam porro agendum restat, publicas ejus rei subministrandi occasiones aperta pateat via. Deinde, qvia in Scholis Europaeis sola regnat, sola vernaculis parallele excolendis fidissima esse dux poterit: Tandem, qvia Europaearum Gentium solertia ad omnes reliqvi Orbis Nationes aditum sibi paravit, easqve novit (ex diverlis enim Europae Regnis ad diversas Orbis totius partes commer cia exercentur): cultura haec Latinae Lingvae universalis ad Artium et Scientiarum, Fideiqve et Religionis lucem, per Gentes tenebris oppressas propagandam, felicissimum medium, prorsusqve universale, esse poterit. Omnino itaqve soli Latinae hunc deferendum honorem, ut studia ejus tum a nobis Europaeis diligenter domi colantur, tum ad Gentes Mundi alias, per Afiam, Africam, Americam, quam maxime fieripotest propagentur, statuimus.

Sed obstare videtur Lingvae Latinae Difficultas. 14. Sed est qviddam, qvod consilio huic vehementer obstare videtur, Dissicultas: cujus nomine Latina Lingva apud omnes sere male audit. Est enim studium ejus, qvô apud nos Scholae fatigantur, prolixum, perplexum, ambagiosum, asperitatibus et spinis horrens: ut pauciores edur are sustineant, et qvi sustinent, raro aliqvid tantis sudoribus dignum efferant. Nec falso scripsisse putandus est Vir magnus: Lixas et calones, et qvoscunqve cerdones, promptius inter culinarias, militares, aliasqve serviles operas, addiscere qvamcunqve a Vernacula sua discrepantissimam Lingvam, imo duas vel tres, qvam Scholarum alumni, in summo otio, summâ contentione, unicam Latinam. (Eilhardus Lubinus.)

Qvae difficultas an vera, disqvirendum. 15. Haec si vera sunt (negari autem vix possunt) necessario culpa residet, aut in Lingvae hujus enormi aliqva difficultate; aut in docendi eam praeposterâ methodo. Si in Lingva ipsa, frustra illam Gentibus commendare instituimus: non procedet res. Si in Methodo, spes est obicem arte amoveri posse.

Tria Lingvam aliqvam aliqvam difficilem reddentia. Latinae minus in sunt: ut 16. Non autem penes Lingvam residere culpam, certâ demonstratione ostendi sic potest. Qvae Lingvam disficilem reddere possunt, tria sunt: Articulationis distorta monstrositas; Significationum vaga incertudn; et Variationun nimia irregularitas. Atqve horum nihil prae caeteris. Latinae Lingvae inest:

I. Articulationum asperitas. 17. Articulatio enim pulchra satis, grata, svauis est seu Liter as spectes, seu Syllabas, seu Voces etc. Literâ enim nullâ utitur haec Lingva, qvâ non caeterae utantur omnes. Nullum scilicet hîc invenias Hibraicum hain; nullum Arabicum Hha (qvod omnium difficilimum pronuntiatu censet Erpenius); nullum Anglicum th; nullum Polonicum per nares efflandum a vel e etc. Vocales nonnisi qvinqve habet, easqve uniformiter, clarissime semper, enuntiat: neqve Consonis jam indurandis, jam emolliendis, aliter et alirer ora torqvet, uti Slavonica. In summa, plana hîc sunt omnia. Syllabas etiam, qvae haesitationem inferant, aut mordere cogant Lingvam, vel labia, nullas adeo habet. Qvemadmodum nec Voces aut monstrose prolixas, ut, Hungarica; aut deformiter curtas", ideoqve in sententiam acervatim conglobandas, ut Chinensis, et ex parte Germanica.

2. Significationum vaga incertitudo; 18. Significatio plerarumqve Vocum et Phrasium satis determinata, rebusqve facile applicanda, Latinis inest: incerti, praeterqvam in quibusdam antiqvis (qvibus nullo adeo damno carere possumus) minus hîc quam in caeteris Lingvis.

3. Variationum nimia irregularitas. 19. Sicut et Variatio, seuformatio, Vocum et Phrasium plerunqve analoga, et ad leges certas jam revocata: Anomaliarum longe minus qvam in Graeca, aut vulgaribus plerisqve, occurrit: Qyae et ipsae tamen jam determinatae sunr, turbare, si attentio adsit, non possunt.

Methodi igitur difficultas obstat. 20. Tota igitur culpa necessario in Methodum recidit: quod ut palam fiat, demonstrandum est a fundamentis.

Methodus Lingvarum SI Methodus est, uti definitur, certa et compendiosa aliqvid agendi via: antiqvos Methodum Lingvas docendi habuisse nullam, nos eatenus valde imperfectam, evinci poterit.

antiqvis fuit nulla, praeter usum: 2. Antiqvi enim non aliter quam Vsu, h. e. crebrâ et diuturnâ cum loqventibus conversatione, loqventes intelligere, tum et ipsimet loqvi, consvescebant: qvomodo et hactenus nobis infantibus vernaculae, plebeisqve aliae qvaecunqve vulgares, discuntur. Qvaeres artis nihil habet, nec via certa et compendiosa dici potest. Nempe qvi sic Lingvam didicit, utrum didicerit totam, incertus est: cum non cuivis, ubivis, qvovis tempore, de omnibus materiis, sermones audire datur. Si autem dum detur exspectandum est, multorum hominum conversatio, multarumqv e rerum occasiones, exspectandae sunt qvae res necessario secum remoras trahit. Ideo qvi Lingvas non nisi Vsu discunt, ulira unam et alteram perfecte discere vix possunt. Siplures, frusta Lingvarum erunt, non Lingvae: sed et id ipsus informe qvid, et inconditum. In summa, Usu solô Lingvas discere, occasionale qvid est, est, prolixum, et superficiarum, h. e. imperfectum.

Nobis tamen ad Latinam Lingvam sic etiam inutilis. 3. Nobis tamen ad Lingvam Latinam hoc tempore, ne haec qvidem ambagiosa via servire potest: qvia ubi sic Lingvam illam discamus, usu, non est: postqvam illa vulgaris esse desiit, solumqve in Libris superest. Cum Libris autem conversari, non est aeqve promptum, nec ad intentionem aeqve confert, atqve cum hominibus vivis: qvia Liber, res muta, si qvid non intelligo, nullô nutu, aut gestu, aut rerum commonstratione, aut per synonyma et periphrases, tam diu donec capiam, iteratione, subvenire mihi potest, uti potest vivus doctor.

Merito igitur ab Avte peti coeptum est auxilium: 4. Necessario itaqve cô veniri debuit, ut ab Arte peterentur auxilia: methodicâ scilicet aliqvâ, ad Libros intelligendos, introductione. Nec aliter potuit, qvam ut conficerentur Lexica, Voces Latinas vocibus Vernaculis permutantia, et sic sensum dictorum recludentia: adjungerenturqve Regulae Grammaticae, formas et normasstructurae sermonis Latini, in Vocibus tam singulis, qvam junctis, detegentes. Hactenus recte, si rei summam consideres. Qvia non aliter melius Lingvae tam doceri et disci, qvam excoli, possunt, atqve per Rerum enarrationem, seu Nomenclaturas, qvod hîc Authores praestant; et Vocabulorum repertoria, qvae hîc Lexica sunt, et Informationem, qvibus modit Vocabula texantur, et in Sermonem centexantur, qvod Grammatica expedit. Prorsus itaqve bonô consiliô (N B) tria illa pro studii Latinae Lingvae fundamentis assumpta sunt: nec melius excogitari qvidqvam unqvam poterit, uti post videbimus.

Sed qvô successu? 5. Particularis tamen istorum Modus et Usus talis adhuc est, ut merito Viri docti methodum Scholis usitatam variis qverelis proseqvantur: et nos leviorum tardiorumqve profectuum culpam omnem, in Methodi illam vitiositatem rejiciamus.

Testantur qverelae multorum; ut D. Lubini. 6. E qverulantium infinito numero unum producam, Eilhardum Lubinum, Theologum clarissimum: qvi praefatione suâ in N. Testamentum, qvod trilingve Anno 1614 edidit, ita scribit. Vulgata illa pueros in Scholis instituendi ratio, talis mihi videtur prorsus, ac siqvis conductâ operâ et studiô jussus fuisset modum, aut rationem aliqvam, excogitare, qvâ Praeceptores pariter et discipuli non nisi immensis laboribus, ingentibus taediis, infinit is aerumnis, et nonnisi longissimô demum temporis intervallo, ad Latinae Lingva cognitionem, illi adducerent, hi adducerentur.

Qvae qvoties repeto, vel iniqvâ mente revolvo,

Concutior toties, penitisqve horresco medullis.

Et mox: Qvae dum saepius mecum expendi et consider avi, non semel, fateor, in illam cogitationem adductus sum, ut a malo qvodam et invido genio, humani generis hoste, in Scholas, per male ominatos qvosdam Monachos haec initiô introducta esse, prorsus mihi persvasum habeam. Addit postea, qvid tamen tam praepostero labore conseqvamur: Enascuntur, inqvit, nonnisi Germanismi, Soloecismi, Barbarismi, Latini sermonis abortus, dedecora et dehonestamenta, et sordes. Haec ille.

Resqveloqvitur ipsa. 7. Aliorum producere testimoniaqvid: refert? Nota sunt haec jam vulnera, remedia magis exspectant qvam exprobrationem. Causas itaqve potius hujus mali deregamus: ut intelligere nos morbum intelligamus, remediiqve inveniendi concipiamus spem.

Errores vulgatae Methodi tres, 8. Ad tria capita revocari possunt vulgatae Methodi errores, et peccata. Primo, qvod viae ignaros, in viam extrudat, sine duce Secundo, qvôd eosdem insuper in loca salebrosa et invia impellat. Tertio, qvod scandere cogat Rerum fastigia, non admotis scalis et gradibus.

I. Qvod doceat abstracte, sine praeviâ Rerum cognitione. 9. Primum peccatum hoc est, qvod Lingvam ignotam, Latinam, discere pueri jubentur abstracte, sine praevia legitima Rerum cognition; et cujus igitur ductu eam discent? Discere enim, est in rei alicujus ignotae notitiam, per aliqvam notam, venire. Dicat qvis: Discunt Latinam ductu Vernaculae, jam notae. Recte sane, si haec jam nota sit. Sed falsum supponitur, pueros Vernacula, qvia pronuntiaresciunt, intelligere etiam, cum vix decimum qvodqve Verbum Rei suae applicare sciant: nempe qvia id docti non sunt, neqve docentur, uti adhuc res geritur. Imperitus ergo est hic dux, qvicqvid praesumat: ad circumductandum per ambages potius, qvam ad recta scopum versus ducendum, idoneus.

10. Qvid enim qvaeso puerum juvabit Voces Latino-Vernaculas, aut Vernaculo-Lati-nas, recitare posse, si neutras intelligat? Idem Psittacus poterit. Nugae itaqve sunt qvod prima Laetinitatis Tirocinia vulgo a Vocabulis homoeoteleutis, DEUS GDTT / Necessitas Rott: Manus Hand / Pignus Pfand etc. incipiant. Nam si puer qvid Rott / qvid Pfand / qvid alia ejusmodi, sint nesciat (nescit autem) ingemina millies, et iterum millies, Latina et Vernacula, tantundem erit, sonus sine mente. Prorsus itaqve hîc a janua aberratur, qvod Verba Rebus non adstricta per inane volitare, seu jubentur, seu permittuntur.

II. Qvod mcipiat a formali, h. e. a Grammatica 11 Secundum peccatum est, qvod Tirones a principio statim in inultiplices impelluntur salebras; Grammaticales intelligo tricas. A formali enim, potius qvam a materiali, Latinitatis structuram auspicari, h. c. a Grammatica potius, qvam a Lexicis, vel Authoribus) solenni Scholarum more receptum est. At qvid hoc obsecro est? nisi formam introducere velle in non-materiam; numerare velle in marsupio non-pecuniam; dividere velle non-numeros; hoc est, agere nugas? et quidem non vernasula; Minus absurdi haec res haberet, si praecessisset Grammatica vernacula: inqva necessitatem et usum Generum, Casuum, Declinationum et c. jam ante percepissent pueri. Id enim exemplis Lingvae notae (vernaculae) asseqvi fuisset facilius, et hîc jam ut praenorum haberetur, magnô ingeniorum levamentô. Sed proponi Grammatica in Scholis vernaculis nondum coepit, hîc demum, in Latinitatis aditu primo, talia pueris ostenduntur: ut pleriqve illorum in Latina tantum Lingva ista sic haben sibi imaginentur, et monstrosa nescio qvae coneipiant.

Nec verbis vernaculis concepta; sed verbis non intellectis res non intellectas marrantibus. 12. Atqve ut gravior sit crux, datur pueris in manus Grammatica Latina, non verbis Vernaculis, qvae illi intelligunt, sed Latinis, qvae nondum intelligunt, cencepta: prorsus ac si qvis alicui nostrum Arabicam, vel Mogolicam, discere cupienti, prascepta ejus offerat illâ ipsâ, nobis ignotissimâ Lingvâ, conscripta. Qvis nostrum qvaeso de talibus sibi gratularetur subsidiis? qvis non illudi sibi potius crederet, indignationemqve in magistrum talem conciperet? Et tamen qvod fieri nobis nollemus nos adulti, et, si qvis tale qvid in nos designet, injuriam, aut ludibrium, interpretaremur, hoc ecce in tenella ingenia committimus ipsi!

Cujus reitria not antur absurda. 13. Atqve ita tirones nostros, militiae adhuc inassvetos, triplici simul objecimus hosti, triplicem simul luctari cogimus luctam. Primam cum Verbis Regulae, ut ea intelligant. Secundam cum Sensu Regulae, ut qvid sibi velit asseqvantur. Demum cum Latinae Lingvae genio, a Vernacula sua plorunqve (etiam in analogis) recedente. Tacebo jam Regularum multitudinem, obscuritatem etc. Labor ex Labore ibi nascitur, et taediorum non est finis. Et possibile sit non haesitare puerum? non caligare? non delirare propemodum?

III. Quod scandere fastigia sine prastructis scalis cogat. 14. Tertium usit atae nunc Methodi peccatum est, qvod non gradatim ire, sed impossibiles saltus saltare, discipulos cogat. Faciam id clarum, ne qvis dubitet: plusculis etiam verbis, ut intricatissimas hasce tricas, et detegamus recte, et e Scholis emoveamus, si possumus.

Id est, latinitatis studium ordiri a Cicerone et Virgilio. 15. Receptissimum Scholis est, post degustata Grammatica pracepta in Authores venire. Sed qvos? Qvae optime constituta? videri volunt, optimos statini accersunt, Ciceronem ac Virgilium: pro primis etiam tironibus Epistolas Ciceronis selettas (i. e. breviores) et Virgilii Eclogas, assignantes, paulatimqve ad alia eorundem Authorum discipulos Cujus rei absurditas ostenditur praeparantes. At qvid est , obsecro, si hoc non est? Qvid est volare sine pennis, si non hoc? Ciceronis enim Epistola, qvanqvam familiares dicantur, scriptae tamen sunt a Viris ad Viros, plerunqve de Reipublicae negotiis: qvid aetatulae puerili cum talibus? iterum eos non intellecta sorbere cogimus.

16. Qvid vero de Virgilianis demum 1. Qvia pueros res, qvarum capaces non sunt, capere volumus. dicemus? qvae, ob styli Poenci sublimitatem pueris nullâ ratione imitabilia (et cui ergo usui proponuntur?) imo ob acumen Poetarum principis, summis etiam artificibus admirabilia, pueris nullo modo perceptibilia, sunt. Praesertim Eclogae, ob solam 2. Et qvidem stilo supra captum sublimi. brevitatem huc trahi solitae: qvae aenigmatum tam plenae sunt, ut Praeceptores ipsi passim haereant, qvid dicatur incerti. Nec enim pueris ista scripserunt Authores illi, nec fore aliqvando ut ista huic aetatulae, et qvidem Lingvam Latinam ignorantibus, proponerentur, somniare porerant: sed scripserunt sui similibus, Viris, et qvidem ingeniô acutis, judiciô maturis, rerum usu exercitatis. Et scripserunt de rebus sui temporis, sibi notis, nobis ignotis: nisi qvantum notiriae seduli Romanas Historiae scrutatores sibi comparare possent. Qvid ergo haec ad pueros, in ea demum qvae hîc domi circa se habent, prospectare incipientes? Deniqve sunt illa scripta stilô sublimi, assectato: qvid isti rei cum puerili balbutie?

Qvod ne in vernaculis qvidem tenellis suis qvisqvam fieri permitteret. 17. Refertur inter Apophihegmata, Attilium qvendam dicere solitum, Adolescentes in soro sic auspicari a causis centumviralibus, ut Pueros in Scholis ab Homero: cum utrumqve borum maximum sit, ad id autem qvod summum est, gradibus iri oporteat. Unde paret, olim pro absurdissimo fuisse habitum, si qvis Homerum Poetam Graecum pueris Graecis proponere voluisset: Virgilius autem annon Latinorum Homerus est? Si qvis vulgaris Paedotriba pubi Germanicae, qvam literarum elementa docendam suscipit, evolvendum et imitandum proponeret Regenten-Buch Reisneri, aut Poemata Opitii, rideretur. Qvare? qvia Pullos implumes per sublime volitare vult; Catellos, cursitationem demum pertentantes, feras robustas inseqvi jubet; Plaustrum oneribus praegravatum a novellis Eqvuuleis, crura nondum firmaris, trahi poscit: id est, rem impossibilem exigit, aut certe ridiculam: dum creaturas imbelles, oneribus tantis impares, nihilominus protrudendo, et ut loqvuntur sublevando, utqvod fieri vult fieri videatur, ipse variô et operosô, sed inutili, nisu, circumagit et versat: jam ante se machinam suam (unâ cum praejuncto misello eqvulo) trudendo, jam pone se trahendo et raptando, non absqve anhelitu et sudore utrinqve: modo ut spectatoribus sucus fiat, h. e. ut discipulus agere videatur id qvod non agit, nec potest. Adhuc de Paedotriba illo parum prudente loqvor qvi per vim ingesta pueritiae vellet vernacula illa, qvae pueritiae scripta non sunt. At vulgo in Scholis Latinis duplo plus deliramus, dum aeqve seria et ardua, pueritiaeqve captum excedentia, pueris in Lingva peregrina, illis demum discenda, obtrudimus.

Objectio prima, De Lingva ante Res discondae. 18. Qvod dicunt: Non Rerum causâ hac pueris proponi, sed ut Verba, Phrases, Stylum, discant: Res haurient, adultiores facti. Respondeo: Inselix divortium, non separanda separare. Psittacosne formare, qvi reddant sine mente sonos proposuisti? Supponitur autem falsum, Verba et Phrases Rebus non intellectis intelligi posse: qvod nec factum est, nec fiet unqvam. Et fac posse: cur Rerum vacuos in aliud tempus differimus, si simul cum Verbis, verbis designatarum Rerum notitiam imbibere liceat? Cur militiae tironibus vaginas sine gladiis damus? Cur tenellis ventriculis Cortices sine nucleis devorandas objicimus? Sit deniqve, discatu sic Lingva, ut prius intelligatur tota, qvam resumimus Authores Rerum causâ evolvendos: an tamen ideo a fastigio inchoare Turrim oportuit?

Secunda, De Exemplari persecto pro idea summendo. 19. Dicunt: Persectum sumendum est pro Idea. Ego vero id inepte dici ajo, si non respiciatur ad Gradus. Intendenda utiqve est perfectio, sed tum, cum cjus asseqvendae spes est: nempe cum sumus in propinqvo. Eminus, et statim ab initio, perfectionem qvaerere, est abortum qvaerere: qvia extrema sine mediis nec cohaerent, nec coeunt. Balbutiei non proxime adjacet Eloqventia, gradus interveniant necesse est. Mox a flore decerpere velle fructus; aut cum vix facta est sementis, vel cum segetes demum surgunt in culmum, colligere velle manipulos, et implere horrea, insanum.

In Cicerone qvod singulare est, plusqvam virile est. 20. Nec reticendum est, Ciceronis Eloqventiam non ob Phrasiumprae aliis elegantiam, aut copiam (qvae apud Plautum, Terentium, alios, saepius, et festiviores, occurrunt) commendari, sed ob admir abilem argumentorum inventionem et dispositionem. Qvod reale qvid est, judiciumqve plus qvam virile reqvirit, a captu puerili nimis qvam remotum.

Nutrices et Eqvisones Meihodum scholarum absurditatis convincunt. 21. Utinam autem vel a nutricibus discere libeat, qvô illae ordine et gradu infantibus Vernaculam instillare; vel etiam alimenta, Vitae paulatim roborandae causâ, ingerere soleant, observando! Non tam enormiter aberraremus certe! non tot intolerabiles, ideoqve vanos et ridiculos, tentaremus edere saltus! Nunc autem an aliud faciunt Scholae, qvam faceret, qvi Infanti, lactis adhuc indigo, brassicam, haleces, bubulam insumatam, et similia, qvibus comoqvendis robusti vix sufficiunt stomachi, ingerere vellet? Aut illi edentulo, tenellis gingivulis dissringendas objicere Nuces? Aut faceret Nobilis aliqvit, qvi fulium bimulum (eâ ductus ratione, qvod in Eqvitem evadere debet) eqvo insessitare vellet ferociori, ut tempestive adsvesceret? Id enim nimis intempestive fieret: qvia nimis ante tempus. Discat prius puer pedetentim incedere; tum liberius cursitare; post equitare in arundine longa; demum veniet: tempus, qvô Eqvum etiam insilire et agi tare poterit; aetas ipsa eam rem prompte addiscendi adferet tam occasiones qvam sacultatem.

Cicero discipulos pueros non admittis. 22. Deniqve certus ego sum, si hodie resurgeret Cicero, Scholasqve ingreslius nostras, scripris suis balbutientem pueritiam sic macerari videret, aut rideret profecto, aut indignaretur. Qvippe qvi olim jam protestatus est, Se cum non posse docere Dicere, qvi nesciat Loqvi. (3. de Orat.) Qvid volumus amplius? Pergimusne invito illi balbutientes nostros obtrudere, formandos tamen? Id vero fieri posse ille negat: negat et ratio ipsa. Ut enim Namtura, ita Ars, nullô modô saltum admittunt. Gradatim necesse est procedant, qvae processera sunt: aut profecto consistent, haerebunt, vanescent, in sumos ibunt, omnia. Qvaeso enim te, potestne fieri Arbor, qvod Virga non fuit? aut Ficus, qvod non prius Grossulus? Potestne aliqvis occupare summum scalae, qvi non prius infimo institit gradui? Aut potestne ab imo venire ad summum, qvi non processit gradatim? Desinamus obsecro delirare; et puerulis nostris inextricabiles hâc aetate tricas ne objiciamus; ingeniolis teneris inutiles cruces ne sigamus; tempus perdendi occasiones ne tam studiose qvaeramus.

Qvia di nullô usu fieri potest. 23. Majori cum emolumento majora illa differuntur: majore usu praesentes horae in minora, aetati et profectui accommodatiora, impenduntur. Discamus primo Latine Balbutire; tum Loqvi; tandem Ciceronem, ut nobis dicendi qvoqve commonstret artificia, adibimus. Etiamsi prius tam expediti reddamur ad omnia Latine eloqvendum, ac vernacule jam qvisqve nostrum potest, adhuc tamen apud Ciceronem, Terentium, Virgilium, Ovidium, qvod discamus, erit: imo tum demum erit. Qvia nisi qvis Vocum omnium significationes proprias, loqvendiqve modos vulgares, intelligat, sublimiora illa sermonis artificia et ornamenta, ne olfacere qvidem poterit: nedum ut capiat, aut ullum inde ferat fructum.

Vossii testimonium. 24. Concludat dissertationem hanc magnus mysteriorum Philolcigicorum Antistes, Vossius: Latinae Lingvae docendae rationem (inqviens) a vulgari aliam inveniendam esse, lubens agnosco, tantamqve Canonum et Exceptionum molem, qvae pueritiae ingenia hodie obtundunt, neutiqvam necessariam, imo noxiam maximopere esse, sentio. Qvod utinam im integerent, qvi pueritiam in bujus artis praeceptis formandam, aut firmandam, suscepêre! Nam per eos haud aliâ ratione Grammaticam licet discere, qvam discendis tot supervacuis, qvae paulo post ventis tradantur. Atqve utinam hâc solum parte peccaretur! Nunc illi etiam, qvi non exiguâ curâ omnia in docentium potius, qvam discentium gratiam perseqvi sese studuerum, immane qvantum falsorum Canonum coacervârunt: et tamen in tanta commentorum commentariorumque mole plurima qvoqve momenti maximi nec digitô attigerunt et c. (Lib. VII. Gram. Cap. I.)

De Lat. L. in Scholis docendae Disceptationes. PLacet videre, qvalia tentata fuerint hucusque illarum Methodi confusionum remedia: ut postqvam constiterit, qvibus morbus loco motus non sit, de efficaciori aliqvo circumspici possit facilius. Memorabimus igitur breviter ea, qvae intra seculum publice tentata sunt in Germania nostra: non per consilia solum; sed per contentiones atroces.

Utrum per Grammaticam, an sine illa. 2. Contentionis Caput suit: Praceptisne, an Vsu, docenda esset Latina Lingva? Alii defenderunt hoc, alii aliud: et adhuc sub judice lis est. Duos e primariis Methodi magistris, Scholarumqve reformatoribus, adducam: magnum illum Melanchthonem, Literarum per Germaniam restauratorem, et laudatum proxime Lubinum.

Melanchthonis pro Gramatica suffragium. 3. Melanchthon (praefatione in Syntaxin, ad Iustum Ionam) vehementissime in eos Latinitatis doctores invehitur, qvi Lingvam hanc usu solô, sine Praeceptis, docere praesumunt. Vocat id confusaneam discendi rationem, quâ nulla persecta doctrina, ullo in genere, comparari possit: istosqve pessime in juventutem consulere, qvi illis rem non in praesens solum perniciosam, sed per totam vitam illis et Reipublicae nocituram, persvadent. Postqvam enim semel induissent contemptum praeceptionum Grammaticarum, asserre deinde similem negligentiam ad caeteras Artes majores: tandemqve animis elabi reverentiam Legem, qvae privatos et publicos mores gubernant: ut ita negligentia in re ut initio videtur, levi, ingens tandem pariat malum, etc. Haec Melanchthon dictô locô. Alibi autem sic pronuntiat: Publice debebant intales Praeceptores poenae constitui, qvi praecepta sastidium.

Lubini isi Grammaticam invectivae. 4. Lubinus contra (in praesata illa sua praefatione) ita disserit. Qvid aliud institutio haec in Scholis Grammatica est, qvam studiorum remora? qvam puerilis, imo juvenillis, aetatis depopulatrix? qvam liberalis mentis, aut indolis, carnificina? qvam deniqve optimorum ingeniorum e Schola profligatrix? Et cui hactenus inaestimabili et irreparabili totius humane vitae tam brevis, tam fugacis, damno ac clade, impenditur totum illud pueritiae, adolescentiae, imo vero in multis etiam juvenilis aetatis, ad annum vigesimum, et amplius, vitae spatium, amoenissimum illud totius vitae humanae ver. Et cujus indelibatos flores, et tenerrimas rosas, decerpunt morosissimae illae, et ingenuis ac generosis mentibus ingratissmae, ac formidabiles, praeceptiunculae Grammaticae: et qvarum mox nullus amplius usus etc. Praeceptores Discipuli ut parentes suos amare debent: qvos tamen plerunqve oderunt et metuunt, imo trepidant, ut tyrannos et carnifices suos, virgis ac plagis formidabiles. Qvod malum totum propemodum debetur (NB) praeceptis Grammaticis: qvae secundum vulgatam hanc rationem pueris omnino inculcanda sunt, nec tamen nisi plagis et verberibus (N B) inculcari possunt: qvippe qvorum cum puerilis aetasnondum sit capax, illa naturaliter refugit et aversatur etc. Praeceptores qvoqve ipsos Grammatica non potest non reddere austeros, difficiles, et morosos: dum jubent illud agere, qvô puerili ati vis infertur, qvodque est naturae Contrarium et inimicum.

5. Ne qvis autem suspicetur, Lubinum forsan non omnia Grammarices praecepta, sed obscura illa, perplexa, varie consusa, qvae vulgo habentur, abominari: audiamus qvomodo se paulo post explicet. Qvamvis autem remorae istae praeceptis Grammaticis, toties mutatis, objiciantur: tamen ut vel maximi tandem, constituerentur exactissima, (NB) qvibus nec addi nec demi amplius aliqvid posset: caveretur etiam vel edictô Imperatoris, ne vel tantillum in illis mutaretur: et illa praecepta communiter in omnibus Scholis proponerentur: tamen ne sic qvidem pucrili institutioni satis consultum arbitrarer. Ideo, qvod praecepia illa, qvaliacunqve etiam illa tandem sint, (NB) puerili aetati minime conveniant. Illud enim in omni institutione ante omnia curandum est, ut institutio illorum, qvi instituuntur, captui accommodetur: qvô non observatô, omnis illa in Scholis calamitas enata videtur etc.

6. Postea: Numerantur in vulgatis apud nos Grammaticae compendiis, centum et octoginta Artis Vocabuda, et plus eô: in Syntaxi septuaginta et amplius Regulae, cum tot Exceptionibus: qvae pleraqve adeo obscura sunt, ut vix a grandioribus aetate, judiciô et dostrina jam provectioribus, intelligi possint. Haec autem omnia qvid aliud tandem sunt, qva totidem puerilis aetatis impedimenta, et remorae? imo totidem calamitates, et cruces, puerili aetati fixae? totidemque tricae, qvibus pueri non aliter implicantur, qvam tenerrimi pulli. gallinacei muliebrium projectarum comarum tricis intricantur? Prorsus ac si fieri neqve possit neque debeat, ut Lingua Latina addiscatur, nisi cum aerumnabili labore, et tanta juvenilis aetatis jaclura.

7. Tandem subdit: Si qvis insantem docere cupiat ambulare, illumque statuat, non solum in lubricam glaciem, sed insuper etiam calopodia ferrata, ex politissimo ferro, pedibus ejus subdat; imo vero etiam grallos ejus pedibus accommodet, et prius cupiat illum docere artisiciose incedere, qvam etiam naturaliter, et ullo modo, possit incedere: ille sane furiosissimus omnium mortalium meritu censeretur. Talem proscecto surorem (NB) jam dudum insanivisse tibi videntur illi, qvi hanc tot jam seculis usitatam instituendi pueros in Schlis rationem PER REGVLAS AC PRAECEPTA, primi introduxerunt. Et qvibus longe insaniores adhuc illi suerunt, qvi praecepta Grammatices in se obscura, insuper versibus inclusa pueris proposuerunt. (NB) Versibus, inqvam adeb obscuris, ut etiam nobis aetate provedioribus ad intelligendos illos Oedipô qvodam opus esse videatur.

8. Hucusqve Lubinus: cujus in Grammaticas illas Scholis usitatas institutiones indignationem, prolixius (nondum ex toto: plura in eam rem habet) adscripsi, ut qvam serio Vir ille tricas istas detestatus sit aperte constet.

Caselii de Grammatica judicium simile. 9. Aliorum similia judicia non attingam: nisi qvod Caselius (tantus et ipse Vir!) plusqvam nugas Grammaticas appellet: Vimque universa hujus Artis (Grammaticae) potissimam in flexione dictionum consistere arbitretur.

Itemqve Lipsii. 10. Magnus deniqve Lipsius ita qveribundus scribit. Mihi puero triplex olim Grammatica praelecta, in triplici migratione. Ad annum decimum tertium nugae illae tenuerunt, ab anno octavo. Qvinque illi anni si in stylo, et graviorum rerum scientiâ, positi fuissent, qvis mihi fructus? Et hac peccantur cottidie: non tam imperitiâ, qvam ambitu docentium, et pravitate. Cui Vos qvoque, velut publico malo, mederi par sit. (Scribit haec ad Praesidem Flandr. Cent. I. Miscell Epist. 94.)

Lubini de erigendo Caenobio consilium. 11. Ecquid autem consilii tulerunt, qvi sic Scholasticae methodi morbos detexerunt, ut nec ignorari, nec excusari, qveant amplius? Lubinus duplex proposuit.. Alterum de condendo aliqvo Caenobio, ubi omnes Doctores, Magistri, famuli et ministri, culinae etiam et cellae prafecti, nonnisi Latinâ Lingvâ, atqve eâ purâ et Romanâ, utantur: In qvem locum delati adolescentuli sic Lingvam illam, sicut olim Romae, addiscant, solâ consvetudine, conversatione, et usu. Optat igitur dari aliqvem redivivum Carolum Magnum, Literarum et Literatorum patronum et patrem, qvi ad rem tam salutarem sumptus necessarios conferat: speratque eâdem arte Graecam et Hebraeam Lingvas a morte resuscitari posse.

Qvod expetiditur. 12. Sed Vellem scire: Multosne hâc ratione Lingvas illas doceri posse confidat? Certe vix tot ut tantis sumptibus res digna videatur. Et qvid ergo caeteris fiet interim? Plures autem si qvotidie ingressuri sunt (ut in Rebuspubl. integris fieri necesse foret) inferent secum vemaculae usum, miscebuntqve perpetuo. Nec enim Latini tatis illi magistri tot numero, ut populum repraesentent, ali possunt.

Caecilii Frey consilium idem. 13. Huic incommodo remedium ostendit Ianus Caecil. Frey, ejusmodi suadens Collegia plura, Viris famulisqve literatis, eleganter Latinam, Graecam, vernaculamqve loqventibus, referta: ubi a secundo aetatis anno pueri (NB) habitent, et conversando, ludendo, bibendo, Latinam caeterasqve sic usu discant, sicuti domi educati maternam suam discerent. Promittit fore, ut qvinto anno Latinius, magisqve Attice, loqvantur, qvam illi qvi decem annosin classibus erudiantur. Addit: Ne vana narrari putes, sic instruclus est maximo reipublicae literariae commodo sapiens Gallus, Michael Montanus. Sed scrupulus ille, de non multis sic educandis, manet tamen.

Lubini de condendo Libello Imaginibus res, et sententiis Lingvam exhibentc. 14. Deserit ergo Lubinus viam hanc, consiliumque dat aliud. Nempe ut condatur Liber, in qvo Rerum omnium depictae sint Imagines, cum adjectis Sententiis brevissimis tot, donec totius Lingua Verba et Phases exhausta essent. Tum hac pueris ordine vult commonstrari et explicari: ab illis vero cum amaenitate spectari, et memoriae mandari etc. Haec via omnino rationabilis est: sed qvia Vir optimus consilium tantum dedit, operi conficiundo manum non admovit, consilium mansit consilium.

Caselius recta in Authores ire svadet 15. Caselius igitur, cum aliis, Authores pueris in manus dandos esse docent, lectionemque, et styli exercitatimem perpetuam, urgent. Sed qvibus adjumentis eo veniri possit, ut pueri authoribus intelligendis pares sint, nescio an qvisqvam eatenus docuerit. Res igitur unius diligentiae fuit, tot difficultatum scopulos superare potuisse: unius patientiae, tot nausearum devorare molestias.

Ratichius ejus rei modum docet. 16. Wolfgangus demum Ratichius modum qvendam peculiarem Authores adoriundi, inque succum et sangvinem convertendi, docere tentavit. Nempe ut statim a perceptis Literarum elementis, easqve in Syllabas colligendi ratione, Author puerilis (Terentium hunc in usum commendat) in manus detur: qvem legendo, et relegendo, tum lectionem promptam addiscant, tum confuse aliq vomodo intelligere incipiant. Tertiâ vice resumi et pertransiri vult, proprer declinandi et conjugandi exercitia: non secundum praecepta ulla, sed secundum Declinationum et Conjugationum Typos, qvos perpetuo inspectari vult, nec seponi prius, donec discipuli non indigere se istis serperastris, ipsimet videant, et abjiciant. Tandem Authorem reassumi vult propter Phraseologiam, eâque occasione in culcari Regulas Syntactocas. Illius enim lex est: Praecepta non praeparare, aut ditrigere, sed confirmare. Haec summa est Ratichianae illius vulgo decantatae Methodi. Sed et hoc: (NB) Vult Praeceptorem solum agere omnia, Di scipulis silentium injungit Pythagoricum.

Sed refutatur a Mario 17 Qvae Methodus utut applausores reperit, reperit tamen et contradictores, Opposuit se inter alios Marius de Strachindis, Jurisconsultus, qvi editô in lucem (sub titulo, Ratichius non radicans) libellô, pleraqve ejus fundamenta subvertit, nihil adeo viâ istâ profici, plus remoras augeri, ostendens. Promisit autem idem Marius propriam qvandam meliorem Methodum: qvam utrum publico exposuerit mihi non constat. Scio alios atqve alios in perficienda Ratichiana methodo laborâsse, viamqve inter experientiam puram, et aeternum Grammaticae colluctamen, mediam qvaesiisse.

Vogelii Lat. Ling. Ephemerides. 18. Haelit tamen qvorundam animis Lubini de Sententiis consilium. Construxit itaqve Ezechiel Vogelius (Anno 1620) totius Lingvae Latinae unius anni spatio docendae et disceudae, Ephemerides: assignatis ad dies singulos circiter quindecim sententiose dictis, ex sacris et prophanis scriptoribus. Eleganter omnino: nisi qvod picturae adhibitae sint nullae, nec gradus observati ulli, non necessariaqve multa, antiquata et obsoleta, primis tironibus promiscue objecta. Nec Methodus pueris ista inculcandi, qvam libro praemisit, singulare aliqvid habet.

Leidelii Portula Lat. L. 19. Meliorem itaqve Sententiarum apparatum condidisse visus est Casparus Seidelius, Centuriarum XX: qvem Anno 1638 vulgavit, sub titulo Portula Laetinae Lingvae vere aurea, praetiosissimis gemmulis exornata, pro Christiams pueris ex Sacrarum paginarum, B. Patrum Theologorum, Medicorum, Philosophorum, Poetarum etc. monumentis singulari studiô et labore consabricata et crecta. Atqve hanc Portulam suam qvia meliore Methodo ad usum facilem et jucundum Seidelius instruxit, multorum honesta judicia meruit.

Patrum Hybernorum Janua Lingvarum, edita. 20. Non hîc silentiô praetereunda est, elegans inventio JANUAE LINGVARUM Hibernica: cujus Historiam ut a Nobilissimo Viro, Dn. Iohanne de Bodek, Eqvite Borusso (qvem honoris causâ nomino, qvippe cujus industriae inventi publicationem primam debemus) accepi, paucis referam. Susceperat is cum Generosis qvibusdam Anglis (ex Pauletorum et Palmeriorum praenobili familia) Anno 1605 ad Hispanos peregrinationem: cumqve Vallisoleti Legatum Regis Angliae (in acta pacis, paulo ante inter duo ista Regnaper Connellablium Castellae Johannem de Valasco, sancitae, juraturum) aliqvot septimanas exspectarent, accidit ut a Patribus Theatinis (ita Jesuitae Hispanis nominantur) ex Seminario Anglicano Salmanticensi salutarentur. Inter qvos cum esset Hibernusqvidam Pater, sermoqve de addiscenda compendio Lingva Hispanica incideret, et consilium peteretur, Methodum ille suam, qvâ Litigvam qvoque sanctam addiscendo feliciter usus fuisset, commendare coepit. Voces nimirum Latino-Hispanicas in senrentias 1200 redactas, qvas qvisqvis didicisset, totius Lingvae fundamenta intelligere; et qvod restaret, Authorum Hispanicorum lectione (inter qvos Opera Ludovici Granatensis commendabat) suppleri posset Qvod scriptum postqvam illis pro suo ipsorum duntaxat usu communicasset, ab illis in Angliam delatum est, inventioqve digna habita, qvae tenebris premi non permitteretur, In Anglia primum; Prodiit igitur in Anglia primum cum Anglica et Gallica versione Libellus, hôc titulô: Ianua Lingvarum, sive Modus ad integritatem Lingvarum compendiô cognoscendam maxime accommodatus: ubi Sententiarum Centuriis aliqvot omnia usitatiora et necessaria Vocabula semel comprebensa sunt, ita ut postea non recurrant, exceptis qvasi transcendentalibus istis, sum, in, a ex, et similibus paucis etc. Recususqve est idem libellus in Germania, versione auctus Mox in Germania; tum in Italia. Germanicâ ab Isaaco Habrecht, Argentoratensium Medico Sed eundem Gaspar Scioppius Mediolani sub nomine Mercurii bilingvis (Latino-Italice, huno 1627) edidit: titulo autem Mercurii qvadrilingvis (Latine-Germano-Graeco-Hebraei) 1636 Basileae. Ex qvo admirandâ sacilitate Lingvam Latinam, et qvamvis aliam, disci posse, mire depraedicat: Authoremqve ipsum Wilhelmum Bateum (qvi ingenti suo et amicorum Labore inter qvos fuit frater ejus, Iohannes Bateus; et qvi postremam manum imposuit, sententiasqve in duodecim Centurias digessit, P. Stephanus Hibernus, opusculum concinârat) moriturum An. 1614 Madriti inventionem suam sibi commendasse, narrat.

Juanuae LL. nostrae condendae et edendae occasio: 21. Horum omnium ignaro mihi, obvenit etiam Anno 1628 de compendiosiore Latinam Lingvam tradendi via, cogitandi occasio. Cumqve per Didactica fundamenta reperillem, Vocabulorum et Rerum similem qvandam esse rationem, tradiqve melius qvam parallele nunqvam posse: condendum putavi Librum, qvi ordine Res omnes, Rerumque proprietates, actiones passiones, percenseret, singulasque appellationibus suis convestiret: ita unô eôdemque Libello, et Rerum compagem totam historice recenseri, et Lingvae fabricam totam in contextum unum perpetuum redigi posse, ratus. Qvod consilium cum detexissem amicis, monuit nonnemo, exstare jam ejus modi libellum, sub titulo JANUAE LINGVARUM, communicavitqve. Subsilii gaudiô: sed inspectô libellô, non esse id qvod nobis optari coeptum erat, vidi, adeoqve consilium seqvutus meum, concinnare opusculum perrexi.

Deqve edita illa publicum judicium. 22. Qvod cum absolvissem, sub titulo Ianuae LL. reseratae (reseratiora enim sic fore Lingvarum interiora, qvam apud Patres illos Hibernos sperabam) Anno 1631 foras misi, ad experiunda saltem interim judicia: qvae ultra spem benigna fuerunt. Libellus qvippe ille non tantum in varias Lingvas (Europaeas et Asiaticas) transfundi, sed et in Scholas tam dense recipi caepit, ut opus fuerit, me et alios publice inclamare, rem tanto applausu dignam non esse.

Januae praestructum Vestibulum; adstruendumqve Palatium. 23. Vix autem illud adornaram, cum animadvertere coepi, tironibus primis ad JANUAM illam difficilem fore aditum, necessarioqve illi praestruendum esse VESTIBULUM: praestructum itaqve est annô seqventi, 1632. Sed eruditissimus Vir, David Vechnerus, edito in lucem Templi Latinitatis Proplasmate, qvam necessarium sit Ianuae huic Latinitatis purae Templum adstrui, docuit; pulchrôqve illius rei specimine in Januae titulo V. (de Igne) dato, ut laudabile propositum a plurimis approbaretur impetravit. Sed cum nemo auxiliatricem porrigeret manum, sibiqve alia obveniret vocatio, hanc ille seqvutus, coeptum continuare opus intermisit.

De pleno Latinitatis studio consultatio. 24. Nos tamen inde excitati, et re penitius expensâ, animadvertimus totum LL. studium commodissime in qvatuor disterminari gradus; Balbutiem, Loqvelam, Facundiam, et deniqve plenam Eloqventiam: destinandaqve hauriendis illis esse Instrumenta, et appellanda VESTIBULUM, JANUAM, PALATIUM, THESAUROS Latinitatis. Quod Anno 1637. datâ in lucem Dissertatione Didacticâ etc. Eruditorum insusurravimus auribus. Placuit permultis consilium: sed qvod, manum nemine admovente, nobisqve occupatis alibi, exseqvutioni datum non fuit.

A. Corvini de Lingvis per Lexica docendis consilium. 25. Dum haec aguntur, prodie Anno 1634. Andreae Corvini, Oratoriae in Academia Lipsiensi Professoris publici, ad J. M. Dilherrum, Eloqventiae in Academia Salana Professorem, responsoria epistola: exhibens (qvemadmodum inscriptio habet) De compendiosa, jucunda, et sola solida, non duntaxat Hebraicam, sed et omnes alias lingvas, addiscendi ratione IVDICIVM, sine cujusqvam praejudicio qvasi CATHOLICVM. Quô ille primo reqvirit Grammaticam Universalem, eamqve talem, qvae qvasi ita sit Metaphysica Lingvarum, ut Metaphysica est Grammatica Disciplinarum: qvia talis Grammaticae defectus nobis odiosissimam cramben, toties per omnium Lingvarum Grammaticas eadem iterandi, coxit devorandam. Tum subjungi vult brevissima Grammatica monita, de illis, qvae peculiaria isti Lingvae sunt, ad qvam acceditur. Mox in manum vult sumi Lexicon: sed illud plenius et accuratius, atqve ullum adhuc exstat elaborarum. Nempe in qvo omnis Vox primitiva in derivata et composita sua ordine deducatur: adjunctâ mox plenâ designatae rei descriptione, ut nulla ignorari possit: meliorisqve intelligentiae gratiâ superadditis aliarum Lingvarum, qvaecunqve harmonice assonant, Vocibus. Demumqve pertransitô hôc Lexicô, et inde Vocum et Rerum omnium comparatâ notitiâ, veniri vult ad Authores, jam clare intelligendos: unde potissimum modus conficiendi periodos, Rerumqve uberior cognitio, hauriantur.

Ab Authore, valde commendatum. 26. De hac Methodo sua, ejusqve solidissimo usu, spem suam Author his expressit verbis. Mihi id certum et exploratum est, nullam aliam faciliorem, et compendiosiorem, et aeqve solidam, dari. Qvô proclivius mihi spero ignoscent in Hebraica lingva Dn. Meelfuhrerus, qvod non ipsius Clave Hebr. lingvae; in Graeca Lubinus, quod non ipsius Clave Graecae Lingvae; Pasor, qvod non ejus Syllabo; Antonius Lobegoys, qvod non ipsius Hellade; Starckius, qvod non ipsius Lexico; Alardus, qvod non ipsius Graeciâ in nuce; in Latina Vogelius, qvod non ipsius Ephemeridibus; Starckius, qvod iterum non ejus Lexico; omnes omnium ordinum Nomenclatores, qvod non ipsorum Catalogis; omnes omnium Classium Janitores, Comenius ipse, qvod non ipsorum Ianuis; et omnes denique alii, qvod non ipsorum Infundibulis qvibuscunque, ad Et in Grammaticos Invectiva. Lingvarum instillationem sim usurus. Qvi qvidem Clarissimi Viri, ut merito laudantur publicitus, quod curâ miserrimae juventutis tacti, praestigiatores illos (Grammaticos intelligo) impudentiae manifestae arguere voluerint, qui se Lingvas docere nobis persuaserunt, si praeceptiunculis Grammaticis, citra verborum massam, nos usque ad annum 18. qvasi in pistrino qvodam detinerent: ita non possum non satis mirari, eos id non vidisse, haec ad unum omnia certissime horum defectuum alterutro laborare: ut aut Lingvarum massam non tradant; aut si tradant, non tamen ad adipiscendas, sed ad retinendas et recolendas tantum LL. jam tum adeptas faciant. Et paulo post: Torqveant se qvantum velint, et vertant se qvô velint, omnium aliarum Methodorum Patroni, ipsâ tamen naturâ, rei evidentiâ, experientiâ, et convicti, nostrae methodo herbam porrigere coguntur, utut obmurmurent. Ac, meâ qvidem sententiâ, praestaret hanc methodum etiam in superiorum Facultatum adeptione observari, si hujusmodi singularum Lexica darentur; sicut sane studiosum Iuris felicissime et citissime incredibiles profectus facturum confiderem, si a Lexico Iuris sibi familiarissimo reddendo Iurisprudentiam potius auspicaretur, qvam ab Institutionibus, et aliis libris.

Engelbrechti per Lexica qvoqve tentamen. 27. His tamen nondum acqvievit (an qvia nova illa Grammatica et Lexica nondum adornata viderat? qvemadmodum neqve nos hucusqve) Iacobus Engelbrecht Stralsundensis: qvi Anno 1641 suam qvoqve vulgavit, Regibusqve, Principibus, et Rebuspublicis aliqvot nominatim dedicavit, omnium qvotqvot sunt compendiosissimam (ita appellat) Lingvae Latinae Methodum, per Lexicon solum bipartitum, qvod sua ... methodo adornatum simul in lucem edidit. Cujus parte priore solas Latinae Linguae Radices Vernaculo-Latine tradit, et ...ci vult, numerô 3661. Posteriori (qvam Complementum, seu Lexicon LL. vocat) Derivata et Composita: qvae in classes viginti duas digessit. Primô scilicet Capite enumerans omnia Nomina Diminutiva: secundô omnia Nomina Derivata, significantia Locum, vel Copiam: tertio significantia Artificium, Dignitatem, Statum, etc. etc. Qvâ tamen viâ profici aliqvid posse, sunt qvi vehementer dubitent: nec experimentum prostat. Cumqve verissimum N. B. sit illud, Lexicis utendum esse non ut magistris, sed ut ministris, memoriae causâ: ab illa methodo, qvae totum magisterium solis Lexicis permittit, qvid exspectandum sit, non video.

Scioppii de Authoribus et Grammatica nova consilium. 28. Incidi quoqve nuper in Gasparis Scioppii Comitis a Claravalle Consultationes de Scholarum et Studiorum ratione, editas Patavii 1636: qvibus ille vulgatam Latinae Lingvae methodum (nominatim qvâ in Scholis suis Iesuitae utuntur) tanqvam obscuram, intricatam, ambagiosam, toti Realium Scientiarum studio valde noxiam, mire insectatur: aliamqve viam breviorem et amoeniorem, Per Authores et Grammaticam suam novam, docet. Qvam Grammaticam editam esse Anno 1628 Mediolani, hoc titulo: Grammatica Philosophica, pro Lingvae Latinae Magistris et Tironibus, ut scilicet Tirones Magistri, Magistri autem Tirones fiant. Pro qva in publicum commendanda scripsit (Consultatione qvartâ) Rationes Et contra vulgares Grammaticas protestatio. septem, qvae conscientiis Episcoporum religionem sive scrupulum injicere debent, ne veterem Grammaticam diutius in Scholis tolerare, sed novam in eas introducere, velint, Qvarum rationum haec summa est. I. Qvod usitata Grammatica plena sit fraudibus et mendaciis, id est, Regulis falsis: falsa vero a Magistris juventuti instillari turpe sit. II. Qvod illa ipsa mendacia, in minutas tricas dispersa, juventutem ingentibus et supervacuis laboribus onerent, et ingenia excarnificent. (Solam etenim Syntaxin Alvari habere 500 Regulas, cum totidem Exceptionibus Appendicibus et Observationibus, ut discentem videatur ad insaniam vel suspendium posse adigere: qvae tamen omnia Grammaticae Philosophicae Syntaxis sua XV Regulis expediat, idqve sine ulla Exceptione.) III. Qvod hae tricae plurimum temporis auferant discipulis, qvod vel styli exercitio, vel aliis disciplinis, utilius tribueretur. IV Et exenterent innumerabilium hominum marsupia: qvi non sine maximo rei familiaris intertrimento, complures annos in Grammatico pulvere consumant. V Qvod plurimorum ingenia a literarum et scientiarum studio deterreant: ut propter ingentem numerum Regularum, Exceptionum, Appendicum, et Observationum, prius oderint studia, qvam noverint. VI Qvod eadem mendacia Magistris qvoqve crucem figant, et a gravioribus atqve utilioribus studiis eos retardent. VII Qvod per istas tricas DEUS, Ecclesia, Respublica, multo plurimorum operâ defraudentur, qvam illis navare possent multi, nisi Grammaticis difficultatibus vel a studiis absterrerentur, vel in illis aetatem tererent etc. Hactenus ille: cujus illam tam laudatam Grammaticam videre, nostris in oris, frustra hucusqve gestivimus.

Aliorum Didacticorum nobis conspectorum Symbolae. 29. Alios Didacticos, qvi Lingvarum Methodum facilitandi qvaesiverunt vias, consiliaqve sua in publicum qvoqve dederunt, qvid memorem? Fuerunt enim hôc semiseculô complures, qvi se totos huc dederant. Qvos nobis vidisse et legisse contigit (dum meliora undecunqve cognoscendi desideriô labori non pepercimus) fuerunt: Andreas Wilckius qvi sua Didactica publicavit Anno 1602. Christophorus Helvicus, cujus libri Didactici ab haeredibus editi sunt, Anno 1619. Stephanus Ritterus sua publicavit Anno 1621: qvô et Elias Bodinus, Andreas Cramerus, 1622. Statius Buscherus 1625. Iacobus Wolfstirnius 1627. Anno vero seqvente 1628 vulgavit Gabriel Holstenius divinae Glaumianae Methodi (hoc titulô eam publice commendans) specimina qvaedam: ipsam tantopere dilaudatam Methodum (qvâ Lingvae Latinae sex mensium spatiô, sicut et Graecae, Hebraicae, Germanicae; Italicae vero, Hispanicae, Gallicae, Anglicae, Belgicae, Sveticae, unius mensis etc. promittebatur cognitio) prodiisse non vidimus.

Haec omnia cur hîc recitata. 30. Haec autem omnia cui bono hîc recitantur? Primum ut appareat, non defuisse 1. eximios Viros, anxie confusionum remedia 2. hâc etiam parte qvaeritantes: qvorum insistere vestigiis illaudabile non sit. Deinde, ut per nos laude suâ nemo privetur, qvisqvis ad publicum bonum bonae aliqvid 3. observationis, aut ad alios plus ultra audendum stimuli, attulisset. Deniqve ut spem concipiamus, nostro seculo fatis id esse attributum, 4. servitutis et tricarum pertaedescere, exitumqve undecunqve anhelare. Adeoqve (qvod Capitis initiô monui) ut postqvam constitisset, qvibus remediis morbus locô motus nondum sit, de efficaciori circumspici possit. Circumspiciamus igitur.

Novissimam Lingvarum Methodum appellari cur libuerit. NOvissimum dicitur, qvod noviter factum est, recens valde. At qvia recenter facta in relationibus historicis ultimum sortiuntur locum (dum qvod ultra narretur non superest) factum inde, ut Latinis novissimum pro ultimo sumatur. Vltimum deniqve qvia illud est, ultra qvod aliud non est: fit ut in rerum desideriis novissimum sit illud, ultra qvod non restet qvod desideretur: perfectum scilicet qviddam, qvale optari potest. Atqve hoc postremo sensu nos Methodum Lingvarum novissimam esse qvaerendam statuimus, qvae desideriorum hoc in genere terminus sit: ut posthâc Lingvas, et alia Omnia, doceamus potius et discamus, qvam qvomodo docenda et discenda sint rixemur.

Ad illam vestigandam tria praemittuntur. 2. Dicam vero explicatius. Primum, Qvid sit illa talis Methodus. Dehinc, Qvas ob causas desiderandam, et obstinate, donec cum DEO reperiatur, qvaerendam esse statuamus. Tandem, Unde nobis eruenda videatur.

I. Determinatio, qvid illa sit, esseqve debeat. 3. Methodum Lingvarum tum fore omnibus numeris absolutam considimus, si sit: primo brevis ac simplex, ad fines Lingvarum recta deducens. Idque (secundo) per viam prorsus explanatam, errorum, remorarum, taedii, securam. Tandem si tam sit generalis, ut non uni Latinae, sed Nempa omnibus Lingvis, Scientiis item et Artibus qvibusvis, conveniat.

1. Dux in Rerum campum directissimus. 4. Lingvae fines vidimus Cap. II. nempe ut VERBORUM ministeriô RES praesententur MENTIBUS (§ 1. 4.) Et qvidem Res omnes, qvas mundus habet (§ 15.) ad transferendum omnium illarum imagines a mente in mentem (§ 7. 8. 9. 10.) eoqve propagandum inter homines scientiam Rerum (§ 12.) Unde conficitur, optimae Lingvarum Methodi characterem hunc fore primum, si Rerum et Verborum studium non divellat, sed Verborum ministeriô directe in Res ducat, h. e. Verborum intellectum et structuram docendo, Res simul, intelligi faciat. Qvae res ô qvanti esset usûs! Vulgus enim hominum nimis superficialiter Res intuentur. Scholae autem Lingvas docendo Res non docent: qvia ante jam sciri, aut post disci posse, praesupponunt. Unde fit, ut aeqve hi atqve illi, neqve Res neque Sermonis vim, recte percipiant. Vera igitur Methodus Res et Verba simul accurate intueri, concipere, exprimere, doceat: labore uno simplici, non distracto.

2. Via a salebris explanatissima. 5. Alterum optimae Methodi reqvisitum erit, ut a studio Lingvarum omnes illas, de qvibus tantae sunt qverelae (ut vidimus Capite VII.) tollat salebras, viamqve Lingvarum planam et amoenam, nihil terriculamentorum, multum illecebrarum habentem, faciat: ad feliciter ingenia inescandum, Lingvarumqve studia potenter promovendum.

3. Regula omnium insuper discendorum generalissima. 6. Cui rei permultum addet momenti si eadem Methodus vere catholica fuerit, non uni alicui Lingvae (ex. gr. Latinae) sed omnibus ex aeqvo, accommoda: imo et Scientiis qvibusvis et Artibus. Nempe ut qvemadmodum qvotqvot calleo Lingvas, eôdem pronuntio Ore, iisdem excipio Auribus, eâdem scribo Manu, et Calamô; ita qvotqvot docere aut discere opus habeo, Lingvas aut Disciplinas, iisdem doceam et discam Regulis; mutatis duntaxat leviter, sed evidenter, iis, qvae differentiam faciunt. Nempe convenientias et differentias Rerum nosse, est omnia Rerum nosse: qvandoqvidem ex convenientia et differentia constituuntur Rerum essentiae. Haberet itaqve universalis haec Methodi Identitas, si reperiri posset, ad multa celerrime docendum, et discendum, magnam vim.

II. Causae cur omnino vestiganda nobis, 1. Ut tantorum circa rem hanc desideriorum reperiatur aliqvando finis. 7. Talis ut constituatur Lingvarum Methodus optandum est; Primo, qvia pulchrum est qvod optatur: posse tandem aliqvando Scholas labyrinthis liberari suis: posse tot bonorum et doctorum Virorum, tricas illas commiserantium, et remedia solicite qvaeritantium: habere finem anxias curas, generosumqve illum ad alia transferri impetum: posse deniqve repertam hanc veram Lingvarum Methodum ad Realia qvoqve extendi, ut omnibus studiis meliuscule sit.

2 Ut tam illudens nobis malum, Amethodia, expugnetur tandem! 8. Sed et mali pertinacia, tentatis hactenus remediis cedere prorsus reluctans, stimulare nos debet. Qveruntur qvippe jam ipsi posteriores Didactici, parum esse tot moliminibus profectum, potius confusiones Methodi tot methodorum transformationibus auctas: dum multi qvem seqvantur incerti, aut neminem seqvuntur, et in antiqvo amethodiâs haerent luto; aut omnes obvias observationes arripiendo, nec in unum artis syntagma idonee redigendo, se et discipulos intricare pergunt. Nos qvoque nuper audire oportuit, plus profectuum in Latinae Lingvae studiis fuisse, anteqvam nostra illa Lingvarum Ianua publicâ authoritate in Scholas fuisset introducta. Qvid ergo, cedemusne tam lento, tamqve nobis illudenti, malo? Absit. Contra potius ibimus animosiores. Medicinam cessare non convenit, non cessante morbo. Coepimus semel perseqvi confusionum illa monstra, non perseqvi pudeat. Turpe sit referre pedem: Non de nobis triumphet hostis, nos de illo potius, per DEI, qvam speramus, gratiam.

3. Ut tantae discendorum moli, qvanta nobis et posteris incumbit, sufficiamus melius. 9. Accedit, Cur instandum sit huic operi, nec pro Lingvarum et Scientiarum explananda via ullis parcendum laboribus: qvod nobis nostro seculo longe plura discenda sunt, qvam fuerunt antiqvis, rursumqve illis qvi nos seqventur, plura erunt qvam nobis: sive qvis Res spectet, sive Lingvas. Habemus enim nos nunc post antiqvos illos sapientes tot retro secula, in qvibus qvid actum sit ignorare potuerunt illi, qvia scire non potuerunt: nos ignorare non debemus, qvia et possumus, et tenemur, ea scire, qvae ignorare foret turpe, noxiumqve. Detecta qvippe sunt tot experimentis multa, et constitutae novae Scientiae et Artes, qvae salvâ eruditione ignorari jam non possunt. Nec nos, ut illi, philosophamur Lingvâ unâ, ab infantia notâ: discendae sunt complures, si qvis Viri docti nomen tueri, et cum insigni societatis humanae usu in mundo versari, velit. Colendum siqvidem nobis nunc est cum pluribus populis commercium, Orbe totô Navigationibus et Peregrinationibus perviô factô. Plura deniqve obeunda domi etiam negotia, auctis in tantum vitae occupationibus, qvas ignorabant antiqvi: cum interim vita nobis fere decrescat. Hanc autem discendorum molem posteris nostris auctum etiam iri, ratio docet: qvum dies qvaelibet aliqvid apportet novi, qvod discendorum N. B. accedat cumulo. Ecqvid igitur melius pro nobis et posteris moliri, et emoliri, possumus, qvam ut qvidvis discendi vias habeamus explanatas? nullis aberrationum diverticulis, nullis remorarum ambagibus, nullis taediorum salebris, impeditas? Profecto in tanta discendorum congerie, magna studiorum pars erit, generalem qvandam, compendiosam, veram, non fallentem, studiorum omnium nosse viam.

III. Unde Methodus novissima eruenda? 10. Recte sane, dixerit qvis: modo invenire talem viam non sit impossibile! Nihil difficilius, qvam reperire qvod sit omni ex parte in suo genere perfectum, inqvit Cicero. Duplex se ostentat via. Sed difficile dicit, non impossibile. Dantur enim in qvolibet rerum genere gradus, Boni, 1. Aut per Reductionem in Syntagma Observationum hucusqve collectarum. Melioris, Optimi. Qvod autem datur, est: qvod est, potest qvaeri: qvod qvaeri, etiam inveniri. Qvaeramus ergo, ut inveniamus. Qvanto res haec desideratior est, usûsqve melioris, tanto contentius. In rebus magnis excidere etiam ausis praestat, qvam non audere tentare, qvicqvid cum ratione tentari potest. Posse autem tentari Lingvarum Methodum tandem aliqvando optimam, argumento sit, qvod particulariter multa jam inventa sunt, qvae tollendis particularibus circa haec confusionibus, egregie serviunt: qvidnî ergo particularia colligendo OMNIA, effici universale VNVM, qvod serviat OMNIBVS? Nempe qvae jam audivimus Consilia et sententias (Capite VIII.) discrepent licet omnes, singulae tamen Observationes ferunt perqvam bonas: qvas si contemperare, et ex omnibus unum harmonicum efficere poterimus, erit fortasse id ipsum qvod qvaeritur, METHODUS LINGUARUM CATHOLICA.

(Exemplô Hippocratis, et Zeuxis.) 11. Quâ via si ad emendandum Methodi vitia progrederemur, fieret id imitatione qvâdam Hippocratis, particularium Morborum remedia, experimentis certis probata, et in AEsculapii Templo suspensa, exscribentis, et in artis systema redigentis. Itemqve Zeuxis, pulcherrimarum Virginum membra inspectantis, et qvod in qvalibet eminenter pulchrum repererat in suam Helenam transferentis, eôqve formosissimam imaginem producentis. Nempe postqvam, qvi qvaerendae Methodo insudarunt hucusqve, observata sua publico Eruditionis theatro exposuerunt, Nymphasque suas qvam potuerunt ornatas reddiderunt: qvis jam Hippocratem, Zeuximve aliqvem, admovere manum, et ex optimis formosissimisque integrum constituere corpus, prohibeat?

2. Aut per artem Didacticam fundamentaliter vestigatam. 12. Nobis tamen aliam viam tentare placet: operosiorem qvidem illam, sed qvae plus qviddam promittit, qvantum ad integritatem totius desiderii. Nempe omnes, qvos audivimus, Didactici, aliqvid hûc spectans vidisse videntur: totum nemo. Qvod Totum qvia nec inventum est particularibus illis frustillatisqve observationibus, nec invenietur: ad artem qvandam universalem confugiendum est. Artem intelligo illam, qvae Mentis cum Mente commercia recludit, et qvod qvis scit ut alios prompte scire posse faciat, praestat, DIDACTICAM. Qvae rite constituta, sola nobis studii Lingvarum Metas praescribere, sola Media ad fines ordinare, sola mediorum legitimos praemonstrare Modos, poterit.

Didactica (hactenus non nisi obiter tractata) Naturae opus est: 13. At Didactica jam qvoque scripta sunt. Sunt: sed obiter, per observationum superficiem: ad fundamenta rei totius descensum vix, adhuc est. Tentandum igitur: ut qvemadmodum aliae Artes, immotis nixae fundamentis, perfectionem qvandam ultimam asseqvuntur, ita haec etiam Ars docendi: aeqve hîc ut alibi Naturam juvando Arte, at non nisi Naturae viis. Docendi enim et Discendi opus, naturae ipsius opus est: tam certas habens vias processûs sui, atqve omnia reliqva Naturae, si dirigere sciamus, non autem turbare. Vere Hippocrates: Naturae sunt medicatrices morborum, Medicus tantum Naturae minister. Vere et hîc: Non Doctor docet, sed Natura; docens tantum Naturae Minister est. Nec Discipulus discit, sed naturales discipuli Facultates objecta sua prehendunt: Discens tantum Facultatibus Objecta ministrat. Nempe qvia Homo undiqve sensu instructus, et in Rerum Vniversitatem immissus, rerum radiis undiqve feriri, et in omnia transformari potest, nihil restat nisi providere, ut ordine bono sensus nostros Objectis suis obvertere et accommodare sciamus: seu proprios inqvam sensus, qvod Discere; seu alienos, qvod Docere est.

Arte tamen juvandum: 14. Inest sane qvibusdam dexteritas ejusmodi a natura, ut feliciterdiscant, feliciter doceant. Sunt enim qvos docere nihil adeo opus; qvicqvid vident, ipsimet asseqvuntur. Sunt rursum qvi aliis res commonstrando, abstrusos etiam rerum sensus paucis verbis recludunt: qvod alii variis etiam operosis circumloqvutionibus praestare neqveunt. Imo nonnulli tam infelices sunt doctores, ut qvô plus loqvuntur, eô plus obscurent: nisi se casu Vocula offerat, qvae auditori subito sensum, veluti clave, reseret. Qvod si naturae beneficiô qvibusdam, aliis casu, obtingit, qvidni Observationibus bonis in Regulas, regulisqve in Artem, redactis?

Eoque fundamentis immotis statuminandum. 15. Sed didacticam fundamentis certis ac immotis niti oportere, dixi: qvia fundamenta si aberunt, in artem exstrui non poterit; si vacillabunt, solidi superstrui poterit nihil; aut si superstruetur, ruinam dabit.

Fundamenta Didactices qvid? 16. Fundamenta illa Didactica non alia esse possunt, qvam eorum omnium, qvae in docendi ac discendi actu interveniunt, praecognitio vera: eo fine, ut modum reperiamus singula ita tractandi, qvomodo tractari possunt, volunt, debent: nempe qvomodo singulorum natura reqvirit, aut permittit. Qvaelibet nimirum res peculiarem qvandam, ab aliis diversam, sibi propriam, obtinet formam, et ab illa fluentes actiones passionesqve: tum et actionum passionumqve illarum peculiaria instrumenta; illisqve utendi particulares tandem modos; qvae si non usurpes, aut alia pro aliis usurpes, et aliter ac rei natura reqvirit, frustra sis. Ita Lignum aliter tractari vult, ac Lapis, vel Metallum: aliterqve rursus lignum qvernum qvam abiegnum, aut aliud. Sed et idem lignum ad alias passiones alia reqvirit instrumenta, instrumentaqve adhibendi modos. Ex. gr. Cum dividendum est, scindi vult, aut findi: cum in effigiem formandum, sculpi, aut caelari, aut tornari. Et qvaelibet actio ista sua rursum habet reqvisita, modos certos, limitationesqve. Findi enim Lignum potest in longum tantum, qvâ se venae cum interveniis suis exporrigunt; non in latum. Tornari contra, in latum duntaxat, non in longum. Et sic alia qvaeqve res pro natura sua tractari reqvirit. Qvod qvi observare novit, actiones experitur fluidas, operaqve producit ex voto: qvi ignorat, resqve contra indolem suam torqvere pergit, resistentiam invenit, operaqve producit aut nulla, aut misera, vel monstrosa.

Praecognitio eorum, qvae in docendi et discendi actu concurrunt. 17. Ergo et Ingenia tractandi, ars certa est: ad qvam constituendam necessario praecognoscenda sunt, qvaecunqve in docendi et discendi actu concurrunt: atqve tum demum solidi aliqvid sperari poterit.

Didacticam habere solidam qvanti res usus. 18. Tentemus igitur totum docendi opus in unam redigere artem: facturi sic rem utilissimam, non Scholis solum, qvae docentium et discentium officinae sunt; sed et toti humanae Vitae, qvae tota Rebus, qvae docendo et discendo constant, transigitur.

An, et cur hoc loco tradenda? 19. Et qvanqvam sic a fundamentis Didacticam vestigare non hujus forsan loci videatur, ubi parata dare, non disputare, promisisse videmur: qvia tamen alia nostra nondum luci dantur, non occultanda hîc sunt, qvaecunque nobis deprehendi potuerunt fundamenta. 1. Primum, ut pateat, nos in discentiae fundamenta sedulo inqvisivisse, temereque nihil innovare. 2. Deinde, ut sit unde post consilia nostra, per omnia maxima et minima, demonstremus. 3. Tandem, ut qvicunqve de his judicare volet, judicare valeat solide.

Et cur tam prolixe? 20. Nec proinde erit cur qvis miretur, non tantum Lingvarum, sed et Scientiarum ac Operum, Didacticam hîc a nobis vestigari: si modo ejus qvod jam (Cap. I. § 25. et 27. et Cap. II. § 12. 13. 14. 15.) demonstratum est, meminerit: Lingvam, seu Orationem, compositissimum qvid esse, in qva theoria simul et praxis rerum conrurrunt. Cum ergo MethodusLingvarum perfecta, sine Scientiarum et Operum methodo neqve constitui, neqve intelligi possit, necessario haec auxisio fuerunt assumenda. Cavebimus tamen admiscere qvidqvam, qvod proposito non serviat. Qvod si cui isthaec legenti aliter forsan videatur, differat qvaeso judicium. Nos affirmare audemus, nihil hîc tam fore minutum, qvin ad plura Didactica mysteria reserandum clavis instar futurum; et ad scopulos syrtesqve usitatae methodi, ubiubi latitent, deprehendendum, bolidis usum praestiturum, sit.

[Attendat Lector. In Didactica Magna vestigabamus Artis hujus arcana Syncritice, observatione processuum circa Opera sua Naturae, et Artium mechanicarum. Hîc jam ibitur Analytice, artem ipsam definiendo, insua reqvisita (fines, media, agendiqve modos) resolvendo, et sic scientifice Canones eliciendo.]

Methodus LL. novissima qvid? MEthodus Lingvarum novissima est, qvâ ad Lingvae cognitionem solidam, mediis prorsus certis, modoqve compendioso, et facili ac jucundo, pervenitur. Scopus itaqve ultimus est, Lingvae solida cognitio: ad qvam reqviruntur Mediae certa, ad finem deducere prorsus idonea: Modus autem mediis illis utendi exqvisitus, h. e. compendiosus, facilis, jucundus.

Fundatur in communibus Didacticae legibus. 2. De singulis disqviremus ordine. Et qvia nobis de reducendis ad immota Didactica fundamenta omnibus, qvae particulariter docenda erunt (Canone ultimô Capitis praecedentis) legem fiximus: id jam observandum reipsâ erit. Ut qvemadmodum in aedificio nihil est, qvod non innitatur fundamento, eôqve suâ vistet, nec externis egeat fulcris: ita nihil in Lingvarum Methodo, qvod non ex communibus Didacticae legibus veniat, ibiqve se immote figat.

Scopus ejus solida Lingvaecognitio: 3. Solida Lingvae Latinae cognitio est, si Lingva, realis Eruditionis vehiculum facta, teneatur (1) Tota (2) Pure (3) ad promptum usqve vsum.

Tria reqviri, et qvid horum qvidlibet. 4. Totam Lingvam tenere, est nullum non mentis conceptum exprimere posse (per Cap. II. §. 8. et 15.) Tenere puram est nullis barbarismis, solaecismis, peregrinisqve idiotismis, sermonis formam conspurcare. Prompte Lingvam tenere est tum scribendo, tum loqvendo, expeditum esse, nec haesitare.

Qvid hîc (primo) pet totam Lingvam intelligendum. 5. Dum autem doceri svademus Totam, qvaeri potest: An prorsus omnia, qvae ad Lingvae integritatem spectant, unicuiqve discenda? et An sordida etiam, obscaena, obsoleta, superstitionem aut impietatem redolentia? Tandem; Qvid faciendum, si Vocabula qvaedam in necessariis nos deficiant? Utrum nova fingere, aut recens confictis uti, sit licitum?

Nempe To formae non To materiale. 6. Ad primum respondetur: Totam utiqve Lingvam discendum esse, qvantum ad. To formale, ut structura ejus, totumqve artificium, intelligatur plene: non autem id necesse est, si de materiali intelligas. Nam hoc posteriori sensu ne Cicero qvidem totam Lingvam Latinam (cujus tamen absolutissimus artifex habetur) scivit: ut qvi Opificum Vocabula ignorare se (Lib: 4 de Finibus) fatetur. Nunqvam scilicet in Cerdonum contubernio versatus, ut illorum subinde inspectans operas, omnium qvae illîc tractari solent, appellationes addisceret. Nec qvisqvam nostrûm vernacule eadem Opificum, et similia, vel nominari audivir Vocabula omnia: nec tamen sibi propterea Lingvae patriae ignorantiam exprobrari patietur. Vix enim ulli hominum Omnes res videndi, tractandi, verbis edisserendi, obveniunt occasiones: vix ergo ulli hominum, Omnia Rerum Vocabula ediscendi, obvenit necessitas. Cum autem nihil discendum sit nisi ad Usum, (per Ax. CLIX. Por. 2. et 3.) etiam Lingva, non ad curiositatem, sed ad usum.

(In Pansophia tamen utrumqve tradi oportet. 7. Non dissimulandum sane, si Pausophica studia vigere debebunt, utile fore, adeoqve necessarium, exstare omnium Rerum, qvae usqvam sunt et fiunt, Tabulaturas: qvae qvia sine Verbis contexi non poterunt, exstare utiqve Rerum Omnium Vocabula neceffe erit, seu ut ordine discantur illis, qvorum lustrare omnia intererit; seu ut ad omnem datam occasionem, qvicqvid opus, reperiri possit, (per Ax. CLXXXI.)

et pro cujusqve statu et usu 8. Ut nunc se res habent, communemqve respectando vitam, sic statuendum erit. Discendam esse Lingvam (Latinam vel aliam) TOTAM; sed pro cujusqve statu et usu. Nempe communia, et in medio posita, tenenda sunt omnibus: Unicuiqve autem praeterea non ignoranda ea, qvae ad locum statumqve suum peculiariter spectant. Ex. gr. Medico medica, Iurisconsulto forensia, Theologo Ecclesiastica, Militi militaria, Pictori pictoria, etc. Hîc enim haerere turpe est: hîc ignorantia comitem habet ignominiam.

Latina Lingva, simaxime velis, tota discinon potest, ob tres causas. 9. Qvod Latinam in specie lingvam attinet, illa disci non potest tota, tres ob caufas. Primum, qvia non exstat tota. Non enim plus ejus habemus, qvam qvantum Libris antiqvorum continetur: qvibus non venisse in mentem, ut discriberent Res Omnes ordine, diximus Capite V. § 11. et 12. Deinde, ne illa qvidem Vocabula qvae exstant, intelligimus omnia: qvia multa Authorum veterum Verba Latina, apud Nonium, Festum, Gellium, Macrobium, isidorum, collecta; Catonis item, Arnobii, Apuleii, Plauti, Vitruvii, nostro seculo eruditis etiam Viris ignota sunt: qvanqvam non pauci in multis illorum explicandis divinando, conjecturasqve afferendo, elaborârunt. Tandem, Romana lingva ne sic qvidem uti exstat, et doctis intelligitur, difci potest tota, nisi ab illo, cui tota Romanorum historia (qvantum ad Oeconomica, Politica, Religiosa, Ritualiaqve) nota fuerit. Qvae, omnia ut nullus Liber capic unus, ita nullum puerile ingenium capit satis: nec si caperet, usum ea res haberet aetate illâ, (per Cap. VII. § 15. 16. 17.) Haec de prima qvaestione, An tota Lingva cuilibet discenda.

Vocabula sordida, obscaena, obsoleta, super stitiosa, tegendapotius, qvam oftentada 10. Vocabula inepta, sordida, obscoena, obfoleta, super stitiosa, et similia, ad Lingvae corpus pertinent, non ut essentiales ejus partes, sed ut Verrucae qvaedam, vel ulcera, tegenda potius qvam ostent anda. Qvantum ad obscoena, bonus Philologus illa ignorari praeoptabit, qvam le doctore sciri. Non bene cessit Chamo, turpia purenris cupide contemplanti, et aliis commonstranti: benedictione vero digni habiti sunt, qvi palliô obvoluti, oculisqve averfis, velare maluerunt pudenda, qvam intueri. Atqve si Romani (teste Cicerone lib 7. ad Famil: epist. 22.) ab honestis etiam vocibus multis abstinebant, qvae ad sonum oblcoenarum accederent: qvae non moderatio reqviretur in nobis Christianis? qvibus expreffe, ne qvid turpe procedat ex ore nostro, interdixit spiritus Christi. Obsoleta vero, et qvae profanas redolent superstitiones, sciri possunt: non ut illis utamur, sed ut antiqvos Authores, si legendi sunt, intelligamus.

Nova vero admittenda, si rem novam denotent. 11. De Vocabulis novis, si Res sint novae, priscis ignotae, ineptum est, an admittenda sint, ambigere. Sunt utiqve, si polt inventas Res, inventa qvoqve sunt, apteqve rebus indita, nomina. Cujusmodi multa sunt antiqvis Mechanicis, Philosophis, Medicis, Iuresconsultis, Theologis, omnino ignorata. De qvibus recte Christ. Beckmannus: Age, optio tua esto, Elige utrum malis aut nescire, aut noscere, Res, qvae Ciceronis aevô non fuerunt, nostrô-sunt. Vis nescire? Omnium stultissimus es. Vis noscere? necesse est ut nova recipias Vocabula: ut pote qvibus, tanqvam rerum Symbolis, aut organis, scientia comparatur. (Manuduct. ad Lat. L. Cap. X.) Scaliger autem: Non versumur in foro, aut comitio Romano, sed in communi theatro Sapientum, sub oculis Veritatis: cujus supellectilem atqve apparatum non tam nitidum, qvam opulentum, esse decet (Exercit. 1. ad Cardanum.)

Qvid (secundo) per PVRITATEM LINGVAE intelligendum 12. Ita qvid per Integritatem Lingvae intelligendum veniat, patet. Pure dum Lingvam perdisci volumus, non tantum volumus ne babarifmis et soloecismis foedetur oratio; sed etiam ne peregrinis idiotismis turbetur. Videmus qvippe Lingvas discentibus peregrinas perpetuo id evenire, ut se Vernacula constituar advenarum magistram, ingeratqve se pro norma: seu voces constituendo, seu phrases et adagia efformando. Ubi licet surfan contra Grammaticae regulas nihil occurrat, occurrunt tamen multa contra peculiarem lingvae genium, dura, obscura, hiulca Hinc Scaliger: Multoties conqvesti sumus, Multos Grammatice, paucos Latine, loqvi.

qvid (tertio) per PROMTITVDINEM LINGVAE in nuatur 13. Promtitudinem deniqve reqvirimus: ut Methodô hâc institutus non semper a Lexcis et Grammaticis pendere necesse habeat: sed tandem citra istorum subsidiorum opem, seu legendum qvid obvenit, seu scribendum, seu loqvendum, inoffense progrediatur. Non secus scilicet, ac puer ad serperastra gressus formare doctus, abjectis tandem illis cursitat.

Metae certa addiscendis Lingvis necessario figendae; 14. Scopum vidimus L L. Methodi ultimum, RES omnino, PVRE, PROMTE eloqvi posse: videamus Metas. Nempe qvia studium Lingvae cujusvis (Latinae etiam) operosum qvid est, et prolixum: (per Cap: 11. § 14. et 15.) prolixa vero necessario dividenda sunt in certa intervalla: (per Cap: X. Ax. LXXIII): si certum, si expeditum, si jucundum, constituere volumus Lingvarum studium, necessario id per certa intervalla disterminandum erit: non aliâs remedium habituri praecipitiis illis, de qvibus qvesti sumus Cap. VII. 5, 8 etc. ad finem ulqve. Set igitur: Qvia ad summum sine intermedio non venitur, confrciendos esse Gradus.

atqve pluribus gradibus distingvenda; 15. Et qvia distantia illa (inter Ruditatem lingvae, et Perfectionem lingvae) major est, qvam ut unô superari qveat saltu: necessario erunt conficiendi gradus plures; aut potius graduum Scalae plures. (Ax. LXXVI.)

idqve vere ac realiter, non ad placitum; scilicet juxta aetatum in discentibus diversitatem. 16. Qvia vero Gradus esse debent vere ac realiter ab invicem distincti, non fingemus hos ad placitum: sed seqvemur ipsam Rerum naturam, ingeniiqve puerilis capacitatem, et deniqve temporis, feu aetatum, intervalla. (per Ax. LXXIII. cum exegesi sua. et Ax. LXXVI. cum Por. 1. et 2.) Nempe qvia ubiqve simpliciora, et sunt, et; fiunt, et cognoscuntur, ante composita; et composita ante compositissima. (per Ax. LXXIV. et Porisma suum:) Pueriqve infantes, dum lingvam ad sermonis usum primitus exercent, non aliter qvam hâc ipsâ methodô progrediuntur: ut scilicet primum Res sigillatim inlpectando nominent, Mater, Mensa, Culter etc. Dehinc Res et Voces copulent; Mea mater, Da cibum, Scinde panem cultrô, etc. Elegantias, Idiotismos, Tropos, Adagia etc. prima aetas non capit: vix pueri et adolescentes: plena vero Eloqventia virili aetati servatur. Jam autem aetates vitae, et aetates: profectuum, parallele se habere monuimus Ax. CLII.

Gradus tressunt. 17. Ex his seqvetur, ad Latinae Lingvae perfectionem veniendi Gradus fore tres, realissime ab invicem distinctos,

I. Lingvae totius Fundamenta ediscere.

II. Lingvae totius Fabricam, seu structuram, perdiscere.

III. Lingvae totuis Robur et Ornamenta addiscere.

(Nec effario haec ita fieri, paret per Capitis X. Ax. C X L V III. cum exeg. sua.)

Primus, Vocum primitivarum fundamenta. 18. Per Fundamenta Lingvae intelligims. Voces primitivas, ex qvibus, ut recte positis radicibus, tota totius Lingvae Vocabulorum sylva pullulabit: unâ cum percepto vero ac genuino illarum sensu: ac deniqve Voces variandi ratione generali, et analoga.

Secundus, Omnium vocum usitatarumstructura, 19. Per Structuram Lingvae totam, intelligimus omnem in communi usu positarum Vocum totius Lingvae multitudinem; cum dexteritate, unamqvamqve sensu propriô et nativô Rebus suis applicandi, et cum invicem debite construendi. Qyantum scil: ad propriam expressionem attinet, non aliter appellando Scapham, qvam Scapham, et Ligonem, ligonem, per omnes verum claffes.

Tertius, Lingvae Or namenta, I diotismi. 20. Per Robur Lingvae, intelligimus Lingvarum Idiotismos: peculiares scilicet, et cuivis Lingvae proprias, Vocabula Vocabulis copulandi, h. e. Phrases formandi, consvetudines. In qvibus potissimum sitae sunt Lingvae cujusvis emphases, ac nervi. Qvô etiam omnes Rerum transnominationes, Tropi, Adagia, et qvicqvid elegantiarum ulla Lingva continet, referenda sunt.

Trium istorum Graduum ratiogeneralis. 21. Patere existimo, bonô consiliô illa sic disterminari, ut primo ponantur sundamenta, sed ampla et solida, toti doctrinae moli serendae idonca (per Cap: X. § 126. et Ax. CLIV.) Dehinc seqvatur fabrica ipsa, fundamentis superstructa suis, qvâqvâ patet (Ibid): tandemqve ut structurae jam paratae adjiciantur Picturae et ornamenta. Ut tamen recte haec sic institui prorsus certi simus, demonstrandum est uberius.

Specialiter vero: cur radices Lingvae a corpore Lingvae sepa ratim docentae. 22. Radices Lingvae recte separari a corpore Lingvae, patet: qvia Rerum praxis (ubicunqve rationabiliter agitur) necessario incipit a mimmis, non a maximis; a partibus, non a toto; a rudimentis, non ab operibus (per § 105.) Hinc Arborator surculos plantat, non Arbores, aut frondes. Et Agricola semina per agrum spargit, non rulmos, aut spicas. Et AEdificator non parietes primum erigit, sed supponit fundamenta etc. etc. Jam vero in Sermone minimum qvid Vocabulum est: et inter Vocabula simplicissimum qvid, Vox suae Originis: et in usu Vocum rudissimum qvid, sigillata rerum nomenclatura etc, qvemadmodum et Sermonis formandi prima rudimenta, Nominum et Verborum flexiones. Haec ergo minima primum absolvenda, anteqvam ad plenam Vocum diductionem, structur arumqve varietatem, veniatur.

et cur separatim Idiotismi ac Elegantiae. 23. Rursum autem Idiotismos, caeterasqve E'egantias, a reliqvo Lingvae corpore meta recte separari, haec oftendunt. Primum, qvia Rerum differentiae accurate observandae sunt, (per Ax. LXXXIX.) ut ne qvidqvam, re ab aliis didtinctum, indiltincte in congeriem projiciatur. (per Ax. LXII.) Atqvi Latinitas, et Latinismus, revera distincta sunt. Latinitas qvippe est sermo Latinus purus, a domestico vitio remotus, sine respectu ad alias Lingvas: cui opponitur Barbarismus et Solaecismus. Latinismus vero est proprius Latinae Lingvae genius, in iis potissimum consistens, qvibus a consvetudine aliarum Lingvarum receditur: et cui opponitur Graecismus, Germanismus, Polonismus etc. 2 NB. Et patet utrumqve tam late, ut tametli. Rerum Nomenclatura totum Lingvae penu exhauriat, is tamen qvi Nomenclaturam tantum Rerum tenet, nec ad Elegantias progressus est, vix mediam Lingvae partem tenere credi possit: qvemadmodum Capite 3. V. § 29. monuimus. Tandem, Nomenclatura rerum potissimum servit docendo; Elegantiae potissimum delectando et svadendo. Distinctos igitur cum habeant fines, distincta etiam constituant systemata; sicut in nobis distincta sunt Cerebrum et Cor, Intellectus et Affectus.

Cur Nomenclatura Rerum Propria, earundem Transnominationi praemittenda: ratio prima, 24. Qvod autem Nomenclaturam Rerum Transnominationi rerum praemitti svademus, eo sit, ne violetur Rerum ordo. Nempe in Rerum discendarum congerie semper a facilioribus progrediendum est ad difficiliora. (Ax. LXIII.) Atqvi studium proprietatis simplicius qvidest, eôqve faciliuslonge, qvam Elegantiarum studium: praemittendum ergo. Nam propria per se simplex qvid sunt, qvia unum nonnisi unô modô dicitur: translationum, seu transnominationum, infinita luxuries est, aut esse potest. Tum et hoc: propria intelligi possunt per se, transsata non nisi per illa. Propria siqvidem ostendunt rem unamqvamqve immediate; translata aliud per aliud. Eôqve propria unum qvid et simplex menti objiciunt: translata duplum; alterum qvod dicunt, alterum qvod innuunt, et intelligi volunt. Ergo qvod facilius est, agamus prius: qvod difficilius, differatur paululum.

Secunda, 25. Praeterea, Scire Lingvis communia, Lingvarum veluti rudimemum est; specialia scire, perfectio (per Ax. LXXV. et Por.) Jamautem, Rerum simplex Nomenclatura, commune qvid est Lingvis omnibus: Idiotismorum vero et Elegantiarum, tot sunt differentiae, qvot Lingvarum. Hinc est qvod propria proprie reddi possunt, e qvavis lingva in aliam, verbotenus: idiotica vix unqvam, qvaelibet lingvasvâ con svetudine gaudet. Ergo in Lingvarum studio necessario id observandum, ut communia communiter tradantur, et separata separatim: illa, tanqvam generalia prius; haec, tanqvam specialia, post. (per Ax. LXXV.)

tertia, 26. Accedit, qvod Gradus nullibi consundendi sunt (per Ax. LXXVI.) Atqvi Proprietatis studium ad Elegantiam gradus est, non contrâ. Propria enim ornantur, translata ornant: jam autem ornari nihil potest, nisi qvod jam est. (Eqvum habeas prius necesse est, qvam ei adaptes phaleras.) Hinc recte dictum: Eloqventiae principium, Verborum delectus: Delectus autem nullus nisi in Verborum copia, et verô genuinôqve singulorum intellectu: qvorum utrumqve (Verborum copia, et intellectus) non aliunde, qvam a vera, plena, accurata Rerum Nomenclatura, venire potest. Ergo ad Eloqventiam, omnemqve Elegantiam, gradus primus est, posse rem qvamqve perspicue, nativô suô vultu, exprimere. Si enim non intelligar, qvomodo placebo? Patet id puerorum, hominumqve incultorum exemplis: qvi Jocis amoenis, Tropis elegantibus, Adagiis acutis, Allusionibus argutis, non capiuntur, qvia eorum vim non affeqvuntur: non affeqvuntur autem, qvia nec Res, unde allusiones petuntur, nec rerum illarum Appellationes, nôrunt. Ergo haec omnia praemittenda necessario, ut Elegantiis paretur via.

qvarta, 27. Insuper, danda est opera, ut doceamus et discamus, qvantum potest, svaviter; ne obrepat, vel etiam obrepere facile possit, nausea (per Ax. CLIXVI.) Atqvi in studiis, qvô distinctiora sunt omnia, eô amoeniora: qvando discens non ut in chao et tenebris versatur, sed semper ubi sit, et qvid rerum agatur, videt. Memini qvas cruces olim senserimus in Lexicis, cum Voces, Phrases, Adagia, in congeriem coacervata nobis objiciebantur: et in Grammatica Graeca, statim post Alphabeta, Dialectorum differentiae etc, nobis misellis attonitis haerentibus, et qvid fieret planissime ignorantibus. Gradus ergo ne confundamus: seorfim stet unumqvodqve, ut lux insit seorsim cuiqve.

qvinta, 28. Tandem, Nihil dediscendum discendum est (per Ax. LVIII.) et ne disci etiam possit, providendum (per Ax. LX.) Videmus autem, qvantum laboris facessant Praeceptoribus dedocendi, discipulis autem dediscendi, Polonismi, Germanismi, aliarumve gentium idiotismi (qvaelibet enim Lingva aliqvid ad corrumpendos Latinismos affert.) Remedium videtur futurum praesentissimum, si Rerum Nomenclaturâ simplici ordine absolutâ (ubi cor... non ad hos festinemus? Cur primum Verbis sine Rebus adeo distineri velimus? cum relata semper simul sumenda sint, (Ax. CLXIII.) Formare velle plumas sine ave, an non nugari esset? Num sic infantilis aetatis formatrices ineptiunr, Nutrices? Nonne oculos per Res circumferendo intueri, demumqve nominare, docent? Ecce Bos! ecce Canis! ecce Fenestra! etc. An Opifex mechanicus admissum discipulum verbis prius effarcit, qvam opera ostendit? Imo datâ mox in manum acu, subulâ, securi, malleô, jubet se operas praemonstrantem imitari: Nomenclaturam instrumentorum, et actionum, inter operas ipsas addocens; addifcunturqve sic eâdem operâ Ars, Artisqve Vocabula. Ubi enim Res praecedunt Oculum, Oculus Intellectum, Intellectus Manum, Manus Lingvam; facillimâ negotiô Lingva tot duces suos seqvitur. Vide Axiomatis XL, Porisma 5.

tertia. 9. Nec tamen solum temporis jactura est, aliunde qvam a Textu ordiri, sed est animorum cruciamentum inevitabile. Vertat enim se qvis in omnes formas, nunqvam N B. efficiet, ut Mens nostra, Rerum domina facta, Res potius qvam Verba circumspectare non gestiat, nucleosqve malit qvam putamina. Hinc est qvod in Lexicis, aut Grammatica, ad occursum cujuslibet allegatae Vocis, Phrasis, Sententiae, se sistat: qvid istud fuisse oporteat recogitans. Arqve li descriptionem justam ibidem non reperit, nec ad manum allegatus forsan Author est (qvi inspici possit) macerat se conjecturis: qvibus si nihil proficit, ut qvô acqviescat inveniat, torqvet se. Inde est qvod per Lexica tanqvam per spinas; per Authores tanqvam amoenos hortos, itur. Nempe qvia Sermonis intimum officium est Res absentes tanqvam praesentes sistere (per Cap: II. §. 5.) Lexica vero qvia Voces, Phrases, Sententias, non ut in toto suo complexu alicubi sunt, sed distruncatim, exhibent: planissime fit, ac si alicui Arborem videre gestienti, radicum, ramorum, foliorumve fragmenta ostendas.

Objectiones solvuntur. 10. Si qvis dicat, Haec nobis adultis ita eveniunt, qvorum judicium ad Res jam maturuit: pueri non ita respectant Res. Quaero: annon pueri aeqve homines, mente praediti? Cogitare ergo non-Rem, et loqvi non-Cogitationem, poteruntne? Si non possunt, côgi prosecto, ut cum natura luctari consvescant, non debent. Et fac posse; nos cum eos sic frustillatim Lingvam, e disjectis per Lexica et Grammatica Verbis, docemus, qvid volumus? attenderene tum Rebus qvoqve ipsis, per Verba illa designatis? an transilire curam istam? Si attendere: objicimus eos praedictis jam tricis, et conjecturarum crucibus. At Praeceptorum est subvenire (dices) ehucidareqve singula. Resp: Rari id faciunt, rari facere sciunt. Sed faciant: qvid nihilominus istud erit, nisi frustillatio tamen? Tandem si Praeceptor, cur non Author ipse, ex qvo haec, illa, ista, vox aut phrasis desumpra? Dulcius ex ipso fonte bibuntur aqvae. Si vero eos negligere interea Res jubemus, qvid jubemus? Adsvescere negligentiae, interqve negotia sine attentione versari, h. e. exstingvere in seipsis vigorem sensuum, naturalesqve igniculos. Qvae res per totam vitam damnosa esse potest. Deniqve sic Lingvam docendo dedocemus potius, dum Verba sine Rebus loqvi docemus. Qvippe sic, tametsi qvis Lingvam sciat totam, si Rebus applicare nescit, perinde est ac si nesciat.

Qvaeso igitur naturae frenum ne injiciamus, Animisqve hominum ad Rerum venationem festinantibus vias ne obstruamus: muniamus potius, ut sine ambagibus in Res eant.

concludi turqve the seos veritas. II. Concludimus: Authores bonos, Res bonas ordine pertractantes, Lingvarum vera esse infundibula. Grammatica, non nisi directoria; Lexica, nonnisi Intellectûs et Memoriae subsidia; eôqve Sermonis non magistri, sed ministri, sunto.

Lexica cur Authoribus adjungenda; 12. Adjungenda vero Lingvarum studio esse Lexica, diximus, (supra 6. II.) qvia sine his Lingvam disci, h. c. Authores legi, tam parum possibile est, ac aliqvem ignotae Lingvae hominiabsqve interprete colloqvi. (Lexica siqvidem mentium et lingvarum interpretes sunt.) Verissimum et hoc: si perfecta Lingvae cognitio qvaeritur, h. e. si per omne Authorum genus eundum est (maneat enim jam immote fixum, non aliter qvam Authorum lectione Lingvas eruditas disci) reqviri qvoqve Lexicon perfectum, nihil omnium qvae usqvam exstant, inexplanatum relinqvens. Qvô brevius verbis, plenius sensu, dilucidius utrôqve, eô melius. Tum demum verissima erunt omnia elogia, qvae de Lexicorum utilitate afferri a qvoqvam possunt. (Vide supra VIII. 26. 27.)

cur et Grammatica iisdem associanda? 13. Similis ratio de Regulis Grammaticis obtinet, ab accurato Lingvarum studio nullô modo abesse posse: qvemadmodum satis evictum puto Capite V. § 31, 32, 33, 34, 35. Nec addi aliqvid opus est, nisi ut Melanchtonis severum judicium (Capire VIII. § 3. allegatum) relegere libeat Lectori: gravissimum enim est.

Author, Lexicon, Grammatica, Lingvae docendae et discendae trinum instrumentum. 14. Nihilitaqve istorum trium a perfecta LL. methodo abesse potest: qvia Author (seu Textus) adstringit Verba Rebus; Lexicon, Verba Menti; Grammatica Verba Verbis: qvorum qvodqve tam parum, a Lingvae studio rationabili abesse potelt, atqve trinus ille spiritus (naturalis, vitalis, animalis) ab Animali natura: qvemadmodum ex Cap. II. § 13, 14, 15, satis patet.

Objectioni novae contra Authores occurritur. 15. Posset autem aliqvis objicere: Atqvi ante pugnasti (Cap. VII. § 15, 16, 17.) ea qvae Authores hahent, supra puerilem esse captum, puerosqve sic in praecipitia protrudj. Ergone Methodus haec adultis tantum serviet, puerilibus studiis alia restabit qvaerenda? Resp: Non de eo nunc, An, et qvomodo, puerili captui accommodati sint Authores: sed, Unde Lingvae perfectio haurienda veniat, qvaestio fuit. Stat certe non aliunde posse, qvam ex Authoribus: hi soli unus LATINITATIS verae FONS sunt.

Authoribus viam sternentes libelli adornandi tre, 16. Qvid ergo fiet, si Latina non nisi ex Authoribus disci possunt: pueri vero Authorum capaces non sunt, eos tamen Latine doctos cupimus? Resp: Faciemus, qvod alta circumspectantibus, nec per se conscendere valentibus, solemus. Consiciemus illis SCALAS, tam INTELLECTVS, qvam LINGVAE: ut gradatim ducti eô deducantur, ubi Authorum per se jam intelligere qveant, et Res, et Verba. Libelli inqvam construendi sunt minores, majoribin illis praeludentes: qvorum ope addiscantur sundamentalia illa, qvibus omnia Authorum superstructa; et simplicia illa, e qvibus omnes illorum compositi sermones, exstructi sunt. Hoc si poterimus, fiet, ut fundamentalibus perceptis, simplicibusqve comprehensis, Authores ipsos tam facile sit intelligere, atqve puer alphabetarius post comprehensa Literarum elementa, eaqve in Syllabas colligendi rationem, qvemvis datum Textum prompte legit. Mysterium igitur Methodi Lingvarum novissimae totum in eo erit, ut per libellos qvosdam artificiose constructos, in Authores VIA certa, brevis, etamaena recludatur.

(1) Rerum historiola accurata. 17. Eruntqve hi praeparatorii Libelli Latinitatis tironibus idem, qvod provectioribus ipsi Authores, Lexicis et Grammaticis suis instructi. Authorem scilicet repraesentabit qvaelibet Rerum historiola, verbis selectis enarrata: sed simplicius, ad captum aetatis, et secundum profectuum gradus.

(1) Lexica illis praeproti enata: 18. Similiter Lexicis opus est simplicius contextis, eôqve ut grandiora Lexica intelligi tandem prompte possint, directis. Nempe in confusanea nunc Methodo, Lexica NB. Vitium Lexic. (1) etiam ipsa Lingvas discentibus obex fiunt: sive qvod male concinnata, sive qvod inscite usurpata. Nam sunt Lexica, in qvibus aut Vocum desectus est, aut series perplexa: ut discens, aut non inveniat qvod qvaerit, aut aegre: qvae prima est (2) crux et remora. Tum sunt Lexica, Vocum significationes non bene homonymiis exsolventia, nec vernacule sensum apte satis exprimentia: unde faecundi saepe discentibus pronascuntur errores. Et sunt deniqve Lexica, ipsa Rerum et Verborum mole, qvam discenti objiciunt, discendi aviditatem retardantia. Nempe cum Tironi (uri adhuc sit) plenum Lexicon datur in manus: atqve id fortassis etiam polyglotton. Qvâ ratione non implicari impossibile: aeqvri ingeniosioribus atqve tardioribus. Hi qvippe in iis versantur ut in silva densissima, sibi plane impervia: illi omnibus qvae se offerunt oculos pascere avidi, jam hîc jam illîc, si non ubiqve, restitant, eôqve impertinentia agunt, et se a scopo retardant. Remedio fuerit, habere Lexica pro diverso discentium profectu diversa, nihil nisi qvod jam agendumest, subministrantia.

(3) Grammatica utriqve illi conveniens. 19. Idem intelligendum de Grammaticis praeceptis: arte hîe opus esse, ut ingenia non nisi gradatim ubiqve elevata, ubiqve a praecipitiis tuta, ubiqve ab impedimentis libera, praestentur.

Idque ad Ideam suprae propositam. 20. Uniformis itaqve, semperqve sui similis erit, a primis rudimentis ad ultimam usqve perfectionem, haec novissima Lingvarum Methodus, ad primam illam et imam (Capite II § 15. delineatam) ideam. Semper enim hîc discentes ante se habebunt Textum, Res Verbis enarrantem: et in manu sinistra Lexicon, verba interpretans, eorumqve sensum Menti copulans: in dextra autem Grammaticam, Verborum structuras, qvâ arte siant, explicantem. Ex bis tribus contexetur artificiosa illa SCALA; cujus latera duo semper erunt, RES et VERBA, (illa magis in Rerum Nomenclatura, seu Textu, haec magis in Grammatica, spectata:) transversi autem gradus erunt ipsi SENSVS, beneficiô Lexici Res et Verba in mente copulantes.

Qvi (libelli) trium scalarum instan erunt. 21. Qvaeritur jam. Scalae istiusmodi qvotnam erigenda? h. e. qvot inferiores illi, Authoribus praeludentes, Libelli condendi? Resp: Qvia semper ad scopum proximâ viâ collimandum est, ambages ubiqve vitandae: (per Ax. CLX.) et qvicqvid per media pauciora expediri potest, plura non adhibenda: (per Ax. CLIX.) cavendum erit, ne qvid hîc citra necessitatem fiat. Non tamen arbitrii nostri jam esse videtur, postqvam ad Lingvae perfectionem (eôqve Authorum perfectum usum) tres Gradus realiter ab invicem distinctos prareqviri deprehendimus Capite praecedentc, § 15. et 16. Jam enim nihil restabit, nisi ut graduum istorum Scalae confiant ternae. Prima, qvae totius Lingvae Fundamente ponat: secunda, qvae totius Lingvae Structuram simplicem et nativam absolvat: tertia, qvae totius Lingvae Ornamenta, et Robora, supperaddat, (Videatur Ax. LXXVI. cum exegesi sua.)

Hi possent qvidem nominibus Plantarii Seminarii et 22. Qvibus vero aptis cognominbus, has tam distinctas Lingvarum studii Scalas, appellabimus? Poffent non incommode ab Virdarii insigniri: Architectonico opere dici, I. Fundamenta, Latinitatis II. Formamenta, seu structura ipsa, Latinitatis. III. Ornamenta Latinitatis. Possemus item non ineleganter ab Hortorum generibus (ob Lingvae et Hortorum culturae similitudinem qvam innuimus Cap. V. §2.) mutuari nomina. Ut nempe dicantur, I. PLANTA. RIVM, ubi viviradices solae, e. sylva in hortulum translatae, poni solent. II SEMINARIUM, ubi radicibus surculi novi inseruntur, et se jam in Arborem explicare jubentur. III VIRIDARIUM, ubi jam virent omnia: tandemqve seqverentur ipsi Authorum HORTI amoeni.

Vestibuli tamen Januae et atrii titulos retinericur placuerit. 23. Verumenimvero cum nihil citra necessitatem novandum sit, placet retinere caeptas jam prius usurpari, VESTIBVLI, IANVAE, ATRII, appellationes. Ideo etiam, ut commonitorio sint, non alio fine haec praemitti, qvam ut in Authores ipsos celerem recludant aditum: qvomodo Vestibulum, Ianua, Atrium, non sui causâ sunt, sed ut introeuntes admittant, inqve ipsa domûs penetralia deducant. Ecce autem, ipsae initiales harum Vocum literae, V, I, A, officium hujus METHODI (id est VIAE) innuunt.

1. Vestibulum. VIA ad Authores.

2 Ianua. VIA ad Authores.

3. Atrium. VIA ad Authores.

Vestibuli finis qvis. 24. VESTIBVLI finis erit,

I. Rerum ostendere summos cardines: (naturali ordine.)

II. Lingvae docere imas radices; (Voces primitivas.)

III. Variationum sermonis ponere fundamenta; Declinationes et Conjugariones analogas: eôqve praeparare ad percipiendam facilius Lingvae structuram: h. e. accessum patefacere ad JANUAM.

Ianuae finis qvis 25. IANVAE sinis erit,

I. Pleniorem Rerum detegere seriem, nativô vultu.

II. Vocum totitus Lingvae producere exercitum, nativô singularum significatu.

III. Flexionum omnium, qvas sermo Latinus reqvirit (citra tamen figuratum gradum) nativas ostendere classes, formas, et usus. Eôqve animos praeparare ad prompte jam capiendum omnem Elegantiarum apparatum, h. e. aditum recludere in ATRIUM.

Atrii finis qvis. 26. ATR II deniqve Sinis erit,

I. Rerum ostendere classes easdem, mutuatitiô habitu; Variâ scilicet Rerum Transnominatione.

II. Vocum recensere Transformationes.

III. De Lingvae omnis generis Elegantiis tradere praecepta, detegereqve arcanum cujusqve Lingvae genium. Eôqve jam immediate in Authores veniendi, et inoffense omnia permeandi, aperire viam.

Singulorum ad invicem proportio. N B. 27. Breviter. Vestibulum ostendet Lingvae sceleton; Ianua corpus; Atrium vitam et colores. Repraesentabitqve VESTIBULUM Lingvae analysin; Verba resoluta, seorsim spectata. JANUA synthesin; Verba inter se constructa. ATRIUM syncrisin; collationem scilicer Rerum ad invicem, qvantum ad ideas easdem: et Lingvarum inter se, qvantum ad Idiotismos.

Posticum (Vocum obso letarum) cur non superaddatur. 28. Cogitabam eqvidem antehac Latinitatis qvoqve scribere POSTICVM, in qvo digerantur antiqva et obsoleta Latinorum Vocabula; ne qvid ad integritatem Lingvae methodo huic deesse videretur. Verum posteriores cogitationes docuerunt me: Primo, Nihil esse docendum, nisi ad usum. (Ax. CLXXIl.) Obsoletorum autem, et desitorum, qvis jam usus? Deinde: Nihil dediscendum docendum esse Ax. LV III.) Atqvi recensendo talia, doceremus: monendo autem usurpanda non esse, dedoceremus: h. e. idem opus texeremus et retexeremus. Tum, qvae necessitas Romanorum corradendi scruta? Si hoc propriis Lingvis nonpraestamus, ut antiqvata Vocabula ita conqviramus: cur alienis? Deniqve: si propter antiqvos Authores intelligendos, eô igitur diligentia ista disferatur, consiantqve Lexica (de qvibus loqvuti sumus, et Capite XVII. plura loqvemur) plena, nihil non expedientia. Nos interim Latinitatis tirones Rosas potius legere doceamus, qvam spinas.

Hi libelli omnes sint. 29. Restat, utde Conditionibus horum Libellorum in genere conveniat, anteqvam construantur singuli. Prima, erit: NB. (I) breves ut sint qvantum potest breves (per Ax. CLIX.) Nempe ne nos a principali scopo, qvi est. Authorum lectio, diu retardent: eôqve non diverticuli, sed semitae prorsus rectae, et speciem habeant, et usum (Ax. CLlX. Por: 3.)

(2) accuratis 30. Secunda: ut sint accurate scripti, continentes Rerum faciem veram, Sermonis autem (in qvovis gradu) exqvsitas forma, insallibilesqve normas; et deniqve diligentiae directoria perpetua. (per Ax. CLXXVII. et Porismata, 1. 2, 3.)

(3) eddem procedentes Methodô. 31. Tertio, ut procedant methodo eâdem: qvia id amoenitati servit, et celeritati (per Ax. CLXV.) Qvilibet ergo habeat, primo TEXTUM, dehinc LEXICON, tandem GRAMMA TlCAM. Cujus consilii ratio est; qvod in rationabili Lingvarum studio Rerum intellectio necessario praecedit. Prima itaqve studii hujus basis, aut Res ipsae sunto, coram spectandae; I. Textus aut rerum vicariae Imagines; aut deniqve rerum Descriptiones accuratae. Qvales qvia Rerum Nomenclatura, aliusve Res enarrans Textus, exhibet, primô stabit locô. Et qvia qvod primum in Res II. Lexicon insilit, et illarum simulachra sibi efformat, Mens est; Mentis autem interpres Sermo, et sermonis non intellecti ad sermonem intellectum interpres, Lexicon: hoc ipsum proximus individuusqve Textui comes III. Grammatica adesto. Tandem seqvatur Grammatica, tanqvam utriusqve Rationaria, omnia illorum elucidans, perficiens, obsignans. Lexicon in medio stans, utriusqve minister et mediator (ac velut intergerinus paries fne qvis in Grammaticam, nisi Textu et Lexico pertransitis irruere attentet) esse poterit.

(4) Limites constitutos ne transgrediantur: 32. Qvarta conditio erit, ut propaedeutici nostri Libelli constitutos inter se limites recte observent, nec illos, et dehinc se ipsos, et discentes, turbent, aut confundant. Erit id, si Vestibulum tantum fundamenta ponat, ad structuram non festinet. Ianua tantum struat, ad omamenta non excurrat. Qvod tamen adeo praecise obfervatu vix esse possibile, inde pateat; qvia urut Rerum qvarumcunqve Gradus satis inter sepateant, illorum tamen commissurae plerunqve sic latent, ut discerni neqveant. Ex. gr. Viridis et Luteus color, rursumqve Luteus et Ruber, gradu integrô utiqve satis evidenter distingvuntur: at vero si eos gradatim locare voles, ut qvomodo alius in alium transeat videas, vix ubi hunc desiliere, illum incipere, certo dicas, invenies. Idem in Verbis obtinet: qvid primitivum aut derivativum, simplex aut compositum; signisicationis propriae, aut transtatae sit, facile intelligo: utri autem potius classi haec vel illa vox adscribenda veniat, non ubiqve facis pervideo, tam prope alicubi ad invicem accedunt, ut se aut obumbrent, aut propter similitudinem et vicinitatem secum trahant. Qva de re suis locis plura.

(5) Servent ubique accuratam gradationem. 33. Qvinto, Necessarium erit reqvisitum, ut qvilibit hic libellus intra semetipsum, suiqve proprii pensi respectu, accuratam servet per omnes partes, majores et minores, gradationem (Ax. LXXIV:) qvô tanqvam vere artificiosa Scala, non a praecipitiis duntaxat tuta praestet ingenia, sed etiam a difficultate, et qvacunqve molestia, praeservet. (Vide Ax. LXXVl. Por. I et 2.)

(6) Scribantur modô popopulari; et historiscâ narratinone. 34. Sexto: Scribantur omnes methodô populari, tanqvam bistorica narratio qvaedam: narrandi ubiqve ordine tam dilucidô, verbisqve tam claris, ut etiam pueris omnia haec cum desiderio legi possint; cum attentione vero lecta, non intelligi non possint. Qvippe sic demum cum usu legi poterunt (Ax. XC. XCII. XCIII. et CLXX.)

(7) et da praxin accommodatô ordine. 35. Septimo, scribantur sic, ut ad propriam discentium praxin accommoda sint omnia. (Ax. CLXXI. et CLXXXIV. Qvod erit, si lexicon eâ curâ adaptetur utriqve libello, Textui et Grammaticae) ut discentes interpretari omnia ipsumet jussi, aberrare nusqvam (nisi forsan ultro velint) possint. In ipsa autem exercitii praxi semper Textus lectorem deducat in Lexicon, et Grammaticam; Lexicon vero et Grammatica rursum compellant in Textum. Qvod sic fieri poterit, adeoqve necesse erit, si Textus exster tantum Latinus: vernaculam versionem sibi conficere jubeantur discentes ipsi, Lexici et Grammaticae beneficiô. Item, si qvicqvid u qvam Grammatice observandum est, Lexicon id moneat, non tamen: explicet, sed ubi informatio illa in Grammatica qvaerenda sit commonstret. Grammatica deniqve Singulis Regulis plurima Exempla subnectat: sed cifris duntaxat, ostendendo nimirum in qvibus Textûs periodis similia exstent, et qvaerenda sint.

(8) tademque singuli habeant sua ingeniorum allectamenta. 36. Tandem, singuli isti Libelli habeant propriasua ornamenta, ingeniorumqve oblectamenta. Textus puta, Rerum descriptones faciles et amoenas, illustratas (sicubi opus) Imaginibus pictis, melioris impressionis caufâ. Volumus enim et prodesse et delectare potenter: ut versari in his nemo non libenter velit, nemo sine usu certo possit: qvod fiet, si Res qvaecunqve possunt autopsiae subjiciantur (per Ax. CLXXXIII cum Por. 3.) Grammaticae vero peculiaris virtus in eo erit, ut Lingvae Latinae ad Vernaculam parallelismum perpetuum contineat, ad nullam non Regulam exempla utriusqve Lingvae apponendo: ut num Vernaculae consvetudo fimile qvid, vel diversum, aut etiam contrarium habeat, pervideri possit. Pro qvâvis igitur Gente et Lingva peculiari Grammaticâ opus erit: nec pigere debebit devorare molestiam hanc Viros doctos, si juventuti suae recte consultum esse volent. Lexicon tandem qvodvis (Vestibulare, Januale, Atriale) bipartitum erit; Latino-vernacu-lum, et Vernaculo-Latinum. Illud paratum dabitur in manum discipulis, utpote sibi a primo statim aditu (Textûs et Grammticae) necessarius Mercurius. Alterum. non continebit typis excusa, nisi Vernacula: Latinorum lacunae in occasionem pulcherrimi discipulis exercitii relinqventur vacuae. De qvo Capite seqventi § 12. et XIV. § 16.

37. Ita demum . haec celeris, amoeni, solidiqve profectus instrumenta fore certa, plane considimus. Sed illud peculiari jam capite ostendendum erit.

Didacticorum instrumentorum isjus patels FRustra est habere Instrumenta, si nescias usum, ad qvid et qvô ordine, ac modô, adhibenda sint. Eqvidem didacticorum nostrorum Instrummentorum (Vestibuli, Ianuae, Atrii) ignorari non poterit usum, cui tradita jam Didactica sundamenta ignota non fuerint: addamus tamen aliqvid, ut praecogitata esse omnia, et ad facilem, celerem, solidumqve usum adaptata, pateat. Nec aliud hîc, qvam Canonum qvorundam didacticorum (ut Cap. X. propositi fuerunt) ad praxin applicationem docebimus.

(I) Doctis tantum et docendi gnaris ac avidis. 2. Etprimo qvidem, qvia ad bene docendum Bornus Docens reqviritur (per Ax. XVI.) Docens autem bonus est, qvi potest, scit, vult docere (Ax. XVII. XVIII. XIX.) Methodô novissimâ docere nemo praesumet, nisi doctus, docendi gnaras, et avidus: prostituturus aliâs, se, et artem

(2) Cum Discipu lorum delectu. 3. Dehinc, qvia adscientiam feliciter transplantandam, Discens qvoqve reqviritur bonus (Ax. X VI.) hoc est, docilis; qvi possit, sciat, velitqve doceri § 15 cum seqq. Ax.) Lingvarum Magistiro pima erit cautio, qvos admittat Discipulos videre. Ne, si obtrudi sibi truncos et stipites, aut materiam nondum seqvacem, pariatur, operae faciat jacturam, et pro laude auferat ludibrium. Si qvis ergo, cui Deus mentem, aut sensus sanos, negavit, sibi offeratur: dicet qvod ibi Rex Israel, Si Dominus non opitulatur, ego unde? Aut si parentes propere nimis sibi suos fingi et sculpi volent Mercurios, patientiam svadebit: donec roboratiores naturae vires sculpturam admittant tutius, et melius. Ita nactus non nisi jam fingi idoneos, profectus diligentiae pares sperare poterit.

(3) Qvos plures potius admitti, qvam pau ciores, praestat. Sed et hes, 4. Terio, qvia discipulorum AEmulationes, mutuaeqve Concertationes, diligentiae cos sunt, (per Ax. CLXIII. porisma) cotem hanc sibi suisque non deesse jam inde ab initio Magister bonus providebit: h. e. plures potius qvam unum, aut paucos, sibi formandos optabit, et admittet. Qvae discipulorum pluralitas, aut etiam multitudo, ne sibi aut illis impedimento fit, vel distractioni, magno potius sibi et illis commodo: haec tria venient observanda necessario. Primum: Non qvôvis tempore discipulos admittet, vel dimittet, sed eôdem tempore omnes simul: ut perpetuo iisdem pensis omnes, simul et semel exerceri; gradatimqve semper simul duci, et ad metas deduci, qveant. (Hâc enim solâ ratione Pastor qvantovis Gregi sussicit, si Pecora eadem, in Pascua eadem, simul ducat et reducat: non suffecturus, si Sparsim, alios et alios per campos diducenda, ibidemqve custodienda, rursumqve inde 2. Simulqve Omnes instituat, non singulos Separatim reducenda, forent.) Secundo: Omnes formabit, non singulos: h. e. nunqvam discipulorum qvenqvam instituet unum solum (neqve in Schola, neqve extra Scholam) sed Omnes simul. Ad neminem itaqve seorsim accedet, nec ad se qvenqvam seorsim accedere patietur; sed in cathedra, aut loco unde ab omnibus conspici et exaudiri qveat, consistens, velut Sol radiis 3. Attentos sibi reddere sciat suis simul et semel collustrabit omnes. Tertib, Attentos sibi reddat omnes necesse est: ut qvicqvid agit, praemonstrat, explicat, applicat, ab omnibus excipi, percipi, insuccum et sangvinem converti, certus sit. (Cujus rei particulariores modos et vias mox aperiam, §. 15. Nunc hoc solum dicendum fuit, qvi feliciter docere vult, ut docere malit plures, qvam pauciores.)

4. Discipulorum aviditas prolectanda, 5. Qvarto: Qvia nemo bene doceri, nisi doctrinae avidus, potest (Ax. XXIX, et CLXXVI.) Bonus Doctor neminem docere praesumet invitam, sed omnes suos prius doctrinae qvam avidissimos reddere laborabit. Eôqve sine (vi Axiomatis XXXI, et XXXII.) diligenter tum doctrinam ipsam (hîc Lingvam Latinam) tum docendi modum, qvam nihil nisi lusum experturi sint; et deniqve se doctorem, paternô erga discipulos assectu, commendabit; (Qvâ de re Axioma. CLXVI, et seqq. duo. Item: CLXXIII) Nec speret aliter fore discipulos, qvam ipse est: amabiles, si ipse amabilis; alacres, si alacris. Hîc verissime obtinebit illud. Qvalis rex, talis grex.

6. Qvinto; qvia sine Instrumentis operari impossibile; (Ax. CXXXIV.) Instrumenta vero necesse est esse parata; et ad manum, imo in manu, (Ax. CLXI.) nemo novâ Methodo docere ineipiet, nisi qvôvis Discipulo Instrumentis omnibus (ad praesens pensum necessariis) instructô: ut nemo non aeqve ac Praeceptor, propria sua in manu habeat omnia, qvibus opus. Et qvidem, qvod Libellos didacticos attinet, ejusdem editionis: ut folia, paginae, lineae, et omnia, conveniant; ne qvid vel minimum sit, qvod impedire, aut retardare possit.

6. Et ex illis ante omnia Sphalmata Typographica tollenda. 7. Sexto: qvia Instrumentum actionis infallibiliter certum esse, necesse est (per § 150) discendi autem Lingvas nobis instrumentum sunt didactici Libelli: in qvibus excudendis vix tam diligentes Typothetas, vel tam oculatos Correctores, sperare possumus, qvin mendorum aliqvid admittatur: Sphalmata typographica Praeceptor, ante inchoata pensa, ex omnibus discipulorum Exemplaribus tollet, h. e. in conspectu suo emendari jubebit: ut eandem prudentiam in aliis post Libris imitari, causas modumqve addiscant ipsi discipuli.

7. Alii libelli interim non permittendi. 8. Et qvia Celeritatis via est, rectâ ad scopum ferri, ambages et remoras fugere: (Ax. CLIX.) nos autem propaedeuticos nostros libellos ita concinnasse videmur, ut rectâ ad scopum viâ ducant: qvisqvis bis uti volet, aliena admiscere cavebit. Non solum in docendi actu (qvum haec sufficiant) sed et extra illum, ne discipuli aliô proruant, et impertinentia misceant, prohibendo. Saltare hoc esset, non progredi; vagum qvid et instabile. Certis immorari et innutriri oportet (inqvit Seneca) si velis aliqvid trahere qvod in animo fideliter sedeat. Nusqvam est, qvi ubiqve est. Adsvefiant ergo esse compositae mentis: cujus initium primum est, posse consistere, et secum morari. (ne nostri qvidem) Distrabit animum libroram multitudo etc. Imo ne nostra qvidem illis permittenda, vel ostendenda, putamus, praeter qvae praesentis pensi sunt. Primum ideo, ne qvis subseqventium mole terreatur. Deinde, ne curiositate involans (ut sumus futura anticipare avidi) sese confundat. Tandem, ne majorum desideriô praesentia minora fastidiendi, aut cene negligentius tractandi, eôqve se a seqventibus retardandi, cuiqvam occasio sit.

8. Nec bi usurpandi per saltum. 9. Octavo: qvia Discentem aliter qvam gradatim ad scientiam promoveri impossibile; (Ax. XI) nostri autem libelli ad Authores gradus sunt, (Cap. XII. § 16.) et inter se invicem gradatim qvoqve structi: (ibid. § 20.) qvisqvis volet bis uti, saltus admittere cavebit, procedetqve per omnia sic, uti sese Instrumenta illa conseqvutur: Vestibulum transeundo ante Januam, post Januam vero Atrium, ante Authores. Quô pertinet ipsa interna harum Scalarum structura: ut scilicet nemo aliunde, qvam a Semperque a Textu inchoandum, in Grammatica desinendum. Textu (qvi in hoc coelo semper primum mobile est, per Capitis praecedentis § 35.) ordiri; alibi qvam in Grammatica desinere, (qvae scientiae philologicae apex est) attemet. Inventurus alioqvin, et discipulis daturus, remoras certas (perAxioma. CLXII.) Hujus ordinis rationem pluribus reddidimus Capite XII. § 7, 8, 9, 10, 11.

9. Tria quotidie formentur, Mens, Manus, Lingva. 10. Nono: qvia Oratio Rationem qvoqve et Operationem includit, (Cap. 1. § 24. et 26.) in Lingvarum discipulo semper tria simul formanda sunt, MENS, MANVS, LLNGVA. Mens, ut qvicq vid discit, intelligat, dijudicet, memoriae mandet. Manus, ut qvod intelligit, exprimere scripta, h. e. proferre praemeditate, sciat. Lingva, ut qvod intelligit, et calamô exprimere novit, sciat qvoqve ad extempora neum usum promere ore. Ergo qvantum renun discunt, tantundem ut intelligere, et qvantum intelligunt, tantundem calamô, mox vero etiam ore, exprimere consvescant discipuli, bonus allaborabit Magister. Haec proinde perpetua erit docendi Methodus, qvôvis die, et qvâvis horâ. 1 Nempe omnia (.) Explicando. (:) Scribendo. (...) Recitando. (Explicare, Res et Verba, ut intelligantur. 2 Iubere eadem scribere, ut praemeditate exprimere, qvicqvid intelligunt, confveseant. 3 Tandem legere de scripto, aut recitare de memoria, eadem illa, ad promptum lingvae usum. Ita procedendum erit semper, gradus hi consundendi nunqvam. Nam Intelligere sacillimum qvid est; qvippe qvod unô mentis actu, attentione, peragitur. Imitari manu, dissicilius: qvippe qvod theoriae praxin addit. Facilius tamen est, qvam ore proloqvi: qvia dat praemeditandi spatia, et Lexici consulendi moram. Lingvâ prompte res essari, est qviddam perfectioni proximum: qvippe qvod multam praereqvirit praxin, ad perfectum usqve habitum.

Idque antemeridianis et pomeridianis horis: 11. Et qvanqvam in his tribus circumstantiam qvoqve temporis attendendam existiment Didactici: ut scilicet formando Intellectui tribuatur tempus matutinum, Manui et Lingvae pomeridianum (qvia Homini mane vigeant sensus, qvibus ad rerum promptitudinem claris et attentis opus est; Manus vero etiam a cibo sumpto vegeta:) Lingvarum tamen Methodus Semper ista jungi permittit, adeoque postulat. Nempe ut singulis boris assignatum pensum, primo Intellectui recte imprimatur; mox melioris impressonis causâ transcribatur: demum Lingva exercitiis familiarissimum reddatur.

10. Discentes omnia ipsi agant: Docentes tantum dirigant. 12. Decimo: qvia Didactica vera Discenti mandat laborem, Docenti directionem (vide Ax. XXXIII. et XXXIV, cum interposita exegesi: et CLXXI, CLXXXIV.) nihil in hac Methodo aliter siat, qvam ut Discentes semper omnia ipsimet agant: Docentes vero semper illorum actiones dirigant. Nempe, qvia exercitiis Mentis unice servit propria rerum speculatio, rebusqve immoratio (per Ax. CXVII.) jubeantur omnia discipuli ipsimet audire, videre, legere, interpretari; eoqve omnia ipsimet vestigare. Et qvia Manui exercendae servit scriptio, multa et accurata (ibid. § 84.) scribant ergo perpetuo: h. e. describant ipsosmet Libellos suos, omnes et singulos, omnes et singuli. Textum qvidem vertendo, et revertendo: Lexicon autem Vernaculo-Latinum, vernacule tantum typis excusum, manu suâ supplendo (ut innuimus Capite XII. § 36. sub finem. et docebimus peculiariter de Vestibulari, Januali, Atrialiqve Lexico, suis locis.) Lingvae autem exercitio qvia loqvendi usus freqvens servit; omnia hîc clare legendo et relegetido, tummemoriter recitando, demum de iisdem materiis, (cum Magistro, et inter sese) liberaliter colloqvendo, exerceantur omnes. Ita cum procedetur perpetuo, praxi ipsâ captivabimus vagas mentes, ut non HOC AGERE, et qvidem citra taedium, non possint. Qvô obtentô, tam Mentem discipulorum Rerum cognitione non tingi, qvam Manum et Lingvam ad promptos usus non expoliri, impossibile fuerit.

11. Discentibus semper praeludatur. 13. Vndecimo: qvia totum Lingvae studium practicum qvid est: praxis autem optime praxi, sed cum praevia theoria, (per Axiom. CXXXI. et CXXXIV.) discitur: diligenter hîc Discipulorum praxi praeludatur: pramonstrando ad oculum semper et ubique qvomodo unumqvodqve scribendum aut legendum, pronuntiandum aut formandum, componendum ac distinguendum, sit: attente id inspectantibus, audientibus, interrogantibus, et mox tentantibus, discipulis, et qvidem tam diu, donec haud errante sensu, et rem, et rei modum, asseqvuti, imitari gestiant, imitenturqve. Reverâ enim, Vidisse bene praxin bonam, didicisse erit. Sed qvia praxis eô solidiores facit progresses, qvô fuerit crebrior, et accuratior (Ax. EXXXVI. cum Poris. et Ax. CLXXXIV.) ut bene Res et Verba omnia intellectui et memoriae imprimant omnes Discipuli, crebro illis legendi et relegendi; ut bene scribant, crebro scribendi et rescribendi; ut benl loqvantur, crebro loqvendi, interrogandi et respondendi, provideantur occasiones. Qvae qvia provifae jam sunt, atqve si qvis Methodi hujus ductum seqvetur abesse non poterunt: necesse est perpetuis omnia personare exercitiis.

(12) Prope rare ab initione permittantur. 14. Et qvia circa initia potissimum attention opus est (Ax. CXXXV.) ne qvid hîc peccetur, maxima danda erit opera: non qvia hîc peccare turpius sit, qvam post; sed qvia nocivius ad conseqventia. Ergo sub initia lente: non multa, sed multum. (Axiom. CXLIX. etc.)

13. Docens discentium sensus in attentione continere sciat, et qvaerat: 15. Decimo tertio: qvia Sensus perpetui Scientiae duces sunt, (Ax. LXXIII.) firmissimaeqve bases (ibid. seqq.) illecebris hi suis proritandi erunt perpetuo (Axiom. CLXX.) Qvibus autem modis proritandi, et in attentione continendi fint (qvod aliâs in puerili vaga et flexili mente non adeo facile) non ignor andum est Didactieo. Methodus eqvidem haec qvia tota practica est, tota sensuum excitativa est: (Qyod enim qvis agit ipse, ei non attendere non potest): verum qvid faciemus, ut etiam attendant anteqvam eqvam agunt? h. e. dum Praeceptor Exemplum praemonstrat, explicat, Imitationem docet? Resp. Elici attentio compendiose arte illâ, qvam hîc paulo ante (§ 3.) innuimus, potest. Nempe, si Praeceptor nemini uni loqvatur, aut aliqvid pumonstret, semper omni bus simul. Constitutus ergo locô editiore (1) Oculos Jemper circumferendo. Oculos circumferet, neminemqve aliud agere, qvam in se vicissim oculos difigere, permittet. (2) Attentionem qvot modis potest excitando. Attentionem qvotqvot modis potest, juvabit: sermone scilicet, gestu, picturis in Tabula, qvas intueri jubebit omnes. (3) Subinde interrogando Inter operas subinde, sermone interruptô, dicet: Tu, vel Tu, qvid modo dixi; Repete hanc Vocem, aut Phrasin, vel Periodum. Tu, dis qvâ occafione hûc ventum est? Et similia, pro cujusque gradûs profectu. Si qvis nonattendisse fuerit deprehensus, increpetur aut etiam castigetur, illico: sic attentionis studium acuetur omnino. (4) Ab alio in alium se convertendo. Similiter si unum aliqvem interrogasti, et is haeret, ad secundum, tertium, decimum, trigesimum, transili, et responsum posce, qvaestione haud repetitâ. Omne id eô fine, ut qvicqvid uni dicitur, attendere, capere, rapere, consvescant omnes. (5) Totam turban scisci tando, Fieri etiam potest, ut si qvid reddere non potest unus et alter, qvaeratur ex tota turba. Et tum qvi primo, aut optime responderit, collaudetur in omnium conspectu, ad excitandum aemulationem. (6) Lectionem per Saltum continuari jubendo. Ita dum e libro praelegitur aliqvid, jubeatur qvisqve suum inspicere, et jam hic jam ille continuare lectionem. (7) Ut et explicationem: Idem fiat, cum ab ipsimet Textus explicatur. (8) Scriptionem in conspectu omni um exrcendo Cum autem docetur Scriptio, vel Orthographia, aut qvicqvid simile; jubeatur accedere ad Tabulam; et in conspectu omnium imitamen tentare, jam hic jam alius, nullô ordine: ut sibi metuat qvisqve, eôqve attendant omnes, etc. Tale Attentionis exercitium qvotidianum, primo lentum, semper accuratum, non poterit non inducere Sensus captivandi, perpetuoque Rebus, qvae in praesens aguntur; obvertendi, habitum; rem in totam vitam magni usûs.

Memoria non vi maceranda; usu et praxi reberanda. 16. De Memoriae mandando hoc in specie monendum est. Omnia qvae Libellis paedeuticis continentur, ad ungvem ediscenda, ac veluti stilô ferreô menti insculpenda esse: cum ea tantum vere sciamus, qvae memoriâ tenemvs. Nec tamen propterea qvidqvam eorüm vi, aut praecipitanti festinatione, Memoriae infarciendo, sed omnia sensim tantum instillando: h. e. usum eô usque urgendo, donec inspectare libellos pertaesi ipsimet abjiciant, et memoriter operari, reatarifo malint. Nec in reddendo memoriâ ordinem Vocum, aut sententiarum, anxie reqvirendo. Sufficit enim omnia sigillatim recte intelligi; prompteque reddi, cum vix futurum sit, ut ordine qvô in libellis istis descripta sunt, unqvam in vita usurpanda veniant.

Examina sunto perpetua. 17 Firmabunt denique omnium intellectum, memoriam, usum, Examina perpetua: qvorum rationem particulariter forsan docebimus in seqventibus. Hoc tantum generaliter hîc dicendum. Qvoties revidentur Exercitia qvaecunque inpublico revideantur et emendentur, hôc modô. Recitet sua qvisqve, aut ostendat, audientibus et Spectantibus (unâ cum Praeceptore) condiscipulis omnibus. Sitqve fas, cuicunque aliqvid non recte factum videbitur, interloqvi, monere, interrogare. Si nemo Vitium animadvertit, Praeceptor subsistere jubeat, attendereqve omnes, an hoc vel illud recte sic usurpatum putent? Ubi primae respondendi partes ipsius sint qvicensetur, ut feipsum castiget, si potest: Sin, proximus aliqvis; aut qvisqvis potest, ex tota turba. Si nemo, demum Praeceptor non errorem tantum ostendet sed et er roris causam, seu occasionem, per qvam eô prolapsum animadvertit, detegat. Hoc demum erit, sic emendare, ne corruptela redire facile possit. (per § 155. Cap. X.)

Particulariora usu observada. 18. Atqve haec generaliter, de Methodi nostrae praxi, dicta sunto: qvae qvomodo in omnibus particularibus usum inveniant, post patebit. Interim e Canonibus Didacticis, solertiqve industriorum Magistrorum praxi, plura ejusmodi utilissime observanda colligi posse, nemo dubitabit.

Vestibulum cum cura adornandum. IN rerum initiis tota vis est futuri succeffûs, ut in Stirpium seminibus futurae spes fertilitatis. Hinc ille Didacticae canon: Omnia prima sint optima. (Ax. CLXXVIII.) Cum igitur Vestibulum prima Lingvarum Tirocinia contineat, summâ curâ providendum est, ut tum recte adornetur, tum scite adhibeatur. Qvare paucis structuram ejus delineemus, et de Usu recto aliqvid moneamus.

Structura ejus tripartita. 2. Structura, ex communi jam fixa lege (Cap. XII. §. 29.) tripartita est. Pars prima continet demensum primi tirocinii materiale; Vocabula totius Lingvae fundamentalia, ordine digesta. Secunda formale; Grammaticas de iis, qvae primis tironibus non ignoranda sunt, artisqve fundamenta ponunt, praeceptiunculas. Tertia pars practica est, seu exercitatoria; continens Dictionariolum, cujus ductu priora illa ingeniis subigi debebunt.

In Textu ejus qvae observata. 3. De parte materiali, nempe Vestibulari Textu, seû initiali Rerum Nomenclatura, dicendum est. I. Qvô delectu Vocabula hûc sint congesta. II. Qvô ordine digesta. III. Qvibus praeterea subdistinctionibus.

Prius voces totius Lingvae faciliores in eo digestae: 4. In prima Vestibuli editione (Anno 1632.) selegeramus totius Lingvae Vocabula faciliora, qvorum tironibus praesens mox usus esse possit; circa illa potissimum, qvae in Schola vident, audiunt, agunt. Visiqve sumus non irrationabiliter egisse, progrediendo a facilioribus ad difficiliora; a propioribus ad remotiora: qvaliter fieri debere, Ax. LXIII. et LXIX. ostendunt. At nunc aliam inire rationem coegerunt nos alii Didactici Canones, Axiom, LXVI, LXVII, LXVIII, LXXIV, cum Porismate suo: et Axiom, CXXXVII, CXLVII, inprimis autem magnus ille universalisqve Canon, Axiom. CLIV, comprehensus. Nempe non partiale opus nunc agere aggredimur, sed totale: non aliqvid de Lingva Latina ostendere discipulis paramus, sed tota Lingvam. Totius itaqve hujus adificii ponenda sunt primo statim fundamenta: tam ampla, ut omnia ex iis post educi, et tam solida, ut omnia suo robore stare, alienis fulcris non indigere, possint. Qvod non aliter potuit, qvam ponendo totius lingvae Radices. At obstat canon, faciliora praemitti debere. Resp. Atqvi faciliora sunt simpliciora. Sed multa ex his non sunt adeo usitata? Resp. Nondum hoc agitur, ut Discipuli obvia nominare, h. e. scientiae fructum decerpere, incipiant: sed ut Sermonis fundamenta ponere discant. Ergo Radices Lingvae hûc faciunt, non frondes, aut fructus. Observavit hoc, de Artibus observandum generaliter, ingeniosissimus Verulamius, cum ita scriberet: Artibus idem ufu venu qvod plantis. Si Plantâ aliqvâ uti in animo babeas, de Radice qvid siat nibil refert. Si vero transferre cupias in aliud solum: tutius est Radicibus uti, qvam Surculis. Sic traditio qvae nunc in ufu est (vulgari scilicet methodo) exhibet plane tanqvam Truncos (pulchros qvidem illos) Scientiarum, sed tamen absqve Radicibus: Fabro lignario certe commodos, at Plantatori inutiles (NB) Qvodsi Disciplinae ut crescant tibi cordi, sit, de Trunc is minus sis sollicitus: ad id curam adhibe, ut Radices illaesae, etiam cum aliqvantulo Terrae adbaerentis, extrahantur. (De Augm. Scient. Lib. VI. Capite II.)

Nunc Radices solae, et omnes: 5. Hoc igitur seqvuti consilium, Radices Lingvae solas (Voces nimirum Primitivas, a qvibus aliaes omnes, tanqvam e stirpe rami, pullulant) elegimus. Solas inqvam, et Omnes; etiam inusitatas, Apiscor, Clino, Fligo, Qvino, Specio, etc. Sed has in suis usitatis, derivatis et compositis ad Ipiscor, de Clino, as Fligo, in Qvino, a Spicio etc, latentes, unde eas post Lexicon plenius (Januale puta) eruet, et in aperto sistet. Quâ ratione obtinetur, ut tota Radium Latinarum sylva hîc exstet: unâ et alterâ duntaxat, qvae propter obscoenitatem (vi Canonis nostri, Cap. x. § 10.) exesse jussa sunt, exceptâ.

Derivatae et compositae qvadam cur admistae. 6. Evitari tamen, qvin se Primigeniarum exercitui derivatae qvaedam et compositae admiscerent, non potuit. Primum, qvia Vernaculis qvibusdam primitivis, qvae responderent Latinae primitivae, defuerunt; ut Schlecht/ Woche/ Wangel/ Vben/ etc qvae Germanis primitiva sunt, Latine autem nonnisi per derivatas et compositas illas, Simplex, Septimana, Defectus, Exercere, etc, reddi possunt. Nos ergo cum utriqve Lingvae parallele attendere (ex hypothesi) necesse haberemus, Vernaculas radices omirtere non potuimus: et dehinc nec respondentes eis Latinas illas. Deinde, cohaerentiae rerum in cardinibus suis exprimendae fuerunt necessario (ex hypothesi, Res primo esse pandendas in conspectu mentis, demum nominandas): ubi tamen qvia Voces primitivae saepe desuerunt, adhibendae fuerunt, qvae id significabant, qvod exprimendum erat. Ex. gr. Principium-Medium-Finis. Ecce Prin-cipium, vox composita! cui vernacula itidem composita respondet, Anfang. Et tamen utramqve ponere (nisi hiatum in Rebus admittere, mentisqve conceptus turbare, vellemus) necesse habuimus. Tandem, non obfuturum sperabam, si tirones in adjuncto Vocabulario, qvaedam derivata et composita videre, et sic aliud agendo ad derivandum et componendum praedisponi, incipiant. Debent qvippe praecedentia omnia, seqventibus omnibus, sternere viam (vi Ax. CLXII. cum exegesi sua.) Ne tamen tironem qvidqvam turbet, ponuntur in Lexico Voces derivatae, et compositae, alio typo, alioqve situ.

Structurae novissimi Vestibuli ratio: cur Voces non in sententias redactae: 7. Qvod Ordinem attinet: Priori Vestibulo redegeram Voces in sententiolas breres, ad usum structurae simul percipiendae. At paulo post errorem animadverti, revocareqve coepi. Et revocare nunc etiam, NB. remqve simplicius ordiri, Canones Didactici cogunt. Errando scilicet erravimus, ego et amici, prima etiam Lingvae rudimenta a Verbis ju