Überblick über die THESAURUS-Editionen
Du Cange, Charles
du Fresne (1610-1688): Glossarium Ad Scriptores Mediae et Infimae Latinitatis
: in quo Latina Vocabula novatae Significationis, aut Usus rarioris, Barbara
et Exotica explicantur, eorum Notiones et Originationes reteguntur : Complures
aevi medii Ritus et Mores, Legum, Consuetudinum municipalium, et Jurisprudentiae
recentioris Formulae, et obsoletae voces; Utriusque Ordinis, Ecclesiastici et
Laici, Dignitates et Officia, et quam plurima alia [...] illustrantur. E libris
editis, ineditis, aliisque monumentis cùm publicis, tum privatis. Accedit
Dissertatio de Imperatorum Constantinopolitanorum [...] numismatibus. - Ed.
Novissima Insigniter Aucta. - Francofurti ad Moenum : Ex Officina Zunneriana,
apud Johannem Adamum Jungium. - T. 1: [A -C]. 1710. - [8] Bl., 88 S., Sp. 91-186,
1462 Sp. - T. 2, P. 1: D - [H]. - 1710. - [1] Bl., 926 Sp. - T. 2, P. 2: I -[N].
- 1710. - [1] Bl., 870 Sp. - T. 3: O [- Z]. - 1710. - [1] Bl., Sp. 5-1736, [2],
XI Bl., 91 S. : Ill., Portr. ; 2°. - Satzspiegel 31 x 16 cm - Signatur:
XN 9732
Zum
Inhaltsverzeichnis (mit Links zu den Bildseiten)
Einführung:
Dieses Wörterbuch
dokumentiert die Entwicklung der lateinischen Lexik im Kontakt mit den 'barbarischen'
Sprachen in Spätantike und Mittelalter. Damit wird der Umfang des im THESAURUS
ERUDITIONIS enthaltenen Wortschatzes wesentlich erweitert. Neben spät-
und mittellateinischen Ausdrücken verzeichnet der DuCange zahlreiche Vokabeln der Volkssprachen.
Er ist auch eine ergiebige Quelle für Sachinformationen aller Art, wie die oben ausgeschriebene Titelangabe
zurecht betont.
Die gängige Scheidung von 'Mittellatein' und 'Neulatein' läßt
leicht vergessen, daß die 'unreine' Latinität, die der Humanismus
ablehnte, in der Folge dennoch keineswegs aus dem Blick geriet. Die Kontinuität
von Kirche, Universität, politischen und juridischen Körperschaften
erhielt, wenn nicht die Syntax und Graphie, so doch zum Teil den Wortschatz des von den
Humanisten so genannten 'barbarischen' Lateins im Umlauf. Zudem galt
es, das Verständnis lateinischer Dokumente des Mittelalters, die historisch
bedeutsam und vielfach noch rechtlich oder religiös verbindlich waren,
wissenschaftlich abzusichern. So widmeten die humanistischen Gelehrten der nachantiken
lateinischen Lexik nicht geringe Aufmerksamkeit.
D. G. Morhof (1639-1691) illustriert dies am Beispiel des Lehensrechts, dessen
Fachausdrücke man ohne ein besonderes Studium nicht verstehen könne.
Er nennt die im 17. Jahrhundert entstandenen gelehrten Werke, die diese Sondersprache
behandeln, und sieht im Glossarium von DuCange deren Zusammenfassung
und Krönung: Ceterum ad Juris Feudalis intelligentiam pleniorem novâ
quasi linguâ opus est. Nam Autores mediae aetatis, de quorum fontibus
petenda sunt illa Jura Exotica, [...], suos quosdam terminos habent, quos nemo
intelligit, nisi qui lectioni Librorum istorum est assuetus. Excutienda itaque
sunt Glossaria Barbararum Vocum, quas collegerunt Frid. Lindebrogius [Friedrich
Lindenbrog; 1573-1648], Henr. Spelmannus [Henry Spelman; 1564-1641] in
Archaeologia sua, Gothofredus Wendelinus [Gottfried Wendelin: Leges Salicae
illustratae. Antwerpen 1649] in Glossario Vocum Legis Salicae, Gerh. Joh.
Vossius [1577-1649] in Glossematis suis, et qui instar omnium est, Carolus
du Fresne [DuCange] in Glossario Scriptorum mediae et infimae aetatis,
qui liber quasi Oceanus est omnium illorum Glossariorum minorum et particularium."
(D. G. Morhof: Polyhistor, ND 1966 d. Ausg. Lübeck 1747, Bd. 2, S. 590
[= Polyhistor Practicus Lib. VI. Sect. VII. § 16])
Für die Wahl der Ausgabe Frankfurt a.M. 1710 sprachen mehrere Gründe:
Sie ist gegenüber der Erstausgabe (Paris 1678) und deren Frankfurter Nachdruck
von 1681 nicht unwesentlich vermehrt und sorgfältig gesetzt; sie liegt
bisher weder im Nachdruck noch als digitale Reproduktion vor; sie ist im Umfang
eher zu bewältigen als die folgenden, enorm vermehrten Ausgaben, beginnend
mit der von den Maurinern bearbeiteten Ausgabe Paris 1733-1736; und, was in der Perspektive
von CAMENA und TERMINI am wichtigsten ist, sie repräsentiert den Kenntnisstand
der Epoche, die im Zentrum unserer Projekte steht. Der DuCange von 1710 ist
geeignet, in unserem Angebot zahlreiche lexikologische Werke des 17. Jahrhunderts
zu vertreten.
Zur Benutzung:
Die zweispaltigen Seiten werden spaltenweise präsentiert, so daß
daneben ein zweites Arbeitsfenster benutzt werden kann.
In der Sortierfolge der Lemmata sind I und J wie auch U und V nicht unterschieden.
W wird in Initialstellung als eigener Buchstabe geführt, kann jedoch im
Wortinnern wie VV eingeordnet sein.
Die in Majuskeln gesetzten Lemmata sind alphabetisch exakt gereiht. Die ihnen
untergeordneten Varianten und zusammengesetzten Ausdrücke hingegen sind
nicht nach dem Alphabet geordnet.
Die 48 Wortlisten zu speziellen Sachgebieten und Wortklassen, die sich im Anhang
finden, erlauben es, das Glossarium auch als Sammlung von Spezialwörterbüchern
zu nutzen.
Die letzte Bearbeitung - du Cange, et al., Glossarium mediae et infimae latinitatis. Niort : Léopold Favre, 1883-1887. 10 Bde. - erscheint 2009 als frei verfügbarer e-Text mit hinterlegten Seitenabbildern: http://ducange.enc.sorbonne.fr/
Inhaltsverzeichnis (mit Links zu den Bildseiten):
| Tom.
I. A - C |
Frontispiz,
Titel, Widmung,
Praefatio ad Glossarium: De Causis Corruptae Latinitatis (= S. 1-88) S.
1, S. 8,
S. 15, S. 22,
S. 29, S. 36,
S. 43, S. 50,
S. 57, S. 64,
S. 71, S. 78,
S. 85.
Index Seu Nomenclator Scriptorum
Mediae Et Infimae Latinitatis (= Sp. 91-186)
Index Auctorum: A
B C
D E
F G
H I/J
K-L M
N O
P R
S T
V-U W
Z
Opuscula Et Scripta 'adéspota'
[sc. anonyma]
Scriptores Vernaculi, Gallici, Italici,
Hispanici, paulò superioris aetatis. - Libri MSS. Latini.
Acta, Vitae, Miracula, Translationes,
etc. Sanctorum, MSS. - Libri aliquot Graeci MSS. - Scriptores Gallici
Vernaculi, qui soluta oratione scripserunt, MSS. - Poetae Vernaculi Gallici,
veteres MSS.
Tabularia, Regesta - Tabularia seu
Chartularia Ecclesiarum, Monasteriorum, etc.
Diplomata et Veteres Tabulas suppeditarunt
praeterea ex Scriptoribus editis ...
Elementa Saxonica, quae à
Latinis differunt |
|
Glossarium:
|
| A |
A
AB AC
AD AE
AF AG
AH AI
AK-AL AM
AN AP
AQ AR
AS AT
AV AY-AX-AZ
|
| B |
B-BA
BE BI
BL BO
BR BU
BY |
| C |
C-CA
CAE-CAF CAG-CAL
CAM
CAN CAO
CAP CAR
CAS CAT
CAV CAX-CAY
CAZ-CE
CH CI
CL CN-COA
COC COD
COE COF
COG COH
COI COK-COL
COM
CON COO
COP COQ
COR COS
COT COV
CR CU
CY |
| |
|
| Tom.
II. D - H |
Titel |
| D |
D-DA DE
DEB DEC
DED DEF
DEG DEH
DEI DEL
DEM DEN
DEO DEP
DER DES
DET DEV
DEX DIA
DIB-DIC DID
DIE DIF
DIG DIH-DIJ-DIL
DIM DIN-DIO
DIP DIR
DIS DIV
DOA-DOB-DOC DOD-DOG-DOH
DOI-DOL DOM
DON DOR
DOS DOT-DOU-DOX
DRA DRE-DRI
DRO DRU
DUA-DUB-DUC DUD-DUE
DUG-DUI-DUL DUM-DUN
DUO DUP
DUR DUS
DUX |
| E |
EA-EB EC
ED EF
EG EI
EL EM
EN EO-EP
EQ ER
ES ET-EV
EW-EX |
| F |
FA FAC
FAD FAE-GAG
FAI FAL
FAM FAN
FAR FAS
FAT FAU
FAX-FE FEG-FEL
FEM-FEN FEO-FER
FES FET-FEU
FEX-FF FI
FIC FID
FIE-FIG-FIL FIM
FIN FIO-FIR
FIS FIT-FIX-FLA
FLE FLO
FLU-FOA FOC
FOD FOE-FOG-FOI-FOL
FON-FOO-FOR FOS
FOT FOV-FRA
FRE FRI
FRO FRU
FRY-FU FUI
FUL FUM-FUN
FUO-FUR FUS
FUT-FUX-FYR |
| G |
GA GAC
GAD-GAF-GAG GAI-GAL
GAM GAN
GAO-GAO-GAR GAS
GAT GAV
GAY-GAZ GE-GEH
GEI-GEL GEM
GEN GEO-GEQ-GER
GES GET
GEU-GEW-GHE-GI GIF-GIG
GIL GIM-GIN
GIO-GIS GLE
GLI-GLO GLU
GNA-GO GOD-GOL
GOM-GON GOR
GOS-GRA GOT-GLA
GR GRE
GRI GRO
GRU GRY-GUA
GUC-GUE GUF-GUG
GUI GUL
GUM-GUN GUR
GUS-GUT GUV-GY
GYM-GYN GYP-GYR
|
| H |
HA HAE
HAF HAG-HAL
HAM HAN
HAP-HAR HAS
HAV-HE HEC-HED
HEG-HEI HEL
HEM HEN
HEO-HER HES-HI
HID HIE
HIF-HIN HIP-HIR
HIS HIT-HLO
HLU-HOD HOE-HOG
HOL HOM
HON HOR
HOS HOT-HOW
HR HU
HY |
| |
|
| Tom.
III. I-N |
|
| I-J |
I-IA IB
IC ID
IE IF
IG IK-IL
IM IN
IND INF
INL INS
INV IO
IP-IR IS
IT IU
IUR IUS
|
| K |
K-KA |
| L |
L-LA LAN
LAS LE
LEO LI
LIL LO
LU |
| M |
M-MA MAM
MAP MAS
MAT ME
MEN MI
MIN MIS
MO MOL
MOR MU
MUM MUS
|
| N |
N-NA NAT
NE NI
NO NU |
| |
|
| Tom.
IV. O-Z |
Titel |
| O |
O-OB OC
OD OM
OR OS |
| P |
P-PA PAL
PAM PAR
PAS PAT
PAV PAX
PEA PEG
PEP PES
PHA PHI
PIA PIE
PIM PIS
PLA PLE
PLO PNE
POG POM
POR POS
POT POU
PRA-PRAE PRAG
PRE PRI
PRO PRU
PSA PUB
PUN PYL
|
| Q |
Q-QA QUE
QUO QVI
|
| R |
R-RAB RAM
RAT REA
RED REG
REH REM
REQ RET
REX RIC
RIT ROL
ROU RUP |
| S |
S-SAB SAD
SAI SAN
SAP SAT
SBA SCI
SCO SCU
SDA SED
SEI SEN
SEO SES
SIG SIL
SIX SOA
SOM SOT
SPE SPO
STA STE
STO STU
SUA SUB
SUC SUP
SUR SWA
|
| T |
T-TAB TAL
TAP TAS
TEA TEM
TER TES
TH-THA THI
TIA TIT
TOM TRA
TRE TRI
TRO TUM
TWE |
| V |
V-VAC VAG
VAR VAT
VEN VER
VET VIA
VIC VID
VIL VIR
VIS ULC
VOA UPL
VU |
| W |
W WAN
WAS WES |
| X |
X-XAB |
| Y |
Y-YA |
| Z |
Z-ZAB ZIR |
| |
|
| INDEX |
Indices ad Glossarium
Indicum Syllabus
I. Excursus circa rerum origines,
ritus obsoletos, moresque priscos, atque alia peculiari observatione digna,
quae fusiori interdum parergo in hoc Glossario pertractantur.
II. Excursus circa res Francicas,
seu quae ad pleniorem Historiae Francicae cognitionem et [griech.] 'kritikè/n'
spectant.
III. Aedes publicae, privatae; Aedium
partes.
IV. Aedes sacrae, Monasticae, earum
partes; Officinae Monasticae, etc.
V. Affinitates, Cognationes.
VI. Agrimensoria, Agrorum modi, Urbes,
Oppida, Castra, Villae, Fluvii, Lacus, Campi, etc.
VII. Arbores, Stirpes, Herbae, Silvae,
Res Forestaria.
VIII. Architectonica, seu quae ad
Architecturam pertinent.
IX. Artes, Artifices, Negotiationes,
Professiones.
X. Animalia, Quadrupedes, Aves.
XI. Chronologica, et quae ad tempora
pertinent.
XII. Cibi, Res Annonaria, Cibaria,
Potoria.
XIII. Colores, et quae ad colores
spectant.
XIV. Corpus, Corporis humani, et
animalium partes.
XV. Dignitates, Civiles, Palatinae,
Militares, Honores, Officia, etc.
XVI. Dignitates Ecclesiasticae, Monastica
officia, munia, etc.
XVII. Festa Christianorum, Gentilium.
XVIII. Geographica, seu quae ad Geographiam
spectant.
XIX. Haeretici, Pagani, Gentiles,
etc.
XX. Libri Ecclesiastici, Profani;
Epistolae Ecclesiasticae, Civiles; Chartae, Diplomata, Res Libraria.
XXI. Liturgica, seu quae ad Sacramenta
et Ecclesiastica officia et Christianam Religionem spectant.
XXII. Ludi, Ludicra, et quae eiusmodi
spectant.
XXIII. Magica, seu quae ad Magiam,
Sortes, Auguria, Superstitiones et eiusmodi spectant.
XXIV. Medica, Mulomedica, Chirurgica,
Morbi, Aegritudines, et cetera, quae ad rem Medicam pertinent.
XXV. Mensurae Aridorum, Liquidorum,
Pannorum, Pondera, etc.
XXVI. Metalla, Res Metallaria.
XXVII. Militaria, seu vocabula, ad
rem Militarem spectantia.
XXVIII. Ministeria sacra, Vasa, Ornamenta
Ecclesiastica.
XXIX. Monastica, seu vocabula ad
rem Monasticam spectantia, Ordines Monastici, Militares.
XXX. Monetae, Res Monetaria.
XXXI. Mores, seu vocabula, quae ad
mores hominum spectant.
XXXII. Mulctae Judiciariae.
XXXIII. Musica, Musica instrumenta,
Cantus Ecclesiasticus.
XXXIV. Navalia, Res Navalis, Navicularia.
XXXV. Pisces, Piscatura.
XXXVI. Poenae, Supplicia, Tormenta,
et quae eiusmodi spectant.
XXXVII. Purgationes canonicae, vulgares,
Sacramenta, Juramenta, etc.
XXXVIII. Status et Conditiones hominum.
XXXIX. Supellex Domestica, Rustica.
XL. Tituli Honorarii, Compellatorii.
XLI. Tributa, Vectigalia, Praestationes,
Exactiones, Operae, Servitia, etc.
XLII. Venatica, seu quae Venationem
et Aucupium spectant.
XLIII. Vestes Ecclesiasticae, Laicae
: Res Vestiaria.
XLIV. Vocabula Anglo-Saxonica, vel
quae linguae Anglo-Saxonicae originem suam debent.
XLV. Vocabula forensia, seu Fori
ac Jurisprudentiae mediae aetatis; sed et hodiernae.
XLVI. Vocabula Gallica seu Francica,
pleraque obsoleta ac antiquata : quaedam etiam ex iis, quae adhuc sunt
in usu, quorum origines et notiones reteguntur, aut quae obiter ex veteribus
eiusdem linguae Scriptoribus laudantur et illustrantur. (In der Stellenangabe
bezeichnen die Großbuchstaben A, B, C und D die vier Bände
bzw. Teile des Glossarium; es folgt die Spaltenzählung, dazu a oder
b für die obere bzw. untere Hälfte der Spalte.)
XLVII. Vocabula Graeca notionis insolentis,
aut Graeco-barbara, quae interdum laudantur et illustrantur. (In der
Stellenangabe bezeichnen die Großbuchstaben A, B, C und D die vier
Bände bzw. Teile des Glossarium; es folgt die Spaltenzählung,
dazu a oder b für die obere bzw. untere Hälfte der Spalte.)
XLVIII. Accedit novus vocum Gallicarum,
in utroque, Latino potissimum, Glossario expositarum, luculentus ac copiosissimus
Index. (= Etymologicon Vocabulorum Linguae Gallicae, Quorum Origines Pluribus
reteguntur et illustrantur, in utroque, Latino potissimum, Glossario,
locis indicatis.) (Mit Hinweisen auch auf das Glossarium ad scriptores
mediae et infimae Graecitatis von DuCange, erschienen Lyon 1688.)
A ..., C
..., F ..., H
..., N ..., Q
..., T ...
De Imperatorum Constantinopolitanorum [...] Numismatibus Dissertatio:
Titel, Syllabus,
Tabellae I.-XI.,
S. 1, S. 8,
S. 15, S. 22,
S. 29, S. 36,
S. 43, S. 50,
S. 57, S. 64,
S. 71, S. 78,
S. 85. |
|
|
Überblick über die THESAURUS-Editionen