Regeln fuer die Texterfassung 03/2001
not necessary
Scholarum Praesides, Magistri, Discipuli, Salvete per Christum!
NAsci mihi sub manu occasiones, Juventuti Christianae, et Scholis, gratificandi, non illubens video, nec eas invitus amplector, a superiore Providentia eas ministrari certus: modo vobis eas arripiendi non desit industria. Ipsi qvidem rerum morbi qvaerendo remedio, ipsa ataxia reparando Ordini, ipsi mali Mores ferendis bonis Legibus, occasionem ferunt et stimulos: sed non semper his attendere tardit atem nostram, nec ad qvaerenda remedia concitari, res loqvitur. Sinimus plerumqve res ire, uti eunt: aut nos officio satis functos credimus, si mala nostra non ignorare nos, qverelis et lamentis ostendamus. Hinc in confusionis luto haerere nos, qvi melius prospicimus, qverimur semper, et haremus tamen semper; qvia ad seria consilia de eluctaudo aut descendimus nunqvam, aut certe nunqvam operi manum satis dextre et scrio admevemus.
Inde est, qvod mala nostra, qvaecunqve nos occupārunt semel, adeo fixe harent semper, ut etiam infelici faecundit ate auge scant in majus. Qvod sapiens antiqvit as observans, et exprimere volens emphatice, finxit Herculi permolestam fuisse cum Hydra lernaea pugnam: eō qvod cum esset multiteps, necīso capite uno, mox repullularent bina. Qvioqvid sit, oppugnanda sunt nobis mala nostra, donec ope Dei expugnantur. Et mihi qvidem cum una Scholarum peste, Ignavia, certamen subeundum nunc est; eccasionem nuper ministrante Viri sapientis, de communi plerorumqve in Scholis docentium, etiam in hac nostra, segnitie et muniorum Vocationis suae nonnisi perfunctoria expeditione, lamentantis qverelā. Eqvidem sperare fuit, torporem altqvā parte excussum iri accensis melioris Methodi faculis: sed qvid accendere faces juvat, si aperire homines oculos nolint? Redibat igitur in mentem illud Viri dectissimi judicium: Frustra Methodorum emendationem qvaeri, si non e Scholis pellatur Ignavia. Ad hanc igitur pellendam commodum visum fuit consilium, publicare aureum libellum Joachimi Fortii, de Ratione studii: qvō ad Studiorum amorem omnes in Scholis docentes et discentes mite instammat. Curavi ergo hunc recudi apud nos, si. cut D. Erpenius ante annos aliqvot in Belgio apud suos: sed utinam pari fructu! Ille refert, de commendatione hujus Authoris magnas sibi a plerisqve habitas gratias: apud nos nihiltale, altum undiqve silentium. Legant an negligant, intelligant an intelligere nolint, nescio: factendum tamen mihi censeo, ut intelligant. Quastionem illam Ethicorum, An ingratis bene faciendum sit? homini Christiano esse inutilem slatuo. Affirmat siqvidem Christus, Matth. 5. v. 44. 45. affirmat Apostolus, 2. Thess. 3. 13. affirmat ipse qvoqve Seneca, nativae lucis ductu, Miserorum nos debere misereri monens. Est autem miser, qvi bona sua non intelligit; miser qvi qvō maxime venire cupit, cō veniendi viam non novit; miser, qvi, si sentit, remedia tamen ignorat: et omnibus bis miserior, qvi bona sua ne intelligere qvidem vult, viae indicem aspternatur, imo odit, morbos et remedia ostendentem repellit: Nos tamen eja persistamus imitari Deum! pergendo invitis etiam bene velle, atqve si prosperaverit Deus, prodesse! Hoc est, qvod praesenti tractatulo nascendi occasionem de du; cui Fortii redivivi imponimus titulum: eō fine, ut, si obscurus fuit visus priori facte, splendescat novā: lucidiore scilicet, qvid sibi vedit, explanatione, et propiore ad res nostras accommodatione. Adddimus, de pellenda e. Scholis Ignavia: qviae nisi Ignavia, ingens hoc ad omnia praeclara viam intercludens saxum, fuerit amotum, omnes caeteras Informationes, omnes Exhortationes, omnia bonorum circa Scholas desideria, omnes piorum Maecenatum circa easdem curas et solicitudines, liberalesqve sumptus, et omnia reparata Collegia, Auditoria, Convictus, omnes deniqve bonas Leges, et omnes Legum custodes; verbo, Omnia,
Eja igitur, de pellenda e Sapientiae hortulis tam noxia hae Bestia, Ignavia, consilia inire, aut potius inita exseqvutioni dare, tentemus! Ego alacritatis exemplo praeibo, tum labori non parcendo, tum meditatiunculam hanc typis exscriptam onnibus Scholae nostrae Civibus, et qvi volent, gratis offerendo. Eā tamen conditione, Primum ut legant: non enim tineis libri parantur, sed hominibus. Secundo, ut serio, ad intelligendum qvae dicuntur: legere et non intelligere, negligere est. Tertio, ut alii aliis de eadem materia loqvi, et sibi mutuo adhibere stimulos, ne intermittant. Incipite qvaeso esse communicativi, qvae lucis natura est: non occultativi, qvae tenebrarum.
COnsultantium progrediemur more. Proponemus primo Casum, qvi solicitudinem movet. Deinde qvaeremus Remedia, malum tollere idonea. Tandem repertis Ulis, gnaviter utine pigremur, omnes qvorum hīc partes aliqvae esse possunt, hortationibus certis concitabimus.
2. Casus, qvi nos hīc torqvet, est Scholarum in occultum qvendum morbum tam profunda prolapsio, ut qvum nihil veri vigoris, aut etiam vividi coloris, supersit, macies tantum et pallor, remedia tamen supersit, aut invitae assumant, assumtisqve nihil in melius mutentur, tumultuentur potius, et in deterius ruant.
3. Causas hujus mali esse plures, adeoqve varias, non ignoramus: eas tamen (ut nunc res sunt, post tentata et inventa particularibus malis particularia remedia) ad unam communem mali scarturiginem reduci posse existimamus. Qvae erit, radicatus qvidam Veternus et Socordia; nec perse Scholasticae vitoe finem attendens, nec ad eum sibi aliunde commonstratum oculos apenens, nec tandem si videat ad excutiendum soporem excitari se patiens.
4. Qvod ut pateat, explicanda erunt tria illa in titulo posita, ordine.
I. Schola, in sua idea considerata, qvid sit? qvam nempe nihil nisi Laborum (jucundorum qvidem, laborum tamen) palaestra. (§. 5. 22.)
II. Ignavia qvid? et qvam potenter noxieqve Scholas, occupaverit. (§. 23. 39)
III. Pellere deniqve qvid sit? et qvam nihil restet pro recuperanda Scholarum salute consilii, nisi ut noxia haec bestia expellatur penitus. Et cui labor hic, Pellendi Scholis Ignaviam, incumbat. (a §. 40. et c.)
5. simplicissima Scholae definitio est, qvod sit Docemtium et Discentium coetus. Atqvi Docere labor est: ergo Schola laborum palaestra. Docere inqvam labor est: qvia nihil aliud est Docere, qvam scientiae ignaros ad scientiam ducere; Discere, duci. At vero qvia ducit, praeit; qvi ducitur, seqvitur. Praeire autem et seqvi, ire est: et qvi it, non stat, non jacet, non dormit, nec dormitat, aut oscitat; sed viget, sed se agitat, sed nervos intendit, corpusqve totum movet, nec aliter nisi continua. to irremisse motu metam asseqvitur.
6. Imperite qvis objiciat, Scholam dici i. e. Otium: Qtium autem opponi labori. Opponitur: sed labori mechanico, corpus fatiganti; ut pateat, ab his vacationem concedi Scholasticis eo fine, ut tota naturae vis transfluat ad tanto fortius urgendos Ingenii labores.
7. Similiter Ludi appellatio data est Scholis; non ut indulgeri sibi aleam, chartas pictas, latrunculos, et similia crepundia, putent Scholares: sed ut solatii loco habeant, labores suos circa studia recte institutos, non fatigationes esse molestas, Sed motiones animi et corporis svaves et jucundas, qvales ludicris etiam iplis insunt.
8. Patet item, qvam Schola nihil nisi Laboratorium sit perpetuum, ex honomriis titulis, qvi Scholis dantur; seu definitionibus metaphoricis, qvibus Scholarum, et Scholasticae vitae deditorum, apposite exprimuntur munia. Attingemus qvaedam.
9. Primo, Schola esse dicitur Humanitatis Officina: ubi homines novelli et rudes, ad assumenda plena et vera humanitatis lineamenta, efformantur, ut non stipites maneant, sed evadant imagines Dei vivae, Creatura Creatori simillima. Qvemadmodum ergo Mechanicorum officinae (praesertim fabrilis, statuaria, pictoria) otio et otiosos non tolerant, sed operarum praxi perpetuo fervent (ligna nimirum desecando, findendo, scindendo, asciando, sculpendo, pingendo) ut nulla dies sine linea abeat, nec aliae conceduntur nisi. concessae divinitus feriae, die hebdomadis septimā. Ita prorsus cum Scholis comparatum esse debet: ut nulla Mechanicorum officina magis activa sit, atqve haec sapientiae officina, ferias ignorans, praeterqvam cum feriandum est Deo.
10. Dictae etiam sunt Scholae lucis officinae, perqvam commode: qvum primarius Scholarum scopus sit Mentium illuminatio, ad dispellendum qvae nobis connascuntur ignorantiae, errorum, peccati, tenebras. Si ergo Schola ut Lucis et Lucernarum officina concipitur, concipiantur simul necesse est operarii actuosi et alacres: qvorum pars materias facibus parandis aptas conqvirant, alii ellychnia parent, ceram aut sebum liqvent, tingant, fundant, trahant, factasqve jam candelas componant, et c. Alii rursum fomitem conficiant, chalybes cudant, scintillas excutiant, sulfuratisqve adhibitis lychnos accendant, per candelabra disponant, emunctoria promant, tum emungant, et sic omnia in luce esse faciant.
11. Apposite. qvoqve nonnulli Scholas arti AEdisicatoria compararunt: qvum revera hīc fabricentur homines, ut recte ad aedificium cujuscunqve Societatis, Oeconomicae, Politicae, Ecclestasticae, tanqvam recte conqvadrati bpides, ubicunqve in AEdificii structura positi, qvadrent,. Ordinisqve boni strucluram sustineant firmitev. Qvod opus, si non
Templum Deo, et Palatium sibi, Domumqve sponsae suae Filiae Pharaonis (qvae tria typum gerere videntur Eccleliae, Poloitiae, Scholae) Operarios conqvisivit solertes et industrios, stupendo numero. Qvippe qvi in monten Libanum misit 80000 latomorum, seu putatorum, et 70000 bajulorum, sub Curatoribus mille trecentis: ubi arbores Cedrinae caesae, asciatae, dolatae, ad littus maris comportatae, ratibus impolitae, Hierosolymasqve transportatae: opera vero de metallo in campis Hierichuntis inter Sochot et Sartan fundebantur: omnia in exemplum, accuratam Elaborationem vivorum lapidum et arborum, ad structuram Ecclesiae et Politiae, non sine praevio magno et accurato praeparantium eos Scholasticis artibus labore absolvi posse. Schola igitur nihil nisi labores habet: sed amoenos, si recte administrentur, ut in odorifera Libani sylva, ut in roseis Hierichuntis campis (1 Reg. 5. 15. et 7. 46.)
12. Si Scholam ut gregem Agnellorum Dei, Pascendorum sapientae pabulo, intuemur, etiam ibi opus et laborem esse, non otia et socordiam, doceat nos Jacob Patriarcha: qvi, cum Socero suo Labano inserviret pascendo Greges ejus, dicit se totis viribus servisse. (Gen. 31. 6.) nec se curavisse aestum interdiu, aut gelu noctu, aut fugientem ab oculis suis somnum, (v. 40.) Deus autem de Pastoribus Israelis, qvod gregem von pascerent, infirmum non solidarent, agrotum von sanarent, sauciatum non obligarent, fugitivum non reducerent, et si qvid periisset non reqvirerent, (Ezech. 34. 4.) qverimonias instituens, qvantam qvoqve vigiliam, solicitudinem, laboremqve reqvirat hominum pastura (sive ut ovium, in Ecclesia; sive ut Arietum, Hircorum, Boum, Ursorum et Leonum, in Politia; sive ut Agnellorum, Haedulorum, Buculorum, aut Leunculorum, in Schola) satis ostendit.
13. Nec inapposite Seminariis comparantur Scholae: sunt enim Ecclesiae et Reipublicae Seminaria vera. Nam sicut circumspecti Arboratores, non ibi demum arbusculas serunt et plantant, ubi consistendo fructus ferre debent, sed peculiari Horti loco, qvem Seminarium, seu Plantarium vocant: ita Homines non in Ecclesia demum et Republica positi exerceri possunt, sed ante, in juventute ipsa, ab oneribus ferendis adhuc immunes, exerceri ad omnia idonei. Quemadmodum ergo Hortulanus in ipso Seminario maximum habet laborem, ut e Seminibus arbusculae exeludantur recte; aut e fylvis allatae et in hortos translatae vi vi radices radicescant solide: Qvas ideo neecsse habet rigare, plantare, surculis insitis ad bonos ferendum fructus praedisponere, tunc amputare, et qvid non? donec perpetuā providāqve annorum aliqvot curā, roboratae plantulae, transferantur in debitum Horti locum, fructumqve ferre jubeantur. Ita hīc est: necessario Seminaria Reipublicae et Ecclesiae loborem multum et providum reqvirunt, si plantulas nostras, fructiferas futuras Arbores, non arescere, non sterilescere, non perire volumus.
14. Appositissime vero Scholae comparantur parturientium Thalamo: qvandoqvidem novellos Christianos Apostolus qvasi modo genitos infantes considerari, lacteqve rationabili puro enutriri, jubet (3. Pet. 2. 2.) Et Socrates Philosophus, cum Obstetricis esset filius, sapiensqve factus ad sapientiam multis instillundam adjecisset animum, Obstetricio Ingeniorum se mancipasse operam professus fuit. Ingeniose admodum. Deus enim sapientiae et virtutum seminibus reverā impraegnavit dilectam imaginem suam, humanam naruram: qvae per omnia sua individua Ingenii, h. e. ad qvicqvid addiscendum aptitudinis, fit particeps: modo non desint qvi blande obstetricari sciant, ad feliciter enitendum pulchram Sapientiae, formosam Eloqventiae, vegetamqve et vivacem Virtutis prolem. Jam autem in parturientium domibus non otia aguntur, laboratur strenue: dum mater qvidem ipsa dolores patitur acutos, ad qvos leniendum fidelis Obstetrix medicinas conqvirit necessarias, easqve cemperat scite, et adhibet prudenter, praesentium vero nemo non aliqvid, pro salute et incolumitate parientis et partūs, agit: si nihil aliud possunt, orant. Et putabimus Ingeniis obstetricandi artem non aqve triam et operosam esse? otioseqve aut Indicri, transigi posse?
15. Tandem, non abs re Schola Musarum Palaestra dicitur, Belloqve comparatur. Colligltur enim hīc e selectiore pube Exercitus, ad oppugnandum Naturae humanae hostes, Ignorantiam, Errores, Vitia: ejiciendumqve e territorio Ecclesiae et Politiae omnem barbariei et profanitatis colluviem, et c. Qvis autem unqvam Bellum sine multis difficultatibus gesrum vidit? Non ad delicias istuc itur, sed ad aerumnas et fatigationes, usqve dum strenue agendo confectum sit bellum: demum Imperatori, et Ducibus, et Militibus, redit qvies, et securitas, et honor, et commoda multa, publica cum laetitia et exultatione.
16. Pateat inde qvid Scholae sint, et qvam laboriosos reqvirant Cives: Docentes puta, et Discentes, et qvi utrisqve videamus sigillatim ideam Boni Doctoris, boni Discipuli, boni Scholarchae.
17. Doctor bonus est, qvi qvod audit esse laborat, Doctor, nondoctorislarva. Docendi ergo laborem non subterfugiet, sed qvaeret; laboremqve non dicis caucā urgebit, sed serio; non in ventos, sed ad solidos perpetuosqve discentium profectus. Sibi dictum putans, discipulisqve suo exemplo ingereris, illud Senecae:
Generosos animos labor nutrit: Purum est si laborem non recuses, posce: non est viri timere sudorem. Qvaerit bonus Docens, Ovem doceat (optimus qviqve Praceptor freqventiā gaudet, inqvit Fabius) qvaerit qvid doceat, omnia omnes perdoecre avidus. Qvaerit qvomodo doceat, ut sine plagis, sine clamoribus, sive violentia, sine naufea, svaviter et blande doctrinarum influant liqvores. Tanqvam gnavus Statuarius, imagunculas Dei qvam formosissime sculpere et pingere, finegereqve et refingere, et qvam proxime ad ipsissimam Archetypi similitudinem effingere, laborans. Tanqvam purus putus atertnae lucis minister, tenebras Mentis dispellere, lumenqve Sensibus et actionibus omnibus infundere, avens. Tanqvam Architectus strenuus sylvam Eruditionis undiqve caedens, convehens, comportans, comproportionans, complanans et conqvadrans, ut omnia Sensibus omnibus adaptando, et scite coordinando, totam humanae Naturae aream structuris impleat. Tanqvam Pastor bonus, Agnellorum suorum gregi perpetuo praesens, iisqve a ferarum rabie defensandis, a morborum infectione praeservandis, ab errorum mulriviis cohibendis, salubri vitae pabulo pascitandis, aqvarumqve viventium fluentis potionandis, solicite internus. Tanqvam Hortulanus diligens, de omnibus Coeli plantulis, curae hortuli sui commissis, ut toto aetatis suae Vere rite plantentur, rigentur, vegetentur et roborentur, solicitus. Tanqvam fidus parturientium ingeniorum obstetricator, ut facilius feliciusqve partus suos edant, Ingenia, nihil non attentissimā curā agens. Tanqvam demqve strenuus militiae contra barhariem et ominem impieta tem Dux, et c. Beatae Scholae talibus Magistris!
18. Bonus Discipulus itidem non alius erit, qvam exacte nomini respondens suo: discendi summe avidus, et pro adipiscenda Scientia nullos refugiens labores. Cujus generosum pectus labor qvoqve nutriat, et cui itidem parum sit, non reculare laborem, poscat, nullum timens sudorem. Proponet itaqve sibi non mediocria, sed summa: semper qvaerens qvid discat, qvam diu sibi deesse aliqvid sentiet: et a qvo discat, Praeceptorum ubiqve imitator, condiscipulorumqve ubiqve aemulator; illovum aeqvare, horum antevertere, summopere annitens diligentiara et profectum. Tanqvam scilicet materia bona, in optimam imaginem, ipsiusqve Dei similitudinem, transformari avida. Tanqvam aer purus, recipiendae lucis desiderio ardens. Tanqvam Area pulchre complanata, totius Sapientiae formosissimis structuris repleri cupida. Tanqvam Agnellus, pastūs et saginae spiritualis appetentissimus. Tanqvam plantula generosa, in patulam Paradisi Dei Arborem excrescere, fructusqve svaves et odoriferos abundanter proferre, anhelans. Tanqvam Anima, seminibus diviuis se impraegnatam sentiens, Sapientiaeqve et Virtutum vivam prolem eniti gestiens, obstetricantibus per omnia morigera. Tanqvam deniqve Miles bonus, Ducibus suis ad nutum obseqvens, trophaeorum aventissimus.
19 Curator Scholae bonus est, qvi pro salute Scholae omnem impendit curam: et qvi sibi: bene esse non putat, nisi Scholae bene sit. Hanc enim suam esse credit Spartam, omnibus nossibilibus modis, sibi huc vocato, ornandam. Facit ergo qvod bonus Imperator circa Exercitum: cui strenuos Duces, Tribunos, Centuriones providet; Milites nonnisi tales qvoqve aut recipere, aut exercitando efficere, svadens, demumqve eos in exactum ordinem redigens. Qvos, dum armaturā qvam optima instruit, legum ordine circumscribit, ad fidem sacramento obligat, stipendia julta illis et promitti et exsolvi tempestive, curat, demum in hostem ducit, resqve strenue agere jubet: nunqvam Exercitui ignava permittens otia, semper castrametationibus, pabulationibus, velitationibus, et cum hoste conflictationibus, ad strenuitatem exercens. Qvoties vero ad praelium venitur, obeqvitando, aciem disponendo, aut reparando, semperqve orando, hortando, promissis et minis instando, fugitivos retrahendo, debiles auxiliando, fortes collaudando, et c. verbo, ad obtentam usqve victoriam vigilando et agendo, nihil necessarium intermittit. Scit enim si res male cedant, patriae qvidem ruinam, sibi autem dedecus et ignorantiam, parari: neqve patriae securiratem, sibi triumphum, nisi a victoria demum, expectanda, et c.
20. Ecce qvam hīc ubiqve alacritas, et Strenuitas, et Impetus animi continuus, et intensio virium, et studium pertinax, et molimen aliud ex alio, et vigilia qvasi perpetua; et cessatio nulla, neqve restitatio, neqve qvid actum sit, sed qvid agendum restet, donec obtineatur finis, prospectatio, reqvirantur!
21. Haec autem omnia reperiunturne, tali hoc fervove, in Scholis? Utinam! videre namqve hīc etiam profecto esset, qvam vigilando, et agendo, divina sub benedictione, omnia prospere cedant.
22. Sed omnia haec intereipit exitiolissima illa et inertissima bestia, de qva conqveri cepimus, Ignavia. Ad qvam pellendam ut excitemur animis, videamus. I. Qvid sit Ignavia? 2. Qvam profunde occupaverit Scholas. 3. et Qvam noxie.
22. IGNAVIA, est laborum taedium, pigritiae conjunctum. Et dehine corundem Laborum, I. aut fuga, et qvā datur declinatio, 2. aut jejuna, frigida, superficiaria et defunctoria, admimstratio: aut tandem. cessatio, et incboatorum operum desertio.
24. An vero haec tria non ubiqve in Scholis videmus? Non fugiunt inde lubentius, qvam eō veniunt, Docentes et Discentes? (Solis exceptis, qvi inde farinam qvaerendo, alibi qvaerere nescii, perdurare hīc coguntur.) Non etiam qvi manent feriando et otiando potiora transmittere qvaerunt tempora? et qvas impendere horas studiis tenentur, non oscitanter, non frigide, non segniter, dicis tantum causā,
25. Si ad speciem eundo Docentes intuemur, obsideri eos ab Ignavia inde palam est. Primum, qvod Eruditionis verae lucem veram et plenam sibi comparare ipsimet non curant, multo minus reqvisitum pro illa adipiscenda laborem subeunt. Qvod ut agnoscatur, pono illis veluti speculum ob oculos illud Erasmianum, qvod Fortio (nostrae hīc editionis pag. 175.) adjunctum est, his verbis: Qvi volet instituere quempiam (nostrae hīc editionis pag. 175.) adjunctum est, his verbis: Qvi volet instituere quempiam (qvempiam dicit, qvasi unum: qvid ergo non faciet, qvi totam Scholam instituere, illiqve instituto vitam consecrare volet?) dabit operam ut optima tradat. Verum qvi rectissime tradat optima, is OMNIA SCIAT NECESSE EST: aut si id hominis ingenio negatum est, certe UNIUS CUJUSQVE DISCIPLINAE PRAECIPUA. In hoc (scil. Magistro ludi literarii) non ero contentus decem aut duodecim authoribus, sed orbem illum doctrinae reqviram, ut NICHIL IGNORET (N. B.) etiam qvi minima parat docere. Erit igitur per omne Scriptorum genus illi vagandum, ut optimum qvemqve primum legat: sed ita, ut neminem relinqvat ingustatum, etc. Tali vero plena Eruditione sese primum instruere, ut viva Bibliotheca sit, suisqve Sol lucidus, eos undiqvāqve circumradians, qvotusqvisqve Praeceptorum curat?
26. Unde seqvitur, ut qvod qvis parum novit, parum docere possit; neqve Discipulorum profectus promovere aut sciat, aut curae habeat. Qvam qvaeso Scholam Rectores Authoribus bonis implent? qvos Authores annuatim absolvunt? decemne an duodecim? qvibus tamen Erasmus nondum contentus est.
27. Sed et qvando unum et alterum cum discipulis tractant, qvā id diligentiā? qvot de die horas docent? Multosne Fortios videre est qvi de se qvod ille testari possent? Per singulos dies duodecim horis docebam: praeterqve ipsas semel declamabam, vel de Deo, vel de Mundo, aut thematibus aliis, exercitationis causā. (vide sub titulo 16. De ratione docendi.) Ubi sunt tales Fortii?
28. Jam de Scholarum Discipulis qvid dicendum? Ab infensissimo hoste Ignavia undiqve obsideri plerosqve annon palam est? Primum enim obsessas habent crassā qvādam caligine Mentes et Corda, ad Eruditionis verae et plenae splendorem non pervidendum. Unde nec ejus intra se desiderium sentiunt, Literis tingi contenti, vera paucae Eruditionis mancipia: simillimi inerti et ignavo captivo, qvi qvum e tenebricoso carcere liberaer se, ruptis vinculis, possit, non curat, in tenebris potius et sqvalore vitam transigit.
29. Habent dehinc ab Ignavia obsessas Aures, Praeceptores audiendi, etiam cum datur, taedio, Qvos audiunt tanqvam non audiant, multorumqve annorum discipuli nihil manent nisi discipuli.
30. Sed et Oculos illorum occupat, et scotomate implet, Ignavia, ut privatim qvoqve Libros legere pigrescant; nomine bonarum Artium studiosi, re ignaviae et inertiae alumni.
31. Qvid de Lingva dicam? Obsessam esse plerisqve interrogandi raritas, respondendi langvor, Eloqventiae incuria, ostendit.
32. Qvid autem Sensus interiores? Ibi qvoqve pigra omnia. Mentem sapientiae pabulo sibi pasci non desiderant; Memoriam ediscendis qvotidie nonnullis, et in interiorem illum Animae thesaurum recondendis fatigari recusant; nedum ut meditationibus propriis Ingenium vegetare velint.
33. Manus, plerisqve ita segnescunt, ut nec exscribere observationes bonas ex Authoribus curent, eoqve nullō Exceptorum thesaurō (sine qvibus tamen Eruditum fieri impossibile) sese instruunt.
34. Desidia haec partium, inducit totius Corporis et Animae Langvorem et Torporem: ut tandem pleriqve finis sui, cur Studiosi sint, et dicantur, vitaeqve Scholasticae sese mancipārint, obliti, edendo, bibendo, dormiendo (non de nocte tantum, ultra necessitatem, sed et interdiu) eoqve inerti otio vacando, amoenssimum aetatis ver, juveniles annos, perdant.
35. Aut si qvid exercitiorum addunt, spuria exercitia sunt, glorioso hoc vitae genere indigna; Aleae, Chartarum pictarum, athleticae vel pugilatūs, deambulationum inutilium, confabulationum nugacium, perpotationum superfluarum, grassationum nocturnarum, etc.
36. Scholarcharum deniqve super Scholarum salutem vigilia cujusmodi est? in perspiciendis ataxiis qvae industria? in tollendis confusionibus qvod serium studium? Alicubi nulli Scholarchae sunt, qvia nulli constituuntur. Ubi vero sunt, raro sunt muneri suo satis idonei, in omnia perspicaces et Zelosi; eoqve munus non administrantes pro dignitate. Scholam nempe raro visitant, raro Docentes et Discentes examinant, raro negligentes increpant, etc: relinqventes rebus cursum suum, ne qvem offendant.
37. Unde qvid provenire potest, nisi qvod in Mechnicorum officinis, ubi Operarii cassatores, somno, ludo, otio, tempus terunt, provenire videmus? Nempe ut opera vel infecta, vel imperfecta, maneant. Et in AEdificatorum fabricis, ubi nec materiarum sylva debite caeditur; nec caesa accurate serratur, asciatur, dolatur? Nempe ut aut Areaeaedificiis vacuae relinqvantur; aut polliciti Palatia, vix absolvant tuguria; aut polliciti Palatia, vix absolvant tuguria; et ipsa qvidem adhuc hiatibus, aspretis, impolitiā, foedata. Et qvod in Bello, ubi ignavus Dux, ignaviqve Milites, etiam praesentissimis victoriae occasionibus victoriam amittunt. Et qvod in Horticultura, vel Agricultura, ubi neglectis urenda filix innascitur agris: loco scilicet amoenitatis spineta; loco fructuum sterilitas, etc.
38. Ad eum inqvam modum ignavae Scholae omnem speratum amittunt fructum: ex officinis suis pro formosis statuis inertes truncos, pro Mundi luce fumigantes titiones, pro castissimis agnis petulantes hircos, pro fructiferis Arboribus spinosos Dumos, emittentes. Qvae mala emendari si aliqvando debent, pellenda e Scholis Ignavia est.
39. At qvid est PELLERE? Actus qvidam violentus, in rem qvae nos importune molestat, nec recedere ultrō vult, aut se amoveri leniter patitur. Tum enim eam a nobis aut clamore abigimus, aut trudimus manibus, aut tundimus fuste, vel profligamus flagris, et qvibuscunqve ad terrorem incutiendum, et in fugam conjiciendum, comparatis modis.
40. Dum ergo Ignaviam Pellere jubemur, jubemur pessimae illi consvetudini, qvae nos in mollitiem conjicit, vinculisqve tetrae cujusdam somnolentiae ita constringit, ut ad instituendam sapientiae venationem reddamur inhabiles, vim inferre. Et qvidem sic inferre, ut in scholarum gremio stabulari neqveat, nusqvam tolerata.
41. Qvis vero pellendo huic monstro manum admovebit? Dum Calydonius ille (Poetis decantatus) Aper AEtoliae agros, Oeneiqve Regis pulcherrime plantatam vineam horrendum vastaret, convenisse ad Aprum hunc caedendum robustissimos es universa AEtolia Venatores, scribunt, Apud nos vero si Lupus gregem vastat, Nobiles, Cives, rustici, concurrere, pecoriqve suo opem ferre, consveverunt. Hostis deniqve sin in patriae viscera irruat, omnes induere arma non intermittunt. An igitur non pariter hīc concurrendum omnibus? ubi majori longe clade agri Politiae, vineta Ecclesiae, gregesqve agnellorum Christi, Juventus, officitur, atque ab ulla fera bestia, attrocissimove hoste, fieri posset.
42. Illis qvidem Belluam hanc pellere convenit maxime, apud vos stabulatur maxime. Qvi autem illi? Pleraeqve qverelae Docentes stringunt: hi in discentes rejiciunt. Sed peccatur absqve dubio utrinqve: dum gravantur Docentes alacriter docere, pigrantur Discentes gnaviter discere. Utrosqve igitur segnities occupat, sed majori Docentium culpā: qvippe in qvibus est ut in fonte, unde noxii imitationis rivi emanant in discentes.
43. Ad se tamen pertinere curam hanc credant Omnes, qvorum labores, virtutem, famam, conscientiam, salutem deniqve vastat Bestia haec. In scholis qvidem, Docentes et Discentes, cum Inspectoribus suis: extra Scholas vero Parentes, Ecclesiarum Pastores, et qvorum curae humanarum rerum summa committitur, Magistratus Christiani.
44. Docentes pellent Ignaviam, tum a Seipsis, tum a Discipulis.
45. Aseipsis: primum consideratione sublimitatis vocationis suae, qvam expressit Deus illis ad Prophetam verbis: Ut plantes Coelos, et fundes Terram, (Jes. 51. 16) Ecce, Schola est plantarium Ecclesiae, fundamentum Reipublicae! Vos autem Scholasticae pubi praefecti, plantatores utriusqve Paradisi, Coelestis et Terrestris. Qvid Vobis glorisius, si titudo respondetis Vestro?
46. Etiam Ignaviam excutere debet Mechanicorum industria: qvorum qvisqve cui arti applicavit animum, in ea excellere (nisi degener sit) laborat; habereqve ad omnes operarum suarum partes stratagemata et compendia certa in manu. Scit Faber ferrarius emollire sibi ferrum, ut cerae instar ductile sit; et tum format. Scit fusor liqvefacere aera, ut fluant; et mox pulcherrimas effingit statuas. Scit Pictor ad vivum exprimere qvoscunqve placet vultus. Scit Arborator haud fallente certitudine serere, vegetare, et in qvemcunqve decorum statum conformare plantulas. Et non pudebit Hominum formatores ab istis vinci?
47. Tum et citra comparationem illam cogitandum, qvam turpe sit disconvenire a seipso; et dici tantum, nec esse. Qvam inqvam indoctus aliorum doctor, et ignavus aliorum dux, nihil sit nisi umbra sine re, nubes sine aqva, fons sine scaturigine, lampas sine luce; id est, res nihili. Pudeat! Tu ergo qvisqvis te conduci huc passus es, hoc age. Accipis stipendium? milita. Docentis geris personam? Doce: aut depone docentis larvam.
48. Cogitanda et Confusio, qvam ignavi exspectare habent. Nam si juste Diogenes puerum indecore se gerentem conspicatus, Paedagogum ejus baculo percussit, dicens: Qvomodo sic instituis? metuant similiter colaphos, qvorum discipuli perpetuo peccant, tum inscitiā, tum malis moribus. Peccant enim excusate, qvi regere se nondum sciunt sibi permissi, aut male recti: tota culpa in ignavos aut inscitos recidit duces, qvorum erat praestare, ne qvos regendos suscipiant, peccent.
49. Inprimis autem rumpere infelicis Ignaviae compedes debedit, tum promissum fidis aliorum illuminatoribus praemium, qvod est fulgor in Coelo aeternus, tanqvam splendor firmamenti, (Dan. 12. 3.) tum horrenda illa fulmina Dei: Maledictus qvi opus Dei facit fraudulenter, (Jer. 48. 10.) Maledictus, qvi errare facit caecum in itinere, (Deut. 27. 18.) Vae vobis duces caeci! Matth. 23. 16.) Vae vobis pastores qvi pascitis vosmet ipsos! gregem vero meum non pascitis, (Ez. 34. 2. 3.) Vae illi qvi scandalizaverit unum de minimis, (iterum Christus Matth. 18. 6.) Scandalizat autem qvisqvis non aedificat, cum possit; cum ex officio debeat. Si autem Vae scandalizanti unum etiam: utiqve multiplex Vae illi, qvi negligentiā suā corrumpit multos.
50. A Discipulis pellet Ignaviam gnavus Praeceptor tribus modis. Primum, perpetuō industriae et alacritatis exemplō, laborumqve in conspectu illorum tolerantiā. O qvantae hoc efficaciae! unus enim vivus Carbo in mortuorum acervum conjectus, omnes inflammabit, datō perflatu. Et unus Alexander, si se in profundas nives, aut fluminum torrentes,
Fortius, si qvotidie qvatuor, sex, octo, decem etiam horas, alacriter docere non gravabitur; sentiet sibi non deesse, qvi alacriter seqvantur, et potentur proficiant.
51. Secundo, qvia metuendum est, ne audire tantum et spectare jussi, hebescant, praxis illis permittenda est: qvinimo injungenda, et urgenda. Qvicqvid Magister docet, jubeat illos imitari; et qvomodo imitantur, attendat; et aberrantem qvemqve mox emendet: crescet profecto inter agendum ad agendum animus. Actuosa enim est humana natura, motu et exercitiis gaudet: si modo eam dirigere sciamus, non obtundere.
52. Qvō spectat, tertio, amica et placida cum discipulis conversatio: ut non trepident Magistrum ceu tyrannum (metus etenim confundit ingenia) sed ament ceu patrem: et agant excitate. Fateor ego, mihi Scholas qvasdam ingresso, et admirationi fuisse et dolori, opus Praeceptorium tam inscite agi. Animadverti enim qvosdam authoritatis suae proram et puppim in eo ponere, ut cum discipulis qvam minime loqvantur: sed obambulando veluti mutae statuae, laborum pensa non aliter atqve canibus ossa rodenda objiciant: dein autem, nisi amusitata edantur opera, saeviant. At hoc qvid est nisi naturalem exstingvere impetum? studiorumqve potenter promovere nauseam? Tuidolum, lingvam habes et non loqveris? aures habes, non loqveris? aures habes, et non audis? Oculos habes, et non vides? adorari tantum qvaeris? Non potes Magistrum agere, nisi et patrem agas.
53. Discipuli etiam pellendae Ignaviae conferre debent operam suam. Sed hoc illis nullā efficatiore instrillare possumus viā, qvam exemplis et prudenti directione, ut jam dictum. Si rationibus tamen qvoqve, et exhortationibus, agendum est: instillandus illis primum erit Sapientiae amor: tum edulcandi pro illa adipiscenda labores: demum, si sic etiam segnescant, adhibenda disciplina.
54. Commendadam primum dico Sapientiam, qvam usqve postest: ut amore illius inebriati, pro adipiscenda illa non sentiant laborem. Qvid autem est Sapere? Rerum nosse discrimina; et scire ubiqve bona eligere prae malis, melioraqve prae minus talibus, et ad desideratos bonos fines invenire semper posse media bona; iisqve utendi rationes habere in promptu; et sic ubiubi qvis est, et qvicqvid agit aut patitur, esse in luce; et pollere aliorum qvoqve in usum consiliis bonis; et esse svaviter eloqventem, et pulchre moratum, vereqve pium: et habere per ip apud Deum et homines gratiam; et sic jam in hac vita felicem esse ac beatum.
75. Pro hoc ergo tanto bono obtinendo nullos esse recusandos labores: cum Via Virtutis ardua sit. Et citra sudorem nihil gloriosum obtungat. Deum sua dona mortalibus laboribus vendere: Virtuti nihilominus inviam nullam esse viam; qvia omnes labores jucundiores sunt otiō. Et qvi summa proponit, illum amplecti oportere vigilias et labores; fugere vero luxum, delicias, et qvicqvid frangit animum: Alexandrum adolescentem NIHIL CUNCTANDO sub egisse Orbem: posse et Scientiarum Orbem subigi, si qvis nihil cunctando grassari, et qvotidie aliqvid Ingenio subjicere pergat. IGNAVIAM esse tetrum et abominabile vitium, ut qvod ex Homine, simillima Angelis Creatura, inertem truncum facit. Jube antur et alias Coeli Terraeqve intueri Creaturas: qvomodo qvanto qvaeqve nobilior tantō mobilior et actuosior; ut Sol, totusqve coelestium siderum chorus, in perpetuo constituti cursu; sicut et Angeli ipsi in peretuo ministerio. Et vicissim, qvanto qvid torpidius, tanto turpius et contemptius, ut saxa et lutum, ad conculcandum destinata, etc.
56. Si qvis talibus non movetur, nec excitatur exemplis, ut a se pellat Ignaviam: si ex junioribus est, Virga eam pellat; si e grandioribus, pellatur ipse Scholā, tanqvam pura puta Ignavia. Qvid enim inter Studiosos agat Non studiosus? plus participans de non esse, qvam de esse? Paucior Strenuorum exercitus plus ad victoriam habet virium, qvam timidorum et ignavorum infinita multitudo.
57. Scholarchae vero ad pellendam e Scholis Ignaviam ecqvidnam possunt? Omnia, si sex haec faciant. Primo, Juventuti Praeceptores bonos, h. e. doctos, pios, humanos, laboriosos, provideant. Doctos enim esse necesse est: qvia qvod qvis parum novit, nemo docere potest. Pios: qvia his solis promissum est, qvicqvid facient prosperatum iri, (Psal. 1. vers 3.) Humanos: qvi cupiant qvantumcunqve a Deo lucis accipiunt, tantundem transfundere in alios; parati, et ipsi discere sine pudore, qvod adhuc nesciunt, et docere alios sine invidia. Laboriosos deniqve: qvia tota Schola, ut vidimus ante, laboratorium est.
58. Secundo, non sibi placebunt Scholarchae, rebus semel recte constitutis: qvia consvetudines malas (aeqve ut naturam) furcā licet expellas, tamen usqve recurrent. Ideoqve, tertio, Scholas visitabunt crebro, ut num omnes faciant officium certo constet. Quarto, Salaria mature exsolvi, extraordinarie vero diligentes extraordinariis etiam praemiis remunerari, curabunt: negligentes contra poenis terrere, seu intentatis seu inflictis, non intermittent. Tandem, ne qvis ullam officii sui partem ignorare, aut ignaviā ignorantiam praetexere possit, Leges Scholae omnes bis annō praelegi facient omnibus.
59. Num vero Parentes etiam aliquid hīc possunt? Plurimum. Qvam certum est Ignaviam ex Ecclesia et Politia non emotum iri, ni emoveatur Scholis: tam certum emoveri non posse
Praecipua generis humani custodia in cunis est; etiam ab ignavo torpore, totius Virae corruptore, illos praeservando. Hinc sapientissima gens Parthi, et post illos Lacedaemonii; severe suos ad motum et labores, promptaqve in omnibus obseqvia, tam qvotidie exercitabant, ut nulla pueris jentacula praeberent, nisi postqvam cursūs jaculandiqve certamine susceptō, sudore circum capita diffuso fessi permaduissent. O si Scholae sic aliqvomodo ad alacritatem uti fit, ignavos truncos) qvam facile fundamento huic qvaecunqve laborum Scholasticorum opera superstrui possent!
60. Pii ergo et sapientes Parentes bonas ferent ad Ignavtam Scholis pellendam suppetias, si domi prius suae nullum illi relinqvant locum: nec ipsi desidem agendo vitam, nec liberis et familiae stupida permittendo otia: sed ut qvicqvid manus et pedes habet, in motu et bono aliqvo opere sit. Pusiones vero ipsi dum seriis per aetatulam occupari non possunt, occupentur ludicris, torpere inerter nunqvam permissi.
61. Si accesserint pia parentum ad Deum suspiria, et matura suorum in Scholam missitatio, neqve inde qvasvis ob causas evocatio, crebrumqve qvid ibi faciant, et qvid proficiant, examen: impossibile qvin operis Scholasticis multum vigoris accessurum sit. Ad minimum possunt inter prandendum et caenandum (ubi nihil temporis deperit, et aliās animi causa sermocinandum aliqvid est) qvid ea die didicerint examinari. Qvi qvomodocunqve respondebunt, fructus qvi qvaeritur abesse non poterit, Mentis et Lingvae major in dies excit atio.
62. Jam Ecclesiae Pastores ad Scholarum reparandam et conservandam salutem, mirum est qvantum possent, si serio vellent. Si vellent dico non Ministri tantum dici, sed et esse imitatores Christi, curamqve Pastoralem suam non ad solos adultos, Oves scilicet, sed et parvulos Agnellos, extendere: delicias sibi facientes exemplo Christi cum illis, cum qvibus Deus et Angeli deliciantur. Non ut ipsi per se forment juventutem (non sufficerent vires:) sed ut Formatores Juventutis (Parentes, Nutrices, Paedagogos, Praeceptores, Rectores, etc.) de officiis suis ex Dei Verbo recte informent, severeqve orando, hortando, obtestando, inspectando, emendando, non segnescere cōgant. Atqve si qvid obstinatae contumaciae usqvam se prodit, arma militae suae, potentia in Deo, ad destructionem munitionum, et evertendum altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, in promptu habeant (2. Cor. 10. 4.)
63. Pars qvoqve Pastoralis hujus seriae pro Scholis curae erunt crebrae, imo perpetuae, cum toto Ecclesiae Caetu ad Deum ardenter fusae Preces, pro divina Scholis impetranda benedictione. Laudabili more in qvibusdam bene ordinatis Rebus publicis et Ecclesiis, ubi ex Metallifodinis, aut Salisfodinis, aut Mercatura, victus qvaeritur, introductum est (nec non alibi tempore Sementis, aut Messis et Videmiae) ut labores illi publici, unde virtae sustentatio qvaeritur, publicis precibus commendentur Deo. At hīc plus est, qvam Panis, Vini, Salis, Auri, qvaestus: ubi bonorum et sapientum Virorum, in salutem praesentium et posterorum, qvaeritur proventus. O qvam sancte igitur fieret, si ubicunqve illustris Schola (primarium Ecclesiae et Politiae Seminarium) habetur, in omnibus sacris Coetibus praeces ad Deum fierent! qvibus Populus, Parentes, Tutores, Nutricii, ipsi etiam Docentes et Discentes, et Scholarchae, et Magistratus, ad sanctum in officio suo Zelum inflammarentur, Deiqve de Coelo devocaretur benedictio! Id si qvis inutile reputat, rem se pro dignitate non aestimare ostendit.
64. O excitet Deus fervidum aliqvem hac in gente Eliam, aut si benignitati suae placet, plures! qvi convertant cor Patrum ad filios, et cor Filiorum ad patres eorum: ut ne veniens Dominus Terram percutiat anathemate, (Matth. 4. 6.) Ah ubi est Johannes aliqvis Baptista, qvi ignito suo Zelo, ut vim patiatur Regnum sapientiae, efficiat! (Matth. 11. vers. 11.)
65. Sed oporteret eos pariter qvicum Potestate praesunt, non deesse officio. Qvorum utinam qvisqve sibi audiat, qvod Regina Sabae ad Salomonem dixit: Collocavit te Dominus in solio suo, Regem pro Jehova Deo tuo, (2. Chron 9. 8.) Ut scilicet memores Dei loco se eminere, ea solum agant, aut maxime, per qvae vehementer illustretur gloria Dei, et promoveatur Populi salus: non in praesens tantum, qvod fit rectā Politia et Ecclesiae administratione; sed et in futurum, qvod providā Juventutis educatione qvaerunt Scholae. Talis qvippe futura est seqvens aetas, qvales ad illam mittuntur futuri ejus Cives. Multitudo sapientum est salus Mundi, dixit Regum sapientissimus, sub qvo Sapientiae studia florebant, et cum illis omnia, (Sap. 6. 26.)
66. Qvomodo autem sublimes hi Alacritatem adjutabunt Scholarum? Etiam primum Exemplo: cum alibi tum hīc strenue agendo, omniaqve sapienter disponendo: ut cordi sibi res tantas esse videntes alii, animos sumant et ipsi. Raro qvippe fallit illud: Regis ad exemplum totus componitur Orbis.
67. Tum aperiendo Scholas novas, aut erigendo collapsas, et reformando corruptas seu moribus seu studiis; et constituendo in Juventutis duces, horumqve rursus Inspectores, Viros graves, sapientes, pios, industrios, atqve si omnino haberi possunt Achilleo Ingenio: qvi scilicet non ut ad Alvearia fuci veniant, mellis depascendi gratia; sed ut Apes, mellis faciendi amore. Providendo tamen his ipsis fidis Operariis de honesta sustentatione: ut ne esuriem fugiendo sacram hanc Scholasticam defugere necesse habeant vocationem. Salaria intelligo, qvalibus contenti esse qveant Viri boni, Deo et juventuti Christianae, eoqve Ecclesiae et Politiae, gnaviter operaturi,
68. Tandem hos ipsos et armando authoritate debitā, et protegendo aut horit atis suae scuto: ut ne Virtus et Candor vilipendium, aut calumnias et odia, patiantur: qvae viles qvaedam animae, virtutis (qvam aemulari non sufficiunt) osores, adversus immerentes artibus occultis excitare, resqve bene constitutas, aut constitui incipientes, turbare non intermittunt. Qvō ipsō humanae imprudentiae vitiō, vaferrimoqve Satanae artificiio, optima qvaeqve consilia et incepta disturbari, aut saltem retardari, solent: nisi vigilent qvi praesunt, divinoqve freti auxilio satanae disjectent machinationes.
96. Experti nos qvoqve hīc sumus, qvomodo se Virtuti Virulentia, et Industriae Ignavia, opponere audeat: sed in occulto, et per cuniculos: ut male sibi consciae mentis non desit character. Ego hīc cum Ignavis congredi tentavi, ut sibi locum non fore, fi qvando meliora praevalebunt consvetis, sentiant: malignos autem compescet Dei, et eorum qvi dei loco sunt, Zelus.
70. Susurrant: Methodum novam habere difficultatem, alienam esse ab indole Ingeniorum. Qvi utinam illud Senecae audiant: Generosa res est, respicere non ad suas, sed naturae suae vires. Utinam dico hi pusillanimes non ad praesentem Ingeniorum et Scholae statum, sed ad naturam Ingenii et Scholae, respiciant!
71. In specie qveruntur de Grammaticae novae difficultate. Si pergunt, audebo illi Scioppianum praefigere titulum, Grammatica philosophans, ut Tirones reddantur magistri, et Magistri tirones. Nempe si praeire nulunt Praeceptores, praeibunt discipuli: Si non Vestri, at alii alibi.
72. Ego interim tanqvam mysterium (est enim) urgere non desina, Assvefaciendos esse Juniores, neqvid agere, loqvi, cogitare, nisi articulate, et mechanicā structurā, et ad leges, consvescant: ut sic? cogitent, loqvantur, agant, rationem reddere sciant. Cui rei alia profecto a vulgaribus praecepta qvaerenda sunt.
73. Si cui mea in his displicet parrhesia, is nescit qvaesit vis amoris, etiam crinibus arreptum aliqvem e flamma aut gurgite trahere non dubitantis: tametsi forte officium in praesen; non placeat. Sed meminerimus qvaeso, Homines esse nos: ad humanitatem, non ad ferociam natos. Nemo ergo ferociat, ubi qvomodo mollescant omnia qvaeritur.
74. Ego justissimum puto, ut nos invicem in hoc stadio constituti ad Alacritatem concitemus, non tantum verbis, sed et exemplo; non tantum exemplo, sed et verbis. Puerorum, ad metam cursu contendentium, est illud Poetae: occupet extremum scabies! Sed faciamus hoc nostrum, in hoc magis serio Sapientia cursu, omnes nos, Viri et Juvenes! Certe enim qvi hīc recusabit currere, Ignaviae scabies occupabit illum. Qvā si sibi placet, placeat. Nos excitatioribus loqvimur et loqvemur, operamur, et operabimur.
75. Non tamen propterea depono spem, factam hīc etiam in Dei nomine sementem ituram, Deo mandante, in messem: si non statim, at suo tempore. Ecce agricola expectat pretiosum fructum terrae! patienter ferens donec accipiat pluviam matutinam et sorotinam, inqvit Apostolus (Jac. 5. 7.) Sperate mecum idem Vos meliores animae! Et qvia speratis, jungite spei de Auxilio divino Industriam Vestram! Cui excitandae ego hanc de pellenda Scholis Ignavia meditatiunculam suscepi, absolutamqve (qvomodo interim dedit Deus) en Vobis dilecti mei Hungari, do, dico, dedico! Valete, vigete, vos mutuo excitate! Sol enim Vester oritur.
Seneca Mores primum disce, mox Sapientiam: qvae sine moribus, non bene discitur.
Vulgatum Qui proficit in Literis, et deficit in Moribus, plus deficit qvam proficit.
1. MOrum fundamentum est Animus ita compositus, ut Deo et Hominibus bonis placere volupe sibi ducat.
2 Ubiubi ergo es, Adolescens, in conspectu Dei et Angelorum, forsan et Hominum, versari te memento.
3 Ac proinde admittere qvidqvam majestate Dei, Angelorumqve et Hominum oculis indignum, cave.
4 Animus purus tibi sit propter Deum et conscientiam: Vultus autem, et Cultus, et sermo et omnia externa, munda et honesta, propter Angelos et homines.
5 In omnibus vero istis nihil affectatum et fucatum placeat: Simplex et Rectum omnium Actionum Regula tibi sit unica.
Qvoties in conspectu cujuspiam honesti es, ita regeres.
1. Compone te in rectum Corporis statum.
2 Caput sit apertum,
3 Vultus nec tristis aut torvus, nec rursum protervus aut instabilis: sed hilari modestiā temperatus.
4 Frons explanata, non in rugas contracta.
5 Oculi non vagi, non limi, non distorti, non procaciter huc illuc jactati, aut rursum nescio qvō defixi: sed vere cundi, semper in illum cum qvo loqveris modesse intenti.
6 Nares mundae, a muco liberae.
7 Buccae non inflatae, sed naturalem servantes situm.
8 Os non hians, neqve diductum, aut intortum, vel rursum fortiter cempressum: sed leniter se contingentibus labiis clausum.
9 Labra non se invicem mordeant: multo minus Lingva exserat, et ostentet.
10 Cervix erecta sit, non in latus unum deflexa.
11 Humeri aeqvaliter elevati, non alter altero demissior.
12 Manus non sint gesticulosae: h. e. neqve iis scabito caput, neqve fodito aures, aut nares, neqve torqveto comam, aut simile qvid ineptum agito.
13 Si stas, sta erectus, insistens pedi utriqve non alterutri, Ciconae instar: neqve pedibus divaricatis, sed moderate junctis.
14 Dum sedes, modeste sede: non dorso parietem fulciens, neqve cubitis mensam promens: neqve in alteram partem te supinans, aut pedes infra te agitans.
1 Qvicqvid agis, verecunde age.
2 Si rides, risus sit, non cachinnatio: sed risus modestus. (Omnibus dictis et factis arridere, stultorum est; nullis, stupidorum. Auream ubiqve hīc etiam, serva mediocritatem.)
3 Si saliva ori molesta est, exspue: sed aversus, ut ne qvem conspuas. [sputare saepe, vitiosum; resorbere salivam, bestiale. ]
4 Si mucus nares gravat, emunge illum: at non manicā vel pileō, sed strophiolō aut digitis duobus, (aver sus itidem) ne manum commacules: ejectamqve pituita protere pede, ne cui nausea creetur.
5 Si obvenit oscitatio, vel sternutatio, vel tussis aut te similiter averte, aut obduc ori manum, sonitumqve moderare.
6 Crepitum edere ventris turpe est, cave.
7 Levare Vesicam, vel alvum, nisi in secessu, fuge, cuicui honestas cordi est.
8 Spirare etiam cum sonitu, ursinum potius est qvam humanum,
1 Comam nutrire prolixam, qvae frontem tegat, aut involitet humeris, Apostolus vetat.
2 Qvalis qvalis tamen est, pexa sit et munda, a qvisqviliis, furfuribus, lendibusqve et pediculis, libera.
3 Pileus, Vestis, Calceamenta, Cingula, munda sint, non sordidata luto aut pulvere, ne dum re aliā turptore.
4 Semiindutum semiqve cinctum incedere, morionem potius decet qvam studiosum: sicut et togam vel pallium ab altero tantum humero pendentem gestare.
1 In publicum ne prodeas, nisi lotus, pexus, decenter vestitus.
2 In plateis, et ubicunqve in hominum conspectu, modeste te gere: ut ne qvisqvam qvod culpet inveniat.
3 Incessus sit compositus: nec tardus, qvod pigritiem arguat; nec celer nimis ac praeceps, qvod levitatem ostendat.
4 Incedes autem pedes aeqvaliter movendo: non subsultando, non brachia jactando, non latera qvassando; nec respectando subinde, retro vel ad latera etc.
1 Sermo discendi aut docendi causa iustituatur: aliās tacere praestat.
2 Cum loqvendum est, Mens praecedat Lingvam, non contra: ne haesitare, aut aliqvid insulse dictum revocare, necesse habeas.
3 Pronuntiatio Sermonis distincta sit, et bene articulata, ut recte intelligatur.
4 Et Vox loqventis mollis et sedata: non clamosa, aures obtundens; aut mussitata, ad aures vix pertingens.
5 Dum loqveris, lingvā loqvere, non capite, aut manu, aut corpore toto: h. e. nutu aut gestu.
6 Si qvid interrogas, aut ad interrogata respondes, clare, breviter, modeste, profer.
7 Loqventem interpellare, anteqvam sermonem absolverit, vehementer incivile est.
8 Spurcum qvid si necessario dicendum est, aut praefaberis honorem (cum venia, sit honor auribus etc) aut uteris circuitione: ut res minus honesta non nisi honeste velata ad aures et animum veniat.
1 Deditus literis somnolentus non erit: septem horis somno datis ad vigiliam festinabit.
[Aurora Musis amica. ]
2 Qvum primum evigilaveris, Deum cogita: qvod te per noctis tenebras custodierit gratias age, et ut tibi seqventem diem faciat faustum ora.
3 Lecto egressus capillitium come, manus et vultum aqva mundā ablue, os prolue, vestes decenter indue.
4 Qvibuscunqve in conspectum venis, felicem diem apprecare.
5 Teractisqve salutationibus ad libros transi, et die illo agenda lustra,
6 Qvicqvid autem agendum fore vides, serio agere propone: atqve ut omnia procedant ordine, omnia prudenter dispone, adhucdum in auxilium advocans Deum.
1 Ad Scholam ut ad ludum festina (est enim): nunqvam amane.
2 Armatua scholastica, eā die et horā necessaria, tecum porta.
[Turpe Scholarem libros, chartas, calamos, atramentum, aliunde mutuari. ]
3 Locum tuum, non alienum, illico occupa.
4 Garritu, vel strepitu, molestus aliis ne esto: modeste omnia tua, dum Magister ingrediatur, age.
5 Sapientiam aeternam, Christum, ut tibi Spiritum suum largiatur, tacitis suspiriis invoca: qvipe citra cujus opem frustranea esset omnis diligentia nostra.
6 Qvia tamen ille petentibus dat, pulsantibus aperit, qvaerentibusqve qvod inveniant offert: sic stude, tanqvam ille nihil auxilii laturus sit, nisi gnaviter laboranti.
7 Erubesce Praeceptorem habere eruditum, Librosqve eruditos, ipse ineruditus.
[Qvicqvid ergo scit Praeceptor, et sciunt libelli tui, ut scias tu qvoqve allabora. ]
8 Memoriae subsidium Diaria sunt, in qvaeqvicqvid (ignotum ante) addiscitur, consignatur. Diarium ergo non habere, aut negligenter curare, inertis discipuli nota est certissima, anim adversione digna.
9 Inter infelices diem illum reputa (imo horam) qvā nihil novum addidicisti, Eruditioniqve tuae nihil adjecisti.
10 Scholā dimissus domum propera: per plateas ne discursa, ne restita, ne indebita age.
11 Domi qvicqvid obseqvii praestandum est parentibus, aut heris, alacriter obi: aliō autem amandatus, fideliter negotium expedi, ocyusqve redi: ut literis cultum ad omnia esse idoneum appareat.
12 Qvicqvid praeter servitia restabit temporis, studiorum repetitioni tribue.
[Nihil in vita pretiosius tempore: Tempus qvi perdit, Vitam perdit. ]
1 Praeceptorem ut patrem ama: nec ullibi verseris lubentius, qvam in ejus conspectu.
2 Praeceptori omnem reverentiam et obseqvium, verbo et opere, exhibe.
3. Praeceptorem ceu vivum exemplar (Eruditionis, Morum, Pietatis) intuere, exprimereqve in omnibus stude.
4 Qvoties Praeceptor loqvitur, ausculta; qvoties praemonstrat, attende; qvoties manu aut ore praeit, imitare; qvoties emendat, corrige.
5 Praeceptorem ne unqvam offendas, aut contristes, cave. [Immorigerum esse Magistro, et Parentibus, Esaviticum qvid est: ludibria in super exhibere, Chamiticum flagitium, maledictione Dei puniendum. ]
6 Praevenire omnia, ob qvae vapulare possis, stude.
7 Increpatus tamen ob admissam culpam, vel castigatus, perfer, ne murmura: Laudatus autem ob virtutem, gaude, laudemqve mereriperge.
1 Omnes studiorum socios pro amicis et fratribus habe.
2 Cum omnibus concorditer vive.
3 Certamen cum nemine, nisi de Literis, habe: neque hīc tamen rixas aut odia exercendo, sed diligentiam aemulando.
4 Doctiores et modestiores Condiscipulos magis ama, illisque libentius conversare.
5 Quem diligentiae laude superare vis, eum saepe ad certamen provoca.
6 Provocato ne succumbat, sed praevaleat, summae curae esto.
7 Victus tamen non iram concipiat in victorem, sed stimulum; ad illum denuo vincendum.
8 Ita et vincere et vinci pulchrum erit, dum utrumqve Virtutis et diligentiae cos erit.
9 Si vero qvis ne hāc qvidem ratione ad laudis aemulationem concitari se patitur, tanqvam ignavum pecus ridetor, et contemnitor.
1 Conversatio tua cum illis tantum sit, qvi te doctiorem aut meliorem reddere possunt, vel tu illos.
2 Sodalitia dissoluta ut venenum fuge: Corrumpunt bonos mores colloqvia prava.
3 In turba tamen hominum qvia vivendum est, prudenter circumspecta, ne qvid scandali des, aut concipias. De qvo sapientum qvaedam accipe monita.
4 Bonos omnes ama: Malum nullum lacesse.
5 Tua ne jacta: aliena ne carpe, aut despice.
6 Cum bonis officiis certa: irā et rixā cum nemine contende.
7 Omnibus te affabilem praebe; morosum nemini.
8 Beneficium libentius da, si potes, qvam accipe.
9 Laudari ne affecta: laudanda fac sedulo.
10 Obvios si habueris, saluta: coram personis honoratis etiam caput aperi, de via cede, poplitibusque flexis honorem exhibe.
11 Salutatus ipse ab aliis, resaluta.
12 Cum qvovis consistere, aut qvemvis ignotum fixe intueri, incivile est: nihil vero quenqvam attendere, stupidum.
13 Conspectum ferre virorum honestorum consvesce: pudor nimius rusticus est.
14 Qvoties cum honoratiore loqveris, titulum honoris subinde repete. [Si cum ignoto loqvi contigit (cujus te fugiunt tituli) liberale erit qvemvit Etuditum nominare Praeceptorem observandum: Ecclesiae Pastorem, Patrem Reverendum: Politicum, Dominum: aeqvalem quemcunqve amicum et fratrem. ]
15 Jurare cave: sermo tuus sit, Ita; et Non.
16 Nullum peccatum admissum nega, sed confitere, et viniam pete.
1 Asacris Coetibus nemo se absentet, cui gloria Dei salusqve propria cordi est.
2 Suum qvisque hymnorum Dei librum, Biblicumqve Codicent (si cui est) secum ferat.
3 Et procedant omnes junctim, ordine decoro, e Schola usque in Templum.
4 Ubi qvisqve cum grege suo (aeqve ut in Schola) consideat, non alibi.
5 Locumqve ut attigerit suum, prostratus coram Deo, commendet eidem animam suam.
6 Toto praesentiae suae in Templo tempore versetur ut in conspectu Dei: cavens sedulo, ut ne verbis, gestu, nutu, cogitatione, aliquid admittatur indignum Deo.
7 Ecclesiā laudes Dei concinente, non tacebit novellus Christianus: os et cor suum ipse quoque formans in organon laudis Dei.
8 Benedictionem nomine Dei a Ministro Verbi denuntiatam audiet religiose et applicabit sibi fiducialiter.
9 Precibus publicis sua semper adjunget suspiria, gestu ad devotionem compositō.
10 Verbum Dei, cum praelegitur, nunquam aliter quam stando, capiteque nudatō, audiet.
11 Dumqve inter illustrandum verba Dei verbis Dei, locum Scripturae allegari audiet sibi prius non animadversum, eum in suo Codice mox inquiret, et notabit.
12 Qui pollent manu (a discipulis secundae Classis factō initiō) excipient sacras Conciones calamō: somnum hāc ratione, et cogitationes vagas, pellendo, thesaurumque sibi optimum (sapientiae divinae, et in res omnes attentionis pulchrae) thesaurisando.
13 In Scholam reversi, omnes quid ex sacris profecerint, Magistro rationem reddunto.
14 Ubi si deprehensum fuerit, dormiisse aliquem in Templo, aut garriisse, vel impertinentia egisse, piaculum sit extremā confusione piandum.
1 Ad mensam tanqvam ad aram, pre ac honeste.
2 Preces ante et post cibum nunqvam intermittuntor: Benedictio enim pluit desuper.
3 Si tibi ad mensam ministrandum est, officiosum te, et ad omnia oculatum, exhibe.
4 Si tu junior assidere Mensae cum senioribus juberis, circum speste age omnia, ne qvid bonis moribus adversum committas.
5 Rusticum enim est,
a Non invitatum accumbere,
b Loci prioritatem captare,
c Brachiis mensae inniti,
d Aut rursus Manum habere sub mensa:
e Et Panem dapesqve caeteras manibus frangere, aut dentibus arrodere,
f Et lautiora praeripere aliis,
g Et cochleari ut plaustro imponere
h Aut nimios bolos ingerere ori.
i Et praelingere digitos:
k Et radere ossa dentibus:
l Et abs te semesa apponere aliis.
m Aut cibum eximere ore, et reponere in qvadram:
n Et inter edendum caput scalpere, garrire, ridere, et similia.
o Et simul mandere et loqvi:
p Et potare, cibum habens in ore;
q Et bibere ore pleno, vel cum sonitu.
r Et fodicare dentes, ungvibus aut cultrō,
6 Adolescenti edendum est ad refectionem, non ad ingluviem.
7 Et bibendum ore absterso, et modice: non ultra duos, aut ad summum tres, moderatos haustus.
8 Puer ad mensam nihil loqvatur, nisi rogatus.
9 Neqve sedeat (praesertim si hospites adsint) usqve ad prandii finem: sed sumto qvantum satis cibō, surgat; sublatāqve suā qvadrā, et salutatis accumbentibus, discedat: aut stando ministret.
1 Manus ablue, os prolue, dentes defrica, ut sis purus.
2 Libris abstine: ut ne spiritu, concoctionis officium peragentes evocentur ad superiora.
3 Sed et somnum meridianum, ingenii pestem, fugito: deambulatione, colloqviis honestis, aut ludō aliqvō, te recreans, donec concoctio peracta sit.
1 Qvando a laboribus conceditur relaxatio, Ludō terecrea, qvi Corpori motionem, et Animo vegetationem, adferat: qvales sunt Trochus, Globuli, Globus et Coni, Pila, Cursus, Saltus. Omnia tamen moderate: nec citra Praeceptoris praesentiam, aut veniam.
2 Ludi prohibiti sunt, Alea, seu Tesserae, Chartae pictae, Lucta, Pugilatus, Natare in aqvis: et similia, vana aut periculosa.
3 Decorant ludum, Corporis alacritas, Animi laetitia, Ordo, Ingenue ac legitime ludere, Virtute non fraude vincere.
4 Dehonestant ludum, Pigritia, Melancholia, Insolentia et Clamor, Dolusque malus.
5 Sponsio fiat non in nummos, aut libros, vel graphia, et alia damnum inferentia, sed ut victus faciat imperata Victoris: seu gnomam aliqvam aut historiam recitando; seu versum fabricando, seu aliqvid ridiculum sibi injunctum praestando.
6. Colloqvia inter ludendum Latina sint, ut Lusus binam habeat utilitatem: vegetationem nempe Corporis et Animi et profectum in Literis.
7 Dum tempus Scholae instat, redeundum est a lusu ad ludum.
1 Caenā sinitā nihil novum inchoa, inambula, canta, Deum lauda, acta diei repete.
2 A precibus vespertinis nusqvam evagator, ad qvietem te conferto: parentibus et familiae prosperam noctem precatus.
3 In cubiculum delatus (et ad lectum stans, aut genibus flexis) qvomodo tibi peracta sit dies, tecum reputa.
4 Atqve si qvid a te peccatum animadvertis, Christum deprecare, melioraqve de te pollicere.
5 Si nihil adeo, age gratias misericordiae illius, qvae te praeservavit a vitio.
6 Tum te illi commenda toto pectore, ut te ab insidiis mali spiritūs, et terriculamentis nocturnis, obscaenisqve somniis, protegat.
7 Lectum ingressus, neqve pronus cubueris neqve supinus: sed primum lateri dextro innitens, a media vero nocte sinistro, valetudinis causā.
8 Si plures in eodem Cubiculo ad dormiendum conveniunt, post data et accepta qvietae noctis vota, neminem amplius (sermone aut strepitu) turbaveris: qvieta sint omnia.
9 Anteqvam tamen indormias, exqvisitam aliqvam sententiam, eā die observatam, rumina: ut bonis cogitationibus indormias et cum iisdem evigiles.
Luc. 10. 28. Hoc fac, et viver.
DIlectissimi, Sapienter Aristoteles Vitam, ubi nullis publicis legibus vivitur, Cyclopicam vocavit: alibi vero Civitatis salutem in legibus esse pronuntiavit. Sicut et prudenter alius ex adverso. Qvi Rempub. corruptam vult, rumpat ordinem. Nos igitur qvi Civitatulam Scholae nostrae salvam cupimus, Legibus eam cingamus; et qvi Rempublicam nostram nunqvam corrumpi optamus, ne constitutus in ea semel ordo unqvam rumpatur summe provideamus, necesse est. Qvae res fecit, ut Ordinem Scholae totius in Leges, hoc est breves et ponderosas sententias, referre libuerit.
1 ORdinatum est, cujus prima et ultima cum omnibus intermediis ita cohaerent, ut omnia serviant sibi invicem, et suo toti, ad communem finem.
2 Cum ergo in Schola concurrant I Res agendae, II Personae agentes, III utrorumque Vinculum Disciplina: aeqve RES atque PERSONAE, et DISCIPLINA, in exactum ordinem rediguntor.
3 RES sunt, tum Finis excellens, propter quem Scholae sunt: tum Media fini asseqvendo destinata, Loca, Tempora, agendorum Exemplaria, et Libri: tum agendi modus, seu Methodus.
4 PERSONAE sunt, tum doctrinam haurientes, Discipuli cum Decurionibus suis: tum doctrinam tradentes, Praeceptores publici cum Paedagogis privatis, praesideque ac moderatore omnium Rectore: tum operas urgentes, Inspectores ac Scholarchae. Selectissimi scil. ex utroqve ordine (Ecclesiastico et Politico) assumti Viri, quibus ob singulariter spectatam pietatem, prudentiam, fidem, Respublica et Ecclesia hanc suae ad posteros felicitatis spem committit.
5 VINCULA Scholae sunt Leges Legumque executio Disciplina, suis quoque circunscribenda cancellis.
1 Excellens Christianae Scholae finis esto, ut officina sit efficiendi Homines vere homines, et Christianos vere Christianos. Quod erit, si ad hoc Sapientiae contubernium admissi omnes reddantur, 1 Mente sapientes, 2 Lingvā facundi, 3 Operibus potentes, 4 Moribus civiles, 5 Corde pii.
2 Sapere, Agere, Loqvi, Sapientiae SAL est, necessarium toti humanae Vitae condimentum, sine quo fatua et faetida essent, obnoxiaque corruptioni, omnia. Omnis ergo victima nostra (quam hīc offerimus Deo, Iuventus Christiana) sale saliatur (Lev. 2. 13. Mar. 9. 49.)
3 Loqui tantum docere, et non simul Sapere (h. e. Linguas docere sine Rerum intellectu (non est humanam naturam per ficere, sed incrustare duntaxat. Docere autem res Intelligere, et non simul Agere, Pharisaismi species est: qui Dicunt, et non faciunt (Matth. 23. 3.) Scire denique res, et Agere, nec tamen scientiae aut actionis suae scire Vsum, seminescire est. Nostra ergo Humanitatis officina, Schola, ut efficiat rerum gnaros, actionum gnavos, usumque prudentes, sic Ingenia per Res deducito, ut Rerum usus spectetur, Abusus caveatur, ubique. Quod per totam Vitam (in Oeconomico, Politico, Ecclesiastico statu) magnum habiturum est usum.
4 Et quia non cum Rebus tantum, sed et Hominibus, versandum est in vita, Conversationi quoque bumanae, idoneos reddere (in quacunque societate) allaborando Scholae, tanquam Virtutum et Humanitatis officinae.
5 Quia denique semper in oculis versamur Dei, hunc respectare ubique, ac venerari sancte, docendi sunt omnes. Pietatis proinde intimae officina, verumque Sanctuarium, esse allaborabit Schola.
6 Et per consequens, Omnes Scholae actiones et exercitia eo tendant, ut viae tcandidatuli discant Omnia quae in Vita obveniunt 1 Nosse, 2 Posse, 3 Eloqui, 4 In Virtutis usum, 5 Pietatisque occasionem, transferre.
7 His demum observatis finibus Schola esse poterit, eritque, Verum Reipub. et Ecclesiae seminarium; pulchrum vitae ac felicitatis praeludium, pentachordumque Spiritūs sancti (svavissimae auribus Dei harmoniae) Nablium.
1 Quot Classes tot Auditoria sunto: ut Caetus quisque seorsim sua agat, alienō strepitu nunquam interturbatus.
2 Qvodlibet Auditorium instructum esto suā Cathedrā, suisque (numero sufficiente) subselliis: iisque ita ordinatis, ut Magister Discipulos sibi obversos in conspectu habeat semper omnes.
3. Cathedra ne stet ad fenestram, aut inter fenestras, sed ex opposito: ut lux a tergo discipulis veniens, Magistrum cum omnibus quae agit (et forte Tabulae inscribit) reddat conspicuum.
4. In Auditoriis omnia serventur munde, quantumque potest nitide: ut quoquo se vertant Discipuli, munditiei amorem contrahendi, habitaculaque olim sua similiter custodiendi, occasionem habeant.
5. Pensa cujusque Classis per Auditorii parietes, januas, fenestras, columnas (seu gnomis et sententiis, seu picturis et emblematibus) dispandi, res boni usūs erit: ad sensus, imaginationem, reminiscentiamque, perpetuo vellicandum.
6. Pro publicis Actibus, scenicis aut panegyricis, peculiare habetor Auditorium, Scholae totius multitudinis capax, sed picturis inornatum. Quia enim huc extraordinarie tantum, et ad extraordinarios actus, convenitur, praesenti tantum theatro sensus obvertendi sunt, non per alia distrahendi.
Sapiens Temporum dispensatio actionum basis est. Ordinamus proinde sequentia.
1. Laborum et quietis iidem sunto termini; horarii, diurni, hebdomadarii, menstrui, annui.
2. Quoelibet hora certum habeat pensum, necessario absolvendum: absolutō autem illo, respiratio detur vel unius semihorulae.
3. Quolibet die nonnisi quatuor horoe seriis dentur studiis: cum addita mane hora exercitiis Pretatis: a prandio vero Musicoe, aut Mathematicis deliciis; post Scholam autem repetendis ea die actis. Reliquum tempus totum servitiis domesticis, aut recreationi honestae, privatisve studiis, vacabit.
4. Quālibet hebdomadā bis concedantur feriae, die Mercurii et Saturni, ā meridie: Dominicus autem dies totus Deo sacer esto.
5. Quōlibet trimestri detur hebdomas una Ludis scenicis, intra dies quinque peragendis. (De quo infra. IX.)
6. Quōlibet annō Classis quaeque pensa sua inchoet et finiat, in autumno. Extra hoc vero tempus in Scholam nemo recipitor, ut ne operae turbentur: nisi forte si quis brevi post inchoata pensa accedens privatā diligentiā caeteros assequi confidat. Quod si promittit, praestet.
7. Vacationes annuae majores quater conceduntor: octiduo ante, et totidem post anniversarias Ecclesiae solennitates, 1 Natalitiorum Christi 2 Paschatos 3. Pentecostes 4 Vindemiaeque causa mensis integer.
8. Ubi Vindemiales occupationes non distrahunt, Caniculares feriae locum habere possunt: sed prudenter, ad Ingenia relaxandum, non enervandum.
1. Quid in Schola discendum est (seu noscendum, seu loquendum, seu agendum) in Exemplar redigitor: quod intuendo imitari queant. (Sine exemplo nihil discitur.)
2. Quicquid in Exemplum proponitur, accuratum esto: quod accurate imitando non errare queat. (Ex vitioso exemplari non addisci vitium, impossibile.)
3. Exemplar ad imitationem propositum aut viva res esto, aut illius expressio quasi ad vivum: sive sculptura fuerit, sive pictura, sive facta verbis descriptio. (viva tamen ipsius rei inspectatio optima.)
4. Quae fingi aut pingi non possunt, imitatione tamen exprimi debent (ut Virtutes) in iis Praeceptor ipse vivum exemplar esto.
LIBER sensu latō, dicitur, quicquid nos docet ac instruit. Ut sunt Libri Divini tres, 1. Naturae (Mundus ipse) 2. Scripturae. 3. Conscientiae. Librique humani, continentes rerum, tanquam Exemplarium, explicationes: aut supplentes vicem Exemplarium, Res simul proponentes et explicantes.
2. Tametsi autem Schola nostra, in quantum humanitatis Schola est, nihil humanorum Librorum (praeterquam si quid in his vanum, inutile, noxium) respuit: quia tamen nostros Deo magis quam Mundo conformari cupimus, divinos etiam Libros hīc potissimum regnare volumns.
3. Et quia hi sublimitate suā aetatis tenellae captum excedere putantur, admittuntur humani Libelli eo fine, ut divinis Libris legendis et intelligendis viam parent: ad omnia quae Sciri aut ignorari, Agi aut omitti, Sperarique aut metui debent, fidi manuductores.
4. Hoc quicunque pulchre praestant, nostri sunto: qui non praestant, exsunto.
1. Tam certa nobis requiritur studiorum Methodus, ut praescripta ejus sequens Juventutis formator aeque cito, ac eleganter, ad sapientiam, facundiam, artes, virtutes, pietatemque, conformet Animos, atque Mechanicus opifex datam materiam datis instrumentis elaborat, usibusque idoneam reddit.
2. Methodi lex aeterna esto, Omnia doceri et disci Exemplis, Praeceptis, et Vsu seu imitatione.
3. Exemplum, est res jam existens, quae ostenditur. Praeceptum, est sermo de illa re, quomodo sit facta, aut fiat, explicans. Vsus seu Imitatio, estreifimiliterfaciendae tentamen.
4. Inter haec tria proportio talis esto, ut Exemplum sit instar unius, Praeceptum instar trium, Imitatio instar novem. Ex. gr. Quia quaelibet Hora suum absolvere debet pensum, illud ipsum pensum tantum esse debet, atque ita comparatum, ut intra quadrantem quadrantis horae sufficienter possit, ostendi et inspici: intra vero totum horae quadrantem illustrari, et quomodo fiat percipi: reliquum horae (tres insuper quadrantes) tribuatur imitationi, seu exercitiis, et erratorum si quae irrepserunt (nihil autem sine menda discitur) correctioni.
5. In studio theoretico Imitationis loco sit eorundem, quae proposita et explicata sunt, repetitio, per examen facta: ut num recte Discipuli perceperint, et eadem eōdem modo enarrare sciant omnia omnes, constet.
6. Haec vere practica Methodus (omnia per autopsian, autolexian, et autopraxian, docens) observator ubique: ut adsvescant discipuli evadere in Magistros ubique.
1. Huc potenter faciunt Examina (non tentatus enim qualia scit? Ecclus. 34. 10.) 1 horaria. 2 diurna, 3 hebdomadaria, 4 menstrua. 5 trimestria. 6 annua.
2. Examina horaria peraguntor a Praeceptore: diaria a Decurione: hebdomadaria ab ipsis Discipulis: menstrua a Rectore. trimestria et annua a Scholarchis.
3. Praeceptor singulis horis omnes suos (tametsi non singulos, si multi sint) examinet: tum Oculis, num attendant attendendo; tum Voce (tu, vel tu, repete hoc: quid modo dixi? quomodo hoc intelligis? etc.) disquirendo.
4. Quotidie Schola finitā Decurio cum suis. acta diei totius repetat: omnes suos examinando, utque recte comprehensa firmius haereant, efficiendo.
5. Qualibet hebdomade semel, feria ultima, Discipuli seipsos examinent, et ad diligentiam exerceant, concertatione pro loco. Ubi cuilibet inferiori quemlibet superiorem (eriam ex alia Decuria ejusdem Classis) provocare fas esto. Victus superior, cedat victori locum superiorem, occupet inferiorem: non victus, retineat suum.
6. Quolibet mense Rector (assumto Pastore loci, vel aliquo e Scholarchis) Classes omnes obito; et num peracta sint menstrua pensa, et quā diligentia, examine acri inquirito.
7. Trimestre examen ab uno et altero Scholarcha cum Rectore peragatur; ad despiciendum, quinam prae caeteris memoria, lingva, gestu, promtiores, et in edendis mox diligentiae speciminibus publicis, theatrō digniores reperti fuerint.
8. Solennissimum vero Examen fiat annō semel, in autumno, ante Classium promotionem, a Scholarchis omnibus, ad videndum, num omnia totius anni pensa peracta sint, et num debitō cum profectu in omnibus et singulis. Ubi quia omnes et singulos examinare (in magna Discipulorum caterva) impossibile fuerit, aut permolestum, stratagemate uti licet. Nempe ut evocenture turba promiscue, jam hic jam ille, respondereque ad omnia quaesita (ex toto annuo penso) jubeantur. Aut eligantur sorte (e singulis Decuriis singuli, vel bini, vel terni:) qui in conspectu totius Coetūs, locō totius Coetūs, examinentur, Num omnia totō anno tradita, exacte teneant, nec ne? Si enim hi, non tanquam ingeniosiores producti, sed promiscue ut sors tulit evocati, examen sustinere poterunt, spes erit caeteros pariter posse, nihilque subesse fuoi.
9. Si vero aliquos in studio literario parum posse patuerit, formabunt de illis Scholarchae (cum Rectore ac Praeceptoribus) judicium, utrum ad sequentia studia admittendi, vel Parentibus reddendi, et ad aliud vitae genus adbibendi, videantur.
10. Tandem promotionem Classium instituent, reservatis in eadem Classi aliquibus, qui Decurionum sustineant officium.
Theatrum vocamus, cum Discipuli actiones aliquas in conspectu multorum, ad haec spectacula convocatorum, repraesentare jubentur. Cujusmodi Scenicas actiones in Scholis frequentari valde ex usu est: quia quum Vita cujusque hominis colloquendo et agendo transmittenda est, compendiose admodum ac jucunde hoc modo, Exemplis ac aemulatione, eo manuducitur Juventus, ut varia rerum observare, ad varia ex tempore respondere, gestus decenter componere, vultumqve et manus, totumque corpus, pro re nata moderari, vocem inflectere ac variare; verbō, personam quamvis honeste agere, et in omnibus his, subrustico seposito pudore, liberi esse consvescant. Ordinamus proinde, ut
I. Qvae libet Classis quater anno suos in Theatrum producat.
II. Omniaque trimestri praeterito acta, Actionibus in personas divisis, repraesententur.
III. Omnium Classium Ludi hebdomade una absolvantur: inferioribus Classibus binis eadem die productis, altera antemeridianis, altera pomeridianis horis.
IV. Solemnissima vero haec spectacula sint sub anni finem, ante Classium promotionem.
Tametsi Methodus nostra omnia studia sic per sociatas quasdam collusiones instituat, ut omnes Ingenii exercitationes nostrae pro Ludis haberi queant; quia tamen juniorum aetas ita comparata est, ut Ludos in Corporis agitatione potius, qvam Mentis exercitatione, quaerant, etiam hae recreationes negandae Juventuti non sunt. Modo ejusmodi sint, ut Pietati, Honestati, et in Sapientiae studiis profectui, nihil incommodent, inserviant potius. Quod erit si observentur sequentia.
I. Ita ludendum est, ut ludi esse consuescant non Vitae, sed . (Non ergo Ludis et recreationibus prius locus esto, quam ubi (eriis negotiis satisfactum est. Sicuti somno et quieti, non prius quam post corpus laboribus fatigatum; et bellariis, non prius quam post cibos solidos, locus est.)
II. Ita ludendum est, ut Ludus non minus Corporis valetudini, quam Animi vegetationi, serviat. (Hinc Plato admonere solebat, neque Corpus sine Animo exercendum esse, neque Animum sine Corpore. Abesse itaque volumus Ludos, tum qui Corpus nimiā violentiā fatigant, tum qui Animum et Corpus hebetant: quales sunt sedentarii, et mentem spe aut metu eventūs solicitam tenentes. Ut sunt qui sorte, et sponsione magna, peraguntur, Ludus aleae, Chartarum pictarum etc. Ludi nostrorum in motu consistant, Deambulatione, Cursu, Saltu moderatō etc.)
III. Ita ludendum est, ut ludus vitae, valetudini, honestati, non inferat periculum. (Cui se exponunt temerarii, arbores scandendo, in aquis natando, digladiando, et similibus.)
IV. Ita ludendum est, ut Ludi nostri sint seriorum praeludia. (Nempe actionum Vitae, Oeconomicae, Politicae, Militaris etc. Possunt ergo Urbe egredi ad lustrandum Arbores, Herbas, Agros, Prata, Vineas, et in his colendis operas. Etiam in commonstrando sibi rationes AEdificiorum, et spectando Fabrorum, si qui aedificantes adsunt, labores. Instruendo item Exercitum, constituendoque duces, centuriones, et castra metando, aciem ordinando etc. Sed quocunque lusūs genere oblectare se volunt, eligant sibi Moderatorem, cujus arbitrio res geruntur, ut omnes per vices imperare et parere consvescant. Talis ludendi ratio liberalis est, nec minus habet utilitatis quam voluntatis)
V. Ita ludendum est, ut Ludus intra satietatem terminetur. (Non enim nausea quaeritur, sed recreatio.)
VI. Bonum denique erit Discipulorum ludis saepius (si non semper) Praeceptorem interesse: non tam ut recreetur unā, quam ut attendat, ne quid indecori admittant, aut erronei.
VII. His rite observatis omnibus, obtinebitur ut Lusus non sit lusus, sed res seria: hoc est, aut Valetudinis exercitium, aut Mentis recreatio, aut actionum Vitae praeludium, aut omnia haec.
Praecepta Morum summarie concepta typis exscribi curavimus nuper: quae ab omnibus haberi, legi, observarique volumus eō fine, ut tota Schola nostra nihil nisi Honestatis officina sit. Quō et fine sequentia ordinamus.
1. Omnes nostri agere consvescant omnia Virtutis amore, potius quam formidine poenae.
2. Agereque non quod sibi placet, sed quod praescribunt Leges, et mandant Legum interpretes, Magistri. (Eoque alieno potius agi arbitrio quam suo: quae res Christianismi fundamentum constituit.)
3. In omnibus quae agenda sunt, doceantur prospicere finem, dispicere media, attendere occasionibus.
4 Eoque nihil unquam agere, nisi bono aliquo et honesto fine: cujus nec pudere quaerendi, nec paenitere obtenti, possit.
5. Dum insistere incipiunt mediis, consvescant non de sistere, nisi obtento fine.
6. Nec tamen ad finem grassari per saltum, sed
7 Adsvefiant nibil scire nisi ad Vsum (Hunc igitur videre ubique, et assequi, aveant.)
8. Adsvescat qvisqve mente compositā esse, nonvagā: ut quicquid agit, praesenti animō agat.
9. Torpere ad negotia nemo permittitor. (Si quis segnescere animadvertitur prae aliis urgendus est labore: atque si forte seria defuerint, ludat potius quam ut otiando nihil agat. Mobilitas, Laborumque appetentia, et dehinc tolerantia, ingens Vitae thesaurus.)
10. Somni, Cibi, Potūs, omnes nostri parci sunto: intemper antiam omnem fugiunto. (Quia Atheneum nostrum Musis sacrum est, non Baccho: et sapientiae lumen siccam requirit animam.)
11. Meridianus somnus (utpote valetudini et ingenio nocivus) nemini nostrorum permissus esto. (Noctem et tenebras natura quieti, Lucem et diem laboribus, destinavit. Meridiatio igitur, quae Hungaris pravā consvetudine adeo invaluit, emendanda est: mutatu intempestiva requie in deambulandi, colloqvendi, colludendi, Musicesque exercitium.)
12. Corpus, ut Animae habitaculum, omnes nostri non delicate quidem, munde tamen, servanto.
13. Idem Corpus, tanquam Animae instrumentum, ad agilitatem agilitate exerceatur; ad laboresque loboribus durctur, omnibus nostris.
14. Et quia Schola nostra Sapientiae schola est, non Martis: Arma nostrorum Libri erunt, non Enses. (Fereorum proinde Armorum usus prohibitus esto in universum: Ovibus et Agnellis inutiles sunt ungves, cornua, rostra, dentes minaces.)
15. Rixandi et convitiandi libido usque adeo absit, ut si quis justa etiam in causa in probra proruerit, causam perdat.
16. Morositas et rusticitas in nemine toleretur: Urbani esse, Verbisque et gestibus officiosi, adsvescant omnes. Civitatem, non Rus, Scholam esse convenit.
17. Fastus et aliorum contemptus, ubiubi se prodit, contundendus est omnino: ut imaginem Dei aeque in aliis, ac in se ipsis, venerari consvescant omnes.
18. Alieni libido ne quem invadat, singulari curā attenditor: nullus alieni usurpator impunis relinquitor.
19. Mendacium, servile vitium, in neminem rolerator: Vera ingenue loqui, etiam dum culpa fatenda est, omnes adsvescunto; ne usquam cordis et oris dissididium, vitium foedissimum, notare sit.
20. Si qua exorbitatio fuerit animadversa in quoquam, a quoquam, amicitiae sit monere et moneri.
21. Monitus nisi fra terne accipiat, et mox desistat, defertor ad Praeceptorem: Omni posthabito privati amoris aut odii respectu, solō malis obsistendi, ne usqvam radicent, desiderio.
22. Praeterea convocet Rector semel hebdomade (hora pomeridiana prima, diebus Sabbati) totum Scholae Coetum, recitatisque Morum praeceptis, quomodo quisque verba aut sensum teneat, exquirat, et ubi opus explicet ac illustret. Simulque fiat examen, annon aliquid ab aliquo contra peccatum sit praeterita hebdomade. Quod indicent Decuriones, aut quisquis fuerit conscius, exerceaturque Disciplina, severius, aut levius, pro ratione delicti. Castigabit autem Praeceptorum quisque suos: sive propriā sive aliena manu, fi delictum plagis emendandum erit.
Pietatis studia ferventissime ab omnibus nostris (utpote Christianis, Coelo destinatis) coli cupimus, non theoria nudā, sed praxi viva et perpetua. Proinde
1. Sub aeterna damnatione omnibus nostris ex ore Christi cavendum edicimus, ne quisquam exemplis pravis (apertis vel clandestinis, foras tamen erupturis) seducat quenquam: omnes potius omnibus sanctitatis praeluceant exemplo.
2. Et quia ut Solem sine sole videre, ita Deum sine Deo agnoscere, diligere, colere, non possumus; ante omnia discant omnes nostri omnia cordis sui desideria, et cogitationes, obvertere Deo: ut ubiubi sunt, in oculis Dei se versari memores, tanquam in conspectu Dei se gerant.
3. Et quia Deus, in quo vivimus, movemur, et sumus, principium est et finis omnium, Omnes Scholae nostroe alumni Scholam adituri et ingressi, ante et post Labores, ante et post Cibum, ante et post somum, corde inflammato Deum laudare et invocare nunquam intermittunto.
4. Precum fomuloe (e Psalmis potissimum Davidis, aliisque Sanctorum suspiriis, collectae) pro singulis Classibus paratoe habentor: e quibus tandem ipsemet quisque Cordis sui suspiria fundere, et ad Deum nullibi non mittere, consvescat.
7. Et quoniam non est speciosa laus in ore peccatoris; Vita pura, Deo digna, omnibus puro corde colitor, ab omnibusque exigitor: ne minimo quidem ullius pro fanitatis naevo, qui quidem notari possit, in quoquam tolerato.
6. Atque ut Divinae Voluntatis cognitione imbuantur Omnes, Exercitiis Catecheticis, lectione Scripturarum, Fideique mysteriis explicandis (sive in Schola, sive in Templo) nemo abesse permittitor: ut Omnes nostri (exemplo Timothei) ab infantia sacras Scripturas nosse consvefiant. (2 Tim. 3. 15.)
7. Negligentiae in his, multoque magis violatae Pietatis, castigatio severissima esto: quum sit peccatum pravae voluntatis, non ingenii imbecillitatis.
Hactenus Leges RERUM: sequitur quomodo PERSONAE, societatem Scholasticam constituentes, in ordine sint continendae, primum in genere.
1. Ante omnia, Omnes huc admissi, aeque Docentes ac Discentes, credant se divinitus vocatos, ad expoliendum divinam in se Imaginem, h. e. ad participandum de Sapientia, Virtute, Beatitudineque Dei.
2. Quisque igitur quotidie Deum oret, cum Salomone sibi cor timens et intelligens dari optans: laboretque strenue in statione sua, exspectans a bonitate Dei benedictionem.
3. Quod ut unanimiter, communis aedificationis gratiā, queant, consociati sic erunt, ut ordinatissimam Rempublicam, suum habentem Senatum, sua Collegia, su asque Curias et Decurias, constituant.
4. Senatus Scholae constabit (in hac Patakina Schola) Professoribus publicis, et Praeceptoribus Classicis. Quorum Praesidem perpetuum aget Rector: aliquis autem, manu et Ingeniō promtior, Notarium.
5. Matricula Scholae penes Rectorem erit: in quam, quisquis novus Scholae Civis accedit, nomen suum propriā manu inscribet, eōque ipso se Legibus Scholae religiose observandis obligabit.
6. Annales item fundabuntur, asservandi apud Rectorem, sed ita ut Clavem alius e Professoribus habeat: in quos, Senatu praesente, et unanimiter mandante, Notarius inscribet.
(I) Scholae fundationem, incrementa, mutationes,
(II) Rectoris et Profesorum, quoties mutantur, nomina.
(III) Actus panegyricos, quales unquam futuri sunt. Quō et spectabunt Programmata omnia, Orationes solemniores etc.
7. Classis item quaelibet babeat minoris Reipublicae formam, Senatulumque suum, e Decurionibus et Vicedecurionibus constantem: quorum Praesidem aget primae Decuriae Moderator.
(Vt enim Praeceptores attentioni omnium sufficiant melius, subordinabunt sibi ex ipsis Discipulis ingeniosiores, et
jam in his fundatos, diligentiae suae administros: tot numerō, quot esse futuras eo Anno Discipulorum suorum decades, quisque videbit. Utque omnia procedant exactius, eligendi erunt Decuriones hi ex ejusdem Classis Discipulis, ad Classem sequentem promovendis. Ita enim demum hi, quia omnia suae Classis pensa jam pertractarunt, nullius adeo rei hīc ignari, Praeceptori suo commode subservire, novellorumque Classis Discipulorum Hypodidascalos agere poterunt. Neque se invitos huc adhiberi patientur Ecclesiae alumni: cum gratitudinis ergo pro beneficiis, tum honoris gratiā, coram Condiscipulis Hypodidascali (h. e. subdoctores) apellandi. Et quia una in Classe tali officiō defuncti, alibi non amplius retardabuntur, continuo jam ad altiora provehendi.)
8. Permittendum autem erit, imo urgendum, ut qualibet hebdomade semel (ad minimum) Decuriones cujusque Classis in Auditorio suo conveniant: et annon violetur alicubi Ordo, deliberent; et fi quid animadverrunt, emendent: sive seipsos sive Condiscipulos exorbitationum admonendo: aut etiam liticulas inter suos ortas componendo. Si quid non poterunt, demum ad Praeceptorem deferunto.
Mos qui noxie invaluit, Scholam jam ingrediendi jam egrediendi, studiaque jam capessendi jam deserendi, nec serio aliquid in his agendi, et sic ad Eruditionem veram non veniendi, inusitatum aliquod requirere videtur remedium. Quid ergo si tale sit, ut quisquis ordinatae Scholae nostrae sese tradere, aut filium vel pupillum suum initiare, volet, nonnisi sub Disciplinae edurandae conditione recipiatur? Sitque obligationis formula, antequam Discipulus albo inscribatur, talis.
1. Filium meum bonis Literis, et Moribus, Pietateque, plene imbuendum Scholae hujus Magistris lubens, et pleno jure, trado.
2. Eumque ad absolvendum usque Eruditionis Scholasticoe cursum in hac Schola relinquam, neque hinc abducam.
2. Vtque continuos facere queat progressus, avocare illum, aut nunquam aut nunquam aut rarissime, permittam.
4. Si quando tamen id, necessitate aliqua requirente, fecero, remittere quantocyus promitto.
5. Secus si fecero, profectusque spe minores apparuerint, mihi, non Scholae, culpam imputabo.
Tum inscribat nomen suum Matriculae, sicut et filius, ad promissa praestandum ita se obligantes.
1. Nemo in Scholam hanc admissus aliud habeat propositum, quam proficere in Literis bonis, Moribus honestis, Pietateque vera, ope Dei.
2. Nemo itaque sit hīc ut umbra, sed ut membrum vivum in corpore vivo, vivide se habens ad omnia: aut abscinditor.
3. Ante omnia Deum quisque purō corde metuito, nec unquam quidquam contra ejus voluntatem, et conscientiam suam, admittito: semperque eum laudans, opem ejus semper implorato.
4. Praeceptorem quisque suum, ut alterum parentem, sincere diligito, promtoque in omnibus obsequiō colito. Sed et caeterarum Classium Magistros, simili reverentiā prosequitor.
5. Proximam dehinc observantiam Praecepori, et vicario, Decurioni suo, exhibeto, eique in omnibus bonis monitis pareto.
6. Cum omnibus Condiscipulis concorditer vivito, neminemque manu aut lingvā laedito, ut rixas et odia prorsus ignoret Schola nostra.
7. Ad horam Lectioni destinatam, signōque datō, unusquisque mox in Auditorium se sistito, locumque suum, non alienum, occupato.
8. Si quis abesse (necessitate quācunque coactus) debuerit, absentiam suam, absentiaeque causam, Decurioni (seu per se, seu per alium, aut schedulam) significato: ut is Praeceptori queat. Si quis id neglexerit semel, increpator; si bis aut ter, castigator: et quicqvid se absente actum est, nihilominus cum caeteris ediscere teneto, aut poenis subjaceto.
9. Precibus sacris attenta mente quisque adesto, neque tum aliud quam Deum cogitato. Si quis irreligiosae mentis indicium dederit, castigator.
10. Preces sacras omnes per ordinem absolvunto, eōque Deum rite invocare omnes discunto.
11. Praeceptori aliquid loquenti, praemonstranti, explicanti, summa diligentia attendunto: imitarique jubentem mox alacriter imitantor.
12. Dum aliquid examinat, attentionem omnes pariter obvertunto: ut a quocunque responsum poposcerit, reddere mox queat.
13. Legere, Scribere, Loqui (adeoque Cogitare et Agere) omnes adsvescunto distincte, articulate; vitata confusione omni.
14. Ad Examen Hebdomadarium paratus quisque accedito, ut laudem reportet, non confusionem.
15. Confabulationes permittuntur omnibus, in Schola et extra Scholam, sed Latinae, et de rebus honestis. Si quis cogitata proferre nescit Latine, taceat: aut quomodo proferendum sit interroget, demumque proferat: utque posthac ne ignoret, Diario suo inscribat.
16. Custos hujus diligentiae Signum Latinitatis esto: quod per cujuscunque manus transierit, unius Sententiae bonae recitatio poena esto: penes quem pernoctaverit, trium.
17. In Corporis cultu omnes Munditiei studento. Quisquis impexus, illotus, indecenter indutus, Scholam fuerit ingressus, Signum Morum accipito: eādem poenā luendum, quā Latinitatis signum.
18. Gestuum decoro adsvefiunto omnes: quisquis irreverentiae, levitatis, temeritatis, rusticitatisque cujuscunque dederit indicium, censuram incurrito, Signōque Morum notator.
19. Extra Scholam prodeundo, per plateas incedendo, cum hominibus conversando, modestiae et virtutum memores vivitote omnes.
20. Si quis exorbitantium, neque monitiones Condiscipulorum, Decurionisve sui, neque poenam Signi curet, virgis subjaceto. Si ne sic quidem emendat, Rectori Scholae sistitor, ejus arbitrio puniendus.
1. Ut omnes sui tempestive in Schola adsint, suaque loca occupent, (antequam ingrediatur Magister) Decurio videto: et si quis e suis preces sacras absolvere debet, ut paratus sit moneto.
2. Si adesse ipse quoque non possit aliquando, Vicedecurioni suo id significato, ut is ordini bono interim attendat.
3. Decurio si quem suorum desiderat, id Praeceptori Auditorium ingresso significato.
4. Eundemque (precibus peractis) penes quem suorum signa, Morum et Lingvae, pernoctārint, et a
5. Tempore Lectionis, aut Scriptionis, et Exercitii cujuscunque, Condiscipulis Decuriae suae attendito; et si quem alicubi deficere viderit, juvato.
6. Extra Scholam quoque, num se omnes sui satis honeste gerant, observato, delinquentes moneto, immorigeros ad Praeceptorem deferto.
7. Inprimis in sacro Ecclesiastico Coetu an omnes sui adsint, et an se in sacrorum hymnorum cantu, totoque divino cultu debitegerant, vigilato.
8. Etiam in aperiendo ante Scholam Auditorio, et claudendo post Scholam, servandoque munde semper, curam ponunto Decuriones: idque per vices, hebdomadatim unus, ordine.
9. Quod si Decurionem abesse contingat, omnia haec Vicedecurio ejus observare, et servare, tenebitur.
10. Diligens Decurio honorem Hypodidascali (h. e. Subpraeceptoris) habeto: negligens vero poenae subjaceto, aut cum dedecore officio deponitor.
[Pauperum scilicet, qvos sibi ministeriorum causa Nobiles aut Studiosi, more Hungaricis in Scholis recepto, associant. ]
1 Interesse Exercitiis semper, neque se ullō fictō praetextu absentare, illi quoque tenentor, sub virgarum poena.
2 Si quem abesse cōgunt necessaria servitia, testimonium ejus rei a Domino suo afferat.
3 Neglectaque interim publice, privatā penset diligentiā: sibi ex Condiscipulorum libellis quae accesserunt, describendo eademque ediscendo.
4 Ad hebdomadarium autem examen sistant se sine omni exceptione, eōque negotia sua ante componunto, omnes.
5 Omnia haec eo lubentius et alacrius, quantō plus Dominorum suorum favorem, et ad continuanda studia beneficium, demereri optabunt,
6 Sed et Scholae ministeria praestabunt: everrendo et emundando, ubi et qvoties opus esse, seu a Praeceptore seu a Decurione, monebuntur.
7 Quod ut non fiat cum confusione aliquā, et serviat stimulo diligentiae in studiis, liberum illis erit (in Examine hebdomadario (concertare inter se pro immunitate, futurā hebdomade, ab his publicis ministeriis.
1 Quisquis huc ingreditur, domum Sapientiae ac Disciplinae ingredi se memor, animum disciplinabilem, legumque reverentiam, secum afferto.
2 Musaeo sibi a Collegii Regente assignatō quisque acquiescito, illudque per omnia sartum tectum, mundumque, servato.
3 Collegiō sine Regentis (seu ut hīc vocamus Senioris) vel ad minimum Inspectoris sui privati, permissu, nemo egreditor, si egredi, et aliquid expedire, habebit necesse, mature redito.
4 Per Collegium otios hinc inde nemo vagator: eoque ipso etiam Vitae bene compositae quisque adsvescito.
5. Alterius Conclave nemo, nisi prius facto pulsu indicio, ingreditor.
6 Noctu autem nemo alterius Cubiculum in trato.
7 Extraordinariis epulis nemo (seu clam seu palam) indulgeto.
8 Regenti fores pulsanti (seu interdiu seu noctu) promte quisque aperito.
9 Vesperi octavā horā cubitum omnes eunto (aut certe ultra nonam nemo lucubrationem producito) mane ordinarie surgunto quartā (aut certe somnum ultra qvintam nemo protrahito.)
10 Lectum suum, quisque mox ut surrexerit, componito: inde corpori mundando, pectendo, lavando, honeste induendo, mediā horulā datā, ad preces, et mox ad labores, sese conferto.
11 A communibus precibus nemo abesse, sine gravi causa, permittitor.
12 Concordiae singulari ratione omnes studento: nemo quenquam laedere, nemo laesus retaliare, sed interveniente amicā reconciliatione amorem et officia redintegrare, paratus.
1 Quicunque admitti debet, testimoniales ab Ecclesia illa, unde venit, honestae nativitatis et immaculatae vitae, afferat: ut an promotione dignus sit, certo constet.
2 Tum subeat examen Ingenii et profectūs: ut an studiis idoneus sit pateat. Quod Rectoris munus erit.
3 Si vero plures accurrere contingat, quam ut Alumnatui destinata beneficia sufficiant, videndum erit ut in egentiores potius (inter caetera pares (beneficium gratuitae mensae conferatur, alii partem victūs solvant: aut si ne ibi quidem locus est, quoquōmodo illis aliunde provideatur.
4 Semigratuitae Mensae participes futuri, pretium anni totius ante solvunto.
5 Admissi semel, et beneficio utentes grate, sinantur eo frui ad absolutum usque studiorum cursum. Nisi quis ultro dimitti velit, aliunde media nactus, aut ad Paedagogiam promotus: aut denique inhonestis actionibus beneficio privari meritus.
6 Omnes autem Alumni, omnibus Scholae hujus Legibus vel prae caeteris accuratius parento, honestatis, modestiae, pietatis, diligentiaeque exemplo omnibus praelucentes: ut non in homines indignos beneficia conferri certā fide constet.
7 Prandii et coenae tempore quicquid publice ab Antagonista praelegitur, omnes diligenter attendunto: finitaque lectione et epulo, quisque quod potissimum placuit memorato, atque sic pulchro attentionis exercitio sese invicem exacuunto.
Speramus quidem eā Methodo Scholam nostram esse instructam, ut Praeceptores Classici, quantovis discentium numero sufficiant: nec I ngenia praeter horas publice studiis dicatas privatis macerationibus fatigari necesse sit: nihilominus tamen generosis adolescentibus privatos adjungi Paedagogos bonum erit. Primo, et potissimum, ad Morum custodiam: ne sibi ex toto permissi, et honestā conversatione privatim non occupati, mali aliquid addiscant. Deinde, ad fixiorem Pietatis cultum: ut ne forte unquam (quieti se dando, aut
Tertio, ad mentis et Lingvae Eruditionen, Eruditā semper conversatione melius meliusque formandam, et firmandam: ut jam beneficia Victūs studiosis praestanda, eoque publicum Convictum ex parte levandum, et in plurium usum distribuendum, taceam. Ad hos igitur asseqvendum fines observandum erit: ut
1 Paedagogiam nemo privato ausu ambiat, nec oblatam recipiat: citra Rectoris (aut Paedagogiarchae) scitum, specialeque mandatum.
2 Indoctonulli Paedagogia committatur; multo minus male morato: minime omnium, cujus pietas et conscientia suspecta sit.
3 Cuicui autem Paedagogia commissa est, ut talis primum et maxime sit, quales ut formet alios conducitur, Eruditus, Moratus, Pius vere, ac citra hypocrisin, invocato in auxilium Deo accurabit.
4 Sed et attendet Paedagogus ut nomini suo pulchre respondeat; h. e. perpetua manuductione, discipulum aut discipulos, ad perpetuo et pulchre proficiendum disponat, et adjuvet.
c Non impediendo tamen publicam institutionem, sed juvando: h. e. non diversa aut diversimode agendo, sed eadem eodemque modo privatim urgendo, et agendo, quae Praeceptor publicus publice.
6 Ante Scholam igitur ea, quae mox in Schola tractanda erunt, cum Discipulo percurrens, sensum | eorum explanabit, ut ne quid specie difficultatis terreat, et si quid videbitur inesse, explicatione praeviā tollet: ut in Schola publica Paedagogorum discipuli promptius aliis omnia capiendo, et laudem prae caeteris habeant, et spem stimulosque ad ulteriora felicius penentrado coneipiant.
7 Similiter a Schola redeuntes recitari sibi acta in Schola jubeant: tum ad percepta ibi figendum melius, tum ad comparandum paulatim res historice recensendi habitum.
8 Sermocinationes Paedagogi cum discipulo, omnes Latinae sunto, ad contrahendum promtum de omnibus Latine disserendi habitum.
9 Dabunt etiam operum omnes quorum sunt duces, illorum quoque sint amici. Quod tum demum erit, si illorum fidi sint ad omne bonum custodes: ut ne qua in re, sibi solis permissi, vitia cum virtutibus addiscant, et utrumque in habitum eat.
(Differentia igitur inter eos, qui sub eadem publica institutione privatis insuper Paedagogis utentur, et non utentur, haec sola erit quae inter Agrum bono semine consitum, insuperque ab internascentibus Zizaniis manu crebrā pugatum: et inter consitum eodem semine bono, sed sibi relictum, ut herba ipsa melior suffocet deteriorem. Quod ut ut fieri nonnunquam contingat, certius tamen exherbantis manu adjutus Ager pervicit.)
1 Praeceptoret Viri pii, honesti, activi et industrii, sunto: Virtutum ad quas alios formare debent viva exemplaria; non simulate, sed vere. (Nihil simulatum diuturnum.)
2 Utque vocationis suae munia cum alacritate obire queant, et se a taedio et nausea praeservent, cavebunt primum apud seipsos vilipendere, et contemtui habere, Seipsos. Quod faciunt, qui sibi ipsis probro ducunt Praeceptores esse, nec ob aliud quam mercedem huc se conduci patiuntur: evolaturi, tanquam e pistrino, si aliud vitae genus magis ad farinam nossent. Nostri se in sublimi dignitatis sede locari, et sibi munus excelsum, quō majus sub Sole nullum sit, commissum esse credent, Imagunculas Dei exsculpere ad similitudinem Dei. Aut, ut apud Prophetam loquitur Deus, Plantare Caelos, et fundare Terram, (Jes. 51. 16) h. e. fundamenta ponere Ecclesiae et Politiae. Saluti itaque humani generis se suos impendere labores certi, et cum Davide cantillantes, Funes ceciderunt mihi in jucundis, haereditas praeclara obtigit mihi (Ps. 16. 6.) pro tam sublimi scopo nihil non sibi esse faciendum statuent.
3 Et quia tanta res haec propriae sapientiae, ac virium, praesumtione, susciperetur periculose, ante omnia se, laboresque suos, et Discipulorum salutem, DEO humillime commendabunt: supremi Magistri exemplo, qui hoc unum se egisse, ut ne quis omnium quos sibi tradidisset Pater periret, protestatus, ut eos virtute suā conservaret ipse Pater, oravit (Joh. 17. 11. 12.)
4 Proxima inde cura erit, ut Exemplo bono ad omne bonum potenter trabant: cum nihil naturalius sit quam ut sequentes praecedentium vestigiis insistant, Discipulique ad Praeceptoris exemplar se componant. Manuductio quae fit verbis ac praeceptis solis, nullas habet vires, nisi ad rebus jejunos dandum progressus. Nostri ergo vialibus illis Mercuriis similes esse cavebunt, qui quo eundum sit manu duntaxat extensā monstrant, ipsi non eunt.
5 Sciant autem nostri, Juventutem Christo sacratam primario esse illuc obvertendam, quo eam duci ac deduci vult Christus, Coelum versus. Imbuendos itaque ante omnia esse animos cognitione Patris illius, qui in Coelis est; et instillandum voluntatibus amorem faciendi omnem Dei voluntatem, ut haec ita fiat a nobis in terra, quomodo fit ab Angelis in Coelo: excitandamque spem aeternae misericordiae ejus. Quae omnia illi omnes suos Vitā coelo dignā, Angelicā simili, docere nunquam intermittent, exemploque alicujus mundanitatis aliquem e minimis suis scandalizare (quod facientibus Christus vae denuntiavit) cavebunt.
6 Et quia. eos non mox in coelos transferendos, sed prius hīc sub coelo humanam inter homines Vitam (quosque Deo placuerit) acturos accipiunt, ad omnem quoque decentem Humanitatem, et pulchre colendas societatis humanae leges, omnes suos diligenter ad svefacient: iterum prius et potius exemplis, quam praeceptis. Temper antiae igitur et Sobrietatis, eoque Mentis semper sanae et alacris, omnibus Praeceptoribus cura esto; Platonicaque prandia, prae Sybariticis mensis, gratiosiora sunto. Similiter in victu et Amictu frugalitatis, in actionibus vigiantiae et industriae, in gestibus modestiae et decori, in sermone loquendi et tacendi! verbo in conversatione publica et privatā prudentiae, speculum illis esse allaborabunt.
7 Demum quia Pietatis et Morum studia melius procedunt, si Mens lumine cognitionis tincta melius rerum delectum instituere novit; Rerum autem cognitio e Literis hauritur; his quoque suos informandos ita meminerint, ut omnium suorum et Mentes sapientes, et Linguas disertas, et Manus ad scriptiones actionesque alias promptas, reddere sciant, velint, possint; perpetuis iterum Exemplis, Praeceptis, Praxi.
8 Nam ut videant aliquid, ostende; ut mtelligantt explica; ut exprimere etiam quidquid tu potes possint, imitari jube: dumque se posse sperare incipiunt, iterari toties manda, donec et recte et promte posse pateat. Minimas igitur boni Magistri partes esse credant (N. B.) Dictare aliquid: multo maximas, num Discipuli attendant attendere: et ut intelligant saepe interrogando vim mentis provocare: atque in corrigendo, quoties aberrant, solertem emendatorem agere.
9 Quae omnia ut sine taedio possint, induant necesse est erga Discipulos affectum paternum, profectus illorum
serio avidum, tanquam animomrum parentes. Et agant omnia blande potius quam severe; memores illius Horatiani: Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci. Illi praesertim aetati, quae molestiarum vitae ignara utilitatem jucunditate tautum metitur, sacchari et meliis, quam cibi solidi, avidior.
10 Docendi utile aliquid occasionem nullam praetermittere, boni Doctoris est. Nostri igitur quicquid boni dicendum incidit, nunquam intermittant: sive in caetu omnes, sive extra Scholam privatim aliquem. Sed hoc posterius ita (N. B.) ut quod qvis didicit privatim, id ab illo reposcatur publice coram omnibus: usu duplici. Primo, ut quicquid cuiquam extra Scholam quoque dicitur, excipere consvescant attente, tanquam reddituri rationem. Deinde, ut quod ulli dicitur ulla occasione, omnium cedat usui. cum Praeceptor publicus omnium ex aequo Praeceptor sit.
11 Prioraprius, et potiora potius, tum ipsi agere tum discipulos docere, et ab illis requirere sciant, ordine hoc nunquam inveso; h. e. ante omnia doceant maxime necessaria, Pietatem, dehinc humanae conversationis Virtutem; demum externa Vitae ornamenta, Literas.
12 Ante omnia igitur sub aeterna maledictione caveat Praeceptor, ne quem a pietate degenerare patiatur, omnes Dei metuentes efficere laboret. Id nisi impetraverit, operam sibi omnem perditam credat.
13 Dum preces ad Deum fiunt, publice vel privatim, ut non nisi religioso gestu, menteque ad Deum elevata fiant, Praeceptores pro vidento: singulis diebus Mercurii sacra cum illis tractanto: singulis diebus Sabbati ad sequentis Dominicae sacra diligentissime praeparanto: singulis diebus Dominicis omnes publicis sacris intersunto, quisque cum grege suo peculiari suō locō: utque omnes Discipuli Conciones calamo excipiant, et die Lunae (hora primā) memoriā reddant, providento.
14 Quoties Communio sacra in Ecclesia celebranda est, toties suos (sive ad participandum dig ne, sive ad spectandum religiose, tam sacrum mysterium) singulari pietatis affectu praeparanro.
15 Inter Virtutes morales hanc vehementer illis et commendabunt, et exercitiis ingenerabunt, ut Laborum tolerantes, imo appetentes, reddantur; illud enim assequutis ingens vitae thesaurus erit.
16 In specie Classis suae scopum et metam quisque Praeceptorum semper ob oculos habeto. ut quo sibi collimandum sit non ignarus, omnia eō dirigat, reportaturus laudem, si eō suos deduxerit omnes; ludibrium, si quem non attingere scopum permiserit.
1 Scholae totius praecipuum lumen et columen se esse memento.
2 Eōque Virtutum, Pietatis, Diligentiaeque exemplar, et vivam in omnibus legem et regulam (ad quam prava omnia componantur facile) sese exhibeto.
3 Authoritatem suam prae caeteris morum sanctitate, erga omnes humanitate, indefelsāque in officio vigilantiā, tuetor: et num Collegae, Praeceptores, Paedagogique omnes imitentur, diligenter animadvertito.
4 Et quia Classem propriam habet nullam, suas esse omnes persvasus (uti sunt) omnes quotidie lustrato, et tanquam Sol Coelum suum undique collustrato.
5 Subinde etiam Paedagogorum privatorum vitam, et cum discipulis suis actiones, sub examen, tacitum vel apertum, revocato.
6. Ubique autem ut nihil contra Leges et statuta fiat, omnia loco, ordine, vigoreque suo se conservent, attendito: et si quid luxari videt, mox corrigito, majoresque corruptelas praevenito.
7. Inprimis meminerit, Collegisque suis subinde inculcārit, Neminem praeceptis solis doctum fieri, sed crebra praemonstratione, perpetuaque imitatione: ut ingeniorum Excitatores potius quam formatores, et Duces quam dictatores, esse et haberi malint, cum id e melioris Didacticae arcanis non postremum sit.
8, Archivum Scholae (ubi Fundationes et Privilegia; Legesque et statuta, Acta et historiae, asservabuntur) tanquam primarios Scholae thesauros sub fideli custodia sua fideliter servato.
9. Matriculam item Scholae diligenter asservato, eique omnium advenientium et recedentium nomina inscribito (aut potius propria quemque manu inscribi curato): anni, mensis, diei, assignatō numero.
10. Cuique aliunde venienti, et recipi petenti, Leges prius Civium Scholae perlegito, et num his stare promittat exquirito: neminique nisi legibus et poenis se submittenti, et fidem subscriptione manūs suae firmanti, Civitatis jus conferto.
11. Erga peregrinos et advenas hospitalis esto.
12. Abituris, et diligentiae honestatisque testimonia petentibus, secundum rei Veritatem, et cujusque merita, conferto.
13. Urbibus et Scholis Magistros postulantibus, fideliter provideto, nec nisi meritos testimoniis suis ornato.
14. Historicum Scholae agito, omnia praecipua Acta in Annales referto. In majoribus tamen negotiis non propriō ausu aliquid, sed convocato Senatu, eorumque exquisito prius Consilio, agito.
15. Praemiorum et paenarum rectam dispensationem, conservandae Reipublicae fundamentum esse credito: eoque nec aliter dispensato.
Spartani cum a Lycurgo bonas accepissent Leges, nec illas crederent sal vas fore, nisi haberent insupet Legum custodes, constituerunt hos. Sapienter: quia optimae etiam Leges, nisi observentur, frustra sunt. Non autem observantur sine custodia, quae exsequutionem urgeat. Constituendi ergo nostrae etiam Scholae Legum Scholarchas vocabimus, voce Scholis recepta: quorum munia haec erunt.
1. Credent sibi Seminarii Reipubl. et Ecclesiae (h. e. felicitatis humanae fundamentorum, in praesens et futurum) supremam commissam curam. Videndum itaque sibi serio, ne quid res tam publica detrimenti capiat.
2. Credent Scholam esse suam Spartam, ornandam sibi dignis modis. Cui quia alii magis servient doctrina, ipsi magis exemplo ac stimulis: ita se prorsus gerent, ut vigilantiā sua alios excitare, regularitateque sua alios normare, valeant.
3. Circum spectabunt Scholae Magistros quam praestantissimos, pietate, doctrinā, resque agendi dexteritate prae caeteris notabiles: qui ad hoc vitae genus facti videantur, et vitam suam Deo et Juventuti consecrando, Patriae et Ecclesiae prodesse possint sciant, velint.
4. Quos esse perpetuos potius quam subinde mutari, salutem Scholae fore credant: eoque qui Juventuti bene praesunt, ut praesint semper optabunt et operam
5 Si quem tamen rursum ipsā diuturnitate Vitae hujus taedium capiat, et forte ad aliud vitae genus, aut quietem, transitum optet, non invitum (tanquam in clusum pistrino mancipium) detinebunt: cum id nullo Scholae, omnia spontanea requirentis, usu futurum esset. Neque dimittent cum indignatione, aut injuria: cum statum hunc undique nulla non honestas et gravitas deceat.
6 Et quia Operarium esse mercede suā dignum supremus sapientiae et aequitatis Praeses pronuntiavit: Scholarchae, hujus vicarii, sui muneris esse credent provider, Ut ne Docentibus salaria desint justa et sufficientia. Ne forte quis aliud agere, cum Officii desertione, cogatur: aut saltem negligentiae in laboribus, vel avaritiae, ullum habeat praetextum. (Quandoquidem Ingratus labor est qvem praemia nulla seqvuuntur.)
7 Constitutos vero jam in labore sub obtutu habebunt, an quisque ossicii sui dextre satis obeat munia? Quo nomine non gravabuntur subinde Scholam (sive junctim sive sigillatim) ingredi, operisque interesse, et sic docentes pariter ac discentes ad perpetuam diligentiam animare. Vrget enim prae sentia Turni: et Excitat Auditor studium etc.
8 Authoritatem Docentium coram Discipulis sartam tectam conservare, et a vilipendio tueri, singulari curā annitentur. Quandoquidem Praeceptorum contemptus totius disciplinae ruinam secum trahere solet.
9 Si quid tamen in ullo Praeceptorum, aut etiam Rectore vel Paedagogiarcha ipso, in moribus vitii, vel in vita exorbitantiae, aut in officio negligentiae, notaverint, non ferent, monebunt amice: clam tamen, ne quis discipul orum id sentiat, et vilipendendi occasionem habeat.
10 Ssi qui Praeceptorum dimittendi vel admittendi erunt, ordinarie id nonnisi sub ordinariae mutationis tempus, Classium promotionis tempore, fieri permittent: ad praeveniendum quoquomodo irrepere valentes confusiones.
11 Inspectio Scholarcharum extendat se (authoritate Magistratūs et Ecclesiae) in omnem totius Urbis et Viciniae Juventutem, illorumque Parentes ac Tutores: ut quomodo suos educent, et Scholae praeparent, eosque jam idoneos mittantne ad publicam Virtutum officinam, nec ne; ut cur forte intermittant, attendendo, monere, immorigeros vero ad Ministerium, demumque si hos etiam spernant ad Magistratum, deferre potestatem habeant.
12 Et quia sapienter dictum est, Humani generis custodiam praecipue in cunis esse (id est, Juventutem a malo esse prohibendam maxime) ne quid in moribus et pietate corruptelarum irrepat Scholis, Scholarchae attendant maxime.
13 Si Scholae fuerint plures (debent autem) concordes per omnia esse, conservandaeque inter Praeceptores concordiae serio invigilare, omnes decebit; ut ne quidquam in hoc sacro Sapientiae Contubernio odii et rixarum, imo nec invidiae aut simultatum, gliscere patiantur.
14 Encaenia Scholae (in quibus Scholae natales recolantur, Fundatorumque piae beneficentiae memoria ad seram posteritatem transmit tatur) celebrari quotannis, eaque occasione Omnes Leges solemniter recitari, et sic omnem Ordinem, et Ordinis vigorem, redintegrari curabunt.
15 Peculiariter monemus, vulgari consvetudine tironibus primis indoctiores praeponi solere, cum vel doctissimus esse deberet, et ad recte ponendum prima Eruditionis fundamenta prudentissimus. Nam quo quisque minus sapit, eo obscurius docet. Prima autem nisi clare fuerint percepta, quae sequentur minus lucis habebunt: nec in majoribus eminebit, quem deficient minora.
16 Tandem, praemiorum et poenarum rectam dispensationem conservandae hujus suae Reipub. fundamentum esse certo sciant Scholarchae: eoque singulariter attendant, ut ne qvae Virtus praemio suo fraudetur, ne quod vitium inanimadversum maneat: facile sic in vigore conservaturi omnia.
1 Legum violatio nulla toleretur in quoquam, a maximis ad minimos.
2. Ut tamen delictorum, ita poenarum, gradus esse debent. Maxima ordinaria poena apud nos virgarum erit; minima, increpatio prudens: a feriendo autem caput semper cavendum.
3 Peccata negligentiae (citra contumaciam (non adeo severe puniri, nec tamen conniventia roborari, convenit sola Contumacia severitate frangenda est, et tanquam radix omnis mali exstirpanda penitus.
4. Qui vagabundae mentis vitio non diligenter auscultat, alioversum respectat, res impertinentes legit aut scribit, garriendo suam et alienam attentionem turbat, et ad quidquid simile proruit, objurgatione crebrā revocandus est, donec vitium hoc sanetur.
5 Qui verbis litigando, verberibus pugnando, irreverenter aliquem tractando, jurando, maledicendo, alicui illaudato malā familiaritate sese jungendo, honestatem violant, illi severā increpatione deterreri, et si verba non curent virgis emendari, debent.
6 Sermonis leges transgresso proportionata poena erit: ut qui illatine loquutus deprehenditur, Latinis (verbis aut sententiis, periodis, historiis etc) memoriter discendis culpam redimat.
7 Qui adversus Condiscipulum, Paedagogum, Praeceptorem, falsas querelas ad parentes vel tutores, aut amicos, detulerit, puniendus est severe: tum quia secreta Scholae eliminat, tum quia falsum dicit, et adversus Magistros suos ingratus est, et mendaciis suis rerum statum turbat, mentesque bonorum contristat.
8 Decurionis peccatum si voluntarium fuerit, duplo puniatur, caeteris in exemplum. Quod si officium suum (in animadvertendo, monendo, deferendo) non facere fuerit deprehensus, aut deponendus est (si quis dignior haberi potest) aut corrigendus virgis. Utpote qui esse vitiosus non potest, quin alios novem in vitia trahat, Scholaeqve disciplinam corrumpat.
9 Si quis ex majoribus Legum et Disciplinae contemptum et profanationem prae se tulerit, is cui violator immediate subest, primus eum moneat privatim. Si non emendat, increpetur in toto Caetu. Si ne sic quidem, deferatur ad Rectorem: qui convocato Scholae Senatu causam plenius cognoscat, et ingenium protervum ad virgas dam net: aut si prorsum inemendabile apparebit, e Sapientiae filiorum consortio proscribat. Nec aliud majus coercitionis genus adhiberi volumus, praeter hoc ipsum atrox et formidabile,
Relegationem: ut scabiosa pecus a grege amota inficere desinat ovile.
10 Tandem, Disciplinae exsequutio semper fiat severe: et graviter, nunquam joculariter, aut rursum furiose: ut metum excitet ac reverentiam, non risum aut odium. Sit ergo in adolescentibus manuducendis mansvetudo, sine levitate; in increpandis vituperatio, sine virulentia, in castigandis severitas, sine saevitia.
1 Quia usu compertum est, proniores esse nos omnes ad malum, (praesertim juvenili aetate) paucarumqve horarum otio, aut vitiis, ita depravari, ut ad mentis rectitudinem reduci non sit promprum: Legum custodia perpetua sit, et summe vigilans. Alioqui nihil differt, non habere Leges, et non servare leges: nisi quia hoc deterius est, licentiā furiosius e claustris prorumpente, quam si non inclusa fuisset.
2 Et quia pro Legibus magis quam pro Moenibus esse pugnandum, sapienter antiqui dicere soliti sunt (quia absque Legibus stare nulio modo Respublica potest, absque moenibus potest, ut Lacedae moniorum constat exemplo) totam Scholae salutem, in religiosa Legum observatione esse sitam, pro certo habendum est.
3 Quia tamen rursum non abs re dictum est ab Archesilao: Ubi multi Medici, ibi multi morbi; et ubi permuldtae Leges, ibi multae exorbitantiae: non in Legum cumulatione, sed in positarum semel accuratā observatione, locanda erit salus Scholae. Ergo non permittendum facile, ut Legibus nostris aliquid (nisi valde necessarium) addatur: hoc potius, ut paucae, bonae, generales, semel fixae, observentur fixe.
4 Et quia Cicero dixit: Leges omnibus semper una eādemque Voce loquuntur (2. Off. 12.) danda erit opera ut Leges omnibus sint eaedem, citra prosopolepsiam. Ne videantur esse aranearum tela, quā minores quidem muscae capiantur, majores tamen, et crabrones, perrumpant.
4 Ergo corruptum aliquem in Scholae Caetu (quia dives, quia nobilis, quia alios ob respectus non irritandus, aut parentes) tolerari: imo et Praeceptorem negligentem, ignavum, ebriosum, vel quocunque modo scandalosum, non Scholā emoveri, corruptae Disciplinae, et ruentis in pejus Scholae, infallibile indicium esto.
FINIS.
NB. Leges hae Patakini fuerunt conscriptae, neque tamen publice (dum Septiclassis Scholae molimen non procederet) receptae. Adjunxi eas nihilominus hīc, ut si quid inest boni ne pereat: Patakina vero Schola, si quam forte Ordinis luxationem aliquando passura est, facilius in viam rectam redeundi habeat commonitorium. Nec invidebimus, si aliis quoque aliquem haec ferre poterunt usum.
Ruditatis antidotum ERVDITIO est, ad quam exercere Ingenia Scholae debent: sed ita, ut Eruditio vera, plena, lucida sit. Vera erit: si nonnisi utilia Vitae doceamus et discamus. Plena: si Mentem expoliamus ad sapientiam, Lingvam ad eloquentiam, Manus ad actiones solerter obeundas. Lucida erit, ac per id firma, si quicquid docemus et discimus non obscurum sit, aut confusum; sed clarum, distinctum, articulatum, tanquam digiti manūs. Cujus rei fundamentum est, ut
Sensualia recte praesententur Sensibus:
quō non capi non possint omnia.
Dico et altā voce repeto: postremum hoc reliquorum esse fundamentum. Quia nec Agere nec Loqui sapienter possumus, nisi prius omnia quae agendasunt, et de quibus loquendum est, recte Intelligamus. In Intellectu autem nihil est, quod non prius fuerit in Sensu. Sensus ergo circa Rerum differentias (recte percipiendat) gnaviter exercere, erit toti Sapientiae, totique sapienti Eloquentiae, omnibusque prudentibus vitae Actionibus, fundamenta ponere. Quod quia Scholae vulgo negligunt, Discipulisque discenda, nec intellecta nec sensibus recte praesentata, objiciunt, fit ut docendi et discendi labor moleste procedat, exiguumque ferat fructum.
En igitur novum Scholis subsidium! Omnium fundamentalium in Mundo Rerum, et in Vita actionum, Nomenclatura, ad ocularem demonstrationem deducta, Figuris, quales interim comparari potuerunt. Unde quid boni veniat sperandum, innuam.
Libellus est, ut videtis, haud magnae molis, Mundi tamen totius, et totius Lingvae, breviarium: plenum I Picturis, II Nomenclaturis, III rerumque Descriptionibus. I. Picturae, sunt per tabellas dispositae
Nomenclaturae sunt, suae cuique Picturae superposita inscriptio, seu Titulus, rem totam generali suo exprimens vocabulo. III. Descriptiones, sunt partium Picturae explicationes, propriis suis appellationibus ita expressae, ut quae ad invicem spectent, ex apposita utrobique cifra pateat. Exempli gratia,
Mun-dus. (Picta Tabella.)
Deus (1) creavit Mundum.
Coelum habet (2) Stellas,
Nubes (3) pendent in Aere.
Aves (4) volant sub Nubibus.
Pisces (5) natant in Aqua.
Terra habet Montes (6) et Sylvas (7)
et Campos (8) et Animalia (9) Hominesque (10) etc.
Talis Libellus tali apparatu suo serviet, Primum, ad alliciendum huc ingenia, ne sibi cruces in Schola imaginentur, sed delicias. Notum enim est, pueros ab ipsa propemodum infantia picturis delectari, oculosque his spectaculis avide pascere. Obtinuisse autem, ut a sapientiae hortulis terriculamenta tollantur, magnum operae pretium erit.
Deinde, serviet Libellus hic excitandae, rebus affigendae, semperque magis et magis acuendae, Attentioni: quod et ipsum magnum est. Sensus etenim, aetatulae primae duces potissimi (quippe ubi mens ad abstractam rerum contemplationem nondum se elevat) objecta sua semper quaerunt, absentibus illis hebescunt, taediōque sui huc illuc se vertunt: praesentibus autem objectis hilarescunt, vivescunt, et se illis affigi, donec res satis perspecta sit, libentes patiuntur. Libellus ergo hic Ingeniis (vagis praesertim (captivandis, et ad altiora studia praeparandis, bonam navabit operam.
Unde tertium sequetur bonum, ut huc allecti, et cum attentione hac traducti pueri, rerum in Mundo primariarum notitia per lusum et jocum se instruant: si modo recte omnia picturis et appellationibus suis expressa, numerisque bene distincta (quod nos primō hoc tentamine, rerumque majorum curā distractos ubique satis esse assequutos non gloriamur) fuerint. Verbō, Vestibulo et Januae Lingvarum amoenius tractandis Libellus hic serviet: quo et primario destinatur.
Si tamen Vernaculis etiam lingvis eum placeat concinnari, alia tria de se promittit bona.
I. Literarum lectioni, facilius (quam hactenus) addiscendae stratagema suppeditabit elegant, si eidem Alphabetum praemittatur symbolicum. Literae nimirum cuique characteri appicta illius Animalis, cujus Vocem ista Litera imitatur, imago. Ut ad R, canis: ad S, serpens: ad X, rana coaxans et c. Ex ipsa igitur Animalis inspectione vim characteris appositi facile recordabitur Alphabetarius tiro: donec usu firmata imaginatio promte omnia suppeditet.
II. Serviet tandem Libellus hic Vernaculis in Scholis vernacule tractatus, ediscendae lingvae primae (h. e. vernaculae) toti, et a fundamento etc. III. Vnde novum emerget commodum, ut dum Latina Veinaculis ad verbum respondebunt ubique, valde clara futura sint utraque, et ductu Vernaculae promtius addiscantur Latina etc.
NB. Opusculum hoc in Hungaria adornari caeptu, absolvi non poterat ibidem, ob Sculptoris periti defectum. Sed missum fuit Noribergam, ubi Sculptoris manus iterum tardavit tertium usque in annum. Proditurum tamen spes est proximis nundinis, solicita cura et impensis Michaelis Enderi. Quam autem habiturum gratiam, et qua utilitate sese commendaturum, res ostendet. Primam alioquin ejus inventionem adeo placuisse memini multis, ut jam nec Vestibulō nec Januā fore opus judicarent, compendiosiorem hanc viam suffecturam. Addebat Daniel Fabrius (apud Kremnicenses Scholae Rector, Vir industrius) gnomam: Qui optimo reperto aliud quoerit, deterius quaerit; ad insistendum sic uni huic viae stimulos addere volens. Nos autem pergere non potuimus, ob Artisicum (ut dixi) defectum; aliud itaque in Juventutis svaves usus tentatum est, uti jam sequitur.
TEmpestas Dei, quae alteram mihi Patriam insperato oppressit, Poloniam, ejecit me in littus Vestrum, ō dudum Affictorum Portus habita Hollandia, Urbiumque ocelle, Amsterdamum! Ubi quia non minor mihi, quam nanfrago Paulo Melitae, experiri contigit humanitatem (accensā enim pyrā mihi cum meis ab imbribus, et frigore, provisum est, Act. 28. Bene dicta sit Geeriana domus, cum omnibus qui intelligere se ostenderunt super egenum: in die mala liberet eos Dominus! Ps. 41.) quam optem divi nitus mihi gratiae aliquid concedi, unde erga Vos Publios, Insulae Principes, gratitudinis aliquid contestari possim! Sed ecce, offert praeter spem quiddam Deus, quō si non Patribus Publiorum, aliisque Insulanorum majoribus, at filiis eorum, gratificari licebit. Quid sit, verbō dicam: plusculis autem verbis munusculum meum, quō Filios Vestros donatum venio, ornabo.
Moravus ego natione, linguā Bohemus, professione Theologus, ad Euangelii Ministerium jam Anno Christi 1616. vocatus, postquam florentissimae inter nostras in Morauia Ecclesias, Fulnecensi, Pastorali munere praefuissem, indeque cum aliis (propter Euangelii fidem) in exilium actus in Poloniam deferrer, accidit, ut calamitosam exilii sortem toleraturus Scholasticis me adhiberi paterer, Lesnensi in Gymnasio, muniis. Quod occasionem dedit artem Didacticam, per id tempus a Wolffgango Ratichio et aliis excoli coeptam, expendendi, inque fundamenta ejus acrius inquirendi. Unde factum, ut accrescentibus in dies observationibus bonis, non tantum Artis praecepta constituerentur pleniora quam eatenus, sed et ad repertum Canonem quendam (Rerum et Verborum easdem esse divissiones, posseque utrumque ita simultradi, ut exiguō Libellō tum tota Rerum Universitas, tum tota Latina Lingua, comprehendatur) conscriberetur Libellus JANUA LINGUARUM dictus. Quem cum amicis flagitanti bus describi typis (etiam antequam mihi ipsi satisfactum viderem) permisissem (Annō 1631) factum est, quod futurum imaginari non poteram, ut puerile istud opusculum universali quodam eruditi Orbis applausu fuerit exceptum. Testati sunt id permulti variarum Gentium eruditissimi Viri, tum literis ad medatis, quibus inventioni novae impense gratulabantur, tum transsationibus in Linguas vulgares quasi certatim susceptis. Non solum enim in omnes primores Europaeas linguas (XII. numero, quarum editiones publicas vidimus, nempe Latinam, Graecam, Bohemicam, Polonicam, Germanicam, Suedicam, Belgicam, Anglicam, Gallicam, Hispanicam, Italicam, Hungaricam) sed et in Asiaticas, Arabicam, Turcicam, Persicam, adeoque Mogolicam, toti Orientali Indiae familiarem (ut ex literis ad Jacobum Golium, Orientalium LL. Lugduni Vestrae Professorem, a Petro Golio fratre, Alepo Syriae Anno 1641 datis, patet) transsatus esset idem Libellus noster. Haec de tenuissimo isto studiis Juventutis gratificandi conatu nostro ampla, et ultra spem benigna, judicia, continuaeque amicorum hortationes, et excitatus tanquam divinitus studiis meis magnus (famā certe major) Maecenas, Ludovicus de Geer (jam cum beatis agens) causam dedźre majora etiam moliendi: quorum pars lucem vidit, majora vero (sub nomīne Pansophias concepta) adhuc
Methodum Linguarum novissimam, fundamentis Didacticis solide superstructam, Latinae Linguae exemplō realiter demonstratam; Scholarum usibus examussim accommodatam, sed et insuper aliis studiorum generibus magnō usu accommodandam. II. Vestibulum Latinae Linguae, Grammaticae rudimentis, Dictionarioloque suō Latino-Germanico, instructum. III. Ianuam LL. rebus et verbis auctiorem, suoque itidem Lexicō et Grammaticā pleniore sic instructum, ut totius Latinae Linguae structura (ad gradum Elegantiae usque) faciliore quam eatenus viā, amaenioribusque exercitiis, hauriri possit. IV. Restabat edendum Latinitatis Atrium, cum Elegantiarum Grammatica et Lexico: cum me in Hungariam, primum ad consilia de Scholis reformandis, mox ad cohabitandum sibi (aliquoties ad me, et ad Antistites meos, ad Maecenatem item meum, solicitissime datis literis) evocasset Celsissima Transylvaniae Princeps, Vidua, Illustrissimusque filius, Sigismundus Racoci, Annō 1650. Qui perceptis omnium Consiliorum fundamentis, Scholam Pansophicam adornari voluit: delineataque fuit Classibus septem, per quas septennii unius spatiō deducta Juventus, omnibus quae humanam perficiunt naturam, Christianisque piis, et sapientibus Viris, ignoranda non sunt, ad elegantiam expoliri possent. Sed quia inter haec molimina illum Gentis ocellum praematurā morte exst ingui contigit: aliique Scholā Triclassi, Latinitatis potissimum studia urgente (tametsi Universalis Animorum culturae ibi quoque non desint lineamenta) acquiescerent, formata est, descriptisque (Latino-Huagarice) typis Patakinis, Vestibuli, Januae, Atriique exemplaribus, Schola-triclassis Latina feliciter aperta, jamque, ut audio, in florem surgit. Ego enim rebus ibi compositis, et ad meos in Poloniam reversurus, ultimō in Hungaria semestri Ianuam Linguarum in Dialogos conversam, institutis Theatralibus ludis, exerceri docui. Quae res cum mire placeret, et magni est usu judicaretur, requisitussum Exemplar ibi relinquere, ut etiam post discessum meum Exercitia tam amoena continuari possent. Factum, reliqui, anno 1654 ab illis digressus. Sed cum anno sequente (1655) per superiorem Hungariam vehementer grassabunda pestis, Patakinam illam (totius Hungariae prunariam nostrorum) Scholam dissipasset, omniaque ibi dissipata crederem: ecce nuper ab illis oris huc venientes, Ultrajectensem in Academiam, Studiosos! a quibus et recolligi Scholam, et reflorescere supra solitum, cognovi, Exemplarque illius Iannae Linguarum Praxeos, SCHOLA LUDUS a me indigitatae, jussu Celsissimae Principis typis excusum, cujus et exemplar accepi. Quod simul atque amicis hīc loci conspectum fuit, publicationem ejus sollicitare non destiterunt. Assensi, nihil cur id prohibendum esset videns. Ecce igitur jam nitidioribus Vestrorum typis, tanquam novā veste splendescens, publico se apud vos quoque sistit! Ante alios Vestrum in conspectum, Viri sapientes, quorum vigilantiae Patriae salus commissa est, prodiens.
Quid sit, quod hīc (Titulō SCHOLA LUDUS) velatum exhibeatur, sequensad Patakinae Scholae Curatores sacta praefatio (quam in memoriam eorum, ubi Exercitia haec primum nata sunt, et ob singularia ibidem monita, recudi feci) docebit. Specialius autem, Quomodo Scholae omnes in Ludos verti possent, Praxeos hujus pars IV (omnes amoenas in Schola Latina berne constituta actiones ad vivum repraesentans) ostendet.
Vobis autem dedicata haec volui, Domini observandi: primum, ut ne quid novi advena ego et hospes apud Vos tentare videar, inconsciis illis quorum in publica specula constitutorum, ne quid res publica, literaria etiam, detrimenti capiat, ne quid profectuum non capiat, videre est. Deinde, quia revera sic judico, si ulli alii genti, Vobis certe, tanquam liberrimae Nationi, quicquid libertatem et amoenitates spirat, convenire: ut Vobis ubique Omnia sponte fluant, absit Violentia rebus:
Quod ego in scopum Methodi meae fixi, et in praefigendum Libellis meis Didacticis Emblema, elegi: nec muto, praesertim apud Vos, ubi omnibus propemodum (ut apparet) Omnia sponte fluunt, et abest violentiarebus. Quid nī ergo et Scholis, juventutique Vestrae? Repletae sunt plateae Tuae, 6 Amsterodamum, pueris ludentibus (quod pars est benedictionis a Deo Jerusalem promissae, Zach. 8. 5.) Ludunt et David es Tui cum populo Dei eoram Domino (2. Sam. 6. 5, et 21.) Ludant ergo et Juventutis Tuae ad Sapientiam duces, suos sapientiae Ludos! Hāc etiam ratione sapientiam illam increatam,
Accessit insperato aliud, quod me Libellum hunc, jam jam prelō exiturum, illustri Nomini Vestro inscribere coegit: exhibitus nempe mihi favor et honor, quō me de subsistendo apud Vos, promovendisque in lucem hactenus ematurari nequitis, aut incendiō nuper amissis, gratiose requirere dignati estis. Ingratus sim, nisi tantum favorem gratō excipiam animō, de contestanda modis debitis, gratitudine solicitus. Patiemini ergo, ut dum hōc ipso temporis articulō Libellus hīc foras exit, inde gratitudinis in Vos meae, et erga rem Literariam publice depraedicandae benignitatis Vestrae, fiat initium.
Sed ut liberius meam erga Vos incipiam explicare fiduciam: attexam hīc, cur Libello praesenti insolitum SCHOLAE LUDI Titulum indere libuerit, ut tanto magis quid boni usūs haec in speciem ludicra habeant, quamque vere hiludi inseria ducant, expendi; eoque non verba et ventos, sed monita bona me adferre, intelligi possit.
Officinas Literarias non sine causā sapiens Antiquitas tam blandis insignitas Titulis voluisse putanda est, ut Graeci (otia) Romani Ludos, appellarent. Voluerunt nempe et pueris terrorum occasionem adimere, et ipsis Doctoribus jucunde operas peragendi modum insinuare. Animadvertebant procul dubio, nihil perniciosius esse literarum studiis, quam si Discipuli nauseabundi ad easaccedant, aut in eis detineantur. Quippe sic omnis opera luditur, dum inviti literis adhibiti e Scholis, tanquam pistrino, festinant: pulchre secum agi existimantes. si quando e Scholae carcere in libertatis campum prorumpere detur. Optime igitur D. Lutherus Anno 1526 de Scholis erigendis ad Germaniae Urbes paraclesin scribens, votum addidit: Faciliorem aliquam et blandiorem optandam esse Methodum, quā nemo deterreretur, Omnes potius allicerentur, ad studia, et quā non minorem pueri voluptatem e studiis Literarum caperent, atque nucibus pilā, cursu, totos dies lusitando. Haec ille vir cordatus, cordate omnino. Quae vota si bona fuerunt, cur non in effectum deducendis serio aliquis incubuit? aut si quis vel tandem in effectum deduci suadeat, modumque ostendere tentet, cur vitio vertatur? Repertum autem esse Methodo nostrā modum, quō SCHOLA omnis LUDUS fiat, ut ostendam, quid rei sit quod LUDUM, seu Lusum, vocamus, attendi postulo. Sic definio, Ludus est corporis vel animi exercitium inter plures, de aliquolucri aut honoris praemio concertantes, institutum. Quae definitio in requisita septem, quae Ludum esse ludum (hoc est animi oblectamentum) faciunt, sese resolvit: I. Motum. 2. Spont aneitatem. 3. Societatem. 4. Concertationem. 5. Ordinem. 6. Facilitatem. 7. Finemque juetindum, animi relaxationem, Quae singula quid sint, et quomodo Exercitiis Scholasticis Methodō nostrā institutis insint, eja videamus.
Primum in Lusu quod oblectat, Motum esse dico. Motu enim cum fiant et conserventur omnia, naturalissimum est omnia viventia gaudere motu, vividiorepraesertim aetate, ut in Animalium quorumvis pullis videre est. Hinc est quod Pueri a discursando, aliaque sui agitatione, cohiberi nequeant. Et quod puer si ludentibus adstare tantum jubeatut, colludere (id est circa idem cum caeteris objectum sese movere) prohibeatur, aegre sibi esse sentit, abireque mavult: siste et caeteris motum, mox cum motu lusum, et cum lusu oblectationem, sustuleris.
Secunda in Lusu oblectatio a spontaneitate est, quod huc nemo nisi propriā voluntate veniat, suōque non alienō arbitriō res gerat. Arbitrii namque libertas, fastigium excellentiae humanae obtinens, ubique regnare quaerit, etiam in levioribus et ludicris. Patet id, quia nemo ludit coactus: aut si cogitur, non oblectamentum inde, sed tormentum percipit, aeque ut in caeteris, quae invitus facit.
Tertia in Lusuoblectatio a Societate est, homini tam naturaliter desiderata, ut non sine causa aliqui Hominem animal sociabile definiverint. Quem humanitatis characterem animis nostris propter amorem communionis, quā desideriorum complementa alii ab aliis mutuamur, impressum voluit sapiens Creator. Hinc Seneca: Nullius boni sine socio jucunda est possessio. Adeo id verum, ut etiam dum aliquem ludendi incessit libido, collusorem quaerat: aut, si haberi nequeat, ludendi partes (novimus exempla) inter dextram et sinistram dividat.
Quarto, jucunditatem Ludo praestat Concertatio, seu de Victoria certamen: cum propositi lucelli, aut honoris, praerogativam sibi quisque mavolens quam alteri, omnes pro impetranda illa vires intendit: quod quia cum animi quādam inter spem et metum (innoxiā tamen illā) suspensione fit; titillatione animus non injucundā afficitur.
Quintum, quod Lusum facit jucundum, Ordo est, quem Collusores fixis inter se legibus certis observaretenentur. Ordo quippe reram ommum, ut seriarum ita ludicrarum, anima est! quā demtā, mortua sunt omnia, nihil vivit, nihil se movet, nihil oblectat. Adeo id verum est, ut si quando leges ludia Collusorum aliquo violarisentiant caeteri, indignitatem rei non ferentes, diffugiant, aut in iram, rixas, pugnas, concitentur: et sic Lusus in contrarium suum, ordine turbatō, degeneret.
Sextum quod Ludicris amabilitatem conciliat, est Facilis addiscendi ea modus, meris constans Exemplis et imitatione, Regulis vero aut nullis aut paucis, per occasionem tantum interspersis. Lusores enim lusu solō fiunt, sine ulla operosa theoria et praeceptis: qiubus non onerari, ocyus ad praxin admitti, volupe est naturae humanae.
Tandem, Lusus remissionem quoque amat: quia nemo ludicris tam deditus esse potest, quin ludum si nimius sit fastidiat: ad oblectationes per intervalla reditur suavius.
Atque haec sunt septem illa quae ludum esse ludum faciunt, et quibus datis datur, sublatis tollitur, Ludus. Quae proinde Scholasticis occupationibus conciliari si poterunt, omnia et singula, Scholas vere Ludos fore patebit. Poteruntne autem?
De omnibus Scholarum omnium Exercitiis nondum hoc loco agi potest, Methodi plenae Legibus nondum in conspectupositis. Hoc tantum in genere dici potest. Omnia Legibus Methodi prudentiae ita esse disponenda, ut I. in Scholam admissus nemo sit otiosus spectator, omnes vividi actores, quicquid Praeceptorem et Condiscipulos agere vident, agentes. 2. Idque sponte, atque cum lubentia, proprer admistum ubique utile dulci, variasque Ingeniorum illecebras. 3. Quas cūm sociati percipiant, quotquot adsunt, tanquam colludentes interse, non potest non augeri suavitas. 4. Praesertim si omnia fiant (debent autem) cum prudenter institutā ingeniorum aemulatione, et pro loci praerogativā, aliisvepropositis praemiolis, concertatione. 5. Et ordine suavi, suaviter omnes affictente. 6. Totque illis abstractis nugis, quibus Ingenia docentium et discentium vulgo macerantur, morositateque et nauseā affictuntur, amotis, et illis in mera spectacula et actiones ita conversis, ut Noscenda noscendo, Faciendaque faciendo (hoc est perpetuā autopsiā et autopraxiā) doceantur et discantur omnia. 7. Divisisque laborum et relaxamentorum intervallis ita, ut sicuti a motu ad quietem, et a quiete ad motum (a vigilia ad somnum, et a somno ad vigiliam) naturaliter suavis est transitus: ita a peractis quāvis horā studiis ad concessas mox exspatiationes, confabulationes, collusionesque, et ab his rursum ad seria, aeque delectabilis (propter aeque hīc atque illīc intervenientes suavitates) transitus fiat. Sic inquam serio-ludicris contemperatam Scholam non posse non Ingeniorum Ludum et videri, et esse, palam est.
Quantum ad hanc Januae LL. Praxin Comicam inspecie attinet, ubi Rerum testimonia adsunt quid opus est verbis? Provoco ad speciminis in Patakina Schola editi oculatos testes, sequente hīc ad Scholarchas praefatione. Atque si cui illud, Hīc Rhodus, hīc salta, in mentem venit, is sciat nihil esse facilius quam idem experiri ubiubi. Nec enim per Rerum naturam aliter fieri potest, quam ut ubicunque aliquid I. Cum Motu. 2. Sponte ac libenter, 3. et in Sodalitio, 4. atque cum Concertatione, 5. et Ordine pulchrō, 6. et Praximerā, 7. et cum interspersis ammirelaxationibus, discitur, id cito, ac jucunde, et solide, addiscatur. Addam unum: quod cum Bonae Scholae munus sit ea inprimis, quae humanae prae brutis excellentiae sunt, Rationem, Orationem, liberamque rerum variarum Operationem, expolire, totum hoc praesens Januae praxis comica valde compendiose praestet. Format enim primum Mentes ad Sapientiam: omnium quae Mundus habet rerum, et quae sub puerilis aeta tis cognitionem cadunt, vivis omnium repraesentationibus instillans, notitiam. Format dehinc Linguam ad universalem quasi Latini sermonis, eumque purum et fluidum, usum. Et denique Animi Corporisque Motus ad Actiones decoras. Idque adeo ad Tabulaturas redacte, ut si Adolescentulis hae Lusiones ad praescriptum concedantur (cōgi enim nihil opus habebunt, ultro appetentur gustatae semel) singulis annis totius Rerum Universitatis lustramen, totiusque Latinae Linguae repetitio cum iteratis totius Vitae negotiis, jucunde pertransiri possunt.
Desino! ad hanc dissertationem non aliō fine digressus, quam ut Lucis officinarum Inspectoribus lucidiorem hanc puerilium studiorum viam acrius in spectandi esset occasio. Valete Domini mei, et meliora quaeque Vobis commendata habete! Nos etiam, si meremur,
Vestrum illum, quem tantisper Vestrum esse voluistis.
Ex Senecae consilio
Non discere ista debemus, sed didicisse, per quae majoribus paratur via.
Ergo
Vitae praeludia cito, et jucunde, serio tamen, peragenda.
Honoratissimi D. D. Scholarchae.
MOlitos jam ante complures annos fuisse nos Studiorum puerilium compendia quaedam, et oblectamenta, non ignotum est: et benigne id acceptum, cum alibi tum apud Vos, in quorum Scholas Janua Linguae Latin recepta fruit. Superaddere coepit ante triennium non inelegans Januae illius exercitium Vir eximius, D. Sebastianus Macer, Scholae in Polonia Lesnensis Rector: sub titulo JANUAE LL. COMENIANAE PRAXIS COMICA Cujus praxis partem primam, Mundumrerum naturalium repraesentantem, cum sub ingressum Anni hujus in Scenamrproduci, et in conlpectu vestro ludi, curāssem: adeo plaeuit actio illa vobis, et spectantibus omnibus, ut approbatō publice hoc exercitii genere, totum Rerum ambitum, seu Discendorum ENCYCLOPAEDIAM, in talem autopsian, et autopraxian, deduci optaretis, a meque peteretis. Quō ego stimulatus, sicut et insperato Nobilis Vestrae Juventutis ad haec talia ardore, tametsilaboribus circa magis seria, aetatique et vocationi meae convenientiora, occupatus sim: et ad stationem meam redire a meis (qui me huc ad tempus miserunt) urgeor: cohibere me tamen non potui, quin unō et alterō Mense huc datō, omnes Rerum materias pertransire, omniaque in Dialogos tales, Res veras simulachris jucundis repraesentantes, reducere proposuerim. Nempe quia D. Macer paralyseos paralyseos morbo praeventus (dolendum!) Opys coeptum absolvere non potuit: et quia praxin hanc ab illo inchotam ad majorem simplicitatem, evidentioresque Juventutis usus, deduciposse sperare coepi.
Quod quid et quale sit exponere, et de hujus Exercitii Utilitate, adeoque illud in Scholam hanc (et alias) in troducendi neceflitate, diflertare aliquid non abs re fuerit.
Schola, ex vero suo fine, nihil esse debet nisi Humanitatis officina, et Vitae praeludium: ubi omnia, quae Hominem faciunt hominem, tractentur. Et quidem instrumentis, instrumentorumque usu, ita comparatis, ut quam certo Opifices Mechanici quicquid in officinam admittunt, et ad elaborandum suscipiunt, elaboratum prodit: ita Ingema in Scholae officinam admissa, certo expolita prodeant. Exercitiis ergo practicis fervere hīc necesse est, aeque ut ibi, omnia: quia solus usus facit artifices. Atque si vitae praehdium est Schola, non est necesse severarum Vitae Actionum praeexercitamenta severa esse: quae in aetatem puerilem non cadunt. Praeludia esse debent, ut svaviter tum suscip tum continuari queant. Quā in se si [rocessui naturae, gradato, sese a minoribus ad majora, ab humilioribus ad altiora, a ludicris denique ad seria, elevanti, obsecundamus, multum lucramur, experientiā teste. Quod ut pateat, repetam hīc quae Vobis jam initio, ad vos delatus (in Scholae Pansophicae Delineatione) scripsi, his verbis:
Actiones scenicas et theatrales, Comoedias praesertim, non ignoramus a quibusdam e Scholis arceri: retineri tamen eas, et ubi nullae sunt introduci, suadent bona rationes. Primum enim per Actiones idgenus quasi publicas, in Spectatorum Theatro, exercitatur humanuni ingenium ad alacritatem potentius quam id ullis admomtiombus, aut etiam tota disciplinae vi obtineri queat. Unde fit, ut Res memorabiles quaecunque, facilius memoriae imprimantur, ad vivum sic repraesentatae, quam auditae tantum aut lectae: facihusque sic addiscantur multi versus, et Sententiae, integirtve Libri, quam separatā maceratione longe pauciores. Deinde, ad ultenora quoque, aha ex aliis petenda, insigne est discipulis calcar, quando aut diligentiae laudem, aut neligentiae ignominiam, in plurium conspectu reportandam sibi esse sciunt. Quin et (tertro) publicum hoc Praeceptorum circa sibi commissos diligentiae specimen, ipsis quoque Magistris calcar addit, ut suos spectaculo produci sua laudis interesse credant, eōque nihil de sedulitate remittant. Quarto, sarentes id pariter oblectat, ac ne sumptuum poeniteat facit, si filios suos pulchre proficere, publiceque placere conspiciant. Quinto, produnt se hāc ratione excellentiora ingenia, cognosciturque promtius, tum ad quod potissimum Studium quisque natus sit, tum quinam pauperum prae cateris promotione digni. Tandem (quod maximum est, et vel solum commendationi sunae suffcit) de hōc mōdo, exemplis et amulatione, eo manuducitur Iuventus, ut varia rerum observare, ad varia ex tempore respondere, Gestus decenter componere, vultumque, manus, corpus totum, pro
re nata moderari, vocem inflectere ac variare; verbō, personam qvamcunque honeste agere; et in his omnibus subrustico seposito pudore liberi esse, consuescant.
Haec inquam sunt, quibus tum (ante trienmum) Actiones theatrales Scholae Vestrae commendabam. Atque titinam acceptatum fuisset consilium! Floreres jam Patakina Schola. Non enimvanam fuifle commendationem, ecce nunc tandem factum experimentum ostendit! Nam primo, tanta est facta Ingeniorum in discipulis ad alacritatem excitatio, quantam nemosperasset. Qvippe avidissimi facti sunt talium Exercitiorum: parati ordinariis studiis in suo cursu relictis, extraordinaria haec discere. Quod ah quam pulchrum inertis otii, et petulantia, (de quibus alias querimur) antidotum Sed et concitatiores se factos Praeceptores ipsi, totaque Studiosorum cohors, palam ostendunt. Imo Parentes, qui suos hīc produci viderunt, in meliorem ipem excitatos exultare vidimus. Et prodideruntse jam egregie Ingenia quaedam, quid ab illis exspectandumsit si perpoliri continuent. Parrhesiae demque pulchra conspeximus exempla (mihi certe cum admiratione) quomodo etiam bino tantum primo exercitiopromoverieo potuerint quidam valde rustico pudore, ut cum ante vix conspectum alicujus honesti ferre possent, quorsum manus aut oculos verterent ignari; nunc jam integri Theatri pulchre sustineant oculos. Quod si quis non miratur, et Exercitii hujus utilitatem non inde agnoscit, res pretio suo aestimare non didicisse ostendit.
Frustra igitur nobis, et huic salutari incepto, Theologorum objicitur Authoritas, qui Comoedias non e Scholis tantum, sed et Republica, proscriptas optant. Primum enim Comoedias illi intelligunt, quales antiquorum fuerunt: quarum argumenta erant levia, nugatoria, impura, versusque saepe spucri, immemorabiles: et ubi Lenones, meretrices parasiti, servi callidi. adolescentes lascivi et prodigi, aliaqua id genus, quae ignorare praestet, nedum ut istorum inquinamentorum personas agere deceat honestum Adolescentem. Pelli utique has pestes e Scholis Christianis ipsa Christiana pietas jubet. Sicuti nec illas tolerari, quas alii agitant honestiores quidem, vel exipsis Biblicis historiis desumtas: quarum tamen nullus alius est finis, qvam transitoria oblectatio, temporisque meliori usu alio transferendi perditio. At Exercitia haec nostra totō genere alia sunt, fructumque Iuventuti solidum; non pollicitantur solum, evandia specie aliqua, sed ferunt reipsa. Demde offendebantpios in vulgaris Comoediis faciei imponi solitae personae, Vestiumque muliebrium indumenta, quia id vetuisset Deus: Deut. 22. 5. at ista hīc non adhibentur, ut ne vel tantillum teneris conscientiis relinquatur scrupuli.
Nonnemo tamen amicorum Exercitium hoc Januale (quum esse utile videat) sic institui vellet, ut Resquidem commonstrando ceu ad vivum repraesententur, simulque nominentur, sine mutato tamen consueto discipulorum habitu, et non simulato alieno nomine aut persona, Rustici, Militis, Regis, etc. sufficereid ad excitandam in Res attentionem, Rerumque rationabiliter addiscendam Nomenclaturam, ratus. Quod agnoscerem, si nihil aliud quaereretur. At nos unā fidelia mukos dealbare quaerimus parietes: hoc est, formare non Sensus tantum, Rebus eos obvertendo acrius: et Lingvam, Res nominando; sed et Mores et Actiones Vitae et ad res agendum circumspectam Prudentiam, et Parrhesiam denique. Quae res nisi personas quamcunque imposueris decore sustinendo, nunquam recte discentur. peribitque omnino illaquae primarium bonum in hoc exercitio esc, alacritas, quia peribit svavitas. Summa summarum: Ut vescris prodessehuc veni, hoc unum quaesivi, et quaero. Consilia mea prima fuerunt optima: a quibus facta aberratio quia nos circumdaxit sine usu redeamus ad prima illa, quorum hoc Exercitium pars est. Nam quomodo Juventus vestra a torpore excitari, ad variam Eruditionem inescari, Moribusque expoliri, et ad practice in Rebus vitae versandum informari queat melius, simulque efficacius, non video. Fiat experimentum uno et altero annō, reipsa experiemini, me non vanum dedisse consilium. Ego nisi rem tanti usus esse scirem, nunquam me eo, ut puerorum vestrorum causā repuerascerem, abduci fuissem passus. Sed quia certo scio, hoc Exercitii genus plus habere in recessu quam a fronte promittit, insistendum omnimo est huic viae: per quam euntibus, eadem operā et a studiis puerilibus taedia tolli, et cruces ingeniorum in lusus ingeniorum verti, et Lingua Latina tota (aliud veluti agendo) disci, et Rerum ad vitam necessariarum notitia suaviter animis instillari, Mores ad harmoniam pulchre formari: et denique ad veram, realem, solidamque
Totum, tum Partes ejus, ex quibus componitur; dehinc Vsum singularum partium, ob quem dantur: et quid iis fiat, et quomodo, etc. Haec dico, postquam circa omnia externa observare adsueverint discipuli, quam facile erit circa interiores rerum medullas observare idem? Rerumque viscera aeque ac superficiem agnoscere esse mechanice composita, ex ingredientibus certis: quibus positis res ponatur, sublatis pereat.
Rogo itaque ne spernite consilium meum, Ludicraque haec exercitamenta, tanquam pulchra seriorum praeparamenta, ita retinete in Schola Vestra, ut quovis sesquimense Actus Comicus instituatur, totumque Rerum lustramen, et tota haec melior Ingeniorum politura, tota denique Latina Lingua (in octo tales Actus distributa) singulis annis citcumeat. Id si feceritis, ut a discessu etiam meo, et post fata mea, id observetur: non deerit, confido, unde vobis gratulemini; prodeuntibus e Schola Vestra singulos in annos aliquam multis sapienter institutis Adolescentibus.
At jam consensistis, jam ut retineantur et urgeantur Exercitia haec decrevistis: eōque fine haec vobis scripta relinqui, imo ad typum dari, petiistis. Do: Primum, ut Libellus hic ultimo sic testimonio, prodesse me voluisse. Deinde, ut digresso me continuari Exercitia ista queant; dum Praeceptores fidi ac industrii (quos Schola Vestra nunc Dei munere habet) qui haec agi viderunt, et imitari, successoresque suos rursum excitare possunt (Artem siquidem inspectante altera exercuisse, est artem illam docuisse) adsunt. Tandem, ut sic tandem melius pateat, Ianuam nostram vere esse Ianuam, non in Linguam tantum Latinam integre addiscendam, sed et in Realium quoque artium et scientiarum Encyclopoediam, vel statim ab his ludis ingrediendam: intelligi enim jam poterunt omnia, intellectis hīc fundamentis.
Monebo tamen quid circa instituendum Actus hosce observandum videatur, ut majorem ferant usum.
1 Bonum est constitui certos Annidies, quibus praecīse peragantur. Tum propter parentes et alios, qui peregre venire solent, et post hac forte volent: tum ad evitandum alias confusiones, quas nunc aliquoties ex indeterminato tempore passi sumus. Dies illi erunt semper feria hebdomadae rertia, seu dies martis, 1. Post Dominicam in Albis, seu Quasimodogemti. II, Trinitatis. III post sextam Trinitatis. IV Duodecimam. V Vigesimam. VI ante ultimam Adventus Dominicam. VII post Epiphamarum tertiam. VIII post Laetare.
2 Locus sit AreaScholae: si quando autem pluat, sub porticibus ejusdem Collegii.
3 Aclores, sint Atriales et Januales Discipuli; assumptis quandoque, si necesse sit, Vestibularibus aliquot.
4 Personae pro Actu futuro distribuantur intra octiduum a peracta praecedente Comaedia. Ideo ut pro addiscendis pensis non sit opus concedere ullas Classibus ferias: sed ordinaria procedant ordinarie, haec autem extraordinaria maneant extraordinaria, discanturque sensim.
5 Si Discipulorum Scholae numerus exereverit, ut non omnibus pensa sufficiant, assignentur singulae Personae binis aut ternis discipulis, profectu paribus: e quibus postea in Theatrum admittetur ille solum, qui judiciō omnium (poterit enim judicium de eo quasi publicum institui) optime verba et gestus exprimere deprehensus fuerit. Res haec bonum habebitusum; 1 Ad excitandam diligentiam, ipsā aemulatione: 2 Nemo mnes. 3 Attentius in Theatro spectabunt illi ipsi exclusi aemulatores, desideriō similem in his perfectionem consequendi. 4 Dumque hōc annō quisque discet hanc personam, sequenti aliam, reddent sibi familiaria omnes omnia. 5 Poteritque
6 Examen vero istud (quis inter reliquos majori theatrō dignus, ut N. 5. dixi, sua melius didicerit) fiat triduō ante Actum; pridie vero Ludorum plenum tentamen ipsius pleni Actūs, plenā suā facie, spectantibus quidem, si volunt, Studiosis publicis: at Collegiō occluso, ut ne quis extraneus intret, propter interventuras adhuc informationes.
7 Contra si eveniat, ut Schola Classica non satis Discipulorum habeat (quemadmodum in Scholis minoribus) poterit unus idemque diligentior duas vel plures personas sustinere, diversis in Actibus, aut Scenis. Si quis item debiliori sit memoriā, abbreviari ei pensum suum, omissis quae sine hiatu omitti possunt.
8 Et quia Regia Ptolomaei persona dignitatem habet primariam, tribuenda erit non tam primae diligentiae, quam primae Nobilitatis, personis: forte per sortem, sicubi paritas excitare posset invidiam.
9 As Actum ipsum, seu Ludum, veniendo: consultissimum erit peragi hunc matutinis horis, ad VII ad X, vel (quidam enim longiores sunt) XI. Quem inchoabit, post praemissum campanarum Scholae pulsum, Musica: sicuti et claudet. Actus vero ipse procedat ordine, Musicā nullā interturbante.
10 Sessionis ordo talis sit, ut Domini Scholarchae cum aliis Generosis et Reverendis spectatoribus occupent duo Collegii latera, tertium Studiosi publici, quartum Coetus Classicus; qui semper huc deducetur totus (attendentibus decurionibus, ne quis absit:) ut omnia spectando et audiendo omnes, excitentur et discant omnes, fructusque hujus exercitii redundet in omnes. Scenā pro Actoribus obvelatā, unde egrediantur, et quo regrediantur, nihil opus est: hīc cum suo sedeant Coetu, spectaturi non se tantum sed et alios: ut sic etiam Comaediae profanae larva dematur. Quem in Theatrum ordo prodire poscit, surgat suo locō, peractāque personā, redeat ad suum locum, in propatulo scilicet sedentem coetum suum.
11 Qui in Theatro loquuntur, modestā confidentiā utuntor, omniaque proferuntor memoriā promtā, gestu et incessu ad rem accommodato.
12 Pronuntiatio esto clara et articulata, prorsusque ad artis leges, quas Janualis Grammatica (de vocibus, phrasibus, sententiis, integroque sermone, recte pronunciandis) praescribit. Voces tamen minus usitatas in hoc typis descripto exemplari expresso notavimus accentu; quia hīc Hungari saepius peccant, ut tanto facilius peccare desinant.
13 Quicquid vero nominant, mox simul extensa manu (aut pede, aut oculis) ostendant, tangant, tollant, versent: seu res ipsa fuerit, seu ejus aliquod simulachrum. Si neutrum est ad manum, et res fuerit nota, nomnetur interdum vernacule: eo id fine, ut quidquid quis profert intelligere quoque se ostendat.
14 Similiter si aliena Actio, aut Gestus, narratur, repraesentetur etiam ipsa actione et gestu ad vivum: cum in hoc tota Ludorum istorum ars consistat, ut auribus simul et oculis loquamur. Gestibus loqui, bis loqui est: adeoque non tam verba quam res loqui: quod anima prorsus hujus Exercitii est.
15 Res apud nos ignotae quomodo, dum nominantur, ostendi possunt? Resp. Per picturas, aut ex materia fabrefacta simulachra, seu modellos. Quales utinam non poeniteat quōcunque sumtu adornare: ut Actoribus et spectatoribus omnia ex vero ostendi possint. Nos hīc pro dilucidanda sensualium Encyclopaedia, pingi et e ligno sculpi cura vimus figuras, numero 180; quae nunc (sub titulo Vestibuli et lanuae Linguarum Lucidarii) prelo parantur. Sed ista sunt minutiora quam ut Theatro sufficiant: neque corpora undique inspicienda in plano satis repraesentari possunt. Vtinam non paeniteat (repeto) sumptuum, ad omnia talia ex materia parandum, juventutique vera sua facie exhibendum.
16 Actu finitō collaudatio fiat a D. Scholarchis diligentiae docentium et discentium: cum exhortatione ad sic pede faustō progrediendum. Arque si qui pauperum egregie se gesserunt, promittatur illis ulterior promotio; aut donetur mox libellus aliquis, vel chartae purae Volumen, aut philyrae aliquot, etc,
17 Si iidem Actores cum Praeceptoribus suis ad Conviviolum invitarentur, qualequale id esset, diligentiae stimulus esset. Nec forsan inviti symbolas conferrent eorundem Actorum Parentes, vel Cognati, gratum sic animum de suorum profectu contestaturi, si non singulis Actibus, at saltem semel anno.
18 Postridie redeatur ad labores ordinarios; aliquotque diebus post distribuantur sequentis Actūs personae. Ubi hoc moneo, Prologos et Epilogos variare posse, majoris suavitatis gratiā (ut si ad primum Actum redeundo Prologi Argumentum hoc sumatur: In Schola ut in Horto, vel Agro, et Vinea versamur: singulis annis novi labores inchoandi sunt, etc. Ita nobis redit labor actus in orbem, etc.) Neque quidquam prohibet in ipsum praxeos Textum Gnomas, Adagia, et flosculos quoscunque interspergi, si Actorum Moderatori aliquid ingeniose incidat, et forte singulares aliquae obveniunt, Spectatores novis inventionibus oblectandi, et aliquid docendi vel monendi, causae. Quae res ut in se varia est, ita varios habere potest usus. Verum omnia praescribi non possunt, nec opus habent. Relinquendum aliquid est Praeceptorum industriae: quae ubi se exerceat, hīc satis amplum reperiet campum.
Valete Honoratissimi Patroni et Fautores! Deo Vos et Scholam vestram, cum Celsissima Principe, Maecenate nostra, commendo. Ex Museo meo 24 Aprilis, Anno 1654.
Vester, a Vobis nunc abiturient,
Comenius.
[NB. Hi Rerum Naturalium Ludi agi commode non possunt hieme, si ad vivum exhiberi debent Herbae, Flores, Spica, Siliqua, Fructus Arborum, Muscae, Hirundines, aliaque hieme mortua. ]
Ludus hic Actus habet V: Scenas XXI: Personas 52.
1 Prologus
2 Ptolomeus Rex
3 Plato. | Philosophi
4 Eratosthenes | Philosophi
5 Apollonius | Philosophi
6 Plinius Polyhistor.
7 Cancellarius Regis.
8 Cosmographus.
9 Uranius Coeli
10 Selenius | Contemplatores.
11 Asterius | Contemplatores.
12 Ignatius.
13 Pyrodes.
14 Aerius.
15 AEolus.
16 Aquinus.
17 Marius.
18 Nubianus
19 Stillico.
20 Gajus.
21 Chymius.
22 Metallicus.
23 Aurelianus.
24 Mercurius.
25 Lapidarius.
26 Gemmarius.
27 Plantinus.
28 Graminius.
29 Oluscus.
30 Frugius.
31 Florus.
32 Latrus.
33 Thamnius.
34 Hylemus.
35 Dendrologus.
36 Pomonus.
37 Sylvanus.
38 Zoographus.
39 Cochlaeus.
40 Vermilius.
41 Serpilius.
42 Aquatus.
43 Natantius.
44 Piscenus.
45 Avinus.
46 Volantius.
47 Potenus.
48 Quadrinus.
49 Ctenius.
50 Feraeus.
51 Amphistenus.
52 Epilogus.
Vid spectatis? quid tacetis? Mene ad Vos venientem alloquitur nemo? nemone aliquo benevolentiae excipit signo? Intelligo quid fiat. Non ad loquendum, aut agendum convenisse Vos: sed ad spectandum et audiendum nos Scholasticum popellum; ut de nobis, nostrisque in studiis profectibus, formare queatis judicium. Nobis ergo excipiendi Vos, Hospites nostros, Spectatores nostros, Censoresque nostros, incumbit necessitas? Utique, Ipsae humanitatis Leges eo nos adigunt.
Ego igitur nomine totius Scholae prodire sum jussus, ut Vos Generosi et Magnifici, Reverendi et Clarissimi, Domini Scholarchae, totaque inclyta spectatorum Corona, omnes debitos praefatus honores, consalutem, nostrumque de incolumitate Vestra, et ad nos adventu, gaudium contester. Orem insuper, ut dum liberales nostros, et perquam honestos, peragimus Ludos, attenti adesse, nostramque alacritatem favore Vestro excitare velitis. Ut autem non ignoretis quid spectaculi futurum sit, indicabo summam paucis.
Prodibit Rex Ptolomaeus, olim apud AEgyptios suos rei Literariae et Librariae promotor strenuissimus. (Nam ut divinis quoque Libris suam augeret Bibliothecam, Biblia S. ex Hebraeo in Graecum transferri curavit.) Is inquam redivivus Ptolomaeus, convocato Sapientum Collegio, consultabit hodie, quā ratione Sapientiae studia in compendium redigi, facilitateque donari, possint: ut ne tam frequens inter homines sit, quemadmodum hucusque fuit, Nihil scire, Omnia ignorare, aut certe Nihil scire a fundamento, Omnia superficietenus, et sibi tamen inscitiā suā placere. Cui optimo Regi, optime subditis suis, aliisque omnibus, volenti, quid Consilii daturi sint sapientes sui, et quomodo res tanta sit processura, jam ipsimet audietis. Ego pusio tanta Consilia explicare non valeo: nec Vestram debeo remorari attentionem, quam tantummodo excitatam volui. Si potui etiam, munere meo me functum credam. Sed praeambuli satis. Valete, et linguis animisque favete
(Musica.)
1. Plato Philosophus, qui adversus Sophistarum tricas Dialecticam constituens, primus Res a rebus accurate distinxit, semperque in disputatione superans plurimas antiquorum dubitationes sustulit. Primus etiam Dialogum illustravit, sapientī colloquio hominem quocunque deduci posse ostendens.
2. Eratosthenes Cyreneus, Plato minor a quibusdam ob doctrinam vocitatus, Cosmographus suō seculō summus [Globi enim Terreni mensuram, et magnitudinem, primus invenit: ] quem Ptolomaeus Regiae suae Bibliotbecae praefecit.
3. Apollonius Rhodius, Eratostbenis aequalis, cujus et in Bibliotbeca Regiae praefectura successor fuit.
4. Plinius secundus, qui Naturae totius, et quicquid seculo suō sciri poterat, Historiam slylo presso concinnavit: Naturae Bibliothecarius a Lansio dictus. Hos ergo Rex ante se habens, sic alloquetur: ]
Ptol.) Regium est, et ad Majestatem Regiam pertinens, Rempublicam ita gubernari, ut Belli Pacisque in promptu habeantur adminicula. Nobis igitur Bellō feliciter confectō, Paceque postliminio revocatā, aequum est in id incumbere, ut Pacis undique conquirantur cultores. Nostrō itaque nomine ex Eruditorum numero, mediāque philosophiā, vos advocatos volui, literati Proceres, quibuscum de emendanda, augenda, dignisque modis gubernanda re Literaria, consilia ineam.
Plato] Feliciter quod agis agas, Rex Serenissime Tum enim bene habent Regna, cum docti vel doctorum amantes, imperant Principes.
Erat. ] Felix seculum, quo Principes ipsi operosam publicis negotiis admovent manum! Tum enim proniore sequelā in Ducis abeunt Populi mores: et Laudabile
Regis ad exemplum totus componitur Orbis.
Apoll. ] Rarae sunt Regibus de literis cogitationes, nunc Bello, nunc negotioso Pacis otio, nunc Consiliorum Judiciorumque difficultatibus, praepeditis. Virtus tua, Magne Rex, Praedecessorum major Fortunā, nomen tuum aeternitati consecrabit,
Plin.) Tempore serenō Astra dominantur clementiora. Tu ille sidus seculi nostri, serenissime Rex, Patriae pacem, Paci ornamenta, Ornamentis perennitatem, gratā diis concilias Animi constantiā. Quis bonus non optet,
Vt quicquid calcas Rosa mollis odoraque fiat?
Rex) Quod felix igitur ac salutare sit Reipublicae Literariae, opem operamque in commune conseretis, Viri rerum usu peritissimi: inveniendo in Res bumana cognitione dignas melius, quam hactenus, penetrandi viam aliquam facilem, et compendiosam. AEgre enim fero, non plebem tantum ignorantiae tenebris premi et brutescere: sed et qui literis dant operam, perplexe in Sapiendae studiis versari, et moleste ac sine exitu, veluti Labyrinthos quosdam oberrare, eoque passim quo que hebescere. Quaeso remedium his malis quaerite, sapientes Viri,
Plato) Monitis mandatisque Tuis, Rex optime, parere nos aequum est, quibus et ipsis sapientiae studia cordi sunt. Agnoscimus enim ipsimet Sapientiae hortos, spinis et vepretis dense obsitos, valida expurgatione egere. Quae res, meā opinione citra magnum sudorem confici posset, si Rerum lustramen susciperetur ordine, Rebusque singulis apte accommodarentur Nomina: ne Rerum Notiones, et vocabula, tam confuse volitent, uti fieri videmus,
Erat.) Acu rem tangis, sapientissime Plato. Non res nos confundunt, quae artificio divino contextae ordinem suum servant, et in conspectu omnium explicant: sed fallunt nos, et intricant, vitiosi Conceptus nostri, Vocabulaque aut non recte rebus indita, aut non recte a Linguas discentibus percepta.
Apoll.) Prorsus assentior. Vere Eruditum esse nihil est aliud, quam Nosse Rerum disserentias, et Posse unam quamque signare propriā apellatione sua.
Plin.) Tecum facio: Totius Eruditionis fundamentum posuisse illum, qui Rerum Nomenclaturam rationabiliter perdidicit. Nam vocabula sunt notae Rerum. Verbis recte perceptis, Res percipiuntur.
Rex) Gaudeo Vos adeo consentire. Idem videri omnibus, Veritatis indicium est. Sed tale hoc novum Rerum Lustramen annon difficultatis habebit aliquid?
Plato. Citra sudorem confici posse negocium dixi: addo, suavitate et amoenitate multā, si tantum modo concinno illo eatur ordine, quo Res digestae sunt in seipsis: adsitque lubentia et attentio sedula, cui conciliandae inveniemus vias, ope Dei. Legisti, Rex, in Hebraeorum antiquitatibus (scio enim Te Libros Mosis et prophetarum transfundi curavisse nostrum in sermonem, Graecum) Deum Mundi Conditorem, postquam ad imaginem suam creasset, qui Creaturis dominarentur, Hominem, introduxisse in Paradisi Scholam, Sapientiaeque studium inde illum ordiri voluisse, ut RES lustrando, et Rebus NOMINA imponendo, exponeret in se divinae Imaginis speculum. Quod Rerum lustramen ab Animalibus inchoatum, intervenienteque mox lapsu interruptum, et bactenus accurate reassumi neglectum, resuscitetur quaeso per Te, Rex, sapientesque Tuos, hōc saltem aevō! ut Paradisi Schola denuo aperiatur filiis Adae: Hominesque Rerum ipsarum ductu philosophari consuescant.
Erat. Sapiens est Platonis consilium: ne aspernare illud, ō Rex!
Apoll. Nihil salutarius suaderi potest, ad confusionibus laboranti Literariae rei cito, tuto, efficaciterque, succurrendum.
Plin. Eadem est sententia mea, idem suffragium.
Rex. Aperiri suadetis Paradisi Scholam, amici? et suscipi Universale Rerum lustramen? Condi etiam, aut certe emendari et stabiliri totam Rerum Nomenclaturam? Utinam simus tam felices! Sed quis jam Deus nobis in conspectum adducet omnium Rerum exercitum? sicuti Adamo adduxisse omne Animalium genus, Moses testatur.
Plato. Bono animo sis, ō Rex! Idem Deus producit quotidie Exercitus suos in conspectu omnium hominum: tantummodo ut attendere sciant mortales.
Erat. Et multa jam etiam occultiora deprehensa sunt a Mundi contemplatoribus, cum pertexta satis rationabiliter Nomenclatura: tantum quod ista sparsim jacent. Si redigerentur in ordinem unum, haberetur quod quaeritur.
Apoll. Nec desunt, qui hodieque Res omnis generis lustrant, tractant, excogitant etiam novas. Lustrandi sunt omnes, et omnia, condendaque universaiis quaedam Rerum et Verborum Tabulatura: per quam Mundi fabrica quasi tota, et Linguae apparatus quasi totus, parallele digesta spectari possent. Concepta verbis simplicibus, sententiis breviculis, serie sic una perpetuā, ut finis nisi in fine non reperiatur: intermediis omnibus, Rebus et Verbis, tam nonnisi suo loco positis, ut nihil idem repeti sit opus. Et omnia tamen sint tam clara, facilia, fluida, ur haec legere volupe sit, propter adjunctas (ubi opus) icones, eoque influentem mox simul Rerum intellectum.
Plin. Experientiā doctus utile quiddam monere habeo. Non saris erit testimonia de Rebus eorum qui res descripserunt aut pinxerunt, colligi: Res ipsae nobis inspectandae erunt accurate. Me, dum recitaroribus omnia credo, saepe suisse falsum, novit jam Literatus Orbis: ideo vos, Collegae, cautiores fatio.
Plato. Recte hoc monetur. Oculatos esse nos, ut ne fallamur, necesse est; atque id solum admittere, quod videri, audiri, gustari, palpari, poterit, demumque unumquodque nominari.
Erat. Recte. Habebitque res illa hunc praeterea usum, quod utrumque illud, Res et Verba, suavius discen junctim, quam separatim: dum quicquid nominabitur, simul ostendetur? et quicquid viceversa ostendetur, nominabitur.
Apoll. Sed et Methodi habenda erit ratio: ut semper primo spectetur et nominetur Res tota, ad cognoscendum quid sit; tum Partes ejus, ad intelligendum quid in se habeat: demum differentiae ejus, ut inotescat quot modis aliquid sit, faciat, deficiat; et quomodo unumquodque istorum efferendum sit propriā Nomenclatura suā.
Plin. Amoenissimam praevideo futuram sic insticutam Universi perambulationem: quin facimus initium?
Rex. Disponenda prius est acies, quam ineatur praelium. Nondum deliberastis, Vnde ordiendum, et Quā prucedendumsit. Nam ut nese aliquid a conspectu subducat, aut saepius occurrendo turbet, exactissimā aliquā opus est ordinis serie.
Plato Quid si ante omnia Coelum et Terram contemplemur? lustraturi quicquid Deus per creationem produxit, et adhuc per Naturam operatur? Post adeamus Villas, Opificinas, Scholas: visuri quomodo Homines, tum accommodent divina illa opera usibus suis; tum erudiant seipsos in Artibus, Moribus, Linguis. Dehinc intremus Domos, Curias, Principumque Aulas, ad spectandum qualiter regantur communitates. Tandem visitemus Templa; ad observandum quam diverse mortales venerari quaerant Creatorem suum, illique uniri spiritualiter; et quomodo rursum ille moderetur Omnia, per Omnipotentiam suam. Ita nobis cuncta venient in conspectum, quae usquam sunt vel fiunt, et quidem unumquodque loco suo. Res inquam Omnes sic innotescent, Naturales, Artificiales, Morales, Divinae, unā cum tota Latinitate purā; quā nunc Lingua philsophantur Gentes.
Erat. Fateor, certissimae Rerum notitiae certissimam esse viam, unamquamque rem loco suo, et in seipsa spectari. Non ausim tamen tam molestae itinerationis Regi meo esse author: ut permeandi omnes Coeli regiones, omnes Terrae tractus, omnes subterraneas cavernas, omnes Marium recessus, et quid non? imponamus necessitatem. Satius erit Homines rerum quarumque gnaros ordine huc accersi, secumque Res ipsas adduci, aut certe Rerum icones veras afferri: ut hīc in conspectu Regis omnia et singula lustrentur, rerumque Nomenclatura edatur.
Apoll. In sententiam Eratosthenis eo, quae compendiariam suadet viam. Nam si Mundum ipsum nobis pedibus proponimus peragrandum, vita non sufficiet: hoc autem modo, etiam domi desidendo pertransire poterimus Omnia, cito, tuto, jucunde, novis semper sic etiam obvenientibus spectaculis.
Plin. Accedit, quod si nos ipsi Orbem perambulare volemus, paucos habituri sumus comites, collectaque rerum notitia nobis proderit, non aliis. At vero si per Rerum gnaros undique evocatos commonstrari sibi faciet Omnia Rex noster, admitti poterunt, ultroque ad tam varia et jucunda spectacula accurrent senes, juvenes, pueri, agminatim. Nec prohibendos censebo eo fine, ut vel Omnes tandem homines, cur in Mundi Theatrum ingressi sint, et ad quid Oculos, Aures, Linguam, Mentisque speculum acceperint, attendere incipiant, sic namque ad rationabilem Rerum contemplationem excitatis multorum animis, et Sapientiae lumen multiplicabitur, et polientur Linguae: ut nos ex hoc tempore intelligamus melius, Turrimque Babel aedificare aliquando desinamus.
Rex. Rationabiliter haec dicuntur: quid tu ad haec Plato?
Plato. Fiat quod Regi placet. Agnosco facilius fuisse Animalia in Arcam Noae congregata lustrasse, quam si quis per campos, sylvas, deserta et tesqua, discurisare habuisset necesse.
Rex ] Jam ergo determinate. Quis primo sit vocandus? et quo ordine reliqui?
Plato] Satis in praesens fuerit eos accersi, qui nobis Naturae faciem exhibeant. Physicos dico: tum in genere, ratione compagis Mundanae ex Elementis compositae: tum per species, qui nobis orta ex Elementis proxime ostendant, Meteora. Dehinc qui subterraneos thesauros in luce ponant, Mineralia. Proximi ab his erunt, qui regnum Vegetabilium, hoc est procrescentes Terrā Stirpes, explicabunt. Demum, qui sponte mobilium machinularum, Animalium, ordinabunt Exercitum.
Rex. ] Series haec placetne Vobis reliquis?
Eratost. ] Naturalis est. Optime sic quomodo res ex simplicissimis principiis suis, per rudimenta sua, gradatim ad persectionem surgant, spectari poterit,
Apoll. ] Ita sit: rationaliter iri non potest aliter.
Plin. ] Serenissime Rex, dimittenda erunt nomine Majestatis Tuae ad Philosophos Mandata, ut se sistant, omniumque in Natura observatorum catalogos secum ferant. Sed et ipsa naturalia, quaecunque possunt, Corpora: ad fidem omnium faciendam demonstrative.
Rex. ] Hoc tu optime curaveris, Plini. Abi in Tabularium, et scribi cura. Scriptum tamen prius nobis exhibe.
Plin. ] Recte sane.
[Atque sic egredietur, mox regressurus. ]
Rex. ] Quid scriptum est? legatur. Cancell) Ptolomaeus Rex Philosophis, Naturae contemplatoribus, salutem. Dilecti fideles: Non clam vobis esse volumus, Deliberatō nobis consilio statutum esse, solemne Rerum Vniversarum instituere Lustramen, unā cum earundem Rerum nomen claturis: ut quam sibi exacte respondeat utrumque, ad producendum harmonicos in Intellectu humano conceptus, videri queat. Vos itaque Caeli et Terrae, universaeque Naturae Contemplatores, nominatim Cosmographos, Meteorologos, Metallicos, Lapidarios, Gemmarios, Botanicos, Zoographos, omnis generis, huc ad nos invitamus primo. Adeste, et in Regiae nostrae Palatio comparete! Naturae thesauros coram nobis et amicis nostris, aut quos praeterea his interesse spectaculis contigerit, explicaturi. Quem in usum Vobiscum ducite, aut ferte, quaecunque spectari opus erit Naturae opera: aut si quid ipsummet adferri nequeat, delineationes tamen et icones, quam accuratissimas, quae a vero nihil aberrent: aut denique Nomenclaturas et Definitiones quam maxime exactas, quae pro demonstratione sint: cum Gestibus decoris, Res ipsas ad vivum repraesentantibus. Quā ratione Rerum Majora ut recte constituantur ubique dabitis operam, de minutiis minus soliciti: circa minutias sapere, Graecorum fuerit morbus. De caetero Vobis Regium promittimus favorem, Valete, et ad nos volate.
Rex. Quid videtur, rectene haec ita?
Plato. Non video, quid desiderari possit.
Erato. Tantundem ego. Apoll. Regiae manūs subscriptio deest, et sigillum.
Rex Cedo igitur! (et subscripto, detrabet annulum, tradensque Cancellario dicet) Obsigna epistolas, et mittantur per Celeres.
Cancell.) Nihilne amplius?
Rex.) Dictum est. Cancell. Factum puta, Rex clementissime.
(Tentabitque ire: sed Rex revocabit.)
Rex. Heus, consiste! Postquam venerint, non agminatim intromittantur, sed singuli, vel bini, raro plures: ordine illō qui literis invitatoriis expressus est. Moneanturque, ut huc ad nos ingressi Philosophos se exhibeant, non Curiales! mittentes Ceremoniarum pompas, et sua illico agentes: nobis tacite spectantibus. Interfandi tamen, si quid erit opus, nobis relinquimus arbitrium.
Cancell.) Intellexi.
(Musica.)
Sub dio sum. Quōcunque oculos circumfero, sursum et deorsum, prorsum et retrorsum, dextorsum et sinistrorsum, MUNDUS est: Compages Universorum absolutissima, Domus supellectile instructissima, Amphitheatrum spectaculis refertissimum.
(Tum sursum oculos et manus extendens.)
Fornix ille spatiosus, in rotunditatem supra nos expansus, COELUM vocatur: Mundum sic circumdans, quomodo maenia solent Civitatem.
Pavimentum hoc pedibus nostris suppositum (dextro pede leniter pulsabit Terram, monstrabitque manu) TERRA est: circumflua hincinde AQVIS.
Spatium denique istud pellucidum, nos undique ambiens, aequaliterque fornici ac pavimento interjacens, AER dicitur.
Sed unde omnia haec? Fuit enim certe, quum nihil horum fuit. Deus omniporens, ab aeterno in aeternum habitans in seipso, quia majestatem suam revelare voluit Creaturis suis, creavit omnia haec ex nihilo. Et primo quidem (ut sacra testatur historia) insorme quoddam et tenebricosum Chaos, fumi cujusdam, aut vaporis instar prodire jussit: et prodiit.
In quem vaporem cum immisisset Spiritum Vitae agitantem se super abyssum, accensus est Ignis, a quo Vapor ille colliquatus, et porro hinc depuratus, illinc densatus, discrevit istas Mundi regiones sic, ut essent Aether, Aer, Aqua, Terra: prima scilicet et maxima Mundi corpora, reliquorum corporum gremia, seu matrices: in quibus, et ex quibus, omnia postea producta habitare, exque illis nutriri, possent. Ideo vocantur ELEMENTA, quasi Rerum Alimenta: Omnia enim corpora (Nubes, pluvia, nix, lapides, herbae, animalia, etc.) ex illis fiunt, et in illa, dum intereunt, resolvuntur. O Sapientiam Conditoris! qui Vnus unum, Magnus magnum, Sapiens pulchrum, Bonus bonum, fecit Mundum! Vnus enim est Mundus, undique sibi adeo cohaerens, ut nec vacuum quidquam sit (Elementis omnia loca explentibus) nec rupturam et inane ferat. Magnus est Mundus: terminos enim ejus ignoramus. Pulcher est: ordinatissima enim in illo omnia, et infinita formarum varietate: unde Latinis a munditie Mundus, Graecis ab ornatu Bonus denique est Mundus: quia nihil in illo frustra, et sine usu est, omnia ad fines certos destinata. Etiam dum aliquid corrumpi contingit, et interire, bono fine fit: ut alterius corruptio sit alterius generatio, renoveturque, et perennet, formosissima rerum facies. Laudate mecum meum et vestrum Creatorem, o Creaturae Omnes!
[His se Secnā subducet. ]
Vr.) Suspicite mecum AEthera, quicunque pars estis Generis illius de quo Poeta cantat.
Deus est, Deus, qui nos tales fecit, ut pedibus calcemus Terram, vultu ver tollamur Caelum versus, ad suprema illa Mundi Palatia, Angelorum palatiis proxima. Attollite igitur oculos! Videte Mundi lampadas, Sidera! Quomodo lucidis suis radiis illuminent tenebras. Ardoreque suo excalefaciant et colliquent Elementalem materiam, perenni autem cursu suo, quem a flammante sua vi habent, dimetiantur nobis tempora.
Sel. SOLEM fulgentissimum inter Sidera, nemo hominum est qui nesciat: esse tamen illum lucis nostrae fontem et originem, non omnes attendunt; cum tamen si absque illo esset, per Lunam et Stellas perpetuam ageremus noctem. Sol etenim totus flamma est: evibrans a se, et ejaculans per totum Mundum, Radios, qui in Terram, Nubem, et quodvis corpus opacum, incidentes, discutiuntur, fitque lumen. Ideo ille oriens lucem nobis adsert, occidens, aufert. Nempe post occasum ejus mos vesperascit. et noctescit: ortum vero ejus praecedit aurora, cum lucescit, et rnox diescit. Nec aliud est Dies, quam Solis supra Terram praesentia, Nox vero ejusdem a Terris absentia.
Aster. Idem SOL, ut non Diem solum et Noctem faciat, sed et alias temporum differentias, accepit (praeter diurnum suum omnibus conspicuum circa Terram motum) alium quoque motum, circa Coelum ipsum: quo per sex menses Meridiem versus exspatians, perque tot menses Septentrionem visitans, Anni partes, Ver, AEstatem, Auiumnum, Hiememque distribuit. Cum enim nobis propinquat, Ver est, et AEquinoctium; cum nobis prope verticem versatur, AEstas, et Solstitium, adferens dies longos et aestum: cum recedit rursum Autumnus est, iterumque AEquinoctium; cum longissime distat, Hiems et Bruma, hoc est dies brevissimi, adferentes gelua.
Vr. Omnis ergo Temporum dimensio a Sole est primario. Cujus circa Terram revolutio facit Diem: dies vero dividitur in Horas viginti quatuor; et Hora in 60 minuta. Rursumque septem dies dant Hebdomadam; hebdomadae quatuor Mensem; menses 12 Annum; centum anni Seculum. Sed transferamus oculos in LUNAM, absentis Solis vicariam: cujus cursum nostine tu Seleni?
Sele. Quid nī noverim; qui per singulas noctes (cum Davide) intueor Coelos, opera digitorum Dei, Lunam et Stellas, quae ille fundavit: saepe exclamans, Quid est Homo vermiculus, quod Tu tantorum operum Dominus recordaris ejus? et Filius hominis, quod visitas eum? [Psal. 8. vers. 4. 5. ]
Vran. Pie hoc: sic decet humanis, non brutis, Opera Dei spectare oculis. Sed Lunae cursum, formam, usum, narra.
Sel. Luna non sic flammanter fulget, uti Sol, sed splendet tantum: quippe non suō, sed mutuatitiō Solis lumine, coruscat. Per se enim tenebricosa est, quasi conglobata quaepiam Nubes: sed a Sole irradiatur mediā sui parte semper, lalterā sui patre manente obscurā semper. Non semper autem illuminaram illam faciem nobis habitatoribus Terrae ostentat; quia cum sit Sole inferior, neque cum Sole currat aequaliter, fit ut varie ab illo elongata, nec eodem situ nobis obversa, jam appareat lumine crescens, jam decrescens; jam plena, jam gibbosa; jam dividua, jam falcata, jam nulla, quando prope Solem est, aut cum illo: sacitque plena Noctem illustrem; dimidia sublustrem; nulla, illunem.
Aster. Ita sunt duo Mundi Luminaria, majus et minus: Sol, illuminans diem; Luna, noctem. Sed et Stellae noctu micant, triplici differentiā Primum sunt Stellae fixae, hoc est, distantiis inter se immotae, quibus totus AEther coruscat. Circumeunt quotidie Terram, eadem semper altitudine: magnitudine vero dispari. Quaedam enim adeo sunt exiles, ut splendorem tantum circa se spargant: uti est videre in albido illo circo, per medium stellati Coeli porrecto, quem Viam lacteam vocant, et quāvis serena nocte conspici potest. Deinde sunt Stellae Erraticae quinque, a Graecis Planetae (hoc est, Errones) dictae, variantes motum et distantiam, tam a se invicem quam a nobis. Nostine illos, illorumque Nomina. Urani?
Vr. Indignus essem Coelestini nomine, si quidquam in coelis ignorarem. Antiqui septem Planetas numerabant, quia Solem quoque et Lunam Planetas (parum apte) vocitabant. Nos Dei nomenclaturam sequimur, qui Sidera Caeli in Solem, Lunam, et Stellas, ubique dividit. Stellas vero subdi vidimus in Fixas, Erraticas, (non quod vere errent, sed quia imperitis vagari videntur) et prodigiosas.
Aster. Quot ergo nobis erunt Planetae? Vran. Primarii quinque, secundarii sex. Primarii sunt: Saturnus, Iupiter, Mars, Venus, et Mercurius. Quos a Stellis fixis dignoscimus scintillatione; a seipsis invicem Colore. Fixae enim scintillant, hoc est, radios tremulos emittunt: quia sunt flammantia corpora, aeque ut Sol. Planetae vero non scintillant; quia lumen suum ab illuminatione Solis habent, aeque ut Luna. E Venere tamen et Mercurio tremulum quoque emicat jubar: quia in eis radii Solis ob vicinitatem fortiter repercutiuntur. Inter se autem dignoscuntur colore: quem Saturnus habet pallidum, Iupiter splendidum, Mars rutilantem, Mercurius valde rudiantem, Venus omnium venusti ssimum. Quae Solem tantum circumcursitans (sicut et Mercurius) jam supra illum, jam sub illo est, atque tum propter radios Solis non apparet: jam illum antecedens mane fit conspicua, et vocatur Pbosphorus, hoc est, Lucifer, mensibus fere novem; jam sequens, et sese vesperi spectandam exhibens, et dicitur Hesperus, seu Vesperugo, totidem mensibus. Mercurius quia parvam habet a Sole excursionem, raro conspicitur. Ita sunt Planetae primarii: secundarios tu narra.
Aster. Nuper demum detecti sunt, ope Tuborum opticorum, alias ob exilitatem inconspicui: Satellites nempe Jovis quatvor, Saturni duo.
Vran. De Stellis tertii generis, extraordinariis, seu prodigiosis, dic tu Seleni.
Sel. Adventitiae sunt Caelo, intra multos saepe annos nulla apparet: nec fere nisi ante magnas Orbis mutationes. Ideoque Bellorum, Pestis, Famis, praenuntiae creduntur, excitarique divinitus ad homines praemonendum. Sunt autem similes aut Stellis fixis, situ, motu. figurā (Vocanturque Stellae novae:) aut erraticis motu admodum vago, extra omnes Planetarum vias, figurā tamen vel crinitae, vel barbatae, vel caudatae. Nuncupant Cometas: ut qui Anno 1618 fulsit, et Germaniae bellum 30 Annorum attulit. Nuper alius arsit (anno 1652. et 1653) qui quid Orbi adferet, patescet brevi. Cometas antiqui opinabantur proprio ardere igni; moderni a Sole habere lumen inde colligunt, quia nunquam aliter quam caudā a Sole aversa, conspiciuntur.
Vran. Laudate Deum Sol et Luna! laudate Eum omnes Stellae! (psal. 148. v. 3.)
[NB. Ignatius fuit Antiochenae Ecclesiae Praesul, vir sanctus, igne amoris Dei totus flagrans. Pyrocles, Cilicis filius, quem primum e Silice ignem excussisse tradunt. ]
Ign. Ignes siderei sunt inexstinguibiles: (utinam et amoris flamma in corde nostro!) Noster sublunaris alitur pinguedine rerum, quā absumptā extinguitur. Ut haec mea candela ecce flammam nutrit sebo! quo depasto,
(manum prope flammam tenebit) ardore vero proxima urit (admovebit cbartam, vel stupam, ut exuratur.)
Pyr.) Lignum quod aret (ostendet assulam aridam) sacile ardet (admovebit stammae, ut ardescat) mox gliscit, tum flammat (ostendet hoc:) ac si perflatur (si ventus desuerit ipse su sslabit) flagrat, crematumque redigitur in favillas et cineres. Quod autem humet (extrabet assulam humidam) aut madet (intinget in aqua, ut madeat) id in ustione fumat, et quidquid contingit sumigat (ostendet infumatam chartam) crepitat, scintillas disjectat: ubi caute agi opus. Nam perexigua etiam scintillula facile incendit, in quicquid flammascere idoneum incidit. Sed ut restinguatur incendium, comprimenda est confestim flamma, aut affundenda aqua, vel disjiciendus fomes. (Ostendat haec) Flamma, est ardens fumus: qui adhaerens Fumario, spissatusque, dicitur Fuligo, fuscandis rebus idonea. (Ostendet, et fuliginem, et nigrandi modum) Ignitum lignum Torrem vocamus (Ostendet:) panicula ejus Carbo.
Ign.) Tu de focali nostro igne disseris, et recte quidein: ego de Ignibus in Aere dicam, unde vaniant, et quas habeant differentias. Corpora terrena, aestu torrefacta, emittunt sursum Exhalationes siccas: quae in Aerem sublimatae, ibique accensae, excitant Meteora ignea, subito disparentia. Ut sunt (1) Stella cadens (ostendet hujus accendendae modum, per candelas duas ardentes: quarum inferior exstincta, fumoque pingui superioris flammam attingens, rursum accenditur, flamma fumum lambente, deorsumque cadente.) 2. Draco volans, per transversum. 3 Ignis fatuus, circa terram oberrans. 4 Item Fulgetra in aere: in nubibus vero Coruscationes et Chasmata, seu Hiatus: quae omnia tacite fiunt. At si Halitus calidi frigidis circumdati inceniduntur (hoc est, Sulfur mixtum Nitro) fit collisio et pugua: unde prodit Fulgur et Tonitru, cum Fragore terribili (Hīc accendet pulverem nitratum inbombarda aliqua majore, nulla re duriore onerata.) Quod si frequenter fulgurat, tonat, fulminat, attoniti pavescimus. Evibrata vero e nubibus flamma Fulmen nuncupatur, triplici differentiā. Aliquando enim tam crassa est, ut aedificia, sylvasque accendat, aliquando tenuior, potens tamen, ut arbores, et quidvis, in millenas partes discutiat; aliquando subtilissima, sed penetrantissima, ut Corporis cutem illaesam penetret, humoresvero in corpore momentō exurat omnes: penetret item marsupium illaesum, nummos autem liquefaciat, et in massam cogar. Triplex proinde Fulmen dicitur, Vrens, Discutiens, Penetrans.Pyr.) Vox Domini in virtute! Vox Domini in magnificentia! Vox Domini confringens Cedros (Psal. 29. 4. 5.) Timeat Dominum omnis Terra! (Psal. 33. 8.)
Aerius. Mihi ab aere nomen est; Aeris naturam explicare jubeor. Quaerit quis ex me, Quid sit Aer? respondebo: Materia tenuissima, in atomos redacta, spirabilis, subito mobilis, et in omnes formas mutabilis. Coloribus enim, odoribus, sonis omnium rerum tingi se patitur, eosque ad sensoria sua momento transmittit, et quidem quaquaversus. Ecce enim, Vos omnes me videtis et auditis. Quomodo? Aer luce tinctus defert staturam, figuram, habitum, gestumque meum, et omnes colores meos, in oculos vestros. Aer plectro linguae meae percussus, et varie diffissus, defert ad aures Vestras percussiones et fissuras istas, inque ipsis auribus Vestris illas effigiat. Sed et in seipso Aer, et essentia sua, tanquam spongia est: jam se in ampliora spatia dispandi, jam in arctiora contrahi, patitur. Fidem vultis? En ad oculum! Cernite in hoc ampullaceo Vitro partem Aeris inclusam, imo incarceratam? Aqua enim ostium obsidet, ne quid Aeris exire, aut forinsecus ingredi, possit. Ecce autem dum ego ampullam agito, aquae superficies jam ascendit jam descendit: h. e. Aer inclusus, jam se dilatando aquam propellit; jam contrahendo illam atrahit: quia non datur vacuum. Vultis plus videre? Apponam huic vitro superne linteum aquā calidā tinctum. Ecce quam sensit calorem Aer! quam se potenter et subito dilatat, Aquamque cedere cogit! Rursum appono frigidā tinctum [apponat. ] Ecce quam se rursum contrahit, et ad explendum vacuum Aquam ascendere cogit! Nempe dum Aer calescit, tum rarescit, et se dilatat extra se; cum frigescit, tum spissescit, et contorquet se intra se. Et hoc est quod aestare sentimus, Calorem; hieme vero Frigus.
AEolus.) Estne Aer ubique sui similis?
Aer.) Dividunt Aerem in tres Regiones! Infimam, hīc circa Terram; Mediam, ubi sunt Nubes: et summam, supra Nubes. Haec suprema semper est tranquilla, quo nec Venti pertingunt, nec pluvia; (ut in monte Olympo, et aliis Nubium altitudinem excedentibus, paret.) Media semper fere est frigida; infima vero nostra, jam calida jam frigida, prout Solis et Siderum jubet radiatio, ob diversam Rerum vegetationem. Utrobique autem (in Calore et Frigore) si Aer quietus est, stat; si commotus, flat, uunc lenius nunc vehementius.
Verum de Ventis agere tuum est, AEole.
AEol.) AEolum VetorumTempestatumque potentem, adoravit Antiquitas; me illi cognominem Philosophum optem esse scientiā potentem, ad Ventorum naturam Vobis recte explicandam, Creatorisque in tam debili, ut videri possit, Elemento potentiam commonstrandam. Equidem cum lenis Aura spirat, focillatnos; sed quoties impetuosa concitatur Procella, quatit, procellit, prosternitque, omnia obvia. Concurrunt et aliquando contrarii Venti, collīduntque se; et elīdunt sursum; unde surgit Turbo, circumagens se, et alia secum, in gyrum, donec vi utrinque fractā mitescant. Vultis autem scire quid sit Ventus? Est Aereum flumen, Aeris dico alicubi pervim dilatati, aut impulsi, eoque novas sedes quaerentis, de loco in locum migratio. Vnde autem ad istam migrationem impellitur? Ordinarie ab inflam matione alicubi facta. Vultis specimen? Ecce! Hic aeneus globus continet tres partes Aeris, unam Aquae; habetque perexiguum foramen, quasi cuspide acūs factum. Superimponam eum huic igni, ut inclusus Aer er aqua ignem sentientes calescere incipiant. Quid erit? Calescet utrumque, et rarescet, et se dilatabit. Aer vero exitum sibi aliā viā non sentiens, trudet sese per hoc foramen violenter, spirabitque vehementer. Ecce, ecce, Ventorum generandorum rarionem, ad sensuum evidentiam deductam! Ventus porro, a qua Mundi plaga venit, ab illa denominationem et indolem accipit. Dicam de Cardinalibus, a quatuor Mundi cardinibus venieutibus. Boreas Seprenrrionalis, et Eurus Orientalis, asperant, adstringunt, gelant. Auster vero Meridianus, et Favonius (seu Zephyrus) Occidentalis, remolliunt, resolvunt, regelant.
Si de Terraemotu quaestio sit, unde fiat? sciendum est subterreas quoque cavernas expleri Aere; cujus flamina ibi concitata dum erumpere quaerunt, tremefaciunt Terram, dum vero erumpunt, cōgunt Terram hiscere, et hiatu desidere, fiuntque Labes terrae, et subversiones Urbium, aut montium.
Magnus est ubique Dominus noster, et Magna virtus ejus! et intelligentiae ei us non est numerus (Psal. 147. 5.)
Aqu. Instrumenta mecum nulla fero, de Aqua, corpore noto et valde plano, planissima facturus verba. Aqua, est Elementum grave, molle tamen et fluidum. E latice sciturit, e fonte salit, per rimas manat, in plano fluit. Revi emanantes e scatebris, confluunt in Fluvios, tum majora Flumina, intra suas ripas decurrentia. Amnis vero est fluvius huc illuc circumfluus: Torrens, fluvius ex aquis pluvialibus, rapide defluentibus, collectus: Eluvio, fluvius e suis alveis exundans, agrosque inundatione vastans. Fluentum nuncupabis, ubi aqua fluit: Verticem et Gurgitem, ubi gyratur; Voraginem, ubi seipsam absorbet; Abyssum, ubi expers fundi est. Sicubi profluvio ac decursu destituitur, ibi tumet, ac se in Stagna et Lacus diffundit: Paludes vero sunt scaturigines languidae, fine fluxu; Lacuna, est confluvium limi.
Habent vero aquae differentias suas, a sapore et virtute. Fontes enim salsi, dicutuur Salinae; acidi, Acidulae; calidi, Thermae. Illae asserviunt decoquendo Sali, istae potioni medicabili, haelavationi morbidorum. Pars aquae minima, dicitur Gutta: maxima collectio aquarum, Mare. Verum de mari narratu Mari.
Mar. Mare salsum est, ad instar muriae. Cujus Undae bis de die intumescunt ab intranea aestuatione, affluuntque ad litora, et post sex horas refluunt in altum, cum sonitu horribili, praesertim inter angusta Frera. Ubi Tellurem terminat inaequaliter, efficit aut Sinum (aquas Terrae se insinuantes) aut Promontorium (terram in mare procurrentem.) (Ubi regionem undique circumluit, Insulam facit: ubi majori parte, Peninsulam, quam Isthmus jungit Continenti. Plus dicere non habeo.
Nub. Ego Vaporum enarrabo mysteria, quid sint, unde fiant, quid ex se generent, et quomodo.
Mar. In rem erit: exprome.
Nub. Vapor est exhalatio aquae caloris aut frigoris motu attenuatae, ob levitatem suam sursum volaus: quibus copiose ascendentibus quando Aer crassescit, nubilare dicitur. Nubilum vero, seu spissata illa caligo, prope terram dicitur Nebula, unde rorat: altius sublevata Nubes, unde pluit, ningit, grandinat: nullibi conspicua, facit Sudum: Jam quid ex Vapore generetur, et quomodo, ignorandum non est. Evaporatio inter diu excitata, nocturnā vero frigedine conspissata, et Herbis accorporata, dat Rorem; quem mellitulum vocant Mannam; gelascentem Pruinam. Elevatior autem Vaporatio facit, ut dixi, Nubem, resolventem se frigore in aquam, deorsum stillantem. Quae destillatio si fit minutatim, dicitur Roratio; si lente, Pluvia; si dense, Imber; si impetuose Nimbus; si guttae inter decidendum conglaciantut, Grando; si incalescunt, Vredo, adurens plantas rubigine. At vero si Vapor Nubium concrescit in spumescentes guttulas, ceufloccos, dat Nivem, in forma stellularum cadentem. Quod hieme fit, propter frigus in Aeris regione media tum, cum infima valde friget, temperatum: aestate vero cum apud nos hīc caletur maxime, ibi vero frigetur maxime, Vapor in aquam aut glaciem densatur.
Still. Satis haec philosophice. Sed nec omittendum quod ego proferam; facit enim ad Nomenclaturae accurationem. Gutta stillans e pluvia, Stilla est; quae in aquas decidens, facit Bullam (vesiculam scilicet aere plenam, aquae supernantem.) Bullarum vero minutissimarum congeries, dat Spumam. Sed cum stillatio rigescit frigore, fiunt Stiriae: cum aqua stando vel fluendo congelascit, Glacies. Circulus in roscida nube albicans, Solem aut Lunam ambiens, Halo vocatur: simulacrum vero Solare, in collarerali nube resplendens, Parelius dicitur: Lunare, Paraselene. Iris denique (oppositus quandoque Soli versicolor formosissimus arcus) si pallet, venientem pluviam; si claret et serenat, abeuntem, naturaliter indicat, supernaturaliter autem foedus Dei, post Diluvium nobiscum initum (quod nolit amplius aquis perdere Mundum) in mentem revocat. Vide Arcum, et benedic Ei qui fecit ilum, valde speciosum insplendore suo, inquit Siracides, 43. v. 12.
(Musica.)
Ego TERRAE admirator sum, Elementi densissimi, gravissimi, semperque consistentis, nunquam fluidi, quod nos cum aliis Animantibus gestat, nobisque ad vitae sustentationem infinita subministrat. Haec non ita constat partibus in distinctis, undique similaribus, sicuri Aer et Aqua; sed mirā varietate se conspiciendam dat, aeque insuperficie atque visceribus suis.
Prospicite quaeso [ prospectabit et ipse tanquam in longinquum ] quam habeat hīc quidem vastas Planicies, ibi Tumulos, eminentesque Colles! [ Oculis haec et manu ad diversa loca protensis, pronuntiabit ] alibi fragosa loca, imo et altos Montes, profundasque Valles! arduas et abruptas Rupes, praecipitesque Hiatus! hīc herbidoscaespites, ibi arida glabreta, alibi udas Uligines, humorem semper eliquantes, et quam sit hīc argillosa, alibi arenosa, alibi saxosa. Nec minus variant interiora ejus, plena tenebricosorum meatuum et specuum, quos Vaporationes perflant, et fluores perfluunt, e quibus diversimode coalescentibus generantur Fossilia, seu Minerae, trini generis. Primo, Succi concreti: deinde Metalla: tandem Lapides. De quibus quia narrabunt alii, ego tacebo: de differentiis Terrae tantum dicam aliquid. Pars Terrae sicca, eruta ecce, Gleba est quam si pede teram, aut friabo digitis [faciat utrumque] Pulvis erit: si diluam aquā, Lutum [faciat idem]: sed aqua turbida deposut Limum: per plateas lutosas calcamus coenum. Argilla est terra tenax, vasis figlinis apta; Marga pinguis, stercorandis agrisidonea. Creta est terra alba, pigmentis valens: ex Ochra exusta fit Rubrica, color sanguineus. Sed omnia haec Mineralium inceptio sunt; de quibus loquentur alii.
Corpora ex Elementis concreta, sed fluxa, spectaculo hucusque fuerunt exposita; Nubes, Imbres, Bullae, Stiriae, Glacies, Halones, Irides, Fulgura, variique sub terra Fluores. Ego fixiora narrare incipiam, Succos Minerales: qui sunt subterraneus fluor, leviculā tantum alterarione coalescens, saporeque aliquō, et aliā quāpiam singulari proprietate characterizatus. Differentiam accipiunt a dissolvendi sui modo. Quidam enim sunt liquabiles Aquā; alii inflammabiles igne; alii friabiles in pulverem. Liquabilis est omnis Salsugo, in aqua diffluens, in igne dissiliens et crepitans [ostendet hoc utrumque. ] Ita ecce facit Sal commune, ubique notum; sive sit fossitium (quod lapidescit) sive decoctum.
Alumen, dulciter stipticum: et Vitriolum, acriter stipticum: et Nitrum, subacidum: quod alias Sal nitri, et quando in lapidem concrevit, Sal petrae, vocitatur. [ Omnia haec debent ostendi] Imflammabilis igne est quaelibet Terrae pinguedo, sive fuerit concreta sive liquida. Ut est Sulfur, ignem concipiens celerrime: et Naphtha, etiam deprocul flammascens (quam oleum vivum vocant: sed quo nos in Europa destituimur): et Succinum translucidum, Ambraque fragrantissima: et alia Bitumina, non unius generis.
Succi concreti fribiles in pulverem, et convertibiles in pigmenta, sunt haec: Arsenicum albens (sed venenatum) Auripigmentum luteum, Sandaracha, et Cinnabaris rubicundae, Stibiumque (seu Antimonium) plumbeo colore nitidum. Subtiliores differentias Succorum mineralium nōrunt subtiliores Chimici.
Meum est Metallorum generationem, proprietates, differentiasque et usus, enarrare. Aurel. Dic igitur. Metallum quid est? Met. Concretum aqueum durissimum, fundi et tundi aptum. Aur. Quomodo generatur? Met. Et hoc novimus. Subterranei ignes percolant Minerales liquores multifariam: frigoraque rursum ibidem acerrima, et per secula durantia, condurant eos in tantam soliditatem, ut non liquescant nisi acerrimo igne. Quo liquefacta penitus, fundi possunt; emollita igne minori, tundi tantum, hoc est malleo in quamcunque formam duci. Amotum vero ab igne, redit ad consistentiam duritiemque suam. Quam sapienter haec ita fieri mandavit Creator! quam varios in usus nobis!
Aurel. Species Metallorum primariae quot sunt?
Met. Septem: ostendam singula.
1 Ecce Plumbum, metallorum crudissimum, et mollissimum! Ex quo arte paratur Minium pro picturis; et Cerussa, pro emplastris; Et Lithargyrum, pro incrustatione fictilium. [NB. ostendantur haec singula ]
2 Ecce Stannum excoctius, durius, nitidius: ex quo paratur supellex escaria, patinae, disci, canthari, etc.
3 Ecce Ferrum durissimum, quod tamen temporis processu ferrugine arroditur: videte [ ostendet arrosum ] Ferrum vero summe depuratum, et eduratum, Chalybs dicitur: ex quo cultrorum acies fiunt.
4 Cuprum sequitur, rubeo colore; cujus tamen aerugo viriditatem habet amoenissimam [En!] Aptum est Ahenis fabricandis. Sed cum illi admiscetur Cadmia terra, fit Orichalcum, ob suam friabilitatem melius fundi quam tundi aptum; ex illo itaque funduntur Mortaria, Campanae, Bombardae majores, etc.
5 Argentum est purius omnibus istis, habet nihilominus scorias suas; et pretiosius, ideoque Nummi ex eo cuduntur, tum Unciales hi (Thaleri dicti, et Imperiales nummi) tum alii.
6 Sexto loco Aurum est. Aurel. Subsiste! Aurum laudare meum est. Aurum est purissimum omnium, praesertim obryzum; quod vel centies catillo immissum nihil substantiae perdit, quia nihil scoriae admistum habet. Est et durabilissimum, ferens aetatem, nec sentiens rubiginem. Et ductilissimum: unicus enim Aureus nummus (notae quantitatis) in tam tenuem et amplam laminam malleando diduci patitur, ut Equitem cum equo contegat. Ponderositate superat plumbum, pretiositate vero Argentum sic; ut unus ille Aureus nummus (Ducatum seu scutatum vocant) cum sit pondere nona tantum Thaleri pars, pretio tamen duobus Thaleris aequipolleat. Decies igitur octies pretium Argenti excedit.
Merc. Argentum denique vivum, admirandae naturae; quod liquet semper, consistit nunquam; effusum super mensam, aut vestem, dispergit se in mille guttulas, congregatque se rursum; nihil interim eorum quae attingit humectans, aut madefacicns. Metalla caetera perrodit, soli auro parcit; ideo in vasis ferreis servari nequit, sed ligneis aut figulinis. Nullum item Metallum in se ad fundum transmittit, praeter Aurum; caetera supernatare cogit. Ab Homiue bibitum (errore aliquando factum) innoxie viscera perlabitur, et per posteriora subito exit. Sed audite, Contrario habet se modo Talcum, metallaris et ipsum naturae: ob indomitam tamen duritatem nec liquari patitur nec malleari.
Aurel. Electrum M etallis annumerabimusne?
Merc. Non est naturale metallum, sed mistura quaedam metallorum.
Lap. Lapis est concretum terreum, ad indussolubilitatem usque induratum; non nisi tundi aptum. Qui comminutus dicitur Arena: haec autem crassior, Glarea [Ostendatur. ]
Gem. Genera quoque Lapidum recense.
Lap. Lapis arenaceus et scaber, dicitur Tophus: multicavus et spongiosus, Pumex: levis et atricolor, scriptoriis tabellis inserviens, Lapis sessilis: alius in tenuissimas lamellas fissilis, sed vitri instar pellucidus, Phengites: ustulandus in calcem et gypsum, Calcarius: inflammabilis, et exustilis Bituminosus, seu Anthracites. [Ostendantur cum nominantur. ]
Gem. Nullaene amplius Lapidum sunt differentiae?
Lap. Sunt omnino; recensebo. Silice elidimus ignem [sic]: Cote acuimus ferramenta retusa [ecce]; Coticula probamus aurum et argentum (ecce!) Magnete attrahimus ferrum (ecce!) NB. Admovendus erit lapis hic aciculis, laminis, cultris ut ostendatur trahere.) Haematite sistimus stillantem sanguinem; Smirite (seu smyride) scindimus vitrum. Saxum, est lapis major humi jacens: Scopulus saxum subaqueum, sive exstet sive lateat; Cautes (Rupes) prominet in altum; Marmor lapis praedurus, valde tamen laevigabilis. Tu vero Gemmarie jam recense pretiosos, lucentes et micantes, lapillos.
Gem. Non recensebo simpliciter, sed ostendam ad oculum, et nominabo singulos. Ecce enim plenam pyxidiculam habeo Gemmarum! Hīc habes Carbunculum, solem inter Gemmas, flammae modo rutilantem. Hic Adamantem, nitidissime radiantem. Hic Hyacinthum purpureum. Hic Smaragdum viridem. Hic Rubinum sanguineum. Hic Saphirum coeruleum. Hic Topazium Adamantis aemulum, sed nonnihil flavescentem. Hic Iaspidem varii coloris, sanguineis tamen maculis interpunctum.
Paulo sequiores Gemmae sunt hae sequentes. Carniolus (olim Sarda) et Granatus, subrubicundi. Hic Achates dicitur vario colore, ut plurimum tamen croceo. Haec est Cristallus, quae in lapidosis antris, formā hexagonae stiriae, nascitur. Hi autem sunt Vniones (Graeci Margaritas vocant) qui ex marinis Conchis eximuntur. Haec denique Corallia sunt, baccae rubrae ex ramusculis fruticis marini, petrae subaqueae adnascentis, tornati. Arbuscula enim illa in auras protracta lapidescit, et rubescit.
(Musica.)
Rex. Prorrahi videtur actus. Annon tempus nos deficiet, si sic sermocinari permittantur?
Plat. Hic dies actioni huic datus est. Moneri tamen possunt ut brevius agant, summas rerum explicando. Aut respondeant tantum ad interrogata. [Interim ingredietur Plantinus. ]
Rex. Apolloni, Mone hunc quod monendum esse audivisti.
Apoll. Amice, Rex et sapientum Collegium breviloquentiā delectantur. Ne ergo sis longus: Verba Rebus exaequare stude: nihil te diffundendo. Quid loqui habes? Non de Plantis?
Plant.) Postquam subterranei Thesauri (Succis, Lapibus, Metallis et Gemmis constantes) aperti sunt coram Serenissimo Rege nostro, mihi mandatum est ea quae rerum mater, Terra, ipsamet foras profert, ostendendi facere initium.
Apoll. Fac igitur.
Plant. Qvicqvid e Terra protuberat, illiqve radice inhaerens, reliqvo eorpore in aerem germinat, STIRPS est, seu Planta: qvae fibris humorem imbibens, eumqve in succum sibi utilem convertens, et digerens, alescit, vigescit, virescit: destituta succo, langvescit, flaccescit, marcescit, arescit (ostendantur hertae, virides et marcidae.)
Apoll. Qvae sunt Plantarum genera, aut species?
Plant. Rudimentum Plantae Fungus est. Utpote qui deorsum debiliter radicescit: sursum vero caulescit qvidem, non tamen frondescit, sed in massam orbicularem, molliculam, inferne striatam, concorporatur. Qvinimo Tuber, fungini generis infimum, sub terra se continet, nec foras extuberat, nec infra se radicat, corticellā tantum se obtegens: unde Callus Terrae dicitur. Italia iis abundat: et qvibusdam locis Hungaria. Delicati est saporis, odorisqve fragrantissimi; qvō et indicio reperitur.
Apoll. Ain? Estne esui? Plant. Etiam alii qvidam edules sunt: et inter hos praestantissimi Boleti, Capreoli, Rufuli, Spongiolae, et Piperites, qvorundam deliciae. Alii vero sunt virulenti et noxii, ut Muscarii, pulverulenti, etc.
Apoll. Habes qvid praeterea? Plant. Fungos esse dixi rudimenta Stirpium. Vera enim stirps habet Radicem fibratam, Stipitem corticosum, Ramusculos foliosos, plerumque brachiatos. (Ostendet haec per partes.) E quibus minores, quotannis emorientes et renascentes, Herbae nominantur: grandiores et perennantes, Arbores: mediae proceritatis et durationis, Frutices.
Dixi, quae dicenda habui (exibitque.)
Plin. Quinam vos estis, tantum agmen? Gram. Botanici sumus, rei Herbanae studiosi. Erat. Quid de herbis narratis?
Gram. Herba nititur caule suo, simplici vel multiplici: unde unicaulis vel multicaulis dicitur.
Plin. Quomodo alias dividuntur? Gram. In Alimentarias, Coronarias, et Medicamentarias.
Plin. Quae sunt Alimentariae? Gram. Quas esitant Animalia, aut homines. Ut sunt, primo sponte nascens Gramen, viridans solum, non sementans: deinde sativae herbae, Olera et Fruges, ferentes florem et semen.
Plin. Gramen quid est? Gram. Viride pecorum pabulum, variis herbis constans. Inter quas sunt Muscus (rudimentum fere Graminis, oppilandis rimis aptum: Centinodium, juxta vias humi serpens; Trifolium; optimum Vaccis dans pastum; (ostendantur omnia, recens evulsa.) Carex acie suā foenisecis molesta: et aliae infinitae.
De Oleribus narra tu Olusce.
Olus. Olera nobis comesturam praebent aut Folia, aut Radices, aut Fructus oleraceos.
Plin. Ostende singula. Olus.) Folia praebent, Lactuca, Atriplex, et aliae. Inprinus vero Brassica: quae prius sata, post transplantata, fit capita: succrescens vero in caulem altiorem et folia extenta, dicitur Crambe, Sed Asparagus loco foliorum dat thyrsos; Scolymus, capitella. (Ecce!) Radices suppeditant aliae solidas, aliae bulbosas. Solidas, Rapum, Napus, Raphanus, quae albent; Pastinaca, quae pallet, Siser quod flavet: Beta, quae rubet. (ecce) At bulbosas radices dant, Caepe, Allium, Porrus; resolviturque bulbus Cepae in tunicas (ecce!) bulbulus vero Allii, et Porri, in nucleos (videte!)
Fructus oleracei sunt fere cylindracea forma, Cucumeres, Melones, Pepones, et maxima in hoc genere Cucurbita. Fragaria dat baccas, Fraga. Tu Frugi, expone Fruges.
Frug. Exponam, auribus et oculis Vestris. Fruges, sunt herbae altiores, ferentes Grana; spicatae quidem in Spicis, ut Siligo, Triticum, Hordeum, etc. paniculatae in Paniculis, Milium, Panicum, Fagopyrum; siliquatae in siliquis, ut Faba, Pisum, Ervum, Phaseolus, Vicia, Lens, Cicer. Spicatae et paniculatae, ut Avena, Oryza, dicuntur Frumenta; siliquata, Legumina. Frumenta videte quam se in culmum geniculis interstinctum erigunt! Legumina vero habent scapum debiliorem, tametsi etiam geniculatum. Spica fovet grana glumis (en!) Siliqua valvulis (en!) Panicula complectitur granula sua fasceatim. Frugum additamenta sunt, Linum, Cannabis, Vrtica; semina quidem etiam ferentes, potissimum tamen stamine (unde Lintea parantur (sese commendantes.
Plin. De Condimentariis herbis nemone dicit?
Olus. Ad Escarias pertinent. Dant enim conditioni aut folia, ut Acetosa, Endivium, Nasturtium, etc. unde acetaria conficiuntur, et intinctus; aut flores ut Crocus; aut granula, ut Sinapis, Cuminum, Anethum, Anisum, Foeniculum, Coriandrum; aut denique radices, nt Raphanus major, Calamus aromaticus, Galanga, Zedoaria, Zingiber seu Zinziber.
Plin. Sic habuimus herbas Alimentarias; quis jam Coronarias ostendet?
Florus. Mihi hoc liceat. Coronariae herbulae sunt floridae et odoratae. Ut Viola, Rosa, Poeonia, Caryophyllus, Amaracus [Majorana] Lilium, Tulipa, etc. E quibus vient, pro olfactoriis, servias manu tenendas, aut imponenda Capiti serta, seu Corollas[sic]. Tinctorias his annumerare licet, Rubiam, quā rubefiunt panni; et Isatidem seu Glastum, unde paratur Indicum, quo panui caerulei fiunt. En hīc sunt! Panni saltem ita colorati.
Plin Medicamentosas tune ultimo narrabis?
Iatrus. Medicandi vim omnes habent Herbae, nullā exceptā. Speciatim vero sic nominantur, quae insigniter naturam afficiunt. Ut alvum solventes, Aloe, Sene, Helleborum [Latine Veratrum] Rhabarbarum etc. aut rursum sistentes, ut Plantago, etc.
Sunt autem medicamentosae quaedam hortenses, ut Hyssopus, Levisticum, Mentha, etc. aliae sylvestres, Angelica, Lilium convallium, Scolopendrium, etc. Caeterae fere Campestres, Betonica, Centaurium, Cichorium Enula, Melissa. etc. Aconitum, Cicula, Napellus, venenatae sunt, incaute sumentem perimunt. Sed et Opium, quod est succus ex vulnerato capite Papaveris nigri destillans; habens vim soporandi, stupefaciendi, nimieque sumtum enecandi.
Plin. Nihilne restat de herbis?
Florus. Domine; Sunt Herbae quae aquis innascuntur, et supernatant; ut Alga marina, Lens palustris, Tribulus aquaticus. Sed Spongia [ecce quam fistulosae est substantiae!] supernata subaqueis saxis, etiam inde exempta bibula est; quia adsuevit. Ecce quomodo aquam sorbet!
Plin. Recte rem herbariam per classes digessistis. Redite ad Botanicas speculationes vestras.
Tham. Stirps lignescens, et multiplici caudice fruticans, appellatur Frutex: quorum notiores in terra patria nostra referam, et ostendam. Corylus fert nuces avellanas: Prunellus pruna sylvestria: Sambucus, baccas sambuceas; Paliurus, baccas paliuri; Rosa, rosas; Canirubus agrestes rosas, et postea baccas Cynosbati, ampullacea forma, rubentissimas (Ecce!) Vinifera vitis profert vinaceas uvas; Spinifera vitis (nota hortis Magnatum) spinas (seu crespinas) Uvas; Ribes dat S. Johannis baccas; Rubus (seu Humirubus, serpit enim humi) dat Mora rubi nigra; Rubus Idaeus, sursum se erigens, mora Rubi Idei, rubea. Palustres isti etiam sunt fruticosi; Iuncus palmipedalis; Scirpus (Cannam etiam vocant) tricubitalis, gerens in summitate (ecce!) typham! ex quo, cum sit enodis et mollicellus (videte, nullum habet nodum scirpus! et flectitur) texunt Scirpeas et Canistra, et Mattas (ostendantur singula.) Haec autem Arundo, ecce lignosa est, nodosa.
Stirps autem frutice minor, et herbā major Suffrutex vocatur; ut Ruscus et reliqui Cardui. Itemque Ebulus, Erica, Nardus, Lavendula, Ruta, Salvia, Rosmarinus, Absynthium, Artemisia, et Myrtillus, ferens rubra et nigra myrtilla, seu Vaccinia, etc. Hi frutices et suffrutices mihi noti sunt.
Hylemus. At mibi non ignoti exotici etiam; quos si non possum afferre ipsosmet, adferam picturas. Ecce Oxyacantha, ferens Berberes! Ecce Cappparis, ferens cappares! En Ceratonia, dans dulces siliquas! En Cinamomum, fruticem sine fructu! quia ipsa tota fructus est, corticem et lignum odoriferum cibis et medicinae praebens. Ecce Balsamum, odorarissimam Arbusculam! quae incīsa vitreis osseisve cultellis (nam si ferro incīdatur emoritur) eliquat Opobalsamum, succum auro pretiosiorem. Ecce Gossipium, ferentem quiddam non absimile Nuci! quae dehiscens, detegit circa nucleos glomum Lanae inculcatum: quem redordiri. Et inde conficere gossipina Lina, muliebris labor est. Sed tu amice (haec conversus ad Thamnium) nondum recensuisti omnes frutices nobis hīc notas.
Tham. Quid adeo deest? Hyl. Glycyrrhizam omisisti, quae mellitam habet radiculam. Et Hederam muros et arbores scandentem, easque exedentem; et fortealia.
Tham. Neque tu omnia exotica recensuisti: et quis enarraret omnia, in quibus Natura ludit? Sufficit non ignorare primaria. Hyl. Esto.
[ Exibunt. ]
[ , Arbor: , Arborum enarrator. Pomona Gentilibus fuit Dea, pomariorum praeses: Sylvanus, sylvarum habitator. ]
Dendr. Stirps altum excrescens, et se stipite robustos ramos pangens, obtegensque se frondibus, Arbor est, circumtecta Cortice: sub quo ecce Liber est! et Albumum! et ligni pulpa! tandemque in penitissima pulpa spectate medullam (eccc!) Lignum vero ipsum quaedam habent interveniis distinctum, adeoque fissile: ut Abies, Tilia etc. ecce! (findatur:) aliae lentum et flexile: ut ecce Betula! (flectatur:) aliae rigidum et fragile, ut ecce Alnus, Pyrus etc. (frangatur.) Id quod sapienter sic dispensavit Deus, pro vario usu nostro. Folia vero omnibus sunt venosa (ostendatur) multis lanuginosa (itidem:) plerisque per ambitum crenata (ecce) Decidunt sub hiemem, regerminant vere; praeterquam gummosis, Abieti, Buxo, Taxo, et aliis, quae semper virent. Dic vero tu Pomone, quomodo Arbores differunt secundum fructam, quem ferunt?
Pom. Arbores sunt vel Pomiferae, vel Nuciferae, vel Bacciferae, vel Aromatiferae, vel Resinosae.
Dendr. Recense illas ordine. Pom. Pomiferar sunt notissimae fructiferarum, habentes fructum pulposum, extrinsecus molli corticellā intectum, intus vero granatum vel ossiculatum. Granata poma sunt haec sequentia: Ficus, Pirum, Malum, cujus varia sunt apud nos genera; in calidis vero regionibus etiam crescunt Aurea, Citria, Punica: nobis item notum Cydonium (ecce!) Mespilum et Sorbum. Ossiculata poma sunt, Cerasa et Pruna, varii generis: item Persicum Armeniacum, Oliva, Cornum.
Dendr. Quaenam sunt Nuciferae?
Pom. Quarum fructus duro sub cortice occultat nucleum, putamini inclusum: ut Iuglans. Amygdalus, Castanea (ostendantur hi fructus.) Sed Palma fert Dactylos, Abies Strobilos, Quercus Gallas, Suber et Ilex Glandes; Fagus Glandes faginas.
Dend. Bacciferas ostende Pom. Sic dicuntur, quae baccas molliores racematim crescentes ferunt: ut ecce Morus, Laurus, Sorbus sylvestris, etc.
Dendr. Aromariferas ostende. Pom. Non possum: quia non apud nos, sed in India crescunt, nobisque ut ignotae, sic innominatae, sunt. Nempe progignunt Piper, Caryophilla, Nuces myristicas (seu Moschatas (macidi inclusas, aliosque odoriferos fructus, e quibus ciborum condituras paramus.
Dendr. Quae sunt resinosae? Pom. Notissimae sunt Pinus et Picea: e quibus exstillat Resina, ex hac autem eliquatur Pix, tandemque Axungia. Dehinc est Lentiscus, ex qua colligatur Mastiche: et Terebinthus, e qua fluit Terebinthina. Arbores item quae Myrrham, Thus, Camphoram, caeteraque Gummi exsudant.
Dendr. Quomodo vero fructificant Arbores? Pom. Verno tempore quilibet Surculus gemmat, tum Gemma hians protrudit florem. (Sola Ficus non praemittit florem, sed protrudit grossulum: in Corylo vero florem praecedit Iulus, mox autumno.) Tandem decidente flore prodit Fructus petiolō pensilis, minutus primo: sed crescit donec maturescat.
Dend. Tu vero Sylvane semperne tacebis? Dic aliquid de Sylva tua.
Syl. Sylva est Arboretum frequens: quam amoene viridicatam Nemus dicimus; densam et inviam Saltum; disraratam et intercīsam, recrescentemque Sylvam caeduam: opacam et incaeduam, Lucum: speciatim autem Quercetum, Pinetum, Betulletum, Salictum etc.
Dendr. Nihilne habes praeterea? Syl. Nihil nisi quod graminum et arborum amaenitate, aviumque concentu, festiva loca, Tempe dicantur: saltuosa vicissim, salebrosa, saxis et vepretis hispida, eoque impervia et tristia, Tesquorum nomen habent.
Dend. At ego te de usu sterilium Arborum disserere velim, cur datae sint.
Syl. Nihil sine usu. Quaedam sterilium factae sunt latifoliae, et dehinc umbriferae, opacantes vireta, magno hominum et animalium commodo: ut Tiliae, Platanus, Acer, Fraxinus, Vlmus etc. (frondes singularum ostendet) Desectae vero Arbores steriles, aliae ministrant pabulum foco; ut Alnus, Betula, Fagus, Ornus, Populus alba,
Populus nigra: alias materiam aedificiis, ut Quercus, Pinus, Larix, Cedrus, etc. Laudate Dominum montes et colles! Arbores fructiferae, omnesque Cedri. (Psal. 148. 9.)
(Musica.)
[Ferentes secum Animalcula quae enarrabunt: seu viva seu picta, Conchas, Vermes, Serpentes. ]
Zoographus. Mirabilis ubique in creaturis suis Deus, maxime tamen in corporibus illis automatis; quae vitā, sensu, et liberō motu praedita, per semetipsa huc illuc se transferunt, Animalia vocamus: quae vitam accipiunt nascendo, continuant nutricando, propagant sui simile generando: ideoque sexu discreta sunt, in masculos et femellas. Sensum potissimum exercent alimenti causā: quicquid se offert videndo, audiendo, olfaciendo, gustando, palpando, et sic rem are dignoscendo. Motum vero adhibent (ad prosequendum bonum, et fugiendum malum) Alata volando, Pinnata natando, Pedata gradiendo. Si quando se non movet Animal, tum aut cubat, prostratis membris; aut sedet, substratis inferioribus, arrectis superioribus aut stat torum erectum, per pedes suos sese aequilibrans, aut fulcimento alicui innitens. Sunt tamen Animalcula quaedam, quae sese palpitando duntaxat promovent, aut rependo, aut serpendo: cum sint animalis generis veluti rudimenta, ut Conchae, Vermiculi, Serpentes. De quibus Vos dissertate amici.
Coch. Ego de Concha dicam, quae est animal aquatile, conchis testaceis duobus inclusum, illisque carne exsangui et viscosā arctissime adhaerens, et sese sub aquis levi quādam palpitatione loco dimovens. Harum apprimae sunt marinae, trini generis. Primo, Ostrea succulenta, grati saporis, eoque pretii magni. Sed majoris longe Concha margaritifera, in qua nascuntur pretiosi Vniones: et Purpura, purpureum evomens succum. In sicco vivunt tardigrada Cochlea, testaceam suam secum circumferens domunculam: et similis huic, sed sine testa, Limax. Putantur haec et illa carere oculis: sed habent cornicula, quibus praetentant iter.
Verm. Mihi Vermilio de Vermibus facere verba placet, qui non aeque contemptibilis res sunt in oculis Dei, atque nostris: quippe aeque factura manūs Dei, atque caetera omnia. Imo ad altiorem sublimitatis gradum prae Auro, Gemmis, Stellis, evecta: utpote vitā, sensu, motuque libero (quibus ista carent) donata. Sunt autem Vermes animalcula pedibus et alis destituta, motum tamen convolutione et evolutione corpusculi absolventia, quod Repere vocamus. Ex quarum rerum pinguedine gignuntur (hoc est, unde materiam et vitam primo accipiunt) ex iisdem nutrimentum quaerendo easdem eradunt: Acari ceram, Tarmites carnem, Tineae vestes, Blattae libros, Terenides (Cossi) ligna. Lumbrici uvidam terram, Volvones vitem, Curculiones frumenta. Erucae plantas, Bombyces Mori folia, etc. Expeditiora vero sunt Insecta quibus dati pedioli: ut sunt, Pediculus (seu Pedunculus) Lendium progenitor: Pulex saltator: Ricinus canibus infestus: Cimex, parietum et cubilium (maxime abiegnorum) graveolens perreptator. Et Oniscus, humescentibus adhaerens muris. Et Scolopendra, a pedum multitudine Centipes (et Millepeda) dicta. Formicae denique circa victum comportandum semper actuosae: et Araneae, tenuissima nectentes aranea, per quae insidientur Muscis.
Serp. Ego generi humano inimica, ad exercitum Dei Exercituum spectantia (quibus Ille peccati Hominem admonet, aut etiam peccata ejus punit) referam, Venenata serpentum genera: qui longum adepri corpus, arcuatā ejus et volubili sinuatione serpunt. Ut sunt, Anguis communis, Couber sylvaticus, Natrix aquatica, Aspis venenosissima; Iacutus, ex arbore in obvios sese vibrans, et Vipera, sola ex anguino genere catulos vivos pariens; (caetera enim Ovipara sunt). Amphisbaena item porro ac retro gradiens: et Basiliscus tam nocivus, ut solo visu necet. Draco denique, alatus serpens.
Serpentibus annumerari solent, tametsi gressiles: Lacerta, lacertosis pedibus; et Seps, illi consimilis, sed minor; et Stellio, maculis aureis picturatus; et Salamandra tam frigida, ut exstinguat ignem. Scorpio denique, flexuosā caudā letiferos infligens ictus. Habet ecce in minimis etiam quod metuat Creatoris iram Homo: O resipiscat!
Aqu. Aquarum incolas lustramini sistere nostrum est. Inter hos notissimi sunt Pisces, pedum loco habentes pinnas, quarum remigio natitant; locō autem colli branchias, quibus lympham ore immissam emittunt, et sic veluti respirant.
Natant. Observandum est, habere intus Vesicam aere turgidam, ad sese allevandum, et facilius fluitandum; quae si rumpitur, perit ad nandum habilitas. Quando vero se crescere et corpore gravari sentiunt, prosiliunt aquā et hauriunt aerem; ut stanti ad ripam fluminis tranquilli quotidie observare licet.
Piscen. Nec ignorandum, plerosque pisces esse squamosos; atque in his faemellas habere ova, masculos lactes. Alii sunt glabri, lubrici, oblongi; ut Anguilla, Conger, Muraena, Lampetra, Mustela, fluviatiles, et reliqui de Anguino genere. Quomodo alias Pisces dividuntur? dic tu Aquate.
Aqu. In fluviaticos, lacustres, et piscinales, ac marinos. De fluviaticis quid observas, dic tu ipse Piscine.
Pisc. Inter fluviaticos maximae corpulentiae sunt; Silurus bucculentus; Acipenser mucronatus; et Huso totus cartilagineus, grandescens usque ad longitudinem viginti quatuor pedum. Minima contra est Apua (avenacei grani non multum excedens mensuram;) tum Cobitis aculeata, Cobitis barbatula (aliās Fundulus, delicatus pisciculus) et Cobius seu Gobius.) Dehinc Alburnus, Perca fluviatilis, Trutta (aureis guttis picturatus piscis) et amicus illi Thymallus, Barbus item; seu Mullus, et Mugil, etc. Lacustres et Marinos recense tu Natanti. Natan.) Perge absolvere pisces. Pisc.) Esto, si ita placet. Lacustres ac Piscinales primarii sunt, Lucius (seu Lupus piscis) Carpio (seu Cyprinus) et Cyprinus latus: Tinca item, et Coracinus: et Perca. Pelagici vero sunt; Haleces, quae nobis salitae afferuntur, in tinis; et Passeres marini, qui afferuntur arefacti, sole tosti; sicut et Asellus, qui esui non est nisi contusus. Salmo, generosissimus piscis, ad duos cubitos exerescens, gaudet exire in flumina, in quibus et capitur. Raja, monstrosus est piscis, in planum rotundus, pinnis in orbem expansis. Sunt et quidam volatici pisces. Habetis piscium genera notiora. Praeter vero pisces, quid animalium habent Aquae, dic tu Aquate.
Aqu. Belluas marinas, seu Cetos. et Aquatilia mollia, et Cancros, et Insecta. Pisc.) De Cetis disserta primum. Aqu. Omnes Pisces sunt ovipari, sed Ceti vivipati. Quorum quinque aut sex genera nota sunt maribus nostris. Nempe Phoca, seu Bos marinus, tres vel
Delphin, volocissimus auimalium, ocyor volucre. Et Dephino paulo minor, atque rorundior, Orca: et ad ducentos cubitos longus Physeter, per fistulam capitis aquam sursum ejaculans. Tandemque Baloena, quam scribunt reperiri trecentarum ulnarum; habet tamen hostem Xiphiam, qui assultans acutissimo suo rostro (ad duos tresque cubitos porrecto, et gladii instar mucronato) illani lancinat, laniat, conficit tandem. Mollia vero aquatilia quid sunt? die Natanti.
Nat. Quae nec sanguinem habent, nec spinas. Alias vocant Araneas marinas, a similitudine longissimorum pedum, in orbem extensorum. Qualis est Polypus, octo brachiis praelongis metuendus (amplectitur enim, si potest, Hominem, et conficit:) tum Loligo (seu Sepia) emittens atramentalem succum, ne a pilcatore videri et capi possit: et smilia. De cancris quid habes Aquate?
Aqu. Sunt Natatilia crustata, cervsce nervosa, pedibus denis, binisque chelis (id est forsiculis, quas manuum loco habent, iisque prehendunt, stringunt, scindunt) instructa. Horum maximi dicuntur Cammari et Astaci, bicubitales: rotundi Carabi; minutuli Squillae. Omnes vere crustam veterem exuunt (sicuti serpentes pellem) novimque induunt, ut erescere queant. Insecta vero hujus Elementi suntne aliqua, Natanti?
Nat. Sunt: tria dicam primae notae. Hirudo, est vermis ater, affigens se cuti nudipedis, exsugensque lingua bisulca languinem. Tipula habet araneae formam, super aquam stans aut cursans tantā levitate ut non sidat. Seta denique aquatica, lumbricus est, crassitie equinum crinem non excedens. Magnus ubique, etiam in minimis, Creator omnium!
Aqu. Quanto subtilioris essentiae prae Aqua est Aer; ranto sublimioris naturae prae aquatilibus sunt Animantes aeriae, quae alarum et caudae vibratu volant quovolunt. Omnes sunt pennatae, plumatae, rostratae: excepto Vespertilione, qui pilosus et dentatus est, alasque habet membranaceas. Omnes item sunt bipedes (etiam Manucodiata, quam esse apodem falso perhibent:) sed grandiores ambulant solummodo; minores saltitant tantummodo; mediocres et incessu uruntur et saltatu. Cibaria petunt rostro, referciuntque ingluviem: et quamvis pirissent, nulla tamen mingit, omni humiditate in vapores, quibus humectandae sunt plumae perpetuo, abeunte.
Nidificaut communiter in locis homini inaccessis, securitatis causā: (mirum est, si verum, Halcyonem, seu Halcedonem aviculam, in ipso pelago nidum struere, tranquillo tum aequore: unde tranquilli dies Halcedonia vocantur.) Structo nido pariunt Ova, quibus postea incubando excludunt implumes pullos: qui quamdiu pipiunt, Pipiones vocantur. Et notandum est, ex Albumine ovi formari aviculae corpusculum; Vitellum autemilli esse loco alimenti, quamdiu intra testam vivit pullus: qui deficiente sibi hoc nutrimento testam arescentem fodicat, perrumpit, erumpit, cibumque a parentibus accipst, aut ipse mox circa se quaerit. Mira naturae industria! Sed Volucrum genera ipsi jam recensete: ut ne mihi objicere quearis quod AESopus confervo, omnia solum scire voluisse, sibi reliquisse nihil.
Vol. Ne metuas! non adeo erimus invidi, tametsi omnia scias et eloquaris. Esto tamen, et nostrae partes sint hīc aliquae. Aves avibus si comparamus per oppositas usque qualitates: erit Struthio alicum maximus ob vastitatem corporis (aequat enim Bovem fers) haud subvolans, alarum tamen vibratu cursum perniciter urgens: minimus autem Regulus, sepimentorum foramina pervolitare gaudens. Aquila est generosissima, absque nictatione solem intuens, Avium Rex dicta: despicatissima rursus Vpupa, cristata quidem, foeda tamen, quippe stercoribus victitans. Pavo formosissima est volucrum, speciosam suam caudam subinde rotans, et superbiens: deformissima vero Noctua, cum reliquis nocturnis lucifugis; Bubone ominoso, Asione aurito, Vlula flebili, Alucone ferali. Caeterae Aves sunt nobis Vernaculae vel Advenae; Campestres vel sylvestres, aut Aquaticae. Quarum species placetne persequi Potene?
Poten. Si me quoque non esse mutum vultis, experiar. Vernaculae sunt quae nobiscum in aedificiis habitant, et fimeta fere ruspantur. Qualis est Gallus, certis horis cantitans (eoque rusticis Horologii vicem praestans) et in suo sterquilinio cristam erigens et cucuriens, cum gracillantibus Gallinis, et totā gallinacea pullitie. Dehinc Gallopavo (Gallus Indicus) gerens in capite carnosam vittam, et sub rostro paleam, irato valde rubentem, cum sua Meleagride. Tum Columbus cum Columba; pulchelli, si plumipedes. Domesticis annumeramus, quae circa aedes habitare gaudent, tametsi nullo usu nostro quem sciamus: ut Hirundines, Veris nunciatrices, Passeres salaces: Monedulas item, Cornices, Picas, et in Turribus nidificantes Tinnunculos.
Vol. Cur Anseres et Anates silentiō transis? Nonne quoque domesticae sunt?
Pot. Sane: Sed eas Aquaticarum gregi reservatas volebam.
Vol. Perinde fuerit. Quas autem vocas Aves advenas?
Pot. Quae hiemandi nobiscum taedio in regiones calidas avolant. rursumque vere redeunt: ut Ciconiae, spineos sibi nidos super aedificia, dum aestatem nobiscum agunt, exstruentes. Et Ardeae, his paulo minoses, collo tortili. Et Grues, admodum congrue abvolantes: nempe cuneatim, una praevolante. Anseres item fieri etc. Notabile admodum, Hirundines, Coturnices, et alias quasdam, non avolare a nobis peregre: sed se abdere tantum in arborum vel rupium cava, aut submergere aquis, et obrigescere: donec tempore verno resuscitatae evolent, et se nobis reddant.
Vol. Verumne hoc?
Pot. Verissimum, experientiā multā probatum: in testimonium, Deum esse qui omnibus a se creatis vitam et indere et adimere potest. Tu vero Avine, jamne tibi silentium indixisti?
Av. Minime gentium. De Avibus agimus, creatura vocali, mutos esse nos non convenit: sed vestri me delectant discursus.
Pot. Veniemus mox ad Cantrices aves, quae nos exemplō suo ad laudes Dei excitabunt, Tu interim recense Campestres.
Av. Campestrium prima sit Alauda, primō vere in aere se vibrans, et cantillatione multa Deum laudans: cui similis est Cassita cirrata. Tum Coturnix cauda curta: ideoque parum volitans, et cum vociferatione. Perdix coturnice major, palato gratissima. Et praegrandis, Ansere major, Tarda, seu Bistarda, a tardo volatu sic dicta: quam non omnes Terrae habent.
Sylvestres quomodo dividis Volanti? Vol. Dispesco eas in majores, minores, et minimas. Majores sunt, Tetraones surdi (seu Vro-galti:) et Phasiani, gallinae sylvestres picturatissimae: et Attagenes sapidi (Perdices montanae:) et Columbi feri duorum generum: majores dicti Palumbes, torquati; et minores pede rubido, Liviae; Queulus item, qui se prodit cuculando: castusque Turtur. Minores sylvestres pastu distinguimus. Ficedula enim vescitur ficubus; Merops apibus; Rubecula
Currica vermiculis Picus arbores rostrando, delitescentesque: bestiolas extrahendo, iisdem; Turdus baccis juniperinis, unde nobis carne suā sapidissimum laluberrimumque praebet pastum. Minimae sunt Cantrices: ut Luscinia, suavissima modulatrix; hujusque aemula, etiam frigore fritinniens, Fringilla; et parum minuriens Parus: et flavescens collo Galbula: et victitantes seminibus aviculae, Luteola papaveris, Linarta lini, Carduelis cardui etc.
Sed et vocalibus addendae sunt istae majores. Sturni, Merulae, et ex transmarinis Psittaci, articulatam nostram vocem ac sermonem imitari consuescunt. Vanellus pulchre cristatus, sed ingrate clamosus, campis gaudet. Rapaces enumera tu Potene!
Pot. Rapaces sunt Carnivorae, et solivagae, quae campos et sylvas pervolitando praedantur, hoc est alias aves persequuntur, uncisque unguibus et rostro dilaniant, ac devorant. Ut sunt; Accipiter (quem ajunt resupinatum recta coelum versus evolare posse,) cum congeneribus sibi, Niso fringillario, Falcone belle oculato, Buteone ignavo. Milvus item (seu Milvius) pullastrorum raptor: et Vultur, solis monicinis pascens, sicut et corvus. Aquaticas percense tu Avine!
Avin. Aquaticae omnes palmipedes, natandicausa: quemadmodum videre est in Ansere et Anate. Sicut et in candidissimo Olore; et insaturabili ingluvie Onocratalo (cui mox sub ipso rostro ingluvies sacci instar pendet, quo magnos etiam pisces deglutit;) et in latissimi rostri Pelicano: bovisque instar in Arundinetis mugiente Butione; et in semper natante Querquedula; crebroque urinante Mergo et Fulica. Sunt et piscivorae non palmipedes, ideoque Aquis non innatantes, sed eas tantum circumvolantes: Ardea, Ciconia, Gavia piscatrix, Motacilla caudam indefesse motitans. Claude tu Volanti doctrinam de volatilibus, instructo ex Insectis volanubus exercitu.
Vol. Est profecto hic etiam non contemnendus DEI Exercitus armatus, malorum in paenam varie, aculeis, rostris, dentibus, cornibusque. Apes enim, Vespae, Crabrones etc. aculeati sunt: Muscae, Culices, Tabani, Asili, rostrati: Cicadae, Locustae, Grylli, Papiliones, dentati: Bruchi et Scarabei quidasm cornuti: et longum esset omnes illorum dotes, aut vires, recitare. Apes, mellis conditrices, hoc artificii sciunt quod hominum nemo: tantumque conficiunt singulos in annos Mellis, ut si comportari esset possibile; rivi fluerent amnium instar. Quantum hoc in nos Dei, per hunc pusillatum avicularum exercitum, beneficium? quanta rursum clades si quando Locustas segetum populatrices, densissimis agminibus immittit? quam cito sic messem ante messem peragit? quantā fame integras Gentes affligit? si quis nescit, legat Joelem Prophetam.
Qu. Solidissimum inter Elementa Terra est; solidissimae compacturae animantes terrenae sunt, Quadrupeda; quae in mansueta, ferocia, et amphibia, dividimus. Mansueta sunt, sub Hominum cura viventia, Pecora et Iumenta. Ferocia sunt, Ferae hominem refugientes, per loca latebrosa sese abdentes, et pastum ipsamet sibi quaerentes. Amphibia sunt Terram pariter et Aquam incolentia quadrupeda. Quae omnia foetum vivum progenerant, lacteque uberum alunt: grandiora unicum, et rarius: minutiora numerosum, frequentius. Pro integumento habent vel Pilos, ut Lepus; vel villos, ut Ursus, vel Lanam, ut Ovis; vel Setas, ut Sus; vel Squamas, ut Rhinoceros. Pedes autem vel digitatos, Vnguibus armatos, ut Canis; vel ungulatos. Et quidem Vngulā vel solidā, ut Equus; vel bifida, ut Bos. Quaedam sunt cornuta, carentque superioribus dentibus, quia horum materia transit in comua. Idcirco cibum ruminant, hoc est deglutitum semel ex ventriculo primo in os retrahunt, denuoque masticant, tota nocte. Habent enim (melioris digestionis causā) Ventriculos quatuor contiguos, Rumen, Reticulum, Echinum, Omasum; demumque Intestina; et adipis loco pinguedinem densiorem, Sebum. Verum de illis jam per species agamus. Tibi Cteni placetne de Pecoribus?
Cten. Pecora vocamus illas quadrupedes, quae lactis et carnis potissimum causā aluntur. Quorum maximum genus Bovinum est: cujus dux, Taurus, paleari pendulo spectandus venit. Vacca praegnans dicitur Forda; nondum faeta Iuvenca; Vitulus grandescens, Buculus vel Bucula, ut notum est.
Minorum peeudum sunt Oves lanosae, cum Agnis subrumis et abrumis, Arietibusque petulcis: qui vexati arietant, tametsi cornibus mutili, aut sectarii Verveces. Hirsutus Hircus castratione fit Caper; hic et illic arunco spectabilis: petulantes Haedi circumcursitant Capram. Setosi sunt Porci; qui necdum castrati vocantur Verres; exsecti Majales; porcelli sumen Scrophae adhuc sugentes, Nefrendes, depulsi a mamma, Delici. Tu Amphisthenes recense Jumenta.
Amph. Iumentum, est pecus operarium, seu Veterinum (rectius forsan vecterinum, quia vecturis adhibentur). Interquae maximus est gibbosus Camelus, plaustri instar Mercatorem cum mercibus ferens. Huic proximus Equus, jubā insignis, ferox licet, et calcitrans, effrenis et indomims, domatur tamen, et sessori obtemperare cogitur: praesertim Cantherius factus, ubi et hinnire desinit. Sed pandus Asellus oneribus bajulandis servit, et cum ab Agasone vapulat, rudit. Canes et Feles huc repono, quia nobis custodes sunt: illi pecoris, contra fures: hi penoris, contra mures. Nam Canis advenam latratu prodit, improvideque appropinquantem mordet, praesertim Catenarius, vel an minimum baubatur. Si quis eum senfim irritat, ringitur; si percutit, quiritatur. Rabidus autem factus, discursat; et si quem obvium mordet, ipso morsu reddit hydrophobum; hoc est aquae metuentem, moreque catellorum latrantem. Catus autem angulos Domūs perreptans, Mures (ex muscerda, velaliās) odoratur, tum insidiose capit, discerpit, devorat. Sed etiam tu Feraee facito Verba, deque Animantibus illis, unde tibi nomen, dissertato.
Feraeus. Ferae majores dicuntur Belluae; crudeliores Bestiae. Belluarum maxima Elephas, capi se et mansuefieri facile patitur, servitque homini vectando (aliquando viginti et triginta viros simul) perlubens. Dentes habet duos tricubitos et quadricubitos, qui dant candidissimum Ebur; pabulum vero attrahit Proboscide, quae est ab ore prodiens oblongus tubus, quo vice manūs utitur. Rhinoceros, corpulentia illi fere aequalis, indutus est squamis osseis, geritque super nasum Cornu acutum, quo transfodit Ventrem Barri (hoc est Elephantis (dum cum illo praeliatur. Dehinc sunt feri Boves bicornes, Bubalus, Vrus, Bonasus; sed Bonasus habet cornua ad oculos flexa, ad pugnam inutilia. Monoceros (L. Vnicornis) rarissima sera, unico visendus bicubitali cornu, abditissima incolit deserta, ob incredibilem pernicitatem capi difficilis. Sequuntur Ferae ramosa gestantes cornua: quarum maxima est Alces, cui detractum tergus prae duritie insecabile est. Tum Rangifer jubatus, velocitateque tantā, ut trahis praejunetus (in Lapponia (decurrat diurno cursu super 800 (octingenta stadia, quod 25 milliaria nostratia facit) per nivem et glaciem. Tum Cervus noster, praeagilis quoque, gestans cornua quotannis decidua (cervae tamen nulla sunt) solus e brutis moriturus lacrymatur. Damae cornua latescunt; Ibici reflectuntur in dorsum; Rupicaprae sunt obunca, ut auxilio horum insiliat
Capreolus cum sua Caprea, minimus est Corniferorum. Quorum omnium pulli Hinnuli dicuntur. Ita in ordinem redegi Feras mitiores. Tu Quadrine Bestiarum explica naturam, et greges.
Quad. Bestiarum nulla est cornuta, Dentibus ac Unguibus armatae omnes; quia non herbaticae sunt, sed carnivorae. Quarum agmen ducit robustissimus Leo, hirtus armis, rugiens (quando rugit) formidolose. Pardus (mas) habet pellem variis maculis pulchre distinctam; Pardalis (faemina) interalbicantibus tantum punctulis notatam. Uterque admirandae velocitatis: si praedam saltu terno non assequitur, dimirtit. Tygris omnium saevissima (et ipsa maculosa) tympanorum sonitu adeo dicitur efferari, ut in rabiem acta seipsam dilaceret. Lynx, aliquanto minor corpore, haud dispar ferocitate, et visūs praeacuti est, tergoreque colorato. Ursus villosus continet se per hiemem in spelaeis, sine victu: Vrsa dicitur parere catulos semiformes, lambendoque demum refingere ac perficere. Lupus, voracissima bestiarum, famelicus ululat. Vulpes, dolosa et gulosa, nunquam mansuesit: expetitur propter pelles, eoque non capienda vernō, ubi glabrescit, ac fit depilis: Onager ventō pasci perhibetur, si desint herbae. Aper autem terram rostro fodicans, radicibus pascitur: irritarus ore spumat, dentibus frendet, vertagosque et venatores se insequentes ferit, quandoque interimit. Atque haec sunt Bestiae majores: minores ede tu Cteni.
Cten. Simia, sola quadrupedum caudae expers, ridicula est humanorum operum imiratrix: sicut et Cercopithecus, qui tamen caudatus est. Lepus, quō nihil timidius, dormit patentibus oculis; ac si quid strepit, mox territus arrigit aures, vel se proripit, et ad dumeta consugit: si aufugere non potest, et capi se videt, vagit. Cuniculō nihil foecundius: ut qui nontantum crehro foetat, sed et superfoetat. Addam Animalia fera duo, spinis horrida: Erinaceum nostratem, qui periculō viso convolvit se in globum, aculeosque erigit, ut ne impune tangi etiam possit: et Herinaceum AEthiopicum (decuplo majorem nostro, Hystrix illi nomen (qui aculeos suos veluti spicula ejaculatur, canesque se insequentes vulnerat. Gazela exsudat fragrantissimum Moschum: neque huic dissimilem Catus Zibethi. Sed ne solus hīc sermociner, tu Feraee absolve quod in Ferarum classi restat, Feles et Mures sylvestres.
Feraeus. Varia sunt illorum genera, quos pellium causa venantur. Nempe Catus sylvestris, Martes, Martes scythica, Mustela alpina, Mus ponticus, et Noricus; sicuti et semidomestici illi, Viverra et Mustela. Ex cognato genere sunt Sciurus, Melis et Glis. Hoc et isto nihil somnolentius; Sciurus v. latā et villosā sua caudā sibi umbellam facit, et in transvolando de arbore in arborem, illā vice alae utitur. Huc spectat campestris murinus grex: quorum maximi sunt Sorex et Cricetus, profunda sibi cavantes foramina, segetibusque valida inferentes damna. ed Talpa, radicibus solis pascens, sub terra se continet semper, interdum tamen grumos faciens capitur. Claude quadrupedantium agmen tu Amphistenes: explicato, quid et quae sunt Amphibia?
Amph. Sunt bestiae in utroque elemento, Terra et, Aqua, degentes. Ut Fiber ac Lutra, uterque pilosus et caninae statorae: sed ille caudam habens carnosam et squameam, tanquam sibi appensum piscem; hic pedes posteriores velut anserinos, ad natandum. Tum est Crocodilus, forma fere lacertae parvae, sed exerescens ad ulnas 20. Frequens est in Nilo AEgypti, devorans interdum canes et Homines. Hoc habet singulare, quod inter mandendum, contra omnium Animalium consuetudinem, superiorem movet mandibulam. Quadrupedes quoque sunt Ranae coaxantes: et Bufones venenati, et viridissimae Calamitae innoxiae; clypeata denique Testudo, quae in India tanta reperta est, ut insidentes (aut insistentes) sibi duos tresve viros ferre potuerit.
Cten.) Ita Sunt Exercitus viventium. Laudate jam Dominum Deum Exercituum omnia Opera ejus? ipsae etiam Bestiae, et omnia Iumenta! Reptilia et Aves alatae, Hallelujah! Psal. 148. v. 10.)
Rex. Nempe jam peracta sunt, quibus peragendis haec destinata fuit dies?
Plato. Ita Serenissime Rex, Naturae nobis exhibita sunt Opera, per suas Classes: usque ad gloriosum illud fastigium quod Operibus suis imposuit DEUS, imaginem suam, Hominem, quem et parvum Mundum dicimus.
Rex. Hic autem quando lustrandus veniet;
Plato. Quando Tibi Rex Philosophos, qui Anthropologica tractant, accersi placebit.
Rex. Placebit quam primum per negotia licebit; cujus rei me submonebitis, quum videbitur commodum. Nunc ad officii munia redeamus omnes.
[Hīc surget, et a Senatu suo comitatus ingndietur Scenam, Muficā interim resonante: ]
Scena peracta est, Generosi et Reverendi Domini Scholarchae. Videtisne quid in addiscendis Linguis et Artibus bonis Comica possit actio? Non Psittacos vel Merulas audivistis, ea quae non intelligunt deblaterantes; rem agi potius, quam dici, vidistis. Intelligere enim nos ea quae discimus, rerum, quas recitamus, ad vivum facta repraesentatio aperte ostendit nostro et vestro sensuum oblectamento. Nam quod per nudam expositionem vix trimestralis molestus obtinuisset labor, id per schematismos, variamque rerum et personarum interpolationem jucundus dierum aliquot obtinuit lusus. Non suffeni nobis sumus, Auditores, nec inanes vanae industriae venditatores. Vobis inspectantibus res vivo patuit experimento, patebitque in dies melius, modo nobis favorem ne subtrahite Vestrum. Nunc si quid aberratum est, memoriā vel actione, condonate oramus. Primum experientibus venia debetut. Valete, et Scholam, Studiaque nostra, Vobis habete quam commendatissima.
Deus creavit de Terra Hominem, et secundum imaginem suam fecit illum. Creavit illi scientiam Spiritūs, sensu implevit Cor illorum, mala et bona ostendit illis.
1 Prologus
2 Ptolomaeus Rex.
3 Plato Philosophi.
4 Eratosthenes. Philosophi.
5 Apollonius. Philosophi.
6 Plinius, Polyhistor.
7 Anthropologus.
8 Membratus
9 Propertius. Anatomici.
10 Ossatus. Anatomici.
11 Fulcinius Anatomici.
12 Myodes. Anatomici.
13 Encarus. Anatomici.
14 Corderus.
15 Coelius.
16 Humorius.
17 Spiriteus.
18 Sangvinius.
19 Concretius.
20 Vitalius.
21 Vocalius.
22 Gustavus.
23 Albinus.
24 Attentius.
25 Dormilio.
26 Menteus.
27 Synesius.
28 Volentius.
20 Affectenus.
30 Conscius.
31 Chirurgus I.
32 Secundus.
33 Tertius.
34 Medicus I.
37 Secundus,
36 Tertius,
37 Quartus,
38 Portentius.
39 Fabellus.
40 Epilogus.
(Obambulans tacite, capite tamen erectā, circumspectabit modeste: tandem confistens in fiet.)
LOquere Adolescens, ut te videam! dixit ad puerum, sibi adductum discipulum, Antisthenes Philosophus Videns quidem illum ante se stantem, quantum ad externam staturam et figuram, interiora tamen ejus īntueri non valens, nisi quantum se foras proferret sermone. Sermo nimirum, et Gestus exterior, index est Animi: unde non tantum quid Homo velit, sed et quid sciat et possit, egregie patescit.
(Tum spectatoribus abversus.)
Vos nobis Antisthenes eritis hodie, Viri prudentissimi: Nos vestri tirones, jubete nos loqui, ut nos videatis! Non loquemur tamen solum (id enim etiam qui sonos dant sine mente possunt) sed agemus simul: ut nos Res quas recitabimus intelligere quoque intelligatis. Erit autem dignum attentione argumentum: Nosse semetipsos, quantum ad totam Naturae nostrae constitutionem. Nempe et Corporis compagem totam, intus et extra; et Animae nostrae structuram totam, simul cum Morbis Corporis et Animi, qui nobis contingunt: Talia enim nos praeteritis diebus didicisse, hac hora vos docebimus. Qui sibi ipsi vilis non est, veniat, et seipsum sibi ipsi spectandum Theatro sisti, gaudeat.
(His dictis, exhibitoque honore, recedat.)
Ptol. Mundi contemplationem absolvimus: Hominis considerationem seponi svasistis hunc in diem. Quis ergo hujus rei nobis erit processus?
Plat. Disposita jam sunt, o Rex, oninia, expedienda quaternō actu. Primo venient, dum vocabuntur, Physici, illi qui se Anatomicos vocant, Membrorumque Corporis humani numerum, situm, usum inquirunt: ostendentque nobis quam harmonice Corpo ris hoc systema compositum sit. Deinde ingredinetur, qui Humorum membris contentorum, Spirituumque humores moventium, vim explicare sciant. Post hos prodeant, quibus Mentis structura, Affectuumque natura, nota sit. Tandem aderunt qui Morbus, Corporis et Animi, non ignorent, nonunibusque suis, e rerum natura delumptis, distingvere valeant.
Ptol. Designatio haec ordinis probaturne Vobis reliquis?
Erat. Accurata videtur. Apoll. Assensione illam comprobo.
Plin. Galenus Corporis partes in Continentes, contentas, et impetentes divisit: hoc est, in Vasa, Humores, et Spiritus. Sed haec divisio plenior erit: quippe quae non Corpus, sed Hominem, dividit: impetenribusque ipsis (spiritibus) impetentes suos (Animum et Affectus (assiguat: demumque quomodo omnia haec vitari possint, et soleant, utiliter (qvo corruptelae caveri possit) ostendit.
Rex. Maneat igitur: Ordine istō Hominem lustremus.
Apol. Iterum Methodi admoneo: ut ante alios audiatur qui generalia de Homine, quid totus in seipso consideratus sit, et ad quid sit, edisserat.
Erat. Recte id monetur: Anthropologus igitur primo erit vocandus.
Rex. Veniat. Tu vero Eratosthenes exerce illum qvaestionibus.
Ant. Jussu Regiae Majestatis adsum.
Erat. Jussu ejusdem te alloqvor. Hominis aggredimur contemplationem, amice: quam unde tu auspicandam censeas, scire avemus.
Antr. A consideratione excellentiae suae: ut recte a Macrocosmo veniri ad Microcosmum; et a Domo numerosae samiliae ad ipsum Patremfamilias, pateat. Quippe qui ipsius Dei imago, incarnatusque Angelus, est; et Animal divinum, in regendis et gerendis rebus Dei coadjutor, inque edendis Sapientiae ludis collusor: Creaturarum denique Dominus, Creatoris vero sui rationarius.
Erat. Magnifica de Homine loqveris.
Antr. Quia Magnifica cum illo fecit qui potens est, et sanctum Nomen ejus. Miser, qui ignorat Deum: miser, qui ignorat seipsum.
Erat. At exortus Huminis humilis est.
Anthr. Sed fini sexcelsus et gloriosus, ad quem se promovet gradatim. Conceptus enim in Matris utero ex sangvinis gutta, Embryo est; massa viva, sed sui ignara. Inde prodit in lucem, Infans; ex quo fit Puer, bestiola ad senium ductum brute discursans. Ex impubere fit puber Adolescens, ubi rationis freno coercuri incipit, si incipit. Grandescens Corpore, staturaeque asseqvutus terminum, Iuvem est: demumque si animo simul grandescat, fit Vir, negotiis vitae par: mox provectiore aetate Senex; et in decrepita senecta edentulus Senecio. Corpore quidem mox futurus sepulchri pabulum, Mente tamen aeternitatis candidatus. Qvomodo et in altero sexu, e Pupa fit Puella, tum Adolescentula, inde Iuvencula, dehinc Mulier, tandem annosa Vetula. Ita humanae vitae curriculum nihil est nisi Nasci, Puerasoere, Adolescere, Iuvenescere, Virescere, Senescere, Mori.
Erat. Ecquid igitur hīc adeo gloriosum? Praeter ea si AEtatum singularum attendamus occupationes, inanitas mera ubiqve se prodit. Nam Infantia seipsam ignorat, Pueritia lucticris transigitur, Adolescentia curiosis tentatur, Iuventus vanis oblectatur, Virilitas
Senectus ad priorem invalescentiam relabitur (hinc senes repuerascere dicuntur): donec senilis marcor conlumac et consummet Vitam, heu quim fugacem!
Anthr. Verissima haec sunt, sed Corporis respectu, Animo nobis Mando majora demandantur peragenda: nempe praesentis Vitae curriculum regere tam circumspecte; ut in conspectu Coeli et Terrae omnium hīc actorum reddere queamus rationem, atque si digni fuerimus reperti, ad aeternam cum Deo cohabitationem Coelos ingrediamur: O feint qui SEIPSUM ex ultimo sine suo NOSSE didicerit!
Erat. Agnoscimus: sed hoc nos docebunt Theologi. Nunc Naturae humanae constitutionem, et Corporis Animaeque fabricam, quaerimus. Tu igitur secedere poteris: veniant autem qui nobis externa Corporis nostri Membra scite: ostendant.
[Abibitque honore exhibitō. ]
Rex. Apolloni, age cum his.
Apoll. Viri boni estisne ex eorum numero, qui in naturae humanae cotemplatione operam ponunt?
Membr. Equidem sumus.
Apoll. De Corporis igitur nostri compage quid dicitis?
Membr. Corpus nostrum, Animae rationalis habitaculum et organon, sapientissimi Architecti tam illustre specimen est, ut nemo satis demirari queat, si articulatim spectetur.
Apoll. Doce igitur articulatim nos spectare Hominem.
Membr. Primum ipsa Corporis stamra perelegans est, Coelum versus erecta: quod nulli animantium contingit.
Prop. Et Membrorum inter se situs quam harmonicus? Nam quae bina data sunt (ut Manns, Oculi, Aures, Renes, etc.) locantur ex adverso, ad latera: quae singula (ut Nasus, Os, Cor, etc.) per medium. Praestabiliora item membra supremo loco, ut Caput; vel intimo, ut Cor; sequiora infimo (ut Pedes) vel extimo (ut digitorum Vngues.)
Apoll. Recte hoc observatur. Sed recenseantur Membra ordine.
Membr. Capitis partem potissimam tegunt Capilli, rotati in vertice: anteriorem vero partem decorat Facies, e qua dignoscimus personas. In Facie rursum Frons eminet, figurā prope semicirculari, desinens utrinque in Tempora [ostendantur ornnia et singula manu]; plerisque glabra, paucis hispida; senescentibus rugosa, laetis erugata, iracundis caperata.
Prop. Fronti autem subjacent Oculi, quoquō versum mobiles, facti e diversis membranis, ceu tunicis, transparentibusque humoribus. Qui, si cui prominent, cernit obscurius; si sunt profundiores, clarius. Sed hirqui oculorum saepe sudant lacrymas, quotidie gramias, mane a somno detergendas. In Oculi medio sita Pupilla, albo circumfusa, speculum est, in quo rerum objectarum imagunculae resplendent in forma pupularum. Eam Palpebrae humectant nictando [sic, ostendatur nictatio: ] Cilia vero, e crepidine palpebrarum enata, unā cum Superciliis [ostendantur] tutantur oculum, ut ne quid ineidat.
Membr. Auribus vero adapratae sunt Anriculae et quidem patulae, ad repercutiendum sonos; et in Cochleae formam cavatae, ad introvertendum sonum per anfractuosum iter. Nasus, respirationis causā datus, incipit ad intercilium, et se inter duas genas demittens, discriminatur in duo spiracula, Nares; per quas demanat Cerebri purgamentum, mucus sed ne defluat ante munctionem, detentatur a vibrissis. Infra Nasum sunt rubicunda Labia; et apertile Os; tum Mentum, et ad latera ejus Malae, ephebis Lanugine, viris Barbā, intectae. Superius Labrum tegitur mystace bipartito: sed quidam sunt imberbes.
Apoll. Absolvistis Capitis partes externas: descendite adiplius Trunci partes. Memb.) Collum interjacet: cujus pars anterior Iugulum est, posterior Cervix. Sub iugulo incipit Pectus, papillis utrinque turgens, calidisque maribus in medio hirtum. Vmbilicus est in ventris meditullio: infraque hunc Inguen, cum adjacentibus verendis; quae ut nudare, ita nominare, pudor vetat. Tergum vero, sub cervice ineipiens, habet ordine Humeros, Dorsum, Lumbos, et Nates, sessionis gratia Clunibus obvolutas. Ad latera sunt Axillae, et Hypochondria. Ita sunt partes Trunci etiam externae: nihil omissum reor.
Apoll. Descendite igitur ad Artus, Manus et Pedes.
Prop. Ab humeris dependent torosa Brachia: hinc flexiles Cubiti, quibus inniti solemus: tum Lacerti, Manusque perquam versatiles, ut quidvis pro lubitu versare valeamns. Sinitra tenet, dextra operatur; quamvis hoc apud Scaevolam fiat contrarie, apud ambidextrum indiscriminatim. Jam partes Manūs attendite! Concava manus dicitur Vola diducta, Palma; contracta, Pugnus. Habetque Digitos quinque: et quisque digitus Articulos tres, et totidem Condylos. Articuli vero postremi exeunt in Vngues, quibus scabimus, scalpimus, lancinamus, laceramus. Notandus et digitorum usus: nempe quod Pollice premimus, Indice monstramus, Verpō ludificamus, Annuari annulos gestamus, Auricularis vero pro auriscalpio est.
Membr. Similiter infra Coxas sunt Femora: sub Genubus, Crura: sub Popite, Sura. A Suffragine est imus pes: continens Talos ad latera exstantes; et a tergo Calcaneum; et hinc Solum pedis, seu plantam; et superne convexam plantam. Tum denique Hallum cum digitis: quibus subnixi, protollimur altius.
Apoll. Ita ergo a Capite ad planum pedis desecendistis.
Prop. Deus noster Deus ordinis est, et Opera ejus omnia undique ordinata: maxime vero in quo Ille Sapientiam suam ostendere voluit maxime, Homo. Cui externa et interna Membra tot data sunt, quot Anno dies, nempe 365. ut singulis diebus Homo gratus sit Deo pro tali Corporis structura.
Apoll. Habemus gratiam, Vir optime, pro hocce tam utili monito. Veniant jam qui nobis interanea Hominis ostendant.
Off. Interanea Hominis explicari sibi velle Serenissimum Regem cognovimus. Adsumus igitur, ostensuri Corporis Fulcra OSSA, quantum ad numerum, situm, usum.
Rex. Age cum illis, Plini.
Plin. Numerum ossium ostendere vultis? Quot ergo sunt cuique nostrūm ossa?
Oss. Citciter trecenta; quaedam enim adeo minuta reperiuntur, ut ab aliis numerentur, ab aliis non numerentur.
Plin. Quomodo dividuntur?
Oss. In Ossa Capitis, Trunci, et Artuum.
Plin. Ossa Capitis quae sunt, et quot?
Ossat. Primarium est Calvatia, ex pluribus ossibus pectinatim
(Ecce!) Id quod a Sapiente Creatore ideo sic ordinatum creditur, utper suturas illas Cerebri vapores exire, neque Homini perpetuos adferre dolores, possint. Tum hae Maxillae duae continent triginta duobus alveolis totidem osseos Dentes: quorum anteriores quaterni vocantur Incīsores: utrinque illis proximi Canini; dehinc Maxillares, seu Molares, quini: postrem o genuini, bini. Omnia in universum Capitis ossa, 59.
Fulc. Truncum constituunt, in longum quidem Spina dorsi; superne vero Ossa Thoracis, inferne Os Sessibuli. Demonstrabo en singula! Spina dorsi primarium est corporis fulcrum. Quod ut Corporis flexurae serviat (surlum et deorsum, et ad latera) dissectum est in Vertebras triginta quatuor: quarum septem insunt Cervici, duodecim Tergo, quinque Lumbis, quatuor Ossi sacro, residuae sex Ossi coccygis. Forma Vertebrarum talis ecce est! varie angulosa, omnesque in medio foraminosae, pro Nervo principali hac defluente, et per totum corpus motum et sensum dividente, ut postea videbitur.
Ossa pectori muniendo data sunt, in ante Sternum, a tergo Scapulae duae, collateraliter vero Costae hinc et illinc duodenae. Scapulas Sterno copulant duae Claviculae, seu lugula, in Avibus surculae dictae. Costae exeunt omnes e Vertebris spinae; sed tantum septenae superiores copulantur sterno, inferiores quinae sternum non attingunt: ideo, utventer dum opus est extendi, Homoque se infra se flectere, possit. Integrae illae Costae, superiores, vocantur legitimae; curtae illae nothae. Os sessibuli (novo nomine) dicitur ossium Compages sub Ventre. Cujus pars sub lumbis Os ilium dicitur; pars opposita ad inguen, Os pubis; ad latera utrinque Os Coxae.
Plin. Artuum jam exponantur ossa.
Ossat. Ossa manuum impacta sunt scapulis; Pedum coxendicibus. Sunt autem unius manūs ossa tot, quot Vertebrae spinae dorsi: nempe 34. Nam Os brachii est unum; Ossa cubiti duo, Vlna et Radius: Carpi (ubi Manus parva jungitur Ulnae) octo, parva omnia, et ita composita, ut celeriati motūs undique serviant. Metacarpium (seu tabula Manūs) habet ossa quatuor; Pollex tria, reliqui digiti quaterna. Ast in Pede uno non nisi 30 Ossa sunt. Nempe Femorit Os unum, Cruris duo, Tibia et Fibula; Tarsi septem, Metatarsi quinque; Digitorum omnium simul 14: et insuper Patella genualis.
Plin. Ossium interiora quid continent?
Ossat. Majora ossa sunt intrinsecus cava, continentque Medullam: minora, non quidem medullosa, succola tamen sunt. Omnia insuper extrinsecus contecta membranulis.
Plin. De Ossium junctura nihildum dixistis, quomodo cohaereant.
Fulc. Ossa ubi sine flexu sunt, simplici commissura glutinantur: ut ossa Capitis, Dentium, et Maxillae etc. Ubi flecti debent, cohaerent articulatim, per insertum alterius caput alterius Cotylae: ut in junctura Humeri et Scapulae, humeri et cubiti, et in omni digitorum articulo. Ubi ut ne se mutuō contactu et attritu ossa atterant, doloremque faciant, interponitur illis veluti culticella (osse mollior, carne firmior, substantia) Cartilago (ecce!) Tandem ut ne violentō etiam motu articulorum ossa divellantur, aut luxentur, circumligatur quilibet articulus ligamentis cartilagineis firmissime: (en!)
Rex. Satis haec evidenter demonstrantur: laudamus, et gratam habemus, industriam Vestram. Ingrediantur nunc, qui nobis Carneas Corporis partes exhibeant.
Rex. Quomodo Sceleton humani Corporis ossium structurā cohaereat, vidimus: qua vero ratione expletum sit carne, et circumvestitum membranis, denarrare verbis, et demonstrare reipsa, Vestrūm erit amici.
Myod. Lubentissimō facturi sumus animō, Serenissime Rex. Homo si tantum osseus esset, nihil nisi terriculamentum esset. Ut ergo Vas fieret varrorum capax, Carne fuir explendus: at non carne continuā (ita siquidem ad motum esset inutilis) sed carne velut in funes, aut farcimina, disiperritā. Canales puta membranaceos, pulpā carnea (i. sanguine concreto) fartos. Qualibus undique circumdatus Homo, talis apparet cute detractā: (En!) Farcimina illa carnea, seu toros, Anatomici vocant Musculos, et numerant humano in corpore 405. (Musculum autem vocant quia excoriati muris habet formam.)
Encarus. Sed nec satis erat carnosum fieri circucirca corpus, organis etiam vitae implendum fuit, Visceribus: humorumque causa condendae tres concamerationes: quas Cellas vocant, et Ventres. Suprema Cella, seu Venter, in Capite est: media in Pectore; infima, in ipso Abdomine. Nam Cavum Trunci, per se unum, in duas cellas dividit, et dissepit, membrana crassa, quam Graeci Diaphragma, Latini Septum transversum, vocant: supra hoc Thorax est (seu Pectus) infra illud Venter, seu Abdomen.
Rex. Quid ergo cellae istae continent?
Encar. Viscera, h. e. vitalia vasa. De quorum supremo ego dicam. Cerebrum intra cavernas cranii convelatum est geminā meninge: i e. membranā molli: ut ne laedatur facile. Divisum autem in quatuor cellulas, seu ventriculos: ut si alicunde obveniat laesio, non totum simul laedatur. Quinta vero Cellula sub occipite est, Cerebellum dicta. a quo Medulla???inalis exit, et ex hac rursum nervi per totum Corpus divisi, ad motu et sensu implendum omnia.
Cord. Thorax vero, media Corporis cella, continet vitalissimum membrum, et ipsissimum Vitae fontem, COR, inclusum membranae quam pericardium vocant. Ex corde prodit Aorta magna, tanquam truncus Arteriarum, calorem vitalem per omne corpus deferentium. Pulmo autem (viscus carne rarā, ceu spumeā, et bivalvi) circumdatur Cordi, ad calorem ignis ejus respiratione temperandum. Nec aliud quicquam praeterea Pectoris venter habet.
Coel. Sed infimus Venter, Abdomen dictus, habet septem Viscera. Quorum primum est Ventriculus, cum sibi substratis Intestinis circuntectus Omentō. Secundum Hepar, seu Jecur, situm ad dextrum Ventriculi latus, cum adjuncta sibi Fellis vesicaelā oblongā: quae tertium viscus est. Quartum Lien, Jecori oppositus ad sinistrum. Quintum et sextum sunt duo Renes, in lumbis. Septimum sub umbilco, Urinaria Vesica. Qvae omnia toto cum Abdomine circumtensa sunt Peritonaeo, membranā firmā. Tandem vero tota Corporis compages circumdatur crassa Cuti, tenuissimaque illi superductā Cuticullā.
Rex. Satisne plene carneas Corporis partes explicuistis?
Cord. Nihil superesse puto.
Rex. Et Vestra diligentia meretur laudem.
Rex. Cum his bonis Viris age tu Plato.
Plato. Humorum corpore nostro contentorum, et spirituum humores permeantium, unāque corpus moventium, explicare rationem poteritisne amici?
Humo. Speramus,
Plato. Explicate igitur.
Humo. Quemadmodum ossa explentur carne, ita Caro udatur Humoribus; hos autem permeant Spiritus, omnium quae in corpore fiunt effectores. Humor primarius est Sanguis, rubens et dulcis: tum Pituita (Phlegma) subalbicans et insipida; dehinc Cholera, bilis flava et amara: tandem Melancholia, bilis atra et acida. Pro praepollentia Humorum inducitur nobis Temperamenti diversitas, ut alii dicamur Sanguinei, calido-humidi et alacres, alii Cholerici, calido-sicci et feroces; alii Phlegmatici, frigido-humidi et segnes; alii Melancholici, frigido-sicci et tristes.
Plat. Breviter tu ista quidem, satis tamen dilucide. Cur vero non attigisti, unde Humores influant Corpori?
Hum. Ex assumtis Cibo et Potu: quod mox explicabitur, ubi Naturalis describetur functio.
Plato. Tu Spiritee, age de Spiritibus in Corpore nostro vivis.
Spirit. Agam: brevibus et ipse. Spiritus in corpore nostro sunt Vis viva, ex depuratissimo sanguine nascens, et per totum Corpus sese diffundens, adillud vivificandum, vegetandum, movendumque. Unus est in radice: ratione tamen operationis dividit se trine, trinamque accipit denominationem, a peculiaris trini muneris functione. Quod sic habet: Naturalis Spiritus dicitur purissimus vivusque sanguinis Vapor: in Hepate nascens, perque Venas quoquoversus diffluens, distribuit membris nutrimentum: eum nempe ipsum sanguinem, quem secum vehit. Vitalis autem Spiritus, est flammula vitae in Corde accensa, indeque per Arterias dissultans, ad communicandum iisdem membris vivificum calorem. Animalis denique Spiritus, est crystallinae puritatis vapor, summe tamen tenuis, summe vivus, et summe robustus, totum corpus gestans, movens, versans, summā agilitate. Nacitur et habitat in Cerebro: indeque dimanansper Nervos ad omnia membra, Sensu lila implet, Motumque illorum dirigit.
Plato. Quanta Dei Sapientia! Sed potesne specialius, quomodo ista fiunt, explicare?
Spirit. Expedient hoc, quibus Functionem naturalem, et Functionem vitalem, Functionemque animalem, enarrare mandatum est.
Plat. Veniant igitur: accersde eos tu Humori.
[ Curret ille (Spiriteō manente) et adducet secum personas octo. ]
Erat. Quid vocatis Functionem naturalem?
Sangu. Operationem Spiritūs naturalis Corpus nutrientis, ut vivere queat.
Erat. Quā id ratione?
Sangu. Omnia membra nutriuntur Sanguine: Sanguis autem fit ex concoctis alimentis, hoc processu. Alimentum (incīsum primoribus, atque confractum caninis. si quid durum fuit) manditur molaribus. mansumque demittitur e Bucca, per Gulam, in Stomachum, ubi fit concoctio prima: hoc est, conversio ingesti cibi et potūs in Chylum: si quid non sufficienter percoctum est, auget pituitam. Chylus defertur (per inferius orificium Ventriculi) in Lactes, (Lactes sunt graciliora Intestina, convoluta in multimodas spiras, et obvaluta Mesenterio) ibique eliquatur purius: protrusis fecibus crassioribus per intestina crassiora, egestssque et ejectis foras (dicuntnt Oleta et Merdae.) Quod autem nutritivum. inest chylo, exsugunt venulae Mesaraicae, immittuntque Hepati per Venam Portam: ubi peragitur concoctio secunda (hoc est, sanguificatio) amotis inde per tres vias ternis excrementis, serosis, turbidis, perustis. Nam quod serosum est, id meat ex hepate (per Venas emulgentes) ad Renes: ulteriusque per Venas albas (Vreteres) ad Vesicam cui Vrina instillatur, et exinde mejendo emittitur. Quod turbidum est in sanguificatione, id trahit ad se Lien, receptaculum atraebilis; immittitque rursum intestino crasso, per venulas certas. Tandem Vesicula Fellis receptat inflammatiores portiunculas (Sanguinis) et transmittit itidem ad Intestina, ut inde ad egerendum stercora stimulentur.
Erat. De Sanguificatione saris clare disseruisti: dic jam de Membrificatione, ut nonnullis loqui placet. Hoc est, quomodo ex praeparato jam et depurato sanguine Membra fiant.
Concret. Sauguis in Hepate trinōillō modō purificatus digeritur per Venam cavam, dimittentem ramusculos quaquā versus, ad extrema usque, et minima quaeque Corporis membra: ubi fit tertia concoctio, quam Membrificationem vocant. Dum enim quodvis Membrum exstillantem illum sanguineum rorem bibit, et lenta agglutinatione sibi assimilat, atque sic accorporat: fit Sanguis applicatus carni Caro, cerebro Cerebrum, cartilagini Cartilago, Ossi os, et sic alia, per meram sanguinis accretionem, et concretionem. Excrementa bujus tertiae concoctionis sunt impuritates collectae membratim, expellendae per poros cutis, et alia emunctoria: (puta persudorem. sputum, mucum, sternutationem) ut ne faciant putrescentes morbos.
Erat. Nutritionem Corporis quid cogit esse quotidianam? quotidie enim cibo et potu indigemus.
Concret. Vita nostra, omniumque Animalium res fluxa est, nisi quotidie novis roboretur fulcris, concidit: quia nihil est saliud quam Vapor ille in nobis flammans. Ubi autem flamma, aut ignis, ibi pabulo est opus: quod quia quotidie absumitur (dum sanguis partim in membra, partim in spiritus transit, hi autem ipsō perpetuo motu sese atterunt et absumunt) necesse est quotidie fieri reparationem. Nam unumquodque Membrum, dum alimenti est indigum, solicitat suas Venulas, illae Venas, hae Jecur, Jecur venas Mesaraicas, hae Ventriculum: Ventriculus autem si non habet quod det, corrugat se, sugens veluti seipsum. Et hoc est quod vocamus Esuriem: Sitim autem, cum opus est alimento humido, faucesque arescunt.
Apoll. Pulchre Nutritionis processum enarrastis, Naturalisque Facultatis mysteria reclusistis, Vos duo. Quis jam Functionem Vitalem explicabit?
Vital. Mei hoc muneris est, Domine: explicabo clare omnia. Vita calor est, imo ignis, ut paulo ante dictum: qui quandocunque, casu quocunque, exstinguitur, mox sanguis, et cum sanguine membra omnia, frigescunt, rigescunt, moveri cessant, moriuntur. Communicandus itaque Calor est omnibus membris perpetuo, ut vivant omnia perpetuo. Quod ut fieri posset, posuit Creatoris sapientia in medio Corporis
Spiritus vitalis dictam: qui ex palpitatione corde prorumpens, per totum corpus sese diffundit, omniaque calore et vitā implet. (Palpitationem Cordis continuam, experiri quisque potest quovis momento: contrectatu live pectoris, five Arteriarum pulsu, praesertim ad carpos, et tempora) Ne autem calor ille Cordis Cor exurat, additus illi est Pulmo; qui distendendo sese instar follium, attrahit frigidisculum aerem, eumque Cordi afflando illud refrigerat, rursumque se comprimendo, et aerem tepefactum reflando, egurgitat fuliginosos halitus, quod Spirare et Respirare vocamus. Quae res qvum deserviat Vitae sospitandae, factus est Canalis respirationis (a faucibus oris ad pulmonem descendens) ex cartilagineis annulis: ut possit patere semper, claudi nunquam, ne respiratio intercipiatur.
Apoll. Quam pulchrum est, res per suas causas nosse! finemque cujusque rei, cur facta, et cur talis facta sit, intelligere.
Vocal. Canalis ille Oris ad Pulmonem vocatur Arteria aspera: cujus alius quoque praeter respirationem finis et usus est: nempe quod vocis simul sit instrumentum. Quippe cujus summitas, Guttur, habet rimulam sistulae similem, in quam aer impulsus sonat, acutius vel gravius, prout annulus Tracheae se progerens (superior a aut inferior) a Laringe distantiam facit. Articulatam vero Vocem facit varius soni allīsus, variaque Oris configuratio. Nam voce libere fluente, et nusqvam intra oris cavitatem allidente, fit Vox mere Vox, seu sonus Vocalis, in quinqueformem differentiam abiens. Nempe silvia ore valde patente exhalatur, fit A; si contractiori, E; silvia contracto, et lingua in canliculi formam reducta, I; rotundato, O; magis etiam rorundatis labris, forasque progestis, U. Si vero sonus alicubi allīdit,. fit literae Consana, ut Grammatici loqvumtur. Nempe silvia alliditur ad guttur, fiunt literae Gutturales, H, CH, G, K, (seu Q.) Si in palato se vibrat, fiunt palatinae seu Lingvales, L, R, Jod? silvia dentibus eliditur, fiunt literae dentales, D, T, S, C, Z X: si e compressis labiis elabitur, Labrales, B. P, F, V, seu W: si denique per nares efflatur, Narinae, M et N.
Apoll. Hem, istud etiam adeo mechanice: factum est?
Voc. Tora structura Corporis et Animae nostrae, mechanica est, ad minimas usqve minutias; non aliter atque Horologii. Ideoque Homo plures sonorum differentias edere potest, prae brutis, quia meliorem, et magis variam Tracheae, Laryngis, Oris, Lingvae, Narium, configurationem accepit praebrutis: quorum pleraque nihil nisi unisonas edunt voces. Quippe Anguis tantum sibilat, Aquila clangit, Ciconia gloterat, Cornix cornicatur, Apis bombylat, Bos boat, Taurus mugit, Ovis balat, Porcus grunnit, aut quirritat, Vulpes gannit, Vrsus murinurat etc. Pisces carent voce, quia carent pulmone ac tracheā.
At homo potest aliter atque aliter sonare: dum tristis suspirat, aegrotus gemit, impatienter dolens plorat et ejulat: tacite loquens mussat aut susurrat; sonore, et clamat etc. Quia vero trachea non potest tolerare aliud praeter aerem (alioqui mox tumultuatur, tussiendoque expectorare molestam rem quaerit) additum ibi operculum, Girgulio, obturat Laryngem tum, cum alimentum Oesophago ingeritur, ne aliquid influat. Tonsillae sunt duae sungosae glandulae, ibi ad uvulam sitae: veluti fontes salivae, ad Lingyam semper salivandum. Quae si arescerent, impediretur ejus motus, rerumqve gustus.
Rex. Apparet nihil sine causa certoque fine et usu, fecisse sapientiam Dei. Sed placerne ad Facultatis animalis functionem transire?
Gustav. Si audire placet, mihi vim sensitivam explicare volupe fuerit.
Rex. Explica.
Gust. Spirituum animalium sedes in Cerebro est: unde illi ad Oculos, Aures, Nares, Linguam, et per omne corpus, excurrendo, faciunt ut qvicqvid nos contingit, quale sit cognoscatur. Nam caleatne an frigeat aliquid, comperies tangendo: Humidumne an siccum sit, prensando: Durum an molle, comprimendo; Asperuman laeve, attrectando; Grave an leve, attollendo; ubi sit in tenebris, palpando. Atque iste est primus SENSUS, Tactus: quo si afficimur blande, Dolor; si blandulis prensationibus, Titillatio; si minutulis compunctiunculis, Pruritus. Idem Spiritus examinat Sapores Lingvā, poroso et nervoso membro; deprehenditque mel esse dulce, fel amarum, acetum acidum, piper acre, fructum maturum sapidum, immaturum austerum, labruscum acerbum, multaque prorsus insipida: estque hic secundus sensus Gustus. Tertius est Olsactus, internoscens Odores, hoc est subtilissimas exhalationes rerum: quae permanando ad nares, Spiritum afficiunt, vel grate, Svaveolentia; vel moleste, Graveolentia; ut cum adusta caro exhalat Nidorem, putida Putotem, Rancida Rancorem (quale esse solet Lardum et Arvina;) morticina Faetorem: omnia enim mucida et situ corrupta putent, sordent, saetent.
Rex. Satis haec novimus experientiā: perge ad reliquos Sensus.
Albin. Duo supersunt externi Sensus, Auditus et Visus. Auditus officina in Auribus est: ubi Spiritus discriminat Sonos, id est concussi circa se aeris coagitationes ad Auditoria organa (sunt extensa membranula, cum oppositis tribus ossiculis Stapede. Incude, Malleolō) penetrantes, aliudqve ibi vibramen clamore, aliud sibilo etc. percientes. Sonitus repercussus, et resonans, aut reboans, Echo dicitur; modulatus, Cantio; veniens e fractura, Fragor, e corpore eliso Crepitus; atque si vehementior sit et obtusus, Fremitus: tenuis valde Tinnitus. Visu discriminamus Colores: quoru Albus et Niger extremi sunt, Luteus et Caeruleus Viridisque et Ruber intermedii. Albitudinis et Nigritudinis gradus ita dignosce. Creta est candida, Capillus canus, Ebur lactcum, Palea pallida, Asinus cinereus, (seu murinus) Ungvis russus, AEthiops fuscus (furvus,) Passer pullus, Anser aquilus, Castanea spadicea (badia). Inter Caerulea et Lutea discernes, si dices Caryophilla byacinthina, Violas Ianthinas, Sugillationem lividam, Cyanum cyaneum, Felinos oculos caesios (glaucos): Aurum vero est flavum, Cadaver luridum, Lupa rava, Later semicoctus gilvus. Inter viridia et rubra sic discrimina: Quercetum est herbeum, Pinetum Prasinum, Pontus vitreus, et cum undat venetus: E rubris sunt, Coccus purpureus, Minium puniceum, Flamma rutila, Vulpecula rufae, Leo fulvus,
Rex. Omniane istis quinque Sensibus (Tactu, Gustu, Olfactu, Auditu et Visu) cognoscimus?
Attentius. Omnia externa. Sed ut sentiamus nos sentire, dati sunt insuper Sensus interni tres. (I) Sensus communis, sub sincipite (2) Phantasia, sub vertice: (3) Memoria, sub occipitio: Illic Spiritus tanquam in specula stans, arripit simulachrum cujusvis rei visae, auditae, olfactae, gustarae, tactae: isthīc ea speculans dijuidicat; hīc illas icones in futurum recondit, et pro occasione depromit. Officium igitur sensūs communis
attendere: Phantasiae imaginari; Memoriae meminisse; aut si quid oblita suit, reminisci. Idem Animalis spintus operatur Localem motum; dum discursans per Nervos, et implens Musculos, hinc intendit Tendines, inde retrahit; quam intensionem et attractionem sequitur Motus membri.
Dortmilio. Non obliviscendum est, quomodo idem Spiritus Animalis, discursatione multā fessus, quiescere quaerat; dum Sensoriis omnibus derelictis in sua intranea sese occulit, et sic a fenestris suis aversus, nihil eorum quae circa se fiunt percipit, Somnum vocamus. Atque sic Dormire nihil est aliud, quam habere Sensus ab externis operationibus requiescentes: eō sine; ut iidem Spiritus defessi, et dispersi, et disperditi, se intra se recolligant. Naturalis enim spiritus maxime tum vacat digestioni; Vitalis reparat nativum calorem; Animalis seipsum in cerebro vegetans, et suas cellulas transcursans, in quae phantasmata incidit, illa reassumit perspeculanda: quod Somnium vocamus. Moderatus ac tempestivus sopor recreat, quia vires auctat: Vigilia nimia fatigat, quia easdem exhaurit (nec tam impense debilitat Inedia quam Insomnia.) Nimius tamen somnus auget phlegma, et ignaviam. Qui dormiturit, is oscitat et pandiculatur; qui dormitat, is nictat oculis, et nutat capite: qui dormit, somniat, et aliquando stertit: qui edormivit, expergiscitur (seu evigilat) experrectusque expergefacit (seu excitat) alios.
Rex. Acquiescimus: redire Vobis ad Vestra licebit. Ingrediantur vero qui nobis Mentis structuram, Affectuumque naturam, explicent.
Rex. Confer cum illis Plato.
Plato. Amici, Lustravimus eatenus Hominem Corporis respectu, corporeosque illi cum brutis pariter datos Sensus: nunc desiderium est ea videndi per quae Homo brutis praecellit, Animam Scilicet rationalem, omnium quae Homo, quā homo, facit, intellectricem, electricem, effectricem. Eja structuram ejus resolvite, singulasque ejus partes appellationibus suis disting vite.
Menteus. Quia Sensus, externi et interni, tantummodo praesentia percipiunt objecta, et ea quidem superficietenus duntaxat, placuit Creatori nostro addere nobis MENTEM: h. e. vim cogitandi, et cogitando, ad absentia quoque penetrandi, abstrusa indagandi, futura praesagiendi: cum Arbstrio, agnita bona appetendi; et Animo concupita audendi.
Plato. Distinctius haec enuntia.
Ment. Penetrativam illam vim vocamus Rationem, quae rerum Intellectum quaerit; Boni appetitivam vim dicimus Voluntatem, quae rerum Electionem exposcit; Electa consectandi nuncupamus Animum, qui rerum potestatem ambit. Haec tria sunt quae Hominem a bruto differre faciunt, imo Hominem ab homine; dum alii aliis plus et melius intelligunt, volunt, et satagunt.
Synesius. Ita omnino est; sed et specialiores differentiae observandae sunt. Nam qui multa inquirit, Industriosus est: qui facile rem arripit, Ingeniosus: qui excogitat,. Solers; qui noscit, Gnarus; qui notitiam usu firmavit, Expertus; qui rebus novit uti, Prudens; qui utitur, Sapiens; qui abutitur, Astutus. Contra, qui nihil curat, est Socors; qui nihil percipit, Stupidus; qui tarde perspicit, Hebes; qui nihil perpendit, Improvidus. Quod quis sensu tenet, id scit; quod ratione, id intelligit. quod fide, id credit: sed hīc relatio verisimilis facit Persvasionem; probata, Assensum; admissa sine probatione, Credulitatem. Quorum causam non intelligimus, Miramur; quae pernoscere volupe est Rimamur; sed vera perceptio rei dat Scientiam; falsa Errorem; debilis, Opinionem; ex conjecturis veniens, Suspicionem; nutans, Dubitationem; nulla, Ignorantiam.
Plato. Satis haec accurate, strictim licet. Transite ab Intellectu ad Voluntatem.
Volentius. Voluntas est vis Mentis rebus bonis Hominem obvertens, a malis avertens. Innatum itaque illi, bona amare ac velle; mala odisse ac nolle. Si quando sit, ut haec placeant, illa displiceant, ex accidenti est: nempe quia illam externa species decipit, ut bonum pro malo, et malum pro bono accipiens, spernat potiora, eligat deteriora.
Plat. Annon scientes volentes aliquando bona negligimus, et mala persequimur? Annon Poeta dicit -- Video meliora, proboque, deteriora sequor?
Volentius. Ita sane. Sed et talia Voluntatis peccata ex aliqua intellectionis aberratione veniunt, secumque Animi conatus enormes, moliminaque irrita, trahunt: dum Bonum istud, quod Animus videt probatque, aliquā difficultate terret: Malum contra svavitate aliquā allicit. In summa: Boni ignorantia neglectum ejus affert (-- ignoti nulla cupido): satietas fastidium; praefervidus amor Zelum.
Plato. Quid est Zelus?
Volent. Adamati boni anxie solicita cura: sive, Amor non redamari metuens.
Affectenus. De Animi passionibus (quas Animi AFFECTUS vocant) disserere meum est,
Plato. Dissere igitur.
Assect. Omnium Animi passionum radix est Amor et Odium: Amor nempe Boni, et Odium Mali. Nam quoties Mens nostra Bona sua sentit abesse, desiderat illa, optat, sperat, pro adipiscendis illis nihil non tentat: frustrationem tamen metuit, atque si desideratum bonum differri videt, taedium patitur. (Ecce hīc Desiderium, Vota, Spes, Metus, Taedium!) Si vero adsunt Bona, gestit Animus, laetatur, plaudit, perfruendoque iis sese oblectat: saturatus tamen rursum illa fastidit: atque si eripiuntur, tristatur, dolet, queritur, poenitudine affligitur, desperat (ecce Laetitia, Gaudium, Fastidium, Tristitia, Dolor, Paenitudo, Desperatio, quam se sibi invicem permiscent!) At Mala magis eum inquietant. quae ventura abominatur, formidat, tremiscit; adventitia horret, trepidat, aut stupescir; postquam evenerunt irascitur, moeret, luget. (Ecce iterum Timor, Tremor, Horror, Trepidatio aut Stupor! Ira item, Moeror et Luctus!)
Plato. In alienis vero bonis et malis quomodo est affecta Mens nostra?
Assect. Non semper eōdem modō. In alienis enim bonis aut gratulatur, aut invidet; in malis aut commiserescit, aut (si perversa est) exsultat et insultat. Ecce Gratulatio vel Invidia! Commiseratio vel Insultatio! Quod postremum diabolicum Vitium
Plato. Pereat Invidia, pereat Insultatio! Jamne vero omnia Animae dixistis?
Conscius. Nondum: intimum ejus penetrale, imusque fundus restat, Conscientia.
Plato. Quid est Conscientia?
Cons. Tribunal Dei in homine: ubi mens sibiipsi et actionibus suis obversa, si intellecta et electa bona seqvutam, reprobata vero mala aversatam, se fuisse videt, gaudet: sin secus, pavescit, et fit contra seipsam Lictor et Actor, Index et Testis, judex etiam, et denique Tortor. Hinc illa: Bona Conscientia juge convivium! Mala Conscientia flamma Gehennae!
Plato. Recte rem expediisti, laudamus. Abite, et Medicos atque Chirurgos adesse jubete, qui nobis Naturae humanae praeternaturalia ostendant Accidentia.
(Ibunt honore exbibitō.)
Eratost. Homiuem Deus fecit rectum, sanum, formosum, utpote ad imaginem suam: at non omnes videmus tales. Explicate igitur nobis humanae Naturae defectus, nominibusque suis exprimite.
Primus. Ita est Domine, defectus varii, et superfluitates, et distorsiones, deformant naturam humanam, intus et extra. Secundum exteriorem enim aspectum qvidam sunt Corpulenti et obesi, alii graciles macilenti, strigosi: qvidam item formosi, alii deformes ac turpes. Secundum interiorem vero habitudinem alii sunt firmi, alii invalidi ac teneri: in utrisque tamen functiones integrae dant Sanitatem, laesae Morbum.
Erat. Morbi unde veniunt?
Primus. Jam dixi, a laesione Functionum: Laesio vero aut a mala conformatione membrorum (ut cum majora aut minora sunt justo, vel male figurata, vel perperam situata); aut a solutione continui (ut in Vulnere, Ulcere, Luxatione, Fractura aut Ruptura); aut denique a vitiata humorum crasi, ut in Morbis.
Erat. Recensete ista ordine, verbis et gestu.
Secundus. Mare figurati sunt, Obstipi, Cernui, Capitones, Cilones, Frontones, Buccones, L. abiones, Dentones; et qui habent nasum aduncum, vel reduncum (resimum) vel simum; item Gibbosi, Strumosi, Verrucosi. Cui sunt parvi ocelli, Ocella dicitur; Unocolus Luscus; cernens oculis contortis, Cocles; Distortis, Strabo; Obliqvatis et limis (as alterutro minore) Petus; Semiclausis, et tantum admota vidensm, Myops; non videns ad lucernam, et caligans, Lusciosus.Matus est impotens fari (a congenita surditate): Traulus R non pronuntiat, Blaesus male sibilat; Balbus haesitat: Nasutus putatur odorari acriter, Flaccus esse bardus, bucculentus ingluviosus: Crispus non calvescere facile; Rufus canescere tarde. Mancus caret manu, Ancus habet contractam; Sedigitus redundat digito; Claudus claudicat; Pedo habet pedes longiores debito, Pansa latiores, Loripes incurvos; Scaurus talos nimis exstantes: Varus crura divaricata; Vatius in medio extorta; Valgus praecrassas suras; Compernis sibi atterit genua.
Tertius. Mihi vitia qvae a continui solutione veniunt enarranda sunt.
Erat. Enarra igitur ordine.
Tertius. Vulnus sit caesim, aut punctim, aut morsicatim (mordicus); Plaga, percussione aut contusione; Vibex verbere; Pusula ustione; Pernio gelatione Callus induratione; sed Livor est signum plagae; Cicatrix superest a curato vulnere. Vlcus est subcutanea putredo: cujus suppurationem vocabis Abscessum: centrum vero ejus Vomicam exstillantem pus, tabum et saniem: at quod de loco in locum serpit, est Herpes: quod circa se carnem exedit, Cancer: quod eandem mortuam facit, Gangraena. Ozaena est suppuratio in naribus; Reduvia ad ungves; Varioli et Morbilli ubivis. Luxatio sit, cum ossa emoventur suis acetabulis; Fracturae cum diffringuntur: Ruptura accidit Membranis; facitque in Peritonaeo Herniam (Ramicem) h. e. procidentiam intestinorum in scrotum etc.
Erat. Jam denarrate Morbos Temper amenti.
Tert. Hoc non est professionis nostrae, Domine: ad Medicos hoc spectat.
Erat. Fac igitur ut adsint. Tert. Faxo.
(Exibuntque omnes tres.)
Apoll. Omnes Vos professione Medici estis?
Primus. Id nobis honori ducimus, Domine.
Apoll. Honorata utiqve ars Medicina, et vos propter illam, juxta iilud sapientis Hebraei: Honora Medicum propter necessitatem. Sed et lucroda: juxta illud, Dat Galenus opes. Sed mittamus hoc. Serenissimus Rex jussit Vos accersi, ut nobis Morborum differentias, et nomenclaturam veram ostendatis. Accingite Vos!
Primus. Accincti accessimus, ad hostes illos cum quibus nobis pugna esse solet, ostendendum. Producemus eos in conspectum, ordine Functionis trinae, Naturalis, Vitalis, Animalis.
VENTRICULUS, si nihil alimenti appetit, Anorexia Graece dicitur, id est Inappetentia: si absurda (ut carnes crudas, cretam, picem etc.) Pica. Si idem Ventriculus assumta coquit im becilliter, fiunt Fluctuationes: erumpetes sursum per Singultus, aut Ructus; deorsum autem per Flatus, aut etiam Crepitus. Si coqvit prave, nascuntur Vermes: si plane non coqvit, sed rejicit per superiora, est Nausea et Vomitus; per inferiora vero Lienteria. SI INTESTINA non ejiciuntm dicitur Constipatio alvi: si cum torminibus in ilibus, Ileos (seu Inaca passio, et Volvulus; ubi cibus stercoribus permistus rejicitur ore); si iu intestino crasso, colo, colica: si vero dejectio nimie crebra est, Diarrhaea; si langvinolenta, Dysenteria; si pauca, et cum difficultate (ant inani conatu egerendi) Tenasmus; si sursum et deorsum, Cholera. MESARAICARUM VENARUM obstructio, dat Instationes, Melancholiam hypochondriacam, et lentas febres. HEPAR, si generat sangvinem aquosum intercutem, sit Hydrops; si semicrudum, Cachexia, et Pallor; si nimis acrem, Scabies et Papulae; sique occulta malignitas se admiscet, Scorbutus, Lues venerea, Lepra. FEL insiciens sanguinem, efficit Auriginem (flavam scilicet Icteritiam, aut Icterum nigrum) Gracilitatem, Tabem: LIEN vero multas feces collingens, inducit sinistro lateri Tumorem et Scirrhum: easdem autem derivans ad ani exitum, Hemorrboides; aliquando cum Procidentia ani, aut Fico.
Secundus. Reliq a laesae facultatis Naturalis recensere mihi concedatur.
Apoll. Conceditur.
Secundus. SERUM, detentum diutius in ureteribus, facit Lumbaginem; in Renibus et Vesica, Calculum: suppressa vero Urina, excitat Ischuriam; difficilis, Dysuriam; guttatim exiens, Stranguriam; sangvinea, cruentam mictionem; immoderata, Diabeten. Assimilatio sangvinis delati ad membra nulla, aut paulula, affert Macrorem; nimia, Inflationes et Inflammationes (quas vocamus in tonsillis Anginam; sub lingva Ranulam; in venis Varicem; in cute ubivis Erysipelas): prava, Impetigines: in facie Lichenes; alibi Vitiligines (Lentigines) inque capite Porrigines:sed Alopecia, Calvities, Canities, sunt a defectu humidi radicalis. Superamenta coctinum ascendentia ascaput, indeque defluentia in partes subjectas, faciunt Destillationem (Catarrhum): quae si delabitur ad oculos, facit Lippitudinem; si exulcerat pulmonem, purulentaque exscreatio adest, Phtisin; si denique salsa illuvies detruditur ad articulos, Arthritidem: (quam vocamus in manu Chiragram; in pede Podagram; in genu Gonagram; in coxendice Sciaticam.) Ita sunt Morbi facultatis Naturalis: seqvuntur qui facultatem Vitalem inferstant.
Tertius. Sex hos explicare meum sit.
Apoll. Perinde est, modo recte explicentur.
Tertius. Motus CORDIS intensus dicitur Palpitatio cordis; nullus, Animi deliquium; respirado difficllis, Anbelatio, nimis frequens, Asthma: Thorax cjecturus aliquid molestum, excitat vehementi commotione, Tussim; Cerebrum Sternutationem: at qui dormiunt supini vel proni recubantes, facile infestantur Anhelitu.
Quartus. Ego Sensuum et Motuum morbos narrabo, qui a laesione Cerebri et Nervorum veniunt. SENSU laesi, sunt Caeci et Caecutientes, Surdi et Surdastri, et quibus est obtusus odoratus vel gustus; et qui stupent, ut attacta non dignoscant: lnterno sensu autem, nihil imaginari posse, est Stupor; difficulter, Hebetudo absurda, Delirium (Delirium vero, cum adjuncta febri, ghrenefis est; cum tristitia, Melancholia; cum furore, Mania) nihil reminisci posse, aut aegre, Obliviofitas est. Involuntarius motus unius membri, est Convulsio; minutus et creber, Tremor; cutem tantum stringens, Horror; corpus valide jactans, Eptlepsia, obrigescens in membro, Spasmus, ademptus toti corpori, Apoplexia; uni lateri, Hemiplexia; uni memro, Paralysis; qvae omnia proveniunt ab obstructione nervorum, et prohibito affluxu spiritūs Animalis: qui si in Cerebro ipso circumagitur, elt Vertigo. Somnus nullus aut pauxillus, est Insomnia: nunius, Somnolentia; continuus, Veternus; cum respiratione intereepta, et turbulenta somniatione compressoris alicujus, Incubus: surgensper Insomnium et obambulans, Noctambulus nominatur; vigilans introversis sensibus et oculis inconnivis, et in animi raptu, Ecstaticus.
Tertius. Absolvam quae de Morborum natura et differentiis restant. Alii Morbi faciunt dolorem, ut Calculus; alii pruritum, ut Scabies et c; alii stuporem et insensilitatem, ut Paralysis; alii sunt acuti, citissime perimentes, ut Pestis; alii lenti, diuturmtate affligentes, ut Phtisis et c; alii contagiosi, ut quaevis Lues vaga alii. afflictant calore et frigore, urin paroxysmo Febris: quae semel tantum venieus, Ephemera dicitur: aliquamdiu durans, Continua: repedans per vices, Intermittens: et haec rursus vel quotidiana, vel tertiana, vel quartana: vel denique Pestilentialis, Bubones, et Carbunculos ejaculans: aut tandem latenter et penitissime ossa depascens, Hectica iucurabilis. Cephalalgia infestat totum Caput, Hemicrania alteram partem capitis; Odontalgia gingivas: (acutissime, cum infantes dentiunt, quia gingivulae scinduntur:) Pleuritis pungit latera. symptomata vero moribundorum sunt, Stertor lethalis, membra infrigidata, procidentia oculorum et c.
Apoll, Itanos ergo ad januam usque Mortis deduxistis, quo utique ingrediendum erit omnibus: Hodie mihi, cras tibi, inquit Hebraeus sapiens. Vos autem pro his enarratis habete gratiam: reversique in Colegium Vestrum, mittite Huc ad nos Physicos, qui nobis rerum Natutalium reliquos defectus et Monstra ostendant.
[Exhibitō honore ibunt. ]
Hex ad suos. Tu Plini, curiose Naturalium scrutator, age cum istis ultimis.
Plin. Vos Naturae contemplatores, dicke nobis aliquid de Naturae erroribus.
Portentius. Accidit utique interdum, ut Natura in rerum generatione deerret. Hinc enim est quod in omnigenere quaedam foetum abortiant: aut partum producant me mbris defectis, vel superfluis, vel monstrosis, vel etiam degenerantem in aliud: quod scire etiam confert. Portentosa Meteora sunt, cum pluitsangvinem, sulfur, lapides, ranas, et alia insolita: et cum igniti Globi decidunt: cum acies armatae visuntur in nubibus: similiaque ostenta. Item vegetabilia, cum Trkicum degenerat in Secale, imo in Lolium: Hordeum in Algylopem: Avena in Avenam fatuam et c. Monstrum in animantium genere est, Animal natum biceps, aut triceps, bicorpor vel tricorpor: Item bigener, quales sunt Muli prognati ex Asino et Equa: Leopardique ex Pardo et Leaena: et Hybridae ex fero et domestico sue. Ex hominibus monstrosi habentur Androgyni, quibus est ambiguus sexus: et mutili aliquo membro: aut excedentes: aut alias insvete formati: quibus annumerare licet immanes Gigantes: nanosque Pumiliones.
Plin. De portentosis avibus, et Serpentibus, et hominibus sylvanis, et aliis rerum portentis, nihilne habetis dicere?
Fabellus. Haberemus, quae apud Te Plini, et alibi, legimus, si eorum constaret fides: sed quia nihil talium rerum aetate nostra deprehendimus, dubitare cogimur. Exempli gratia: quod de Phaenice ave (exurente se ipsam, et reviviscente e cineribus suis) narrastis; item de Pelicano, vivificante pullos suos, a serpente occīsos, sangvine suo. et de Boa, serpente ad 120 pedes excrescente, integrosque cervos devorante. et de Hydra septicipite. et de Gryphe, vosucri qvadrupede: et Harpyis, obscaenis avibus, et de Centauro, semihomine Equo: et de Pygmaeis, cum Gruibus belligerantibus et c. videntur fabulosa. Fauni vero et Satyri, homines sylvani, hirsuti, semiviri et semiferi: Tritones item, marini viri: et Sirenes, marinae virgines svavissime modulantes, si figmenta non fuerunt, daemonia suerunt.
Plin. Itane quicquid oculis tuis non vidisti. indubium vocare licitum tibi putas?
Fab. Nec tuos vidisse oculos talia, neque cujusquam. credo: aut demonstrandum est, seu reipsa in medium productā, seu testibus fidis Nunc e vento ista collecta ventis nanantur.
Plimus, subridens. Civilius diceres, Sit fides penes Authorem. Verum interim est, multa ingeniose ab antiquis conficta, sive ut oblectarent tantum, sive ut aliam quandam veritatem obvelarent. Eruditis talia etiam ignoranda non sunt. Vobis autem recedere jam licebit.
[Exibunt. ]
Rex. Ita qvoqve Microcosmi lustramen peregimus: quid jam utilitatis inde ad nos redibit? dicke.
Plato. Permultum, si Nos ipsos inde vere Nosse, et per hane notitiam Nosmet ipsos sapienter Regere Posse, etdehinc nobis ipsis, tanquam admirabili Sapien. tiae Dei organo recte uti Velle, didicerimus.
Rex. Fac te de his philosophantem audiam, mi Plato.
Plato. Homo, in hoc visibili Mundo quasi visibile numen factus (quippe cui omnia subjecit Creator) tanquam omnium Rex, omnibus frui, omnia regere, omniaque formare et transformare ad lubitum, gaudet. Sed regere alia nunquam poterit recte, nisi seipsum prius regat recte: quia recte nihil regit, nisi rectum. Regere autem seipsum non porest recte, si se non novit recte: quia ignotae rei nullum regimen. Nec autem nosse potest se totum, nisi ex quibus partibus sit compositus, et qvomodo partes illae cohaereant, et qua vi ad edendum tales vel tales effectus coneurrant, accurate intelligat. Intelligere autem accurate non poterit, nisi per accuratam Sui anatomian: qualem jam peregimus, Dei ope, Corporis et Animae respectu.
Erat. Sapienter haec Plato, uti omnia. Nam is demum qui. Seipsum recte novit, Seipso quoque debite
Adpoll. Hinc antiqvi suum illud
Plin. lta per fidem. Multi multa Sciunt, Seipsum vix quisquam. Nam tametsi Se nosse putant, dum tamen seipsis inscite utuntur, er seipsos inscite regunt, vera Sui notitiā se destitui ostendunt. Qui seipsum, respectu Corporis et Animae suae, qua divina arte constructus sit, novit, potest ipse sibi Medicus, Rex, Doctor, et omnia esse: quia omni an se habet, qvae Coelum, Terra, Mare, habent: quippe omnium compendium factus.
Plato. Alrius ascende, mi Plini! Dei quoque ipssus in le reperit similitudinem, quicunqve Seipsum recte novit: quippe ad imaginem Dei sactus. Divinae Omniscentiae, divinae Omnipotentiae, divinaeque Beatitudinis plenitudinem in Seipso reperit, quisquis Seipsum recte novit: trino isto AEterni infiniti charactere notatus. Memem enim infinitae capacitatis nobis esse datam, ex eo cognoscimus, quod infinita addiscere possumus, tametsi quis mille annis, aut millies millenis, vivat: expleri abyssus illa. Mentis et Sensuum, nisi aeternis objectis, non potest. Voluntatis item nostrae abyssus ranta est, ut licet omnia bona, quae Mundus habet, infundantur, expleri tamen non possit: extendic semper appetitum in ultenora, et majora. Nec aliter se habet Animus noster, cum suis ad res sibi adamatas proseqvendum stimulis. Proponit sibi, aggreditur, prosequitur, struit, conatur et molitur, aliud ex alio: ut vix etiam mors ipsa infringere omnes impetus et conatus eius possit. Qvandoquidem et tunc Testamenta condit, et quid ab obiru suo fieri velit disponit. Videbimus progressu lustraminis nostri, quam infinita Mentis, Voluntatis, Viriumqve agitatione producat, et veluti novos Mundos ex se parturiat, Industria humana.
Erat. Ostendet hoc Lustramen rerum Artificialium, Moralium, Spiritualium, quanta ab hoc terreno deastro, Homine, veniant: quae tanta opera cognoscere, nisi cognito prius fabricatore ipso, haud commode possent.
Rex Desinite amici! et pro praestita nunc diligenter opera gratias habere. Artificialium lustramen instituemus, quam primum per negotia licebit.
[Surget, et ab illis comitatus Theatro excedet, resonate Musicā. ]
Et prodesse votunt, et delectare, Poetae, dixit Horatius. Pulchre, si vere. Nec enim delectant semper, et omnes: cum interdum pungat et mordeant: nec prosunt semper, nocent potius, cum impuris, spurcis, obscoenis Versibus animos inficiciunt, moresque bonos corrumpunt. At Praeceptores nostri cum Ludos Scholasticos (qualem et modo vidistis) nobiscum instituunt, revera et prodesse volunt et delectare. Delectare dico, tum nos Discentes, faciliores sic nobis reddendo labores Scholasticos: tum Vos, Parentes, Cognatos, Patronos nostros, certiores Vos sic de bono in studiis nostris progressu reddentes. Atque sic oblectatio nostra utrinqve, non est oblectatio nuda, sed utilitatem secum fert bonam, ad usus vitae.
Qvare nos, quorum hodie spectastis Lusum, Vobis inelyti Domini Scholarchae, caeterique Generosi, Reverendi, et in universum honorandi viri, magnas agimus gratias, quod tanto favore nos, et studia nostra, prosequi, et eruditas lusiones nostras honoratā praesentiā Vestrā ornare. non dedignemini. Valete, nobisqve in posterum etiam Favete! iterumque Valete!
1 Prologus.
2 Prolomeus.
3 Apollonius.
4 Cleantes.
5 Eratosthenes.
6 Plinius.
7 Olitor.
8 Topiarius.
9 Arborator.
10 Agricola.
11 Messor.
12 Tritor.
13 Rationarius.
14 Pecuarius.
15 Eqviso.
16 Bubulcus.
17 Subulcus.
18 Caprarius.
19 Opilio.
20 Aviarius.
21 Apiarius.
22 Prisanarius.
23 Molitor.
24 Pistor.
25 Venator.
26 Auceps.
27 Piscator.
28 Lanio.
29 Cocus.
30 Lixa.
31 Vinitor.
32 Zytopoeus.
33 Lupularius.
34 Polentarius.
35 Destillator.
36 Lappo.
37 Germanus.
38 Hungarus.
39 Rusticus.
40 Texror.
41 Insolaror.
42 Pannifex.
43 Coriarius.
44 Alutarius.
45 Sartor.
46 Connodator.
47 Pileo.
48 Sutor.
49 Pellio.
50 Veteramentarius.
51 Interpolator.
52 Mendicus.
53 Arebitectus.
54 Discipulus ejus.
55 Faber lignarius.
56 Eaber Murarius.
57 Figulus.
58 Vitrarius.
59 Metallarius.
60 Vietor.
61 Restio.
62 Viminarius.
63 Cribrarius.
64 Mensarius.
65 Tornator.
66 Frenarius.
67 Ephippiarius
68 Marsupiarius.
69 Saponarius.
70 Cerarius.
71 Pectinarius.
72 Scopularius.
73 Viator pedes.
74 Eques.
75 Auriga.
76 Clitellarius.
77 Nauta.
78 Natator.
79 Ingeniarius.
80 Balneator.
81 Barbironsor.
82 Lecticarius.
83 Cupediarins.
84 Unguentarius.
85 Musicus.
86 Pictor.
87 Specularius.
88 Epilogus.
ITerumne in Literario nostro ludo, ad spectandum novum aliquod spectaculum, convenistis? Non alium spero vobis esse finem: neque nobis alia mens, quam gratificari honestis desideriis Vestris. Ideopusillus ego prodeo, saltitatum vos Patronos, Fautores, Dominos et Amicos nostros honorandos, contestatumque nostram, quam de praesentia Vestra concipimus, laetitiam. Orat autem per me, suum ad vos legatum, totus Civium Scholae nostrae coetus, ut adesse velitis oculis bene apertis, et auribus bene arrectis, vultuque sereno, et animo placido: neque permittatis insulsos quosdam, qui se admiscere Sapientum turbae solent, cachinnis aut strepitu religiosas interturbare Actiones nostras.
Vultis autem scire quas Actiones? Breviter accipite. Rex noster Prolomaeus continuabit lustrationem Mundi: recogniturus hodie res ab Ingenio humano profectas, quas vocant Artificiales. Advocabuntur itaque homines, Creaturas Dei arte tractantes, Hortulani, Agricolae, Molitores, Pastores, Aucupes, Venatores, et c. tum et Mechanici Opifices omnis generis, sua fecum instrumenta serentes, et nominantes; et quid iis agant et quomodo, ostendentes, Latinissimisque verbis exprimentes. Jucunda erit actio: Adeste! atque eruditos oculos, aures, animosque Vestros, eruditis lusionibus nostris pascite!
Progredietur Rex cum Consiliarii suis (resonante interim Musicā, et considebit ad Regiam Adensam.
Rex. Consilium Vestrum seqvutus, Quatuor Viri, totius Mundi Res, prout a Deo Creatore prodierunt, Naturaeque vi cursum continuant, in compendium breve redigi curavi: ficut et Mundi epitomen, Rerumque in Mundo visibili Dominum, Hominem: dicite quid agendum restat? et quō ordine?
Apoll. REX, longum vive! Sapientiaeque latius expandendae susceptum opus foeliciter urge! Quae restant non tam abstrusa sunt, evidentius spectari poterunt. Ad naturae subtilitates aegre humanum pertingit ingenium: sua Opera crassiora palpat facilius. Quippe, quae Mechanice resolvi possunt, Nomenclaturamque ab Artificibus suis obtinent certam.
Clcant. Dantur quidem etiam tectae quaedam Artes, quae tam occultā vi operantur, ut Miracula videri possint imperitis: gnaris tamen occultae illius virtutis etiam illa sunt manifesta: ut Naturalis Magioe opera.
Rex. Etiam ista sub sensum redigi volumus. Quid autem est Ars, et qvid a Natura differt? Dic tu Eratosthenes.
Erat. Natura est filia Dei: Ars vero filia Naturae.
Rex. AEnigmatice loqueris, apertius effare.
Erat. NATURA est vis cuique Creaturae indita divinitus, quā nascitur, sese sustentat, perque sui similium progenerationem genus suum propagat. ARS vero est eadem naturalis alteri cuipiam rei humanitus indita vis, ad agendum aliudquid, quam sibi ipsi relicta ageret. Ita Lapis in se vim habet deorsum sese trudendi, nec alium motūs sui effectum producit; sed appensus Bilanci, ponderat merces; hbratus in exstructum arte horologium, dimetitur horas.
Rex. In multane Artificiosa corpora, talem Naturae vim transferre didicerunt homines?
Erat, In innumera: ut Anificialium Operum novum fere Mundum videamus. Nec adhuc inventationum finis est; exeogitantur in dies plura et mirabiliora, Ingenii humani opera.
Rex Quomodo igitur tot et tanta illa, quae Arte inventa sunt, in unum aliquem redigemus ordinem?
Plin. Non deerit ratio: si meum non aspernari lubebit consilium.
Rex, Ecquodnam illud?
Plin. Jubeat REX accersi omnis generis Artifices, secumque adferri Artis suae instrumenta. Dum enim illi instrumenta sua in conspectu Tuo explicabunt, nominabunt, usumque illorum ad oculum demonstrabunt, effugere nos oculatos nihil poterit: referrique. omnia poterunt incatalogos.
Rex. Haec via quid reliquis vobis placet?
Apoll. Mihi sane perplacet.
Cleant. Probatur et mihi.
Erat. Valde rationabile est quod svadetur.
Rex. Dimittantur ergo mandata nomine nostrō per omnes amplissimi Regni nostri Provincias: ut omnium Artuficum Collegia certas e medio sui personas, Artis peritas, huc ad nos mittant: idque cum Materia circa quam occupantur; et Instrumentis quibus operantur; ipsis denique sic productis Operibus suis. Sed agminatimne venient? an alii post aliost?
Cleanth. Veniant primo ex Villis, Agris, Sylvis, qui ruralibus occupantur operibus, exindeque sibi et aliis victum quaerunt, efficiendo ut Naturalia procrescant foelicius: Ut Hortulani, Agricolae, Pastores, et c. Quibus se agglomerent, qui Creaturis citra hominis curam provenientibus insidiantur, alimoniae itidem causa: Ut Aucupes, Piscatores, Venatores. Et quorum labor ista cibis adaptandi, Molitores, Laniones, Coqui, Potulentorum denique magistri, Vinitores, et Zytopoei.
Secundoloco adsint Artifices Rei Vestiariae et AEdificatoriae, et qui Utensilium omnia genera parant. Ordine tertio compareant Viatores cum suis instrumentis, quibus utuntur: tam Pedites quam Equites, et Aurigae, et Nautae. Illosque insequantur Machinatores; et qui Artes oblectatorias tractant sensuum. Tandem evocabuntur e Scholis ingeniorum Artifices, Artiumque liberalium Magistri.
Apollon. Non svadeo, prorsus non svadeo, istos admisceri Mechanicis; contemptum interpretabuntur. Praeterea multa apud Litteratos erunt, quae attentissimam requirent lustrationem: digna omnino, quorum causā novum convocemr Concilium.
Erat. Idem sentio.
Cleant. Nec ego dissentio.
Plin. Ita fieri e re est.
Rex. Gratum ratumque habeo. Ingredere ergo Plihi Tabularium, Magistroque a libellis nostro, ad Opifices manuarios omnes, Diplomata ocyus expedire, perque Cursores quoquo dimitti, manda.
Plin. Curabitur.
[Simulque surget et ingredietur velum. ]
(Musica.)
Plinius regrediens.) Dictum factum Rex, jam veniunt catervatim. Ingredienturque mox tres Hortulani, habitu conveniente cum instrumentis suis; 1 Olitor cum Ligone, Bipalio, Palā, Rastellō, Sarculō. 2 Arborator cum Talea, Viviradice, Surculo, Falce putatoria, et Scalpro. 3 Topiarius cum floribus et coronis: itemque bacellis aliquot et virgulto ad struendum sepem, Plancas, Pergulas, etc.
Ingrediamur ergo.
Rex. Qvinam vos estis?
Top. Servi tui sumus, Rex clementissime, Hortorum cultores.
Rex. Age cumillis Plini.
Plin. Hortorum cultores estis? qvid est Hortus?
Top. Est locus plantis alendis destinatus, septo circumdatus:
Plin. Qvali septo?
Top. Sepimentum est vel humilius: ut Ager, ex congestitia humo factus; et Maceries, e congene lapidum acervata: itemque Vacerra, ex una et altera pertica constructa. Vel altius, ut Sepes e sudibus et vitilibus plexa. et Planae e ligneis tabulis coagmentatae: aliquando et murus, e caemento et calce factus.
Plin. Suntne aliquae Hortorum differentiae?
Top. Sunt. Hortus enim qui Olerum sausa colitur, vocatur Olitorium: qui Fructuum gratiā, Pomarium: qui deliciarum ergo, Virtdarium.
Plin. Hinc scilicet Vos quoque tres estis;
Top. Sic Domine.
Plin. Tu igitur Olitor tuas primum edissere occup ationes.
Olitor. Ego saturus Olera elapido terram, injectōque fimo laetifico. (sic.) Tum eam fodio hoc Ligone (tunc sursum attollens, hōc modō) aut hoc Bipalio (pede illud Terrae impingens, glebasque nisu sic emovens. Mox edaggero pulvinos, hac Pala, et per pulvini arcolas spargo semina (sic) consarrioque raltellis (sic). Postea si Coesum negat pluviam, hoc Aquiminali rigo. Deinde si herbulae adnascuntur, impertinentes exherbo, manibus eas sarriens, aut hōc Sarculo. Tandem colligo matura Oluscula: aut radices effodiendo, aut subsecando, aur evellendo. Hi sunt fere labores mei.
Plin. Quis jam Pomarii agit curam? et quomodo?
Arbor. Mihi demandata est: cui proinde Arboratoris et Putatoris datur nomen, Artis meae est: aut (1) plantare Plantaria, Seu Seminaria: hoc est, Conserere partem horti seminibus Fructuum, enatasque inde arbusculas transplantare (secundo vel tertio annō) in locum ubi Arborescre, fructumque ferre debent. Aut (2) defractas de Arboribus certis Taleas (tales ecce) depangere in terram. Aut (3) denique arbusculas sylvestres transferre in hortos, amputatisque ramusculis radice mergere terrae, vocantur Viviradices (ecce unam!) Cujus supreme desectum trunctum ego diffindam, (sic) fissuraeque immittam hos succulos (sic) et immissos seu inoculatos obliniam (fic) ne aer ingrediens exarefaciat, antequam se surculus agglutinet, et sic accorporet, Viviradici.
Plin. Quid postea fit?
Arbor. Arbuscula aliquando crescit ad luxuriem usque; emittens praeter legitima germina spurias virgas Stotones: quos ego hāc falce exputo, et si quid arescere incipit, amputo. Si tota Arbor siderata fit et retorrida, eam ablaqueo, hoc est radicem ejus refossa humo tingo.
Plin. Fructibus arborum quid fit?
Arbor. Maturi decidunt, plerique ultro: alii carpuntur manu Strictoris: aut si quo manus non pertingit, decutiuntur perticā. vel Arboris quassatione excutiuntur et colliguntur a legulis. Sed durabiliores sunt strictivi cadivis:. qvanqvam qvidam naturā duracini sunt, et c.
Plin. Topiarius de suis operis qvid narrat?
Top. Sparta mea Viridarium est, qvod e selectissimis Floribus rarioribusqve Plantis, exoticis praesertim, apparo. Exorno etiam opere Topiario, hoc est ambulacris amoenis, pergulis vireqtibus, stibadiisqve (scamnis et lectulis (ex gramine. Aqvaeductibus item, si salientes desint: et Hydraulis, aquae murmure sonum edentibus.
Plin. Totumne hoc? Top. Propemodum.
Elin. Redite igitur, gnaviterqve agite! ut hoc etiam anno Oleribus, Fructibus, Odoribusqve pulchre impleatis hortos Vestros.
Top. Deo nobis benedicente.
Rex. Examina hos Apolloni.
Apoll. Recte fecistis obsecundando Vos qvoqve Regiae Voluntati. Estisne parati operarum Vestrarum reddere rationem?
Agricola. Qyidnī? ego Agrum colo panis causā.
Apoll. Qvid est Agrum colere?
Arat. Praeparare Agrum sementi: tum obserere semine: tandem demetere fruges.
Apoll. Arvum qvomodo praeparas?
Arat. Si accipip solum inaratum, dumetis oppletum, exstirpo ante omnia Vepres Runcone hoc. Si aratum, sed continuā fertilitate lassum, stercoro eum, ut fiat Ager restibilis.
Apoll. Qvid est Ager restibilis?
Arat. Qui est idoneus conseri farreo spico biennii tempore, Vervactum autem est qvod alternis tantum annis perseritur, eoqve sterepratione non indiget: sicuti neque Novale, et Ager reqvietus, non exsuctus.
Apoll. Aratio qvomodo peragitur?
Arat. Iste meus puer (ostendet Agitatorem) Boves Aratro praejunctos, agitat stimulo, ego veru artri tergum subseqvens, laevā tenco Stivam, dextrā vero Rallam hanc, qvā amoveo glehas, qvas faciunt Vomer sub se scindens, et Dentale ante se proscindens, Terram. Ita sit Sulcus: cujus cava haec stria sub pedibus meis, Porca est; eversam vero ad dextrum strigam vocant Liram, Deducto autem per torum stadium sulco, facimus versuram (sic) toties redeundo sulcatim, donec jugerum fuerit absolutum. Aliqvanto post tundum sic peraratum offringimus denuo, iteramusqve et tertiamus si opus fit. Atqve si glebosus est inaeqvamus etiam, sive Cylindrō supervolutatō (astendatur qvomodo fiat) sive Occis tractim raptatis. In agro uliginoso facimus Elices (Porcas aqvarias) ad uliginem derivandam: demumqve habemus Arvum agrum.
Apoll. Et qvid tum agitis?
Arat. Ego satorem ago, seminans per areas frumentum sementicum: peractam vero seminationem iste puer inoccat; nec habemus plus laboris. Semen enim ultro germinat, in herbamgve, culmum, et spucam crescit: nisi qvod se admiscent Zizania, a qvibus ut ne sata suffocentur, eruncamus ea.
Apoll. Mamris vero frugibus qvid facitis? Dic tu falcibus armate.
Messor. Qvando segetes flavescunt, plenōqve granō turgent, immittimur iis agminatim nos Messores, qvi dentatis hisce Falcibus fruges demetimus; aut his acutis Seculis desecamus; demessas aut desectas manipulatim disponimus; tum manipulos in Mergetes colligimus et. Tomicibus colligamus, congerimusque acervatim perqvindenas, spicilegio egenis relicto, stipulā vero pascuis. Demum venit Colonus, mergetesqve Mergā prehensos injicit plaustro, et convehit in Horreum, aut in Nubilarium; (tecto qvatuor columnis imposito, attolli et demitti apto, contectum) vel deniqve in simplices acervos majores.
Apoll. Vos ibi cum ligneis istis flagellis qvid agitis? Annon excutien dis frumentis inhiatis?
Tritor. Maxime.
Apoll. Antiqui exculcabant frumenta superductis Bobus, aut exterebant supervectā Tributā, hoc est, plostello, seu Tragulā: quid Vos?
Tritor. Nos hodie perticis istis, quibus ponderosum appenditur verber, facilius grana excutimus (sic): excussaque Ventilabro isto (cum ventus flat) subjectamus (sic) ut separentur Paleae. Ab aceribus autem expurgamus hōc pennatō verriculo: isto Incerniculo secernimus recrementa: demumque frumentum purum inferimus Granariis: aut si hostis metuitur subterraneis Cryptis. Stramenta vero, a tritura reliqua, religamus in fasces. Hoc totum est opus nostrum. plus non didicimus.
Apoll. Tu postreme cum scheda ista, et calamo, quid tibi vis, quis es?
Hation. Sum rationum perscriptor; additus istis a meo hero custos, ut minus farentur.
Apoll. Simplices hi, bonique viri, etiam furari sciunt? Sed quisestTuus henis?
Rati. Hereditarius Fundi Possessor, Qui quandoque Praedium suum elocat cuipiam alii, tanquam Locator Conductori. Nempe aut Colono ad dies vitae, pro annua pensione vel servitiis: Aut usum fructum saltem ad aliquot annos Mancipi (quem usufructuarium vocant, nomineque novo Arendarium): aut Partiario, ad dividendos proventus, ex eo quod alter dat fundum, alter semen et laborem; aut denique Villico, ad villicandum fideliter pro condicta mercede. Hi autem omnes istis utuntur Aratoribus, Satoribus, Messoribus, Tritoribus.
Apoll. Et his omnibus superaddunt te Coryceum?
Ratio. Ita.
Rex. Satis haec recte. Abite ad labores Vestros ociaxi vos diu non expedit.
Rex ad philosophos. Novum ante nos habemus exercitum, Experire cum illis Cleanthes.
Cleanthes. Quis tu es turbae hujus ductor?
Pecuar. Ego pecorum curā victum quaero, Lacticiniis puta, et Lanicio. et Carnibus, et Pellibus, et Faeturā. Hi autem sunt famulitium meum. in Providenda pecori stabulatione et pabulatione mihi administri.
Cleant. Loquamur ergo primum de te, tuoque e re pecuaria proventu; dehinc illorum administratorias spectabimus operas. Lacticinia nominasti primum, quae Latinius Lactaria iliceres; quid hoc rei est?
Pecuar. Vaccae, Caprae, Oves, dant nibis lac, quo nihil alibilius; et ex quo praeterea Butyrum et Casei (duae illae mensarum et culinarum columnae) parantur. Nam villica mulgens ubera pecudum, excipit lac mulctrā (seu mulctrali) percolatumque per linteum, infundit in sinos, et abdit in frigidum. Postridie demit innatantem pinguedinem (florem lactis) succussationeque vasis, facit Butyrum, remanente oxygalā. E secundario vero lacte, coaguli ope condensato, format Caleos (in bac tali Casearia forma:) aut manu pressat Metas, defluente sero lactis, quod et ipsum esui est.
Cleant. Qvid de Lanicio dixisti?
Pecuar. Lucrum est ex ovibus: quae quia bis anno tondentur, Vellusque (seu lanicium) Lanariis venditur, non exiguum tacit.
Cleant. Quis autem ex Carnibus tibi proventus est?
Pecuar. Mactarioni destinatae peeudes segregantur ab aliis, opimanturque saginā in haris. Atque ut pinguescant melius, castrantur, fiuntque ex Tauris Boves, ex Vervecibus Arietes, ex Hircis Capri, ex Verribus Majales, et c. sapidiores omnino et vendibiliores, integris et non castratis.
Cleant. Pelles pecorum etiam ad aliquid sunt?
Pecuar. Maxime. Dant enim Pellicea, Coria, Alutas, varios in usus.
Cleant. Quid est Foetura?
Pecuar. Nova pecorum-natio. Faetant enim adeo pecudes feliciter, si matrices fuerint seminii boni, ut quilibet Grex quolibet anno congeminet seipsum: porcinus etiam decuplo amplior fiac. Quantum hoc!
Cleant. Hinc est quod antiquorum divitiae non pecuniae faerunt, sed Pecora.
Pecuar. Etiam hodie, Domine, pecorosus facile fit pecuniosus: domique praeterea laute vivere potest.
Cleant. Fac jam Famulitium tuum narrare nobis munia sua.
Pecuar. Divisos habeo in Curatores Aimenti, et Gregis minoris, et Avium. Die tu Equilo primus, quomodo te tractare docui Equos meos.
Equiso. Non ignoro ego, nobilissimi Equini generis Magister, artes meas. Stabulum mihi est aut sub dio, Campus: aut sub tecto, Equile. Ille requiritur pascuis laetus, hoc pabulo bene instructum. Ibi alimentum est herba viridis, hīc foenum aridum et avena. Quae quomodo parentur ne ignorare me puteris, dicam Foenum in pratis nascitur: felicius, si pratum fuerit naturā irriguum; salubrius, si loco sicciore. Si tamen pratum plane fuerit siccaneum, irrigandum est corrivatis eo rivulis. Cum foenisecii tempus est, desecant Foenisecae gramen seculis: quod sic per strigas relictum siccatur vento et sole. Dehinc corraditur Rastris (sic) in Cumulos, acervaturque bidentibus in Metas (sic.) Vectatur denique in Foenile: in prato vero renascente gramine fit Chordum, foenum secundarium, novellum, delicatum: quod tauto libentius sicilimus, ut ne quid ejus pereat. In Equili autem pasco Equos (alligatos capistro ad praesepe, et interseptos longuriouibus) avenā, quam eventilo vanno (sic) evannatamque obsipo, cum desecto stramine, et sceno. Interdum tamen loco avenae alicastrum, vel siligo vere sata, aut farrago (miscellaneum frumentum) adhibetur. Mane vero dum Equi mei pascuntur, perpurgo eos strigili: atque si quis mordax est, constringo illi ora postomide, seu fiscellā. Everro autem quotidie stabulum.
Cleant. Bene loquacem habes Equisonem, diserte explicat negocia sua. Quid jam reliqui?
Pecuar. Narra tu tuaquoque Bubulce:
Bubulcus. Mihi stabulum est Bubile: pabula vero vel recentia in Campo; vel ministrata domi, herbacea, paleacea, stramentitia; interdum et frumentacea. Inpascua scoleo armentum meum prodigere per publicos actus (via est inter agros pecori Jacta). Libiea in locis compascuis compasco, et ne dilabantur compesco: si vero locus unus toii gregi non sufficit, dispesco hinc inde. At domi Bubus; meis pabulum exhibeo, (dun in praestegis aut quibuscunque septis stabulantur) in praesepi vel cratibus, et dedueo aquatum. Plus nescio.
Pecuar. Dicd tu Subulce tua.
Subul. Ego multo minus quod dicam habco. Pecus meum rude est, ruditer a me rudi tractatur. Foris pascitur glandibus arborum, aut radicibus herbarum; domi paleis, fursure, culinarum colluvie. Saturatum tamen sibi grunnit, et se volutat in coeno: nec mihi ad illud emundandum strigili opus est, aut balneo. Delicatum non est: delicatas tamen dat carnes, farcimina, larda, porcellos.
Pecuar. Hoc jam narrare non est tuum Tu Caprarie quid tibi circa Gregem tuum laboris est?
Capra. Muneris mei pars potissima custodia est, et attentio, ne se laedant, vulnerent, perdant. Petulcum
Pecuar. Satis jam:
Opilio. Meum pecus, Oviculae, quanto simplicius animalculum est, tanto requirit attentiorem curam. Stabulum illis est Ovile: quod esse bene structum et rectum convenit, ad arcendum hieme ventos et frigora: et pavimento eruderato ac proclivo, quo levi negotio repurgari possit (aliās uligo et lanam corrum pit, et scabiem ovibus importat): aut certe stramenta illi, vel virgulta, subjicienda sunt identidem. AEstivis Mensibus eas pastum ago primā luce; quia longe suavius, avidiusque gramina rorulenta tondent diluculo, quam siccata meridie. ubi potius sub rupes umbrosas, aut sub patularum arborum tegmina, compellendae sunt. Messe finitā eas in agrum ago, ibique pasco duplici commodo: quod et caduca spica saturentur, et obtritā stipulā fimoque suo agrum stercorent. Quo fine et pernoctare ibi soleo cum grege incluso Maudris (caulae sint tralaticiae, mobili sepimentō factae): quas postridie promoveo longius, ad stercorandum totum agrum. mea quoque Mapalia carruca circumvehens. Ut vero tutas reddam a lupis, alo hosce molossos: quos et ipsos munio contra lupos hocce millo. Ut vero habeam obsequentiores Oviculas, oblecto hāc fistula: quod si cantum non curant, en flagrum in propiores! en pedum in remotiores, quō eruta terrae glebula, in easque projecta, terreo, et in viam reduco. Habeo autem totam oviariam insignitam charactere heri mei; peculium autem in grege meum (meas proprias oviculas) meo proprio.
Pecuar. Desine. Tibi Aviarie quid officii datur?
Avia. Cohortis tuae cura, et eorum quae ibi pascuntur, Pavones, Gallopavones (Indicae gallinae) Cygni, Anseres, Anates, Gallinae, Columbi: e quibus plumae velluntur pro explendis lectulis, et culcitris; carnes vero cedunt mensis. His ego paro cubilia sua, Columbaria, Gallinaria, etc. praesertim tempore foeturae, ut mature et magna copia pariant: pullosque certa arte defendo a milvis et aliis avibus rapacibus.
Pecuar. Recte haec, ita disposui: Quid tu Apiarie narrare habes?
Apiarius. Egone? si fandi copiam facitis, dies non sufficiet. Adeo me sapientis populi (Apum) sapienter ordinatae Reipub. praefecisti, ut non tam ego. illis ministrem pabula, quam illae mihi sapientiam Plus enim ex illis disco, quam omnes Philosophi ex libris suis.
Cleant. Quid tu ais? Philosophorum tu Libris anteponis Apes tuas? Cedo igitur quid ex illis didicisti, audiamus!
Apiar. Sic est Domine, ut dixi, vix ulli creaturae plus solertiae ingeneravit creatrix sapientia, atque pusillae huic volucri, Apiculae. Omnium nobilissimarum virtutum clara hīc exstant documenta, Prudentiae, Temperantiae, Justitiae, Fortitudinis, etc. Nam hominum more solitudinem aversantur, societatem amant: ocium fugiunt, labori semper vacant: cumque pariter opus faciunt, munera tamen inter se partiuntur. Nam adolescentiores ad opera prodeunt, materiamque conquirunt et convehunt; seniores intus omnia disponunt; dum aliae flosculos excipiunt; aliae crates cellulis sexangularibus struunt; aliae eas collecta mellagine explent, et ne effluat, membranulis oblinunt: aliae denique cibum pro omnibus dietim parant: aliae certis cellulis incubando, soboli novae producendae vacant. Castitas enim illis tanta est, ut solae animantium coitum ignorent, congestis tantum flosculis incubando, vermiculos albos exeludunt; quibus post adnascuntur pennae, ut Apiculae fiant; qui faetus, intra quadraginta dies absolutus, mox cum matre laborat, mella quaerens et fabricans. Munditiem mire amant, spurcitiem nullam inter se, aut in vicinia, tolerant: excrementa intus operantium unum in locum ingesta, turbidis diebus per otium exportant. Nec liguriunt ut muscae, in carne, sanguine, adipe, aut unguentis. Si quis delibutus prope accedat, spiculis a se abigunt. Interdiu laborant, nocte quiescunt, utrobique tamen quibusdam ad Alvei portam excubantibus, ut ne quid hostile intret. Nocte propinquante minus minusque in Alveari strepitant, donec una circumvolitans, bombo emisso, silentium imperet: quo facto, silentium altissimum consequitur. Mane iterum una (gemino vel trigemino bombo tanquam buccina) reliquas a somno excitat, redeuntque ad labores cunctae: nempe si dies mitis futurus (praesentiunt enim) foras provolando; sin, domi operando. Cumque tam ordinata multitudo gubernari non possit sine legum disciplina, disciplinaeque custode Magistratu; Magistratuum vero diverlae sunt formae, sapientissima haec animalcula elegerunt sibi eam Regiminis formam, quam Sapientissimi viri caeteris anteposuerunt, Monarchiam. Habent enim Regem cui obtemperant, et qui illis cum justitia et aequitate prae est. Hic ex selectissimo flore, majori cellulae incluso nascitur: non vermiculus ut Apes ipsae, sed mox alis praeditus. Forma illi eximia, corpus duplo quam reliquis majus, ingressus celsior, frons macula tanquam Diademate candicans. Aculeus aut nullus, aut sine usu: Manifesto documento Reges clementiam decere, non laevitiam. Palatium huic exstruunt in media Alvearis regione amplum: unde tamen egreditur quotidie, operas perlustrans omnium. Si foras procedit (quemadmodum fit cum nova Colonia ducenda est aliō, Examen novellarum Apum novellō rege ac duce suō instructum) comitatur cum tota sua plebs: cum volaru circumdans ac protegens, ne cerni et capi possit, cupitque una quaeque illi esse proxima, et in officio conspici: sique lassum videt, succollat suis humeris, eum gestare gestiens. Tandem ubi ille considet, una circumcirca sese conglobando. Comprehenso Duce, omnes se captivari putant, eumque in Alvear translatum, aut quocunque, sponte sequuntur: amisso autem dilabuntur, et ubi possunt, aliis communitatibus sese associant, quia sine Rege vivere non possunt. Quae omnia si rationabiliter imitari scirent homines; o quam tranquilliora et florentiora essent ubique omnia! quanta pace, quanta rerum abundantia, melleisque deliciis afflueremus!
Rex ad suos conversus. Iste Rusticus talium observator revera sapit supra omnes istos Philosophos, qui abstractis suis immersi speculationibus sine usu philosophantur.
Apoll. Si talis usu reciperetur. Philosophandi ratio, ex libro Naturae, omnino mihi persuadeo sapientiores nos futuros.
Cleant. Sed absolvat Apiarius. Heus bone Vir! narrasti nobis (inexspectatā, sed nobis gratā digressione) tuas circa Apum Rempublicam observationes: explica jam quoque tua illis praestari solita ministeria.
Apiarius. Non adeo multa sunt. Providendum tantummodo est Apiculis de commodo Alveario, ad villam, vel hortum, aut sylvam, ubi florum omnis generis copia sit: tumultus tamen hominum pecudiumque, et latrinae, et sterquilinia, absint. Et cavendum ne mures alveos perrodant, mellis causa, etc. Mellationis tempore eximuntur caute favi, e quibus mel sincerum effluit: Crates vero liquantur in Ceram. Sed ut sibi favos demeti patiantur, abigendae sunt fumo. Hoc totum est.
Cleant. Quid a. iste sibi vult cum herbis et pyxide?
Veter. Domine, quia pecudes etiam suos habent morbos quibus infestantur (Oves anhelationem et, scabiem; Caprae febrem; Sues grandinem; Boves coriaginem, Equi hippomanem, etc.) Veterinaria medicina non est ignoranda illis, qui rem pecuariam curant: ignoratur autem plerisque. Ego itaque hanc artem tracto, ut ignatis subvenire, mihique inde panis frustulum parare queam.
Cleant. Recte, facis: quod serviendo aliis tui quoque habeas rationem. Nemone vestrūm superest? (Illi: Nemo) Redite igitur ad greges vestros, remque communem industria vestrā juvare pergite.
Rex. Eratosthenes, scitare ab istis qui sunt, et quid ferant.
Erat. Salvete Viri boni; professionemque studii vestri edite.
Ptisan. Primi sumus inter Mechanicos, qui rebus natura libus artificiales introducunt formas, pro comparandis tantō pluribus vitae commoditatibus. Nostra enim circa victum frumentaceum machinatio statim ab orbe condito nota est.
Erat. Ede artem, Instrumentorumque usum edissere.
Ptis. Quisque pro se loquatur: ego sum Ptisanarius. Antiquitus rundebant solummodo frumenta, tali pistillo, in tali mortario: accipientes inde Ptisanam (talem: en!) Deinde reperta est Pila, in qua pilo graeco, pede sublato et demisso; aut pilo ruido, aquis agitato, pinsebatur frumentum, ut inde prodiret Alica, seu pultes: officinaque ipsa dicta fuit Pistrinum.
Molitor. At majorum meorum inventio melior fuit, Frumenta in minutissimum pulverem, Farinam dictam, comminuendi: unde varii delicati cibi parantur.
Erat. Nolite hic de praerogativa contendere. Posteriores cogitationes utique meliores, sed nec priores tamen laude suā priventur. Dic igitur potius, quā arte Farina confiat.
Molitor. Duo accipiuntur Saxa, ex pumiceorum genere, rotundanturque exacte, et ponitur alterum super alterum. Tum inferius figitur, ut stet immote, superius autem circumgyratum celerrime conterit (immissa per medium ejus foramen) grana. Quae ibi contrita labuntur deorsum sic, ut per Saccum cilicinum excernatur in farinariam cistam pollen; furfar v. ejectetur foras in aliam cistam. Officinae hujus datum est Molae nomen (recentiores molendinum quoque vocant): quae si manibus humanis circumagitur, Manuaria dicitur et trusatilis: si jumentis, Asinaria: si aquā praeterfluente, Aquaria; si ventō, Alata. Ad majora vero flumina fiunt Molae cum binis, trinis, quadrinis, etc. Moletrinis: quae si omnes molunt, tanto majus emolumentum. Tandem didicerunt sine mola farinam emoliri, solā tritici maceratione et exculcatione: Amylum vocant.
Pistor. At haec sine ope mea nondum esui sunt. Ego Pistor farinam denuo cribro, tali cribro: affusaque aquā et fermento, subigo (seu manibus, seu lignea spatha) in Mactra: et fit fermentata Massa. Unde massulas decerpo, denuoque manibus depso, in rotunditatem formo, palae impono, et furno (unde prius ignem prorui rutabulo (ingero. Ita fit Panis, habens duas crustas, superiorem et inferiorem, medullamque intus porosam.
Venat. Adsumus, magne Rex, tuō jussu, nos qui alimoniam procuramus carneam.
Rex. Tu Plini compella illos.
Plinius. Quisque vestrūm pro se loquatur, ordinis causā, suamque edat artem, edisserat et opera.
Venat. Ego sum Venator, primarius Aularum Minister: qui Agrestes et indomitas Feras certis artibus insequor, persequor, assequor, Principumque culinis trado.
Plini. Quae illae sunt Artes?
Venat. Minores feras, Lepores, Vulpes, Lupos capio Canum ope: Odoratiores enim nictando indagant, odoratuque vestigant, donec inveniant, latebrisque expellant. Tum Vertagi numellis exsoluti, et venatorio cornu incitati, persequuntur, donec assequantur, terrae affligant, dentibus consiciant. Aut cingimus arbusta indagine, et tendimus casses, erectos super varos: implicatasque cassibus Bestias contundimus clavis vel capimus vivas. Quin et majores feras, Capreos, Cervos, Alces, Apros, Ursos, etc. ita captandi mos est. Sed et pellectas in Scrobes, Foveasque, feras aut transadigimus venabulo, aut vivas captas transferimus in Vivarium.
Plinius. Quid Auceps dicit?
Auceps. Ego captandis volucribus meam locans operam, exstruo ad arborem alicubi, inter sylvas, Aream reti aucupatorio superintectam, cui offundo escam, ab arbore autem supendo Amitem, cum circumdatis calamis viscatis. Mox dispono hincinde illices (aviculas caveis inclusas) quae transvolantes aves cantu suo alliciant; et tendo alias quoque decipulas, pedicas, tendiculas, et laqueos cum supposita esca Atque inde me frondeo abdens latibulo, exspecto dum transvolantes aviculae sese demittant, et mea praeda fiant. Si enim devolant in Aream, adobruo eas reti, funiculo a me dejecto, si calamis viscatis insident, implicant sibi alas, volareque non valentes, decidunt: si saltitant inter tendiculas, illaqueant transennis pedes aut colla. His mihi artificiis foelicissima quandoque obtingit captura.
Plinius. Non autem tibi alia est aucupatio?
Auc. Imo plurimae. Sic enim minores fere tantum aviculas decipimus: Coturnicibus, Perdicibus, Attagenibus, Tetraonibus, Anatibus feris, alissque decipiendis aliae nobis sunt Artes. Quibusdam et aves praedatrices immittimus, Accipitres, Falcones, Nisos; qui nobis praedam agunt.
Addo: Si quas aves vivas servamus, includimus caveae: ibique pastionem praebemus in canaliculo, potionem in potistri.
[NB. Haec omnia exhibenda sunt reipsā, quaecunque possunt. ]
Plin. Quid tu sequens?
Pisc. Ego Piscator sum, qui aquatili pecori, Piscibus et Cancris, insidior varie. Nam interdum piscor Hamo isto: cui inditam escam quisquis piscium admorserit, meus est. Interdum Flumini mergo Nassam hanc: in quam ingresso non datur regressus. Aut mergo Fundam, cum cujus filamentis ludunt pilces, donec extrahantur. Aut traho in angusto fluviolo Sagenam; in latiori vero, aut in lacu, Tragulam; et hāc majus (atque Sagenam habens) Verriculum: quae inferne ab appensis plumbeis istis massulis mersantur, superne
Lanio. Meam quoque, Lanionis, videre avetis artem? Ego mactaturus altilem pecudem, deduco in Lanienam (Hungari quibusdam in locis in plateis mactant): ibique eam prosterno clavā, tum jugulo Clunaculo, et excorio seu deglubo, hoc excoriatorio cultro: postea disseco frustatim hac securi. Sues tamen prius perfundo aquā candente, aut amburo flammis: mox facio Pernas, Petasones, Succidias. Concisisque visceribus minutim, effarcio suilla intestina, et fiunt Farcimina, tum crassiora, Apexabo et Faliscus; tum graciliora, Botulus et Lucanica: postea Carnes venum expono in Macello. Plus nihil novi.
Coquus. At ego novi. Ubi vos desinitis, ego incipio,
Plin. Quis tu es?
Coq. Ex omnibus quae hominibus cibatui sunt escas parandi artifex.
Plin. An ergo Coquus?
Coquus. Sic me vocant.
Plin. Ostende igitur artificia tua!
Coquus Ostendam ad oculum, et exprimam purā culinariā Latinitate. Ecce! Aves deplumo (sic) postea exentero (sic): Piscem desquamo, postea exdorsuo, interdum et exosso (ossa eximo.) Induratos vero contundo tuditibus, ut mollescant; salitos macero aquā, ut dulcescant. Elixanda elixo ollis, operculo tectis: assanda asso verubus, super haec crateuteria versatilibus; sed suppositā sartagine, ut ne pingue quod eliquescit pereat. Aliqua etiam torreo super Craticulam hanc, aut frigo in lebete (seu frixorio): sed si nimium, fiunt cremia. E consectis particulatim carnibus facio Minutal, Pastillos, Turundas. Si quid effervescendo bullit, confuto trullā, ne ebulliat; si spumat, despumo hāc tudiculā, aut hāc rudiculā. Hac autem fuscinulā extraho fervida: hac fiscella colo jusculenta. Si quid condiendum est aromatibus, aut raphano vel caseo, etc. comminuo ista prius hoc pistillo, in hoc Mortario: aut conquasso tudicula in hoc Catino; aut denique tero super hanc Radulam. Habetis pleraque artificia mea, artificiosa brevitate exposita.
Plini Quid iste squalidus a latere tibi?
Coquus. Discipulus est meus: per contemptum Lixam vocant, et ab accendendo igne Ciniflonem. Age puer, fac ut quid scias videant!
Lixa. Ego accendendo igni habeo (ecce) Igniarium, cum reposito ibi fomite: in quem cum chalybe excussa e silice scintilla incidit, adhibeo hanc sulfuratam, et accendo ignem: (Accendat.) et subdo lignis: tum sufflo buccis aut flabellō, Prunas collectans batillo. Tum si quando nobis focaria deest, verro scopis culinam, everroque quisquilias. Eluo item coquinaria vasa; quae quum colluuntur, fit colluvies; asservanda porcis, aut eluenda per fusorium foras. Habetis meas quoque artes.
Plin. Macte virtutibus esto! sed ite jam ad convivium, quod vobis parastis.
Vinit. Rex optime: Nōrunt Philosophi tui naturalem porum esse aquam, dehinc lac, serumque lactis; sed et nōrunt non bona carmina scribi aquae potoribus. Nos igitur en adsumus docti parare potiones sublimiores, Vinum, Cerevisiam, Mulsum, aliaque Temeta, et Cremata vina! placetne quibus parentur artibus cognoscere?
Rex. Blandos istos homines alloquere Apolloni.
Apoll. Dicite boni viri, annon hominum melior esset conditio, si absque Vobis esset? inebriastis mundum, et implevistis intemperantiā.
Vinit. Abusus rei bonae non tollit usum.
Apoll. Sane. Sed quid si abusus major sit usu? Exponite tamen Artes vestras.
Vin. Ego planto Vineam: obserens collem apricum viticulis novellis, aut propagans Vites veteranas traducibus. Scio et cacumina Vitium mergere terrae (sic:) quod cacumen postquam radicavit, discindo arcum, fiuntque vites ex una duae. Quia vero vitis adeo genitalis est, ut sibi permissa luxurietur, nimiaque ubertate sterilescat, deputo illam quotannis ad radicem usque: e resece tamen pullulant novi Palmites. Qui cum raro per se surrecti sint (licet capreolis quicquid possunt, apprehendant) arrigo eos et alligo statuminibus; nempe aut Arbori, aut ridicae, seu pedamini, aut transverso canteriolo sive jugo. Unde Vitis arbustiva, aut pedata, aut canteriata (sive jugata, ut in hortis Principum) dicitur. Pastino item Vineam bidente, et repastino; mediaque aestate luxuriantes comas resecans, pampino; tandem uvas maturas colligens viudemio, racematione pauperibus relicta.
Apoll. At nondum habemus Vinum?
Vinit. Audite Botros abscissos (a quibus pendent) comportamus Pytinis in Torcularium, conjicimusque in Forum vinarium; tum calcamus pedibus, aut contundimus ligneo pilo, et effundimus in Lacum, unde Mustum defluit per qualos in orcas; reliquus uvor ex acinis exurgetur Torculari. Sed Vinum lixivum suavius est tortivo. musteum dulcius eliquato; meracum fortius dilutō. (Postea abdimus vina in cellas, Doliis super cantherios elevatis; cumque bibenda sunt, relinimus dolium et promimus vinum, siphunculō aut epistomiō. Aliquando, si corrumpi incipit vitio vasis, elutriamus; hoc est, in aliud vas transfundimus.) Vultis etiam Vini differentias nosse? Hornum est feculentum; annotinum defecatum. Defrutum vocant Sapam, exoletum Vappam; factum ex aqua et vinaceis, Loram; mixtum ex aqua et aceto Poscam. Praestantissimum vinum est Apianum (ex apiana vite) odoriferum. A locis vero denominata vina optima sunt, in Graecia Cretense (Malvaticum); in Italia Falernicum; in Hispania, Alicanticum et Canarium; in Hungaria Tokainum. Sed Absinthites, Helenites, aliaque medicata vina, factitia sunt; Hippoctas, omnium aromaticorum delicatissimum.
Apoll. Et tuum palatulum videtur ad pitissandum bonum villum satis delicatum. Quid vos reliqui?
Zytop. Domine scis non ubique terrarum nasci vinum; Parant ergo sibi humorem ex frumento, ad similitudinem vini: vocantque alii Zythum, alii Vinum cereale, et Cerevisiam, quasi Cereris vim in aqua.
Apoll. Quomodo ergo illa Cereris vis paratur?
Lup. Ego primum inservio cocturae Zythi, parans illi condituram, Lupum salictarium (vulgus Lupulum vocat) quō integros obsero hortos et campos, Vineti adinstar, hoc modo. Pastino terram liratim, inseroque illi turiones lupuli, per cubiri (vel semicubiti) distantiam; ad singulos cauliculos depangens palos praelongos, quibus sese circumplicando sursum serpant. Serpunt ergo, locoque fructūs ferunt flores fasciatim crescentes; quos ego postquam permaturuerunt, abstringo, assicco, bonoque lucro divendo.
Polent. Ego vero Polentarius Hordei, aut Tritici grana magnis alveis macero, donec intumescant; eaque
Zytop. Tum ego permiscens Polentae Lupulum, excoquo magnis Ahenis Cerevisiam, uno factu decem, viginti, triginta cupas: quae itidem deportata in Cellam, defecatur. Quod si eam acescere aut mucescere contigit, infunditur acetariis ampullis, et fit acetum, aeque ut ex vino.
Destill. Ego autem fottissima vina, naturale quodvis vinum superantia, prolicio e fecibus Vini aut Cerevisiae: vel ex fermentato farre, aut sylvestribus pomis, piris, et quovis fructu. Illa enim fermento prius praeparata infundo in hunc Lebetem (Vesicam destillatoriam vocant) cui superimpono Alembicum et obturo, ne usquam exspiret. Tum hunc ejus nasum, aut canalem, mitto per dolium aquā frigida plenum, quae illum infrigidando calescere ne permittat. Tum subjectus Aheno ignis incalefacit infusam Materiam, vaporareque cogit. Vapor autem ascendens in alembicum, sentiensque ibi; et in canali frigus hoc, condensatur in aquam ardentem, hoc in vas exstillantem. Aqua haec vocatur Vinum crematum, et sublimatum: medicinae quidem primario serviens (ad ventriculum incalefaciendum) alicubi tamen loco potūs est, si adeo forte non sit.
Apoll. Qualecunque sit tuum crematum vinum, furibundum tamen est, et tales facit potores suos, nec vitam fovet ut Vinum, sed depascit, exsiccat, exurit. Tu ergo arte tua plus vitam humanam perdis quam juvas. Auferte vos hinc, gulae ministri.
Lap. Ad tegendam nuditatem, et advaersus aeris injurias, opus nobis est amictu. Quō antiquitas acquiescebat, et nos adhuc simplices gentes acquiescimus, simplici. Nobis enim satis est velare caput a sole Cucullo; corpus ab algore Bracca; pedes a coenosa et scruposa via Sculponeis (ostendat pedem dextrum sic indutum) vel Carbatinis. (quas habeat, et ostendat in altero pede.)
German. Nostro aevo, et in gentibus cultis, omnia aliūsmodi, ad luxuriem usque nitide et habitu multiformi, segmentato etiam, acupicto, plumato. Nos Germani (cum vicinis Gallis, Italis, etc.) caput contegimus pileō, ornato spirā et offendice, aut umbellae causā petaso; aut domi desidentes galero; vel frigoris causā pileo pelliceo. Indumenta corporis nobis sunt, intime indusium lineum, totum corpus tegens (seu interula) super hanc aliquando brevior subucula (seu Camisia) lanea: cui superinduimus Thoracem, cingulotenus pectori aptatum, inferneque laciniis ornatum. Femoribus vero induimus subligacula, seu Braccas laxas; Cruribus tibialia (antiqui caligas vocabant) substringenda fasciis tibialibus. Pedibus calceandis habemus Calceos, Ocreas, Crepidas. Calcei partes sunt; Solea, Obstragulum, Calcaneum, Ansae duae, Corrigia una: cujus nodus aliquando tegitur rosā. Ocreae praeter ea habent Cruralia. Crepidae contra deest calcaneum et ansae; solcae vero insuitur molle suber.
[NB. Calcei partes ostentabit in pede suo: Ocream et Crepidam acceptas in manum.]
Tandem ad amiciendum nos, honestatis ergo habemus Pallium apertum, sine manicis: et ornatus causa ex sindone candidissima super humeros Collaria, ad manuum carpos Manualia. Faeminae nostrae colunt capillos varie pexos, plexos in plegmata, concinnatos et redimitos taeniis corollisque, aut obvolvunt caput Vittis et Calanticis ac Ricis, faciemque interdum praetegunt Peplis. Pro palliis vero habent Pallas, et his breviora Amicula.
Hung. Nos cum reliquis Orientalibus populis eo varietatis et vanitatis progressi non sumus. Caput tegimus simplici laneo pileolo. (Turcae lineā, aut xylinā circumvolvunt Tiara.) Indusiis utimur brevioribus, femoralibus autem longioribus, crura simul et pedem arcte munientibus. Thoracis loco Tunica, crurumtenus demissia; et vice pallii Togā talari manicata. Calceamenta plebis sunt Perones semicrurales, de corio nigro: Nobilibus autem Cothurni, e pretiosioribus sanguineo vel aureo colore tinctis pellibus (ut hīc videtis) firmatis sub calcaneo ferreis soleis. superflua ista colli et manuum oneramenta (illi ornamenta vocant) non curamus. Qua ratione omnia nos habere simpliciora, eoque expeditiora, et tamen nitida, quis non videt?
[His dictis abibunt. ]
Apoll. Quia omnis Vestitus est Lineus vel Laneus; Gossipinus vel Sericus; Pelliceus denique vel Coriaceus, neque ullus parari potest sine filis netis; placetne ut Artifices ingrediantur qui materias illas elaborant? Et hos deinde insequantur qui ex elaboratis jam materiis Vestes parant?
Rex. Esto.
[Ingredientur ergo, Rusticus cum Lini fascibus duobus, crudo et facto, netoque: Textor cum suis instrumentis, et Insolatore, Pannifex, Coriarius, et Alutarius. ]
Rusticus. Linum et Canabim ego ruri sero: sed matura illa uxor mea, cum servabus, evellunt, calicibus destringunt, residuis scapis in Lacuna macerant, rursumque (sole, aut hypocausto) torrent. Malleo stupario (Frangibulo) conterunt (decidentibus corticibus) ferreoque carmine reliquum carminant (sic) dentibus carminis adhaerente stupā, decidentibusque floccis. Mox netrices formantes ex facto sic jam lino pensa, superilligantesque Colo, trahunt sinistrā filatim, dextra vero torquent Fusum aut Girgillum, unde fila ducuntur in Alabrum: hinc in Harpedonem, e quā glomerantur glomi, ut fiat idonea texturae Tela; quam ego ecce trado Textori.
Textor. Mihi a texendo nomen est: non autem dici me, sed et esse, Textorem ostendam. Primum ex hac Tela faciam Stamen, quod circumvolvam Jugo: insidensque officinae meae textoriae, deculcabo alternatim insilia. Quo facto litia se distendunt, secumque stamen diducunt, ut trajectare queam radium, cui panus inest: et sic intexo Stamini Tramam, densoque linteum adacto pectine; decidente hinc inde titivillitio.
Insolat. Ita detexta Tela traditur mihi, quam ego
Pannif. Ego lanam carmino, similique artificio stamen factum super textoriam Machinam in Pannos verto, eosque in fullonicam mitto. Praesertim levidenses: ubi illi a Fullone in Pilam injecti, et aquā identidem perfusi, stipantur ingenti pilo: aut mitto ad Tinctorem, qui eos cortinis injectos variō colore tingat. Unde exempti, ne se deformiter contrahant, extenduntur super pannitendo, donce exsiccescant. Tum eunt in Tonstrinam, expansique super mensam tondentur forfice tonsoriā; tandemque a Tonsore complicantur in Volumina.
Apoll. Vos reliqui duo quinam estis?
Coriar. Cerdones nos per ludibrium vocant, quasi Sordones: quod ne fiat deprecamur, utilissimas enim praestamus operas. Animalium exuvias lixivio macerantes et Scalprō rasorio depilantes. Ego Coriarius praeparo duriora coria Sutori.
Alut. Ego vero Alutarius molliores et crispatas alutas Sartori.
Apoll. Honestas res agitis: cavilla quid ad vos?
Sartor. Sartrix, aemula mea, suit ex linteo Interulas, Capitia, Collaria, Muccinia, aliaque linteamina: quae rursum Lotrix, quoties sordidantur elavat. Mihi Sartori Panni omne genus afferuntur, unde paro Vestes. Acceptā igitur ad staturam cujusque mensurā, discindo hac mea forfice pannos, rursumque ope Acūs et digitalis, consuo scissuras Filō duplato, et ceratō. Ac ne Suturae notabiliter exstent, complano eas hoc ferramentō pressoriō. Ne vero in Vestis margine filamenta diffluant, circumsuo illis Limbum; aut praesuo Lemuiscos; passimque obluo (praesertim in fimbria,) Institas. Partibus autem Vestimenti, quae pro diverso usu, jam conjungi, jam disjungi debent, diverso addo nexus: nempe aut Ligulas binas, ut adstringi sibi invicem queant nodo laxo, rursusque restringi: aut Fibulam et uncinulum (de aere, auro, argento.) ut sibi infibulari, rursumque diffibulari, possint. Aut denique nodulos et ocellos ex serico, ut sibi innecti rursumque solvi valeant.
Connodat. Ego didici contorsione trium ferreorum bacillorum e filis nexare Chirothecas, Tibialia, Subuculas, et quicquid placet, pereleganti opere. (En specimina!)
Pileo. Ego majus quid novi: e lana baculis artificiose coacta facere Impilia, permadere nequeuntia: et exinde Pileos, Udones et alia.
Sutor. Materia mea est corium (ostendat.) Hoc ego adaptans Mustriculae, seu calopodio (ligneo pedi) discindo, rursumque consuo, ope Subulae hujus, aciaeque picatae (NB. ostendet haec singula) quam setā cuspidatam videtis.
Veteramentarius, a terge illi stans.) Ego vero usu detrita calceamenta resarcio.
Pellio. Meae artis est e villosis pellibus parare Pellicea, Rhenones, Pileosque pelliceos.
Interpol. Meae varo tritas et defloccatas vestes dissuere, invertere, et resuere: eoque modo interpolatas, et pexas, veluti novas reddere.
(His dictis illi sensim excedant.)
Mend. Ego vero miserum mendicabulum, dum nec pannum habeo unde emam novum, nec istis manupretium solvere possum, necesse habeo ex collectis hincinde recīsamentis consarcinare mihi hunc centonem, centies et millies resarciendum: dum quotidie novis fissuris nova pannucia apponenda sunt. Videtisne quam pulchre variegatus sum?
Architectus. Ain? invasit te Architectonicae cupido?
Discipulus. Admodum.
Archit. Scin' autem quid sit Architectonica?
Discipul. Bene aedificandi scientia.
Architectus. Unde in desiderium ejus venisti?
Discip. Legi nuper Mortales primitus in specubus tantum habitasse, et Frondeis Tabernaculis. Postea caepisse struere Tuguria cespititia, et Gurgustia cratitia, luto circumlita; demumque didicisse ad stabilitatem aedificare et magnificentiam, Domos, Palatia, Urbes. Tentavisse etiam in abdito substruere Cryptoporticus: et in aerem sursum Turres, cum praealtis fastigiis; stupendaeque molis Pyramides, Obeliscos, Colossos, et perplexa aedificia Labyrinthos, unde quis semel ingressus non reperiat exitum; Ambulatoria item Pegmata. Addebatur, Architectonicam coristare numerorum, mensurarum, ponderumque mysteriis; esseque veluti Colophonem totius Matheseos. Quis in talem scientiam non exardesceret?
Archit. Laudo; sed tu Matheseos adhuc ignarus, ad penetralia ejus penetrare non potes. Gratificabor tamen tibi, populariter quodammodo te super aedificandi arte informando.
Discip. Gramm feceris.
Archit. Concurrunt in aedificando, Architectus, Operarii, Instrumenta. Architectus est director aedificii. qui structionem dirigit secundum exemplar praeconceptum mente, aut delineatum in charta, vel fabricatum e materia, quod Ideam vocant, et Modulum, seu Modellum; quale hīc vides. Operarii sunt Fabri, lignarii et murani; quos etiam necesse est opera sua exacte intelligere, ut ne in ruinam aedificent. Scis quid mihi incidat? Advocemus eos huc, eosque de exstructione consulamus: addisces facile munia eorum, cum instrumentis suis et eorum usu.
Discip. Opto, Fiat.
Archit. Fabri, Fabri, ubi estis? huc vos agite.
Fab. Lign. Quis nos vocat? adsumus.
Archit. Propositum nobis est aedificare Domum amplam, decoram, stabilem, vultisne nobis adeffe consilio, ope, manu?
Fab. Cousilium vel gratis dari potest; opus ipsum requirit sumtus.
Archit. Consilium ineamus, quid opus erit ut Domus exstruatur ampla?
Fab. Spatium amplum, Materia sufficiens, Operariique multi.
Archit. Quid autem ut decora fiat?
Fab. Dispositio pulchra, in longum, latum, et profundum; per omnia externa et interna.
Archit. Ecce hīc Proplasmata futurae Domūs meae construxi, observa num sibi omnia respondent symmetrice.
[Faber lignarius, acceptum in manus contemplabitur, versabitque tacite; tum dicet. ]
Placent omnia. Frontispicium est satis decorum; Vestibulum satis amplum; Janua haec antica [omnia monstrans digitō] satis capax; Limen non adeo altum,
annumerato Tecto) esse vis: probo quod ex infima contignatione ad mediam ascensionem feceris per Scalas rectas; ad supremam per Cochleam. Tectum, columini medio sic superpositum, erit pectinatum, seu displuviatum. Tigilla recte sunt imposita Cantheriis; Cantheriorum vero divaricata crura recte: sic incumbunt Transtris; Transtra rursum Trabium proceribus. Proceres vero recte sic longius progeruntur, ubi sacere debent suggrundia ampla propter hoc subjectum Podium, seu Pergulam, et angularem istam projecturam, Menianum. Sed tigillis tandem quid superimpones? Domum tuam qua Materia conteges? stramineo culmine? Absit. Nec Scandulae atdeo durabiles, ut adversus incendium tutae sint. Imbrices forent optimae. Hanc autem tecti partem apertam manere vis? ut habeas subdialem Aulam (Altanum Italis dictam?) perbene: sed pavimentum diligenter fieri curabis, ne pluviis resolvatur; sive fuerit sistucatum, sive tegulatum, sive tessellatum. Sicut et alibi in subtegulaneis locis, ubi pavimento inambulamus: Laquear vero nobis impendet tabulatum vel cameratum. Nihil in his desidero.
Archit. Die vero jam, Quid requiritur ut Domus sit firma!
Fab. Ligna. Si profunde erit fundata, bene materiata vel murata, intus columnis affabre statuminata, ne laquear ruat, extra autem pilis fulta, ne parieres vacillent, perstabit diu incolumis. Si tamen labasecre incipiet, suffulciatur denuo: collapsa, vel destructa, restauretur.
Archit. Video te artis non ignarum. Differe jam de materiatura. Quando e lignis aedificandum est, quid ibi observandum?
Fab. Ligna aedificiis apta caedantur hibernō, decrescente Lunā, ut ne fiant teredinosa. Ibi Lignator eligat Arbores proceras, tum has sternat, ramos decacuminet, e trunco tigna deformet: quae per unam et alteram aestatem siccata, pulchram dabunt aedificio materiam.
Archit. Quid vero jam tui erit operis?
Fab. Nos Fabri lignarii elevamus Lignum super Cantherios, affigimusque ansis ferreis, ut se non moveat: tum illud lineamus hāc amussi: secundumque coloratam hanc lineam deasciamus Asciā, assulis decidentibus; interdum dissecamus runcinā (Serra scilicet majore) scobe recidente. Demum exasciatis recte omnibus, compaginamus parietes, configentes tigna clavis trabalibus, explentesque intertignia muscō. Tum parietarius delutat Casam lutō, paleato vel aecratō (straminosō;) quandoque tamen sine materiatura esfingit lutamenta, e formaceis parietibus.
Arch. In coementitia aedificatione aliter proceditur: expone rem online tu Faber murarie.
Faber Murarius. Apud nos primo Lapidarius conquirit Lapides, tum per campos colligens, ac rutrō eruens; tum vectibus effiringens e Lapicidinis. Quos Lapicīda conquadrat ad normam coelō et tudite (sic) ut ad structuram bene quadrent. Sicubi non est Saxorum copia, coqvuntur Lateres: qui sunt lapides coctiles ex intrito (hoc est luto arenae mixto.) His paratis, Faber coementicius nosito solide fundamentō, superstruit Muros, ad libellam semper (hoc est, ad perpendiculum) quam alte opus: donec quoduis conclave concameret fornice seu testudine. Tum vero Tector structuras trullissat tectorio, gypsatōque dealbat: pavimenta ipsa ruderat, pavit, aut tesselis consternit.
Archit. Estne aliquid amplius?
Faber. Non recordor: operari ego, non de operibus concionari, didici.
Archit. Ago gratias amici, pro benevola consiliorum communicatione: de executione videbimus aliās.
Cleant. Habuimus artes aedificatorias: veniendum est ad Opificia, quae domos implent Utensilibus, quibus humana vita carere non potest: et parantur e materia minerali. vegetabili, aut animali. Placetne REX primos vocari primo? Figulum nempe, Vitrarium, Metallarium.
Rex. Placet.
Cleant. Vocentur ergo.
[Hic prodibit. 1 Figulus cum rota, et frusto argillae Olla, et Testis aliquot. 2 Vitrarius cum tubo cui alligabitur vesica inflatilis: Fenestra et Laterna. 3, Metallarius cum virgula et laterna.
Cleant. Ostendite vos quid agere didiceritis.
Figulus considebit ad rotam et dicet. Ego circumagens hanc Figularem Rotam, fingo ex argilla bene praeparata, Ollas, aliaque figlina. Quae postea excoquo furno, incrustoque Lithargyro. Testas tamen solidare nescio.
[Tentet componere, illa vero dilabantur semper: donoc pertaesus abjiciat, et surgat. ]
Vitriar. Ego ex arena, cinere, sale, intentissimo igne liquatis, formo perflatu ferrei Tubi Vitreamina, cujuscunque placet formae. E quibus Fenestrarius facit Fenestras; coordinando vitra specularia intra jugamenta, et applumbando stanneo ferrumine, ne excidant. Laternarius vero laternas format; relinquens pro lucerna inferenda et eximenda, ostiolum.
Metallurg. Ego sum Metallurgus, metallorum eruendorum Magister. Cujus offieii est latentes mineras scrutari, ope hujus (ecce) Virgulae divinae! Quam ego terram perambulans ita manibus gesto (ostendat:) illa vero ubicunque Metallum sentit, eo se inclinat, imo potenter torquet. Atque cum eam manu dimitto terram ferit, et subesse Thesaurum ostendit. Ego itaque convocatis Fossoribus, fodere jubeo, et fodiunt. (Ecce unum habetis metallicum fossorem ridicule intectum bardocucullō et Perizomate per nates!) Hi repertā Venā metallicā, ingrediuntur cum accensa quisque lucerna in fodinae antrum, impingunt cuneos, decutiuntque frusta terrae metallicae, et extrahunt foras. Hic Discretor secernit impuritates saxeas: Lotor elavat secreta: alii deferunt in Ustrinas, et collique faciunt (sic) ut Metallum a scoriis liberatum profluat. Quod venditur Fabris; qui quid faciant, loquantur pro se ipsimet.
Faber Ferrarius. Nos inflando ignem follibus emollimus
Ego Faber Ferrarius, fabrico ferramenta varia.
Faber Serarius. Ego faber claustrarius facio claustra; seu claves et seras.
Faber Serrarius. Ego Serras,
Faber Falcarius. Ego Falces et seculas.
Faber Cultrarius. Ego Cultros cum manubriis.
Faber Acicularius. Ego Acus et aciculas.
Malleator. Ego Thoraces ferreos, et Loricas ex annulis ferreis contextas.
Faber Gladiarius. Ego Gladios cudo: sed quos Polio polit, instruitque capulis, et superintegit vaginis.
Faber AErarius. Meum est aeramenta cudere, tiligineoque marculo laevigare.
Flator earis. Ego fundo ex orichalco Campanas (pulsatiles ferreo pistillō) Tormentaque bellica, Mortaria, et quidvis.
Laminarius. Ego ferrum, aut cuprum, diduco in tenues laminas; ex illisque fabrico laternas, lampades, et alia.
Aurifaber. Ego vero pretiosissima tracto metalla, Aurum et Argentum, ex illis faciens annulos, torques, scyphos, et alia.
Monetarius. Ego publicā authoritate Nummos cudo, in officina Monetaria. Sed sunt impostores etiam quidam.
Alchimista. Dixistis omnes: sed non omnia. Nemone inter vos est Alchimista? Ferrum vel cuprum in aurum transmutandi artifex? Si quis es, et taces, sapis: aliās enim aeternum mancipium Principis alicujus fies. Ego nescio an dicere audeam. Dicam: quaero Tincturam, sed, st!
Cleanth. Ingrediantur jam Opifices, qui ex vegetabilibus, Lino, Cannabi, Virgultis, Lignis, necessariam parant supellectilem.
[Ingrediantur ergo sex personae, et loquentur ordine sic. ]
1. Restio, stupā cinictus et funes gestans manibus. Ego Funes et Funiculos e cannabi et stupa, Restes autem ex Arborum libris, torqueo.
2. Viminarius, Virgulta et corbem ferens. Meum est sirpare Corbes e viminibus: quandoque decorticatis et exalburnatis. Ecce!
3. Cribrarius Cribrum, capsasque ferens, rotundam et oblongam. Ego facio Cribra ex assulis flexilibus, attenuatis, rotundatisque. Item capsas, rotundas vel ovales. En!
4. Doliarius, suis cum armis; paratoque labro et doliolo. Me Vietorem vocant, et Doliarium, qui doliaria conficio vasa. Videte hīc Dolium! Partes, ex quibus compositum est, sunt 1. secamenta in longum: deinde in latum funda duo, anticum et posticum. Circuli denique isti viminei, secamenta constringentes. Observate et. Foramina duo: superius in secamento, pro infusione liquoris; et inferius in fundo, pro emissione. Illud occluditur operculō, seu obturamento, hoc Siphone (tali) aut epistomio (tali).
5. Arcular. cum instrumentis suis. Ego tabulata construens opera, asserem divido Serra, et eidolo Runcina, et deplano Planulā, plures tabulas aduno impage (aut subscude) ecce! et conglutino glutine: at que ut niteant quae nitere debent, coloro, coloremque superlino vernice.
6. Tornato. Ego subtilitate omnes vos vinco: hoc torno meo ad omne beneplacitum meum corrotundans ligna, cornua, ebora, et quicquid placet (Ecce) Mihine palma negetur?
Cleant. Tandem veniant, qui ex animalium quorumcunque exuviis utensilia quaecunque parant.
[Ingredienturque septem suis cum operibus, quae ostentantes ita dilandabunt. ]
1. Frenarius. Ego Frenarius e corio Frenos, variaque loramenta, paro Aurigis.
2. Ephippiarius. Ego ex iisdem Equitibus paro Ephippia, Sclopetarias thecas, et similia.
3. Marsupiarius. Ego ecce Marsupia, Crumenas, Vidulos, Bulgas paro. Praemunio item capitellis ligulas.
4. Saponarius. Mea ars est e sebo coquere Saponem, sebareque candelas.
5. Cerarius. Mea vero fundere faculas cercas, aut trahere funiculorum instar, et circumvolvere Lychnucho.
6. Pectinarius. Mea conficere Pectines, corneos, eburneos, ligneos, raris et densis dentibus distinctos, pro pectendis capillis; pro comendis autem comis pectines setaccos.
7. Scopularius. Ego scopularius concinno pro vestibus purgandis, aut parietibus albandis, et alios in usus, Setacea: setas apte agglutinans scapo ligneo.
(Musica.)
Rex. Quid jam nobis agendum?
Eratost. Ex dato Cleantis consilio Viatores sequuntur examinandi, nec justum est istos praeterire. Non enim haerere uno loco possumus semper, transire quoquo opus est. Quod si prope fit, animique gratia, Deambulatio est; si per campos aliquid conquirendo, Peragratio; si proprer peritiam Regionum, Peregrinatio; si ad habitandum alibi, Migratio; ubique autem si quid nobiscum assumimus manu, dicimus Transferre; si humeris, Portare; si vehiculis, Vectare; si comitatu, Ductare. Quo non libet (aut non licet) devenire nobis ipsismet, mittimus alium: si ut nunciet aliquid, Nuncium; si ut deferat nunciatricem epistolam, Tabellarium; si ut expediat negotium, Curatorem. Transmeamus autem terrā vel aquā: pervolitare aera nondum didicimus (nam natratio de volatura Daedali fabella est): per Terram vadimus aut gestamur, aut vehimur; per Aquam vadamus, aut natamus, aut navigamus. Placetne ergo ut advocetur primum Viator pedes, ipseque nobis apparatum suum ad viam, et actiones in via, enarret.
Rex. Itane Placet?
Philosophi. Placet.
Rex. Advocetur, examinandus a te Eratosthenes.
[Ingressus Viator pedes, cum honorem exhibuerit consistat. ]
Erat. Inquirenti Serenissimo Regi nostro, in aliquem peritum Viatorem, tu amice commendatus es de meliore nota: sustinesne hoc elogium?
Viat. Ego vero ab ineunte aetate motu me fuisse gavisum, itineribusque multis, longissimis etiam, exercitatum, non diffiteor.
Erat. Edissertabis igitur coram Rege, ad caute iter pedestre capiendum quibus opus sit.
Viator. Pedibus ituro expedit esse ocreato, aut peronato, ne collutuletur; et lacernato (penulā induto) ne compluatur. Et quia non potest geitare sua omnia in sinu, vel gremio, vel funda (assutis intra vestem loculis:) circumcingit sibi Sacciperium; aut imponit humeris Sarcinam; et sumit in manum Baculum, quo se suffulciat, aut saltem Scipionem decori causā. Ingressus viam proficiscatur rectā et sine ambagibus, quo tendit: ne deflectat ad diverticula, nisi necesse sit: nec deserat viam regiam semitae causā, nisi sit callis tritus, et itineris dux comesve fidus, ac peritus t aliās facile per tramites, vestigiaque seductoria, in devia, salebras, aspreta, veniet. Bivium et Trivium, semper est fallax, compita non aeque seducunt. Ergo ut ne fiat errabundus, sciscitetur obvios qua eundum sit? et quorsum flectendum? utrum dextrorsus, an laevorsus? Devitet offendiculane sint remorae, nec perambulet altiores clivos: (qui sunt euntibus cacumen versus acclives, retrorsus declives.) Retrocedat potius, ubi nequit meare porro: fossasque circumeat, si non potest transilire, ne quidem adminiculō conti: sic ibit inoffense. Peregrinaturo ad exteros, opus est viaticō, propter impensas, aut certe Literis Cambii, ab aliquo Collybista: quandoque et interprete, si non calleat idioma gentis, et itinerario bono; maxime autem prudentiā, ut attendat quocum sit ubiubi fuerit, a discessu usque in reditum. Praedones siquidem spoliant, Piratae abducunt, Latrones trucidant. Sed et in diversoriis (ubi pernoctandum est) saepe hospes ab hospite intutus, ob improbitatem Cauponum quorundam.
Erat. Habuimus pedestrem Viatorem: quoniam autem ad parcendum pedibus, et viribus, uti didicimus jumentis et vehiculis, accersamus Equitem, deinde Aurigam.
Rex. Accersantur.
[Veniet Epues ocreatus, calcaribus armatus. ]
Erat. Te equitandi peritum jubet Rex, quid ad artem equitandi pertineat, explicare.
Eques. Equitaturus ante omnia curet soleas affigi equo: tum illi insternat Ephippium, et succingat cingulā. Dehinc Ephippio anterius praeliget Bulgam, vel retro alliget Vidulum, vel appendat Bisaccium, circumdetque capiti frenum. (Si addantur Antilena, Postilena, Dorsuale, caeteraeque phalerae, ornamentō erunt.) Quando jam conscendendus erit Equus, infulciet pedem sinistrum stapedi, totō autem corpore sese evibrans, insiliet equum; insidensque jam exstimulabit calcaribus ad procursum. Habenis vero reget pro libitu, aut retinebit et reprimet pro necessitate. Sed Gradarius Equitem fert molliter; Tolutarius tolutim et subsultim: Succussator quassat moleste: Caespitator proterret casu; regendus itaque prudenter. Caetera usus dabit.
[Ita honore exhibito, Theatrō abibit. ]
Erat. Tune Auriga es?
Auriga. Credo me esse.
Erat. Explicanda ergo tibi sunt, primum Vehiculorum genera: Poresne?
Aur. Quidni? Vehiculum quod tantum raptatur (per nivalem viam) Traha dicitur; quod volutatur super rotas, Curriculum. sive fuerit unirotum, Pabo; sive birotum, Carrus sive quadritote, Currus; Cujus iterum varia genera. Ampliora enim onera vectantur Plaustro; rudiora Sarracō; homines ipsi Rhedā; quae levior est Essedum; dimidiata Cisum; coassatione operta, Arcera; pensilis Carpentium; delicato insuper opertorio, Pitentum. Partes Currūs primariae sunt Temo: prominens antrorsum (2) Compages ipsa Iugamentorum. (3) Axes circa quos gyrantur Rotoe: Rotae vero basis est modiolus, unde procedunt duodecim radii: hos ambit Orbie (seu absides ligneae (quas firmant sex canthi ferrei.
Erat. Haec intelligimus. sed cedo explica nobis aurigationis rationem.
Auriga. Cum proficiscendum est, ungo Axes axungiā, ut currus levius currat. Tum impono Temoni (ad primores rotas) Jugum, cui funibus adjungo equos, parippum cum sellario: Retinaculaque de helcio dependentia annecto extremitati Temonis. Si vero non sufficit biga, sed trigā, vel quadrigā opus est, praejungo equos antecessores loro agendos. (Magnates tamen utuntur Sejugibus, Reges octojugibus, eoque etiam pluribus Rhedariis.) Inter aurigandum respecto, ne exorbitem: atque si haerescere contingat in luto, ne diu haeream subjungo equos plures. sicuti et; in ascensu montis. Contra in descensu, ne velociter ruam, Currumque evertam, abjungo antecessores: Rotas vero sufflamino sufflamine (tali) constringendo sic Rotam unam et alteram, ne se circumagere queat, donec in planum fuerit descensum. Haec fere sunt quae de arte mea dicere habeo.
Erat. Quid vero si Montes sint praerupti, et loca invia, quotnodo agitis?
Auriga. Nescius sum: non eo usque se extendit professio mea.
Clitell. Ego non sum nescius, saepe ibi fui, insuperabilesque montes cum oneribus superavi, modo unico jumento transitus sit: imponimus enim illis Clitellas, clitellisque superimponimus sarcinas gausapibus (advaersus pluvias (coopertas. Mulos, Asinos, tardosque Caballos, ad equitandum ineptos huc adhibemus.
Erat. Flumina, Lacus, Maria, obstant identidem viantibus, superanda omnino iis, qui ultra velint. Tentatumque illud est varie: primum quidem transeundo, si aqua propter brevitatem vadari potest, aut superstructus fuerit pons, vel ponticulus, lapideus vel sublicius: Sin, tranando. Si hoc etiam non datur, enavigando. Advocemus itaque Natatores, et Nautas, qui nobis harum rerum rationes explicent.
Rex. Veniant.
[Ingredientur ergo illi duo. ]
Erathost. Dic tu Natator, quis te Anatis instar per aquas fluitare, aut te ut Mergum inergere, rursumque emergere, docuit?
Nat. Innatare aquis discimus super scirpeam ratem, arboreumve corticem: quae nos super aquas ferunt, mergique prohibent. Deinde consuescimus sine cortice nare, jactatu manuum pedumque, et quod majus, sunt qui aquam calcare discant, fluminaque sine Vestium madefactione (quippe quas manibus supra caput gestant) tranant, pectoribus-tenus mersi. Sunt denique qui piscium more sub aquis natare, et se ad fundum usque Maris demittere, ibique ad horae spatium morari sciunt, Urinatores dicti.
Rex. Mira haec, si vera.
Erat. Tu Nauta de re nautica verba facies.
Nauta. Non dubito primas Naves fuisse Rates: quippe Ratis rudimentum Navis est, facta ex Tignis obiter compactis, rursumque solutilibus. Dehinc progressi fuerunt ad Lintres; naviculas scilicet ex unius arboris trunco cavatas. Tandem fabrefiunt Naves ad firmitudinem compactiles:
Erat. Quae sunt Navium differentiae?
Nauta. Rudissima navium Ponto est, quō per flumina Currus transferuntur. Deinde sunt Naves onerariae fluviatiles, adverso flumine trahendae remulcō (sive tractariō) habentes proram et puppim, duosque Clavum tenentes, ad proram Proretam. et ad puppim Gubernatorem. Tandem sunt Naves magnae ad Maria enavigandum, seu remis seu ventis, factae. Quae Remis aguntur, sunt vel Biremes, vel Triremes, vel Quadriremes, etc. pro magnitudine Navis; et multitudine Remigum, qui per Transtra dispositi, Remisque ad Scalmos positis, Navem propellunt. Navis autem ventis agenda, mirabiliorem habet apparatum. Vela nempe aliquot amplissima expandenda, tanquam alas ad volandum: et Antennas, quibus in latitudinem dispanduntur: et Malos, per quos in altum tolluntur. et versorias (funes Nauticos) quibus huc illuc trahuntur et retrahuntur. et in summo malo Tritonem, Ventorum indicem: et plagarum Mundi monstratricem, Acum Marinam (Compassum nauticum vocant) et Anchoras, et alia. Velificant ergo ventō secundō plenis velis; adversō autem ventō obliquant vela et cursum, sinuatione quadam alternatim, nullō autem vento velificatio non procedit, quum tranquillum est. At obortā repente procella, ne abripiantur a fluctibus, aut impellantur ad scopulos, allisaque Navis demergatur, quanta celeritate possunt contrahunt vela, imo recīdunt, summo discrimine: et sic tutius jactantur. Aliās Naufragii metus est, quo muili pereunt; praesertim delati ad cautes et syrtes. Reliqua experiri qui volet, mare naviget, narrari omnia non possunt.
[His exhibitō honore, abibit. ]
Rex. Jam peregrinatores audivimus: quid superest?
Plin. Cum transportare habeamus necesse non tantum nosmetipsos, sed et alias moles multarum rerum quae excedant vires corporis nostri, et vero constet quaesita fuisse juvamina a Machinis: quid si illae etiam lustrentur?
Rex. Quis talia tractat?
Plin. Mechanici quidem fere omnes variis utuntur Machinis, sed rationem earum non intelligunt; accersendus esset aliquis Machinatorum quos nunc Ingeniarios vocant.
Rex. Vocetur ergo: et tu Plini, age cum homine.
[Ingressus ergo Ingeniarius, cum altero muto, Regem his verbis salutabit.]
Ingen. Gratulor publicis studiis; quae tu, Magne REX, non intermittis ad majorem deducere ordinem, lucem, facilitatem. Gratulor et mihi, cui de ingeniosis Machinationibus coram te verba facienda sunt. Utinam vero res tantas a fundamento explicare liceret! Nunc nomenclaturam tantum edere jubeor. Faciam tamen, Machinationes id genus ostendam et nominabo.
I. Quantum Bajuli duo ferre possunt Palanga, tantum potest unus protrudendo ante se onus impositum Pabom, suspensa a collo aerumna: longe autem majora provolvi possunt Phalangis, seu cylindris, durae moli subpactis.
II. Sustollendae rei gravi serviunt primum Vectis, quem oneri suppingendo, protensaeque parti incumbendo, onus tollimus. (sic) Deinde Succula; quam itidem suppingimus, manubriumque ejus rotando, res tollimus (sic). Tertio est Trochlea, per cujus orbiculos traducti funes ductarii multiplicant vim tractricem. Hinc (quarto) Ergata, quam circumeundo Vectiarii versant. Geranium denique cum adjuncto rotabili tympano, cui inambulando res magnae molis protollimus qualium in Emporiis maritimis frequens usus est.
III. Validae compressioni serviunt Pressoria, omnisgeneris: quorum ratio haec est. Prela duo rem interpositam pressare violentissime adiguntur a Torculari versabili, et circa Cochleam spiratim striatam vi retorto. (Sic.)
IV. Contra, qui findere vult aliqaid, dissilire illud cogit, adigens Tudite Cuneum.
V. Fistucae adhibentur ad pangendum sublicas. sive ansata fuerit Fistuca tollenda et demittenda humanis manibus: sive extollenda trochleis, demittendaque ex alto, ut fortius feriat.
VI. Artificiosi Aquaeductus, aquam de monte in montem transire, aut e flumine sursum ascendere, in quamcunque altitudinem cogunt. Ubi singularem admirationem meretur Archimedea Cochlea, aquam descendendo ascendere faciens.
VII. Horologia sunt dimetiendis horis reperta. Primo Solarium (Sciothericon) ubi Gnomonis umbra horarias lineas transmeando; deinde aquaria (Clepsydra) ubi aqua de vase in vas transtillando; mox Arenarium [Clepsammium] ubi arena itidem furtim transfluendo, moram praeterlabentis temporis ostendunt.
VIII. Admirandum vero inventum Automati! in quo Rotulae motant seipsas suis libramentis, circulationeque illa repraesentant horarum, dierum, mensium, replicationem,
IX. Perscrutantur etiam, quomodo Machina vere automata possit confabrefieri, procedens ultroneo suo tractu indesinenter, nes habens opus intendi, prorsus ad Coeli, suo motu per secula se moventis, imitationem: Nuncupant Mobile perpetuum: quod an possibile sit inventu, hactenus non constat. In quo ultimo humani Ingenii nisu ego subsisto. Teque Rex valere jubeo.
Ptolo. Jamne igitur finis?
Cleant. Non prius discedendum ab Artificibus, quam lustrati etiam fuerint, qui suis inventis non tam necessitatibus quam lautitiei, sensuumque oblectamentis, serviunt.
Ptol. Quinam illi?
Cleant. Balneatores, Barbitonsores, Lecticarii, Cupedinarii, Vnguentarii, Musici, Pictores, Specularii, eorumque gregales.
Rex. Et tanta horum est turba? primarii tantum horum ingrediantur.
Balneator ingressus. Mundare se identidem limpida est munditiei; fucare fuco lenocinii. Nostra Balnea eo sunt, ut homines deluant squalores desidentes in Laebro: aut ingressi Vaporarium conscendant Sudatorium et eliciant sudorem, defricentque strigmenta ciliciō, et extergant liteis. Transeundoque e Caldario in Frigidarium, aut vicissim, indulgecant delectationibus. Quandoque etiam ego Balneator scarifico, applicatis (auxilio flammae) cucurbitulis: saepe etiam adorno Barbas, Comasque.
Barbitonsor. Sed hīc mittis falcem in alienam messem. Meum hoc est, displicatum capillitium partim attondere Forfice, partim abradere Novacula, partim evellere Vossellis: et relinquere aut Capronam dependulam a fronte (Polonis et Hungaris) aut comam, in circuitu (Germanis) Cincinnos etiam crispare Calamistro, Calvis autem adaptare ascititium capillamentum, Caliendrum, seu Galericulum.
Lecticarius. Res Tactiles ut nos afficiant leniter inter cubandum, inventi sunt Lectuli, et Storeae, plumeaque pulvinaria et Cervicalia, quibus supercubamus molliter. Tum Stragulae ac Tegetes, quibus nos supertegimus: et Conopaea, quibus circumsepimus lectulos, ut ne culex quidem aut musca molesta esse possit. Pro commodiori vero sessitatione, sunt Scamna et Sellae cum fuscris ac scabellis. Et Bisellia, fulcro ambifariam versatili. Tum Culcitrae fartae tomento: olimque ad mensam discubitorii Lecticae, et subalares pulvilli. Pro gestatione denique Lecticae, et aliae gestatoriae sellae, quibus aut morbidi, aut voluptuarii circumgestantur.
Cupediarius. Gustatui blandimenta dant cupediae, ut sunt variorum generum: Placentae, liba, piperataque liba (quae Dulciarius parat); Lagana, Moreta, Obeliae, Tegantiae, Scriblitae, Crustulae, Panis Saccharites.
[Addat: Deberent omnia ista ostendi, sed nondum sunt nobis cocta. ]
Vnguentarius. Ego voluptuosis parito odoramenta, Smegmata, Suffumigta; quibus illi delibuti fragrant.
Musicus. Aurium Delinimentum suavissimum est modulatio Vocis: seu vivae, seu cum instrumentis Musicis. Quae vel pulsantur, vel plectuntur, vel inflantur. Pulsantur, Tympanum, Campana, Cymbalum, Tintinabulum, Crepitacula quaecunque; itemque Crembalum, quod intersertum dentibus adhalatu gutturis, allisuque digiti, tintinnat, Plectuntur Organa, quae fidibus intenduntur ac remittuntur (intensaeque acutum sonant, laxae graviter): idque vel digitis, seu manūs utriusque, ut Nablium (Sambuca) seu alterius, alterā moderante chordas (ut Cithara et Testudo) vel plectro, eoque aut setaceo, ut Fides; aut rotabili, ut Lyra; aut prosiliente pinnula, ut Instrumentum. Inflantur vero quaedam ore, ut Fistula a fistulatore; Tibia a Tibicine; Tuba a Tubicine; Lituus a Liticine; Buccina a Buccinatore; Gingras a Gingratore; Tibia utricularis, ab Utriculario; quaedam follibus, ut Organon pneusticum, ab organario pulsatum.
[Non omnia adsunt, non omnia ostendi possunt. ]
Pictor. Oblectamenta oculorum potissima praestantur visibilium rerum repraesentatione, quasi ad vivum, per Picturam, Ficturam, Sculpturam, Caelaturam, Fusuram. Dum enim Pictor in plano cujusvis rei effigiem delineat graphiō, perpingit penicillō, illuminat pigmentis, gratissimum est oculorum pabulum. Quem imitatur Fictor, et Fusor, infundentes modulis ceram, vel gypsum, vel metallum, eoque modo perelegantes defingentes fusiles rerum imagunculas. Sed Sculptor Statuas libera manu exsculpit. Caelator vero insculpit vasis jam paratis, itemque Sigillis, quascunque vultspecies. Alios Artifices circa rerum repraesentationes subtilissime occupatos tacebo nunc.
Specularius. Meum tandem est; explicare pulcherrimas oblectationes, quas Visus noster ex Vitris certā arte paratis percipit, ex quorum genere potissima sunt ista sex:
1. Speculum; quō homo intuetur seipsum (en!)
11. Conspicillum; quō prospectat res quasuis ante se acrius (en.)
III. Telescopium; quo prospectamus longe dissita, tanquam proxima: cujus beneficio per integrum milliare Homo agnosci potest.
IV. Microscopium; quo rem pusillam intuemur ut magnam: Arenae granum ut Montem, Pulicem ut Bovem.
V. Prisma; Quō rerum colores milleformiter transformamus, splendore verbis inexplicabili. (en.)
VI. Speculum Vrens; per quod transmissus radius Solis, accendit non tautum pulverem nitratum, sed et Stramen, Vestem, et quidvis: integras etiam hostiles classes.
De Speculo sigillatim monebo. Optimum esse, quod rem objectam reddit eadem qualitate et quantitate. Id quod fit, quando speculum bene perpolitum est, et prorsus planum, neque concavum, neque convexum. Nam convexum ostendit rem minorem quam est: concavum inveram; ut Hominem capite deorsum stantem. Num quid praeterea? Docebo vos Speculi usum Ethicum, quomodo Socrates docuit. Si te vides (inquit) formosum facie, cave ne te deformes moribus: si deformem, vide ut deformitatem corporis penses formositate animi. Pulchre hoc!
[Abit, Musicāque sonante Rex ipse quoque cum Philosophis Scenā excedit.
Amplissimi Patroni et Fautores, Diu vos ludis suis detinuerunt ludiones nostri. Annon abusi patientiā vestrā? Ego non abutar, verbō quid velim dicam, Valete; Valete inquam millies, et nostri nolite dememinisse. Brevi vos in hoc Amphitheatrum nostrum invitabimus denuo, si progressibus nostris benedixerit Altissimus. Quod optate, iterumque VALETE.
[Musica. ]
1 Prologus.
2 Ptolomaeus.
3 Plato.
4 Eratosthenes.
5 Apollonius.
6 Plinius.
7 Notanus.
8 Chartopaeus.
9 Typographus.
10 Bibliopegus.
11 Bibliopola.
12 Bibliothecarius.
13 Scriptor Librotum.
14 Censor.
15 Scholarcha.
16 Didacticus.
17 Archicus, Literator.
18 Discipulus Alphabetarius.
19 Secundus.
20 Tertius.
21 Procopius.
22 Discipuli septem, omnes lectores tantum. Inter eos duo ingeniosiores Musici, loqui etiam et cantare debebunt.
29 Telesius cum discipulis aliquot: quorum duo tantum loquentur, legendo: reliqui mutae personae.
32 Vestibularis Praeceptor, cum 18. ahicujus ingenii discipulis.
50 Janualis Praeceptor cum 12 discipulis.
68 Atrialis Praeceptor cum 6 Discipulis ingeniosioribus.
78 Epilogus.
IN Schola, de Schola, et pro Schola, verba fieri convenientissimum. Nos igitur, quia in Schola tam folemniter congregati sumus, de Schola loquamur, et pro Schola agamus, quicquid possumus. Quid autem illud est quod possumus? Primum, Vota fundere, ut Scholis bene sit, huic nostrae et aliis. Deinde anniti, ut bene sit: quod obtinetur, si Docentes et discentes officium faciant, diligenter docendo, diligenterque discendo. Sed et Domini Scholarchae diligenter Scholas visitando, utque omnia recte, fiant disponendo, monendo, urgendo. Quorum qmnium functiones et munia, dum Vobis particulatim hodie e medio Discipulorum Scholae Vestrae quidam (modo illo quem Vobis, tanquam amoenum, probari satis jam certi sumus) ob oculos ponent. Vos Patroni et amici animō benevolō, sensibusque excitatis, adeste!
[Honore exhibitō Scenā recedet. ]
Ptolom. Meministis, Amici, cum nuper lustraremus Opifices, suasores Vos fuisse mihi, ut ne Liberalium artium Magistri admiscerentur Mechanicis, sed peculiari servarentur Examini. Parui confilio, negotiumque dilamm est. Nunc autem non diurius differendum ratus, convocavi V os, ut res peragatur hodie. Dicite igitur, unde sit faciendum initium?
Plat. Saluti sit rei Literariae, Tnaeque aeternae laudi, Rex. quod sapienter coepta laudabili prosequaris constantia. Adsumus vocati, voluntati Tuae ad omnia parati. Quantum ad agendorum ordinem, Scopus nobis ante omnia recte figendus erit, ad quem Scholarum administratio collimare debet.
Rex. Quis ille scopus erit?
Plat. Cultura ingeniorum vera. Natura enim humana sine politura brutescit, ut in Nationibus incultis et barbaris patet; ubi Homines nihil a brutis, nisi quod loquantur, non mugiant, differunt. Necessario itaque Homines expoliendi sunt: primo, Mente, ad sapientiam. Deinde, Animō, ad Honestas actiones. Tandem, Linguā ad Facundiam,
Erat. Sapienter haec, et ad rei veritatem, dicuntur. Cum enim tria sint, quibus homo brutis praecellit primario, Ratio, Oratio, et libera, prudens, honesta, rerum variarum Operatio, trinam hanc praerogativam suam Homines et nosse docendi sunt, et custodire, augereque semper in majus, divini cujusdam thesauri adinstar. Et quidem vere, non fucate: ut Homo fiat non sciolus, sed sciens: non loquutulejus sed eloquens; non simulatus virtutum cultor, sed serius.
Apoll. O quam desiderabile est, sic excultumesse Hominem! Habere nimirum Mentem illuminatam, Rebus depictam! et posse rursum in aliorum Mentibus easdemdepingere Sermone scitō! habereque tandem Actiones et passiones sitas in potestate sua! Angelica quaedam perfectio haec est, considerata in plenitudine sua.
Plin. Incorrupte judicas Apolloni. Quantum Homo distat a bruto, tantum homo doctus ab indocto. Caeterum, quia Culturae humance instrumenta sunt, primo Libri; dehinc Scholae tandem Conversatio erudita, et susceptae hujus causā Peregrinationes: placetne serenissimo Regi, et Sanientum Collegio, ut primum illud lustrandum suscipiatur primo? hoc est, ut ante omnia, Quomodo se res I. ibraria habeat, cognoscamus?
Ptol. Placet consilium: sed quis examinandus erit?
Plin. Existimem primo esse vocandum Notarium, seu Scripturarium: qui Literarum et Scripturae rationes reddat. Deinde, Librarios, qui nempe Libros scribunt, cudunt, compingunt, vendunt, asservant.
Ptol. Fac ita esse. Vocentur.
[Exibit, eos convocaturus, plinius: resonante interim Musicā. ]
Rex. Examina hunc Apolloni.
Apoll. Notarii nomine huc aliquis vocari jussus fuit: tune es?
Notar. Sum Domine.
Apoll. Ecquid ergo est Notarius?
Notar. Qui internas animi cogitationes Notis externis exprimit.
Apoll. Quotuplices sunt Notae?
Notar. Triplices. Primo Hieroglyphicae, apud AEgyptios olim usitatae: ubi rerum sensus per aliquam picturam designabatur. Exempli gratiā; Cum significare vellent DEI providentiam, pingebant Oculum apertum: cum alicujus in officio negligentiam, Oculum clausum: cum Prudentiam, Serpentem: et sic infinita. Secundo sunt Characteres Reales, hactenus apud Chinenses in usu: quos diversarum etiam Linguarum Nationes eodem modo scribunt, quisque autem suā linguā legit. Cujusmodi characteres nos in Europa Cifras habemus: dum 1657 idem significat omnibus;
(sicut Chinenses possunt) haberet ea res id commodi, quod manu possemus colloqui, et exercere commercia, quibus lingva (ob idiomatum diversitate) inutilis est. Tertii generis Notae sunt Literae nostrates, minimum linguae sonum significantes, A, B, C, etc. ex quibus compositis prodeunt Voces, Sententiae, Libri.
Apoll. Bene tu distingvis, et clare ostendis: sed quaenam ternarum istarum Notarum perfectissimae videntur?
Notar. Literae: quia iis accuratissime omnia exprimere, adeoque ignotas Lingvas discere, possumus.
Apoll. Euge, pulchre! Sed fuitne Literas scribendi. modus semper talis, qualis apud nos est?
Not. Minime. Antiqui enim ignorabant Chartam nostram, et Atramentum, et Calamos, et alia.
Apoll. Quomodo igitur scribebant?
Not. Primum Literas incīdebant saxis malleō (sicuti nos adhuc facimus Cyppis sepulchralibus, ad durabilitatem.) Deinde insculpebant ligneis Codicibus (praesertim faginis) sectis et dolatis in labulas, coelte. Post exarabant stylō ferreō in Tiliaceis libris: aut Palmeis, vel Malvaceis foliis, et Linteis ceratis velgypsatis: qualiter adhuc apud nos gestamus gypsatos Codicillos, ecce!
[ Notandum perpetuo. omnia haec demonstranda esse rebus ipsis exhibitis. ]
Exinde inscribebant Pergamenae (hoc est Membranae ex ovinis tergoribus in civitate Pergamo factae) calamō Niloticō (arundine puta subtili, in Nilo crescente.) Subsequenter demum reperta est Papyrus, e Papyro planta bicubitali, habente corticis loco tunicas latissimas praetenues: quas discriminatas acu, et imbutas aqvā glutinosā, complanatasque prelō, ac desiccatas Sole, digerebant in scapum, viginti plagulas habentem. Nos nunc Charta utimur, et Atramento, et pennis Anserinis.
Apoll. De Charta nihil opus, est: statim accersetur Chartopaeus. Atramentum scriptorium quomodo confiat dicito.
Not. Sumimus Gallarum quernarum quantum placet, Vitrioli sextam ejus partem: adindimusque decimamqvintam partem Gummi, et aliquantulum Aluminis ad prohibendum penetrationem, et mucorem.
Apoll. Penna quomodo temperatur, ut scriptioni serviat?
Not. Non dicam tantum, sed ostendam. Eligitur penna (Anserina, vel Pavonina est optima) caule firmo, et pertranslucidō, qualis haec est: en! Cujus scabritiem erado primum scalpelli tergō (sic) acie autem detrunco caudam, et rescindo utrinque caput, ut bifurcatum fiat (sic!) Tum diffindo, ecce! facioque pro defluxu atramenti crenam: circumdoque istam incīsuram, et praecīdo aequaliter. Demum intingo, et scribo, (scribat) post recondo in Calamarium, (recondat.)
Apoll. De scribendo nihil amplius habes?
Notar. Hebraei, cum aliis Orientalibus, scribunt a dextra sinistrorsum (sic). Graeci, et nos caeteri Europaei, a sinistra dextramversus (sic). Indi quidam a summo ad imum (sic) aeque legibiliter. Praeterea, Antiqui habebant Tachygraphiam, artem velociter scribendi, per SIGLAS, quibus manu excipere sufficiebant sermonem, non ad calamum dictantis, sed libere loquentis. Quam artem nuperrime. excitārunt Angli, vocantque Stenographiam. Habemus tamen artem istis etiam celeriorem, et elegantiorem, Typographiam: qua unus unō die plus exscribit prelō quam possent sexcenti Scribae calamō.
Apoll Nota res est: et agemus mox cum Typographo ipso. Tuam interim Rex laudat industriam, Regiumque promitrit favorem.
Rex. Age cum illis Eratosthenes.
Erat. Omnes Vos rem Librariam tractasis?
Char. Ego libris paro materiam, Papyrum.
Typog. Ego iisdem imprimo formam interiorem, Scripturam.
Comp. Ego addo formam exteriorem, Compacturam.
Bibliop. Ego Libros publice vendo.
Bibliot. Ego coemo, et tanquam sapientiae thesauros congesto et conservo.
Erat. Dignam omnes praestatis operam. Explicet quisque opera sua specialius.
Chart. Eo emitto pueros meos vicatim ad coemendum Linteamenta vetusta, et detrita; ex quibus concerpris, in pulmentum contusis, aquā glutinosā dilutis, inque folia diductis (sic) conficio Chartam: quam etiam antiquo more Papyrum vocant. Tum eam colligo in Volumina minora, seu scapos, plagularum vigin ti quinque: horum vero viginti faciunt Volumen majus (Risam): quorum decem dant Volumen maximum (Ballam). Ita eam vendo: nec mihi plus circa ista laboris est.
Erat. Quid tu Typographe?
Typ. Mihi sunt aenei Literarum typi, permagnō numerō conflati, et per haec Loculamenta digesti: Quos meus Typotheta sigillatim expromens componit in Verba, verba in Versus (ad mensuram hujus linearis normae,) Versus in columnas et paginas (habet enim folium paginas duas semper, sed pagina una aliquando duas, tres, quatuor, columnas): Paginarum vero cum tot habet, quot ad phyluram explendam requiruntur, coarctat omnes marginibus ferreis, ne dilabantur. Tum Impressor totam hanc typorum compagem (nos Formam vocamus) indit prelo, et perlinit atramentō pressoriō (ex fuligine et oleo lini parato) apprimit superimpositis Formae chartis: et sic integras schedas describit momentō, intra vero diem plus mille, omnia correctissime, si modo primum exemplar exacte fuerit correctum, a Correctore gnavo et solerte. Expletō vero Exemplarium numerō (quot unā editione absolvi volumus, centena vel millena) eximimus prelō rypos, abluimus, rurlumque disjectamus per cellulas suas, (seu forulos) ut in alium Textum coagmentari prompte queant denuo. Schedas vero a prelo siccatas colligimus, ut Exemplaria constituantur plena ad venundandum.
Erat. Bibliopege, enarra tuam quoque circa libros industriam.
Comp. Meum est Libros compingere, ut prompte manu versari queant. Audio meae artis Homines olim Glutinatores fuisse dictos: ex eo, quod chartas chartis agglutinabant, extremis marginibus tantummodo, longam in seriem, ut in Volumen convolvi possent, sic! Nunc vocamur Graece Bibliopaegi, Latine Compactores; quia schedas complicamus in folia, tum malleamus, consuimus, dorso glutinamus, demaiginamus (hāc planulā.) Tum circummunimus tegmentis ligneis aut papyraceis, supertectis membranā aut corio, vel serico et auro: lateraque fibulamus clausuris, aut connectimus ligulis. Grandioribus etiam libris affigimus umbilicatas Bullas; per angulos et in medio. (Ecce!)
Erat. Diversae magnitudinis Libri habentne propriam No menclaturam?
Com. Habent omnino. Maximus iste vocatur Liber infolio (et major etiam isto, in Regali folio) Minores hi, in quarto, in octavo, in duodecimo, in sedecimo, in decimooctavo, in vigesimoquarto (ostendet fingulos:) in quibus scilicet philura plicatur in folia duo, quatuor, octo, duodecim, sedecim, octodecim, vigintiquatuor, etc. Nam, liber oblongior in latum, vocatur Lingvatus (sic) in altum, Columnatus. (iste:) Atque si quis Liber sit grandior, quam ut una compage arctari possit, dividitur in Tomos, ut Cicero.
Erat. Cedo tuas operas, tu Bipliopola!
Bibliop. Ego libros pretio distraho, vendendo eos seu compactos seu in albo, aut crudos (ut vocant, hoc est incompactos.) Et quidem tum domi in Bipliopolio meo, tum per nundinas oppidatim: ut haec sapientiae infundibula sibi comparandi nusquam cusquam deesse possit occasio.
Erat. Tibi Bibliothecarie quid cum Libris negotii est?
Bibl, Ego Libros selectiores undecunque comparo, compingi curo, Bibliothecae infero, per erecta Repositoria ordine dispono. Constituoque Librorum Catalogos, ut quōcunque fuerit opus, reperiri possit: meliores etiam super Pluteos expono, ut ab intrantibus illico legi possint.
Erat. Recte haec omnia. Sed omnes Vos, Libraria familia, monendi estis nomine Regis nostri, non bonam de vobis surgere famam. Nempe Vos immunitatibus Literanae Reipublicae, cui servstis, frui velle, vitā tamen et moribus a polluta Mechanicorum plebe differre nolle: indulgendo scilicet subinde turpi otio, et helluationi, similibusque faeditatibus. Itane est? Tacetis? Emendate mores! aut vos ad sordidas Cerdonum tribus relegabimus.
Ptol. Compellare hos placetne tibi, o Plato.
Pat. Tuum est, o Rex, mandare, nostrum obsequi. Vos, reddite quoque actionum Vestrarum rationem, Idemne agitis opus, an diversum?
Script. Uterque Libros edimus: ille antiquos, ego neotericos, recens scriptos.
Plat. Quos antiquos?
Censor. Quoscunque, qui sapienter aliquid scripserunt, scripta vero illa hactenus per Bibliothecas latuerunt, ut nostro aevo innotescant protrahimus eos, beneficioque typorum promovemus in lucem.
Plat. Habetisne vera et incorrupta antiquorum Exemplaria?
Cens. Non semper Domine. Nam Autographa (quae Onginalia vocatit) non pervenerunt ad nostram aetatem: Apographa vero (hoc est, Exemplaria transscripta) adeo saepe variant, etiam rimu, ut de germanitate scripti, annon sit supposititium; et de genuina lectione, ubi Exemplaria dissonant, difficilimum quandoque sit judicium. Critici tamen boni est conjecturis certis omnia deprehendere, lectoribusque verum Authoris senlu detegere: Seu interjectis Textui Glossis (sic; Seu Annotationibus Separatis, ad marginem, aut ad Capitis, vel etiam Libri, finem.
Plat. Multum hoc Vobisproculdubio Sacessit negotii.
Censor. Difficilis labor, fatendum, sed utilis: quia sic Ingenia priorum seculorum tributaria reddimus Ingeniis nostris, ut mventis illorum firuamur nos.
Scripter novus. At quia non omnia scire potueruiit illi, plura reServata Sunt posteriorum diligentiae; Ego cum mei similibus, boni publici amore hoc agimus, ut ne inferiores videamur prioribus illis: et quicquid evestigari potestmclius, cvu!gamus, ut lux augeat lucem
Plat. Laude digni hāc parte: modo quod sic datur lux sit non tenebrae. Dicite autem, Quomodo cocinnatis Libros; qua serie contenta ordinatis?
Script. Frontispicio libri ponitur Titulus, Libri summam indicans: sequitur libri Dedicatio, ad aliquem Patronum. Dehinc Praefatio ad Lectorem, argumentum plenius edisserens, Librique usum scitum edocens. Tum addi solent, Elogia in Authoris et libri laudem ab Amicis scripta. Demum sequitur ipsa libri medulla, Tractatus nempe, in Capita et segmenta divisus. Tandem Clausula, cum Indice contentorum, aut etiam Erratorum.
Plat. Vani se hīc aliquid admiscet omnino; sed dissimulemus nunc. Hoc solum moneo. Si libros Vestros vultis esse vendibiles, Lectoribusque utiles, operam date ut sint de rebus bonis scripti, et bene elaborati. Atque si quos recudi contingit, videte ut quaelibet Editio nova, sit aut melioribus observatis auctior, aut certe saltom correctior, donec nihil mendorum supersit. Noxiosi vero Libri ne unquam prodeaut, cavete!
Scrip. Dabitur opera.
Censor. Erimus memores.
Digressis illis, Rex ad suos. Lustravimus eos, qui Eruditioni parant viam. Fortasse jam vocandi erunt, qui Eruditionem e Libris transferunt in Homines.
Plat. Necessitas flagitat. Quippe Libros tantum habere doctos, non liberat a barbarie: Homines ipsos esse doctos oportet. Suadeo igitur e Scholis huc adduci Docentes et Discentes, quidque ibi agant et quomodo, cognosci. Ante omnia tamen advocari suadeo Scholarcham et Didacticum; ex isto ut cognoscamus qualis Scholarum status sit, ex hoc autem qualis esse possit, si res mutari queant in melius.
Rex. Sapienter hoc suadetur. Vocetur quisque seorsim: Scholarcha prius: Cum quo tu Plini age: cum Didactico vero tu Plato.
[Exibit Plinius, eumque introducet. ]
Plin. Salve Vir honoratissime! praesentia tua nobis grata est. Placuit Regi, et Sapientum Consilio, advocatum habere Te, ut de Scholarum statu ex te cognoscamus. Tu igitur nos super hac re bonā fide in forma.
Scholar. De Scholarum in pejus prolapsu in valuerunt multis jam ab annis querelae, varias per Gentes. Has ego nunc facio meas, nihilque in Scholis rect geri, et testor, et detestor, et deploro.
Plin. Cuid ita? Nihilne opis tulerunt, qui ante sesquiseculum, inter resuscitandum barbarie oppressas literas, de Ludis quoque Literariis recte aperiendis sua communicarunt consilia? Erasmus, Melanthon, Sturmius, alii.
Scholar. Caeperant florere Scholae, marcescunt denuo: fumos habemus pro luce.
Plin. Non Vos tot Didactici, qui a semiseculo prodierunt, Caselius, Lubinus, Ratichius, Caecilius, Seidelius, et complures alii, qui Artem docendi constituere tentārunt certam, juverunt?
Scholar. Aut nihil, aut perparum. Haeremus in coafusionum luto.
Plin. Dolendum! Non autem deprehendere potestis, ubi proprie res haereat? et quae sit causa, quod remedia non pellant morbos, figant potius, et augeant? Schol. Non omnino latent causae. sed quibus emovendis impares sumus.
Plin. Edissere libere. quid subesse arbitraris?
Scholar. Desunt, qui Scholis serio vacare velint, aut possint, aut sciant: perfunctorie fiunt omnia. Quid consilii tulerint boni isti viri, Didactici, ignoramus fere, recogoscere ista supini, aut si qui non omnino ignorant, laborem tamen fugiunt. Verbō, Indormierunt Scholae malis suis, etiam vellicari et excitari renuunt.
Plin. Dic, Vir optime, si votō Tuō res agendae essent, qualem Tu optes Scholam?
Scholar. Egone? Ah, si exaudire mea vellet suspiria Deus, scirem quid optarem.
Plin. Effunde libere vota!
Scholar. Scholam vellem, quae verissima esset Humanitatis Officina: exercens Juventutem non ad Literaturam solum, sed magis etiam ad Mores honestos, maxime vero ad Deum sancte colendum; et ad omnia quae humanam perficiunt Naturam. Ut quisquis hīc politur, evadat non frustum hominis, sed Homo: totam Vitam sapienter ordiri, totamque prospere transigere, gnarus: edoctus nimirum circa omnia recte Sapere, omnia recte Agere, de omnibus recte Loqui. Atque ad haec omnia Juventutem deducendi ut nobis iter fit certum, breve et efficax: quō haec Vitae praeludia ludibundis quasi peragantur, et Schola vere sit quod audit Literarius Ludus, non vero molestum Ingeniorum pistrinum, ex quo lubentius fugiant, quam in eo perseverent.
Plato. Noster es, dilecte vir, qui tam bona haec sapienter Scholis oprare nosti: tametsi in providendis mediis deficere videaris. Clementissime, REX, dignum judico hunc Virum desideriorum quem Sapientum Tuorum assidere facias choro! ut dum de Mediis ad desideratum illi Scopum veniendi conlultamus, ille adsit, audiat, exsultet, repertssque post viis bonis confidentius insistat.
Rex. Lubenti assentior animo. Asside Virorum optime! Et qui tam fervida desideria tua jungis nostris, junge quoque consilia.
Schol. Eum me honorem non censeo mereri, Magne REX, Tuis ut annumerer consiliatiis.
Rex. Acquiesce judicio nostro, et asside. [Faciet igitur, honore exhibitō. ] Quid jam agendum?
Plinius. Vocandus est Didacticus.
Rex. Quid vocis aut rei est Didacticus.
Plato. Doctus; Doctivus: hoc est docendi artifex.
Rex. Introeat ergo.
Didact. Regiae Majestatis nomine sistere me jussus, adsum.
Plato. Salve Vir egregie! Narratum est Regiae Majestati, te profiteri Didacticam: itane est?
Didact. Si professionis nomen meretur pius alios in Professione sua juvandi conatus, fateor me inter eos esse, qui difficiles Juventutem formandi labores expeditius procedere posse optant, observationesque bonas quae huc faciant, colligunt. Quomodo videlicet minori molestiā, strepitu, nausea; majori vero faciliate, svavitate, fructu, versari liceat in Scholis, humanitatis officinis. Ubi necesse habent exerceri Juniores (qui quidem optent ordiri vitam sapienter, et transigere prospere) non tantum in Literatura, sed in omnibus quae humanam perficiunt naturam: nempe ut praediscant recte SAPERE, recte omnia AGERE, recte LOQVI, Lingvā unā vel pluribus.
Plato. Bene ista, sed gustum vellemus Didacticae artis. Paucis explica quid illa sit.
Didact. Didactica est ars bene docendi. Docere vero est, quod quis scit, ut alter quoque discat et sciat, efficere. Bene autem docere est, ut quis Cito, Iucunde, Solideque discat, efficere.
Plato. Cur tria illa, Cito. jucunde, solide, addis?
Did. Quia male docet, qui tarde, qui moleste, qui mutile, ad scientiam promovet. Omnino ars igitur quaerenda est, quā doceamus Cito, quia multa discenda sunt in usum Vitae: ut ergo nulla in re diu haereamus, sed progrediamur ex aliis ad alia. Iucunde, ut Discens toto studii cujusque cursu, non magis se defatigatum sentiat illis quae acta sunt, quam accensum ad ea quae peragenda restant. Solide, ut quicquid discitur. ediscatur totum et recte, ad promrum usque usum.
Plato. Aurea ars, si haberi possit.
Didact. Potest haberi, adeoque jam habetur, beneficio DEI
Plato. Manus nostrae oculatae sunt, credunt quod vident.
Didact. Nonne Docere Ducere est
Plato. Propemodum: Itur enim ab aliquo noto ad aliquid ignotum: sed quid tum?
Did. Detur jam qui sciat praeire, et vestigia ponendi modum praemonstrare, teneatque insuper imbecillem manu; annon transire poterit quicunque quocunque?
Plato. Applica.
Didact. Doceantur omnia per Exempla, Praecepta, Vsum! et discentur omnia certo, cito, jucunde. praemonstret inquam Docens cujusque rei, noscendae aut faciendae, Exemplar verum, et clarum. detque disceti ad contemplaudum illud spatium justum. Tum illustrer praeceptō seu regulā, quid et ad quid sit, et quomodo fiat, perspicue, ut non intelligi non possit. Demum jubeat imitari, tentantique imitamen adstet, ut si aberrare videat, mox corrigat, donec errare dediscat, Sed Condiscipuli quotquot fuerint, simul attendant, ut quicquid dicitur uni, audiant omnes; et in quocunqve emendatur unus, in eo hallucinari dediscant omnes. Sed et hoc unō tempore non agatur nisi unum, ne distrahantur sensus: nec ejusdem Classis discipuli agant diversa, omnes idem. Tum denique eatur semper gradatim, quomodo res seipsas consequuntur, et a se invicem pendent. Tanquam per scalas bene structas ad quarumvis Rerum fastigia deduci poterit omne humanum Ingenium.
Plato. Facilius haec forsan dicuntur, quam praestantur.
Didact. Praestabuntur reipsa. Sit modo, qui docet doctus, et doctivus, cui adsit doctrinam aliis communicandi gnaritas et promptitudo: qui autem discit, sit docilis et disciplinosus, quotidie aliquid novi rescire ac ediscere, avidus: uterque habebit delicias: Scholaque fiet quod audit, Ludus, dum operae peragentur ludibundis utrinque. Et quod magis, haec blandae Manuductionis identitas, eam habebit commoditatem, ut Praeceptor, stans in Pulpito, satisfacere queat quantaevis catervae. Hi autem excitabunt seipsos certatim, acuentque aemulatione mutua, dum omnia fient palam omnibus. Sic enim ingeniosi proficient potenter, tardiores vero superabunt tandem quoque difficultates, ipsā exercitiorum assiduitate. quod ostenden Examina.
Plin. Ostendent, crede Veritatem enim promissorum experiri nobis certum est. Sed heus, nullane jam Disciplinā opus erit?
Didact. Disciplina jungenda est Institutioni semper. ut ne per indulgentiam obrepat incuria, vel desidia, aut dissoluta licentia. Ergo qui negligenter agit, increpetur: qui monitiones contemnit, ferulā castigetur. in quo autem malitiosa deprehenditur obstinatio, ejiciatur a morigerorum consortio, tanquam scabiosa pecus a grege. Ludimagister tamen plagosus esse caveat: permittat potius diligentibus honestas,
Plato, Scholarum distributio qualis tibi probatur?
Didact. Recte dividuntur in Triviales, Gymnasia Academias. Trivialis schola pro Elementariis ac tironibus est: quorum sensus exercendi sunt circa Res sensuales. Gymnasia (Classicas vocant scholas) pro iis sunt qui Linguas discunt, et liberales Artes. exercitandique sunt circa Rationes rerum noscitandas. Academiae denique pro iis, qui absolutam Eruditionen qvaerunt, purum scilicet Rerum intellectum: ubi hoc operam dant Professores Facultatum quatuor, ut humanae Vitae Magistri, Philolophi, Medici, Jureconsulti, Theologi, inde prodeant, communi bono.
Plato. Methodi melioris jamne data sunt publicis in Scholis. specimina?
Didact. Nondum pro voto. Pauci attendunt confilia bona, consuetis sibi placent. Incipiunt tamen alicubi prospicere, ordinatiusque agere.
Plato. Gratulandum. Quaeso edatur hīc coram serenissimo Rege, specimen! Descende proximam in Scholam, Docentesque et discentes methodo Tuā instrue! ut paulo post Examine habito, quid boni subsit, patere possit melius.
Didact. Experiar, cum DEO.
[Musica. ]
Redeo Serenissime Rex, rebus non male, uti spero, dispositis, a Schola prima ad ultimam.
Rex. Gratulabimur, si ex voto. Dic autem, quomodo res dispensasti?
Didact. Ultimum Scholis finem et metam posui, Reddere puerum quemlibet, quem formandum accipiunt, Virum administrandae Vitae Oeconomicae, Politicae, Ecclesiasticae, idoneum. Sed, quia ex Infame non illico fit Vir: (quippe pueritiae, adolescentiae, juventutisque transire prius necesse habet annos) sic per Scholas ternas pensa distribui, ut puerum gradatim elevent, ad virile usque Sapientiae robur.
Rex. Edissere quomodo?
Didact. Cuiqve Scholae praefixi metam, quousque suos deducere habeat. Tum dedi cuique Instrumentum certum, cujus beneficio suos ad metam hanc suam deducere possit certo. Tandem ostendi modum Instrumentis istis utendi facilem et jucundum: tum Praeceptoribus, tum discipulis, tum horum inter se in concertationis forma. Quibus modis obtinere spero, ut quicqvid ulla in Classe discendum est, hoc se prius videant didicisse, quam sentiant discere, discipuli.
Rex. Magna minaris: vide ut fidem praestes.
Didact. Res fidem faciet. Vocentur et examinentur a primis ad ultimos. Discipuli dico cum Praeceproribus suis. ut quid, et quomodo utrique agant, coram spectetis. Sed qvaerite si placet, ex quolibet Praeceptore primum, Quousque suos ratione Literaturae, Morum, Linguae, deducere habeat. Secundo, Quid Instrumentorum ad haec certo peragendum in promptu sit. Tertio, Quomodo iisdem Instrumentis utatur, ad Discentes in alacritate continendum, et suaviter magnos progressus faciendum. Quod ab omnibus exigi velim practice, ut suos cum Discipulis processus coram vobis exhibeant. Tum enim demum tota de re judicare poteritis integrem.
Rex ad suos conversus. Qvid videtur?
Plato. Placet.
Erato sthenes Rationabilissimum est ita fieri.
Apollonius Commodum erit.
Plinius Qvo autem ordine vocabuntur?
Didact. Quamlibet Scholam (Trivialem, Gymnasticam, Academicam) in tres Classes divisi. Prima ubique Classis erit Incipientium: Secunda Proficientium: Tertia Perficientium. Initium ergo fiat a prima et infima, Alphabetariorum, Classe. Rex. Fiat, adsint.
Rex. Eratosthenes, fac cum istis periculum.
Erat. Pusilli hujus gregis tune duictor es?
Liter. Mihi concrediti sunt formandi.
Erat. Ad quid eos formas?
Lit. Ad Pietatem, ad Mores bonos, et ad Literas noscendum, pingendum, recte pronuuciandum.
Erat. In Pietate, quomodo eos exerces?
Lit. Doceo illos, voce et exemplo, ante Scholam et post Scholam; ante cibum et post cibum, cubitum eundo et cubitu surgendo, invocare Dcum; idqve genibus flexis, manibus plexis, oculis sursum erectis, gestuque ad omnem devotionem composito. Saepe. eos moneo, omnia bona venire a bono DEO, Creatore nostro; ideo illum semper esse laudandum, dum nobis bene est: et ne nobis male sit deprecandum, praeveniendamque iram Dei metu Dei, serioque pietatis studiō. Ut tautem DEi voluntatem ne ignorent, repeto cum illis quotidie Decalogum: tum solatii loco Fidei Symbolum, et similia. Deduco etiam ad sacros Coetus, ibique composite tanquam in conspectu DEi et Angelorum, ut se gerant, doceo. Nam tametsi Conciones sacrae supra illorum captum sunt. adsuescunt tamen diligere Tabernacula Dei, et agnoscere se Cives Ecclesiae, domesticosqve DEi.
Erat. Pie hoc. Mores quomodo illis implantas?
Liter. Iterum praxi. Adsuefaciendo eos exemplō et monitis ad Temperantiam in victu: ad Munditiem in vestitu: ad Venerationem erga superiores, et ad Obedientiam aeque in mandatis atque vetitis, semper promptam. Tum ad Veracitatem, ne unquam mentiendo fallant: et ad Justitiam, ne unquam alienum quid contrectando, vel occultando, auferant: et ad Labores atque Occupationes perpetuas, sive serias sive ludicras: eō semper fine, ut ad omnia excitatos, et otii impatientes, reddam. Patientes contra injuriarum ut efficiam (quae virtus Christianismi fundamentum est) varie pertento, utque tandem alieno potius qvam suo regi malintarbitrio, obsequentiae perpetuae exercitiis obtineo.
Erat. Pulchra exercitia! Alte videris imbibisse illud Senecae: Mores primum, mox Sapientiam disce, qvae sine moribus male discitur. Sed cedo, quid Sapientiae illos doces?
Lit. Si nondum Sapientiam ipsam, Sapientiae tamen viam coram illis plano: Literas eos (quae ommis Eruditionis colligendae universale instrumentum et ad Sapientiae thesauros claves, sunt) brevi et amoenā viā perdocendo.
Erat. Intra quod temporis spatium?
Lit. Mensis unius.
Erat. Hem, tam cito! quā id arte?
Lit. Unicum mihi est instrumentum, Tabella haec! In qua pictuni illis exhibeo Alphabeta vivum: Animalia scilicet quae Literarum singularum sonos edunt. Tiro igitur Animal quodvis intuens, sonumque illius imitans, per semetipsum pronunciat Literam: quomodoque idem sonus pingatur, ex adjecta Figura discit, pingereqve ipse eandem Figuram consuescit.
Erat. Qvomodo? ostende id praxi.
Lit. Lubens. Ecce Tirunculos heri mihi traditos, literarum adhuc ignaros! Hos in conspectu Vestro
Discipulus. Bene, Domine Praeceptor.
Praeceptor, primam ostendens picturam. Quid hoc est?
Discip. Avis.
Praec. Recte: sed cujusmodi avis?
Discip. Nescio.
Praec. Tu alter: Ille. Nescio.
Praec. Dicam vobis: Cornix est. Scis autem, Tu, quomodo Cornix clamat?
Discip. Nescio.
Praec. Sic dicit, A, A, A. Imitare.
Discip. A, A, A.
Praec. Tu alter. Alter. A, A, A.
Praec. Recte. Scis autem tu, quomodo Sonus iste pingi possit?
Discip. Nescio.
Praec. Nemo Vestrūm?
Discipuli. Non.
Praec. Docebo Vos. Ecce hic jam pictus est (a) quotiescunque quis Vestrūm talem figuram videbit in ullo Libro, semper dicet (sicut Cornix dicit) a, a, a. [NB. Ostendet in Vocibus ejusdem Tabulae occurrentem hanc literam (a), aut jubebit ipsosmet quaerere, donec illam invenire, hoc est, agnoscore, per se sciant. ]
Praec. Vultisne scire pingere quoque?
Discip. Volumus.
Praec. Facillime discetis. Tu N. primo, sed vos reliqui spectate. En graphium hoc ligneum! prehende illud tribus digitis manūs dextrae, (fic) et trahe, super literam hanc (sic). [Imitabitur igitur, aliquoties. Tandem Praeceptor. ] En Cretam, scribe hanc Literam in hoc nigro Tabellae spacio, juxta priorem illam. (Tentabit, respectans, semperque repetens, A, sic scribitur a: donec sciat: si non exacte, quoquo tamen modo. Sic et alter et tertius: tum Praeceptor:) Tu quomodo pronuntias quod scripsisti?
Discip. A.
Praec. Recte, laudo.
Erat. Jam ergo eos unam docuisti literam?
Praec. Docui.
Erat, Quomodo procedis cum caeteris?
Praec, Eodem modo: Methodus mihi unica, sui semper similis, est.
Erat. Sed antequam omnes literas didicerint, obliviscentur priorum.
Praec. Non possunt: sequentem enim Literam non sumimus solam, sed cum praecedente, sic: a-b, b-a: a-c, c-a: e-d, d-a, etc. Et postquam totum Alphabeta sciunt, promiscue omnia omnibus jungendo, semperque simul et pronunciando et scribendo, ut jam et Nomina sua scribere, Literarumque usum pervidere incipiant, e-g-o: t-u: i-s: p-a-u-l-u-s; p-e-t-r-u-s, etc.
Erat. Quae autem hi tui exercitia concertatoria habent?
Proec. Quaerunt mutuo de figuris: Hoc quid est? Respondet alter, Agnus, Anser, Vpupa, Vrsus, etc: Quomodo clamat Agnus? Bee. Et quomodo hoc scribis? Sic, B. Cujusmodi concertatio fit per totam Tabulam saltim: dehinc memoriter etiam.
Erat. Et si quis nescit, quid lusu perdit?
Proec. Ridetur: aut accipit ab lllo, cui quaestionem solvere nescit, leve talitrum. Aut do cuilibet nuces aliquot: quas dum negligens perdit, jacturam dolet, et postea cavet.
Erat. Postquam vero totum Alphabeta didicerunt, quid illis facis?
Praec. Mitto in Classem lectoriam.
Rex ad suos. Quid haec Methodus placet?
Plato. Bona est, quia simplex et svavis in forma ludi: non terret Ingenia, sed allicit.
Apoll. Ah jamne veritas constabit illius Senecani; Longum et difficile est iter per Praecepta, breve et efficax per Exempla.
Plin. Si sic altioribus in Scholis procedi poterit, erunt Didactico agendae gratiae, ob compendia haec. Ita enim Literarum ludi vere poterun teste Ludi.
Did. Experiri licebit: Vocentur sequentes Classes.
Erat. Auditisne filioli, Vestros placere ludos? Ite, sic ludite, macti ingenio.
[Pueri ad Paedagogi nutum, flexō coram Rege poplite, exibunt: illeque sequetur. ]
Procopius (hoc est, Proficiens, , Profectus) cum Discipulis septem.
Rex. Explora hos, Apolloni.
Apoll. Amice, quas Tu doctrinas hisce Tuis tradis?
Procop. Legere et scribere discunt ex me accurate; numerare et canere initialiter; Mores et Pietatem plenius.
Apoll. Quid Libelli manu gestatis, Tu et Tui?
Procop. Est Tirocinium legendi et scribendi, numerandique et canendi. Morum denique et Pietatis.
Apoll. Ostende. [Tradet ergo illi unum Exemplar; quod ille aperiens dicet. Ad quid ista Puncta, Lineae, Cruces, Circuli, Semicirculi, tam diversi?
Procop. Discunt haec primum pingere, ut Fundamenta habeant Calligraphiae: Literarum enim ductus ex his componuntur, ut sequens ostendit Tabula.
Apoll. Ergo illos jam ab initio pulchre scribere vis?
Procop. Praestat omnia agere pulchre quam turpiter: et habet quaevis res initia sua.
Apollon. Examina ipsemet hos tuos.
Procop. ad proximum. Tu, lege Tabulam tertiam Syllabicam.
1. Discipulus. Arb, erb, irb, orb, urb: Bra, bre, bri, bro, bru: Bar, ber, bir, bor, bur, etc.
Procop. Sequens, disyllaba.
3. Disc. Aper, Caper: Lignum, Tignum: Vnda, Munda, etc.
Procop. Trisyllaba lege Tu.
4. Disc. Allium, Pallium: Humerus, Numerus: Lilium, Milium, etc.
Procop. Satis. Tu sequens, quadrisyllba lege.
5. Discip. Beatitas, Foelicitas, etc.
Procop. Abrumpe: Video te etiam scire, quid Vocabula quatuor, et plurium syllabarum sint. Tu sequens, lege praecepta Moralia.
6. Disc. Disce Mores: Virtutem ama; Vitium fuge, DEUM time; Angelos reverere; Ora saepe, Jura nunquam; Honora Parentes; Obsequere Praeceptori. Gere te modeste; Majori ce