LIBETHENSES Fodinae, quae duobus Neusolio milliaribus distant, AEre flavo abundant. Triplices sunt; prima partim Libethensi et Neusoliensi Civitati communis; altera ROTHENII, Viri Spectatissimi est; tertia, Oberberga dicta, Waldburgensium, Grondeliorum.

LIBSKAE in Montanis sunt Auri Argentique Fodinae.

LVPSCENSIS, quae etiam LUPSCHER SEIFFEN dicitur, dimidio milliari distans Neusolio, Fodina est AEraria, necdum exculta: Michaelis est STURIANI privata possessio.

LUPKOWAE, sive ROSENBERGAE, Antimonium effoditur.

MEDZIBRODI, dimidio a Neusolio milliari, Aurifodina necdum exculta Dominum habet Maximilianum Conradum RUPRECHTUM.

NECBANIAE, sive NEUBERGAE, in Zathmariensi Comitatu, duobus milliaribus a Transsilvania remotae, est Argenti, in quo latet Aurum, Fodina: in selibra Argenti deprehenduntur quatuor aut quinque Auri Drachmae. ibidem est Monetaria Officina.

OBERBERGA. videatur FELSCHEBANIA.

OFFEN. videatur BVDA.

REDERISCHI Ferraria est fodina, cujus Ferrum ad eliquandum etiam inservit; et Marcasita, quam Ries vocant.

In RICHTERGRVNDO solum AEs eruitur; nec admodum fructuosum. Neusolio ad mille passus circiter plus minus abest. Fodina est privata Waldburgensium.

RONITSCHAE Ferrifodina Caesarea est. abest Neusolio quatuor milliaribus.

ROSENAVIAE, Erlam seu Agriam versus, quindecim a Neusolio milliaribus, Aurum eruitur omnium purissimum; sed ob dissensiones Magistratuum et Civium Waldburgensium non excolitur; dum eam fodinam sibi quisque vindicare cupit, alterique invidet.

ROSENBERGA. videatur LUPKOWA.

SANDBERGAE, mille admodum passibus Neusolio, sunt AErariae divites, Civitatis Neusoliensis peculiares; cujus Metalli color nigricans partim, partim flavus, partim et viridis est. Nigror admisti Argenti indicium est; reliqui colores, AEris.

SCHALCKENDORFIVM versus, dimidio milliaria Neusolio, est Argenti fodina CAESAREA, sed non valde fructuosa adeoque forsan necdum culta.

SCHERTZENSTEINENSIS Auri Fodina, dimidio milliari Neusolio distans, privatum Dominum Waldburgensem habet, at nondum est exculta.

SCHMOELNIZII est AEris Fodina cultissima, et Aqua Vitriolata Ferro exeso AEris formam induens, non secus ac Schemnizii et olim Libethae.

SCHWARTZBERGA. videatur FECKETIBANIA.

SENNIZENSIS Fodina, mille admodum passibus Neusolio distans, in planitie sita, flavum et molle AEs CASARI confert.

STRIGONIO, quod alias GRANUM dicitur, tertio milliari distant Aurifodinae, antea propter Turcas desertae, ad quas investigandas perlustrandasque missi a CAESARE Inspectores omnia bona renunciarunt.

TEICHOLTZA, tribus a Neusolio milliaribus, Magnetem exhibet.

TEIOBAM versus, uno a Neusolio milliari, ad Cremnizensem Viam juxta Fontem quendam deprehensae Mercurii venae, hactenus tamen neglectae. Eodem in tractu Sulfur rubrum delitescit, cujus mihi specimen Michael STURIANUS dono dedit.

TOKAJI Auriferi Montes sunt, et saepius ipsae vites et pampini Auri filamentis obducuntur, de quibus post plura. Verum certus, Auro contra cari, Vini Tokajensis proventus Auri spem incertam praemio tanto emi non patitur.

WEISCOWAE quatuor a Neusolio milliaribus eximium Antimonium eruitur inter Auri venas excrescens; quamvis hae tenues sint, nec admodum lucrosae. nonnihil collapsa et desertior est haec Fodina ob praedones silvestres: est autem Michaelis STURIANI, Viri Spectatissimi.

39 Jam vero non Montes tantum in Hungaria, sed et Flumina, Amnes, Rivi, Fontes sunt Auriferi. testis Danubius, in quem thesauros illi suos e Montibus devectos effundunt: imo copiosum illud quidem est in flumine Marisco, quod e Transsilvania, Auri Argentique Fodinarum affluentissima, profluens Tibisco miscetur.

40 Sed in Transsilvania quidem nobilissima Parvae Slottae, quae tribus milliaribus Geissenburgo abest, est Auri Fodina, sexagenas septuagenasve in singula Trimestria Selibras PRINCIPIS AErario largiens. CAPNICBANIA Aurum, Argentum, Plumbum, aliquando et Antimonium, sed parva copia, Principi praebet. CRVX NIGRA, seu vernaculo illis Germanismo SCHWARTZEN CREUTZ/ AEris et Ferri Fodinis, quae etiam sunt PRINCIPIS, nobilis est. sed et plures in illis oris sunt: ac tanta Argenti vilitas, ut in ejus Fodinas inquirere, vix Ipsis operae precium videatur. Multas etiam Aurifodinas dedita opera negligi ferunt, ne Turcicam, notam sibi, aviditatem in se excitent ac irritent.

Itaque vix, ac ne vix quidem, divelli ab Amicis, et Schemnizio discedere poteram: ita me et Illorum prolixa humanitas, et indagatarum in Fodinis rerum dulcedo inescarat. Tandem tamen, tristi Vale dicto, Cremnizium iter inchoavi. Medio ferme itinere Thermae me remoratae sunt, et, ut ibi subsisterem, effecerunt. Nomen huic loco a Thermis est Hungaricum, Tepliz; ab officinis Vitriariis Germanicum est Glaßhütten Fontes hic XXX. circiter aut XXXX. e terra passim ebulliunt admirabili Naturae beneficio. Hos ea cum voluptare spectavi, et eorum exsultationem, procursum, incrustationem diversicolorem marginum, viridemque his adhaerentem muscum, et quae id genus alia, tam attente contemplatus sum, ut cibi potusque obliviscerer, et, a famulo ad reficiendum corpus revocari, necesse haberem. nec diu cunctatus non in praeparata ex his arte Balnea insilui; sordebat enim Ars in tanto Naturae miraculo; sed uno eodemque tempore ac momento ad siccum et humidum me balneum contuli. Aderat enim Specus ingenuus, in quo, per latentes meatus, adeo calentes exspirabant halitus, ut copiosissimum e toto corpore sudorem elicerent; suberatque his meatibus profluens e saxo Aqua calidissima, quae cum ingredienti praefervida videretur, mox ab halitibus illis concalefacto pro frigida erat. Locus autem arte rustica et levicula, injecto asserculo uno et item altero, ita erat adaptatus, ut considentibus humeros et medium corpus halitus afflarent, inferiora aqua tegerentur. Hujus ego Naturae beneficii admirabilem varietatem et intuitus, et expertus, non poteram, quin Incolarum Aliorumque ingratum ac stupore plenum stupidissimo damnarem detestarerque animum, his deliciis uti fruique aut nescientium, aut nolentium. nam si tantillum modo Artem hic Natura haberet adjutricem, poterat ipsam Bajarum amoenitatem locus superare. sed quid agas his hominibus, nil nisi Aurum appetentibus et cogitantibus? Indolui sane Genio loci; nec bene precari potui frustra ibidem Aurum quaerentibus Metallurgis. nam et hic Ductum subterraneum ingressus sum, Auro eruendo inchoatum. in eo Lapidis venas vidi, tanta albissimi candoris venustate a reliquo saxo distinctas, ut jucundius viderim nihil. Abstuli igitur et hinc particulam, et e crustis obductorum marginum, ac illius vaporosi Balnei lateribus, adhaerentibus fragmenta, omni colorum varietate amoenissima, reliquis Schemnizio delatis adjeci. nam etiam hoc dicere neglexeram. In Specu isto passim e lateribus Aqua calens exstillabat, totumque subalbidum parietem, ut ita loquar, viridi, coeruleo, flavo, nigricante, mediisque inter hos coloribus, gratissima varietate, distinguebat. Temperabantur hae voluptates meae unico illo, qui me toto itinere male habuit, dolore, quod Pictore carerem, qui singula suis coloribus exprimeret: sed erit, spero, corrigendo, cum in has, favente Numine, oras revertar, errori locus. Dum vero Lapidum fragmentis onustus e Ductu illo Aurifero in Diversorium revertor, et Balnea praeteriens, liquidissima puritate tralucentia, attentius contemplor, excidit forte in Aquam Lapis, brevique illo temporis spatio, quo ab adstante januae puero extrahitur, ita ab Aquailla Sulfurea erat emollitus, ut in minutula frustilla dilaberetur. Ostendi igitur Diversitori meo, qui Chirurgus erat, quam levi opera saxa diffringi possent, atque opera Fossorum compendifieri, subministrante Natura Aquam ipso ad haec Ferro potiorem. Notaveram itidem in Fodina illa emanantem hinc inde Aquam exedentem, cujus mihi color rubeus pavimentum obducens certum erat indicium. sunt autem Aquae hae adeo acres et corrodentes, ut, quicquid laneae lineaeque vestis attingant, corrumpant: neque quisquam est, qui dubitare possit, plurimum eas dissoluti in se continere Vitrioli, cui saepe vel Alumen vel Salnitrum sit admixtum.

Postridie, qui primus Junii, hinc discedens, postquam altissimum montem superaveram, subjectam vallem amoenissimam, quam Grana fluvius secat, prospiciens haud parum recreabar: quam tunc transversim, post tota sui longitudine, quae a Neusolio Strigonium usque porrigitur, pedes maximam partem, partim in equo, maxima cum voluptate emensus sum, pratis et arvis cultissimam. Trans Granam, ubi rursus praecelsi montes occurrebant, Sanctae Crucis nomine, elegans ante hoc bellum, nunc foedum in modum a Rebellibus Hungaris deformatum, oppidum est: cui Arx addita haud magni momenti. Tandem et his transscensis montibus Cremnizium veni: sed obiter, quanquam nunquam ante visi, rivi Auriferi aquae, per angustam vallem magno impetu decurrentis, animum meum statim adverterunt. Itaque postea illas penitius considerare visum fuit, cum tunc ipsarum Fodinarum perlustrandarum desiderium omnes cupidines excuteret.

Cremnizium quod attinet, exiguum id oppidulum est, XXXII. domos continens, quae in orbem structae se invicem, paucissimis exceptis, media intercedente perampla area, rerum venalium distractioni destinata, respiciunt. assurgit haec Area leni 41 ni clivo; cui hinc Templum, inde, ubi is paullo altior, Arx leviter munita imposita est: atque hinc natum illud vulgare dictum: Cremnizii singulas aedes Templum ante fores habere; quod ex omnibus fere in illud sit prospectus. Ampliora multo sunt Suburbia, quae per clivos collesque vallem distinguentes sparsa, non inamoena varietate, spectantium oculos afficiunt. Praestat caeteris situ cultuque, quod Schemnizio adventantibus primum occurrit. Adventanti non ingratum statim spectaculum oblatum, Juventutis Vrbanae sub signis, praeter Diversorium meum, ad probandam singulorum in armis industriam per Suburbium procedentis. Praecedebant Antecursores septem suum Centurionem, quem Succenturio sequebatur, et hosce, suus quemque, ne quid deesset dignitati, pedissequus: quemadmodum Vexillifero suus erat, extremas Vexilli lacinias attollens. Erat haec, uti dixi, Urbana Centuria non nimis frequens; caeterum, si omnis e Suburbiis militaris aetas coeat, millenarium excedere mihi numerum affirmatum, Dies erat Dominicus, et hinc splendidior Oppidanorum cultus. Sunt alias Hungari, quod ad vestitum, plus sat magnifici.

Eadem vespera liberos laetosque Gentis mores adverti; conventumque utriusque sexus frequentissimum in oppositas Diversorio aedes, ad cantum, cessatum ducere curas, choreisque semet oblectare properantium. nec sumtuosa illis haec voluptas est: ubi enim Tibicini pauxillum pecuniolae ab his, qui primi cum puella in orchestram prodeunt, collatum, vix quicquam ultra impenditur, fontana plerumque concitatam motu corporis sitim levante: et sicubi Vinum aut Cerevisia appetitur, Virgines habentur sine damno; unde statim ad Tibiae vel Fidium cantum frequens earundem est concursus. Diu me, et hoc spectaculo, et Musices Hungaricae auditu oblectavi. nec erat aliud, quod agerem, aut huic innoxiae voluptati praeverterem, feriantibus, ut die festo par est, Operis. Dispungendae sunt nonnunquam his amoenioribus itinerum molestiae. neque vero hi omnes Hungari, quin potius partem maximam erant Sclavi.

Quadruplex autem Incolarum in Montanis hisce Vrbibus natio est. Vulgus fere omne Sclavonicae originis est, vestitu et lingua Gentili a caeteris discretum: Cives plerique ditiores Hungari; et hi quidem Hungarica et Germanica utuntur lingua, 42 Saxonum veterum reliquiae, qui post expeditionem GEISAE II. in Palaestinam ab eodem invitati Rege in his oris resederunt: ac qui Nobiles, et ruri ac Praetoriis plerique suis agitant, veri Hungari sunt, ut et paucissimi ex plebe: Reliqui, iique ut plurimum CAESARIS in Fodinis peculium, Remque Monetariam curantes, Germani sunt; eorumque numerus perexiguus est. Sclavos et Hungaros honestiores, Mares, tunica tantum, quae his brevior, Sclavis longior est, distinguit: vulgus autem Sclavorum statim, et exteriore albo pallio, et nigro pileo, rudem in modum aspectuque ingratiorem, eminente cognoscitur: Muliebre Secus tum vestitu, tum capitis ornamento differt, quod item Virginibus aliud atque Maritatis. Hungaricarum ex lana est, Sclavarum plerumque ex lino; licet ditiores ex his Hungaras fere imitentur, omnique colorum genere tinctis laneis vestibus superbiant. Pedes nigris plerumque, saepe et rubris flavisve, ocreis induuntur; ac Cinctus tantum non virilis est: caput albo velo, dependentibus in tergum laciniis, operitur. Virgines comam nullo velamento, sed circulo, tres ferme digitos lato, e raso Sero nigricante, aut etiam alterius texti et coloris, margaritis vilioribus, aut, si tenuiores fuerint, coralliis, exornato incingunt; cui et floreas corollas innectunt, laetissimo aspectu: atque ita quidem pleraeque mihi hic occurrebant; Utraque Circuli hujus, non totum caput ambientis, extremitas vittis Sericis in triangulum constrictis conjungitur, mox per colla humerosque ac tergum dispersis, pudoremque virgineum rubedine testantibus. Capilli vero transversim ab dextera sinistrorsum trans illum circulum directi suis in se orbibus revolvuntur. Pectus his Virginibus plerisque nullis taeniis constrictum, Maritatis autem leviter, dependentibus mammis, donec zona sustententur. Cum in publicum prodeunt, corpus utrisque velo quadrato, ad instar pallii, ab humeris ad genua descendente incingitur. Hic Gentis habitus cultusque est: Mores candidi, simplices, animi elatiores, et in advenas olim ac hospites proniores, at nunc in Germanos, assiduis Militum ex ea natione injuriis, dicam, an sceleribus? irritatissimi. neque id mirum. Ea enim Exercitus CAESAREI non paucorum Ducum pariter et Militum, et tam intolerabilis aviditas, rapacitas, vexatio est, ut Hispanorum illam sub Diro ALBANO saevitiam ac nequitiam, Belgarum Annalibus famosam, aut superent, aut profecto aequent. Nec alia nunc Hungariae, quam tunc Belgicae conditio. Invidia namque et Avaritia stimulantibus, dum Magnatum ac Procerum Hungaricorum opes limis intuentes oculis devorare ipsi cupiunt, Religio sceleri praetexitur, et hos Privilegiorum, Immunitatum, Legum denique Regni violatione irritant ad arma, et, quod fecerunt ipsi, scelus ac Rebellionem vocant; suas Artes Pietatem fervoremque Religionis ac Fidem in CAESAREM. At Hic quidem Lenissimus atque Clementissimus, quos novi, Principum; Cujus Sanctitas Vitae ac Integerrima Pietas et DEO curae est, et continuo Divinae Providentiae tutamine adversus omnium. Adversariorum dolos, fraudes, scelera, venena, insidias, bella munitur: quem ego nunquam non CAESAREM MIRACULORUM appellare soleo, quod inopinatis semper et omnino miraculosis, divinitus submissis, suppetiis intentato Sibi exitio eripiatur: Hic, inquam, vere Optimus, et Augustus, et Pius, et jam Felix IMPERATOR, in cujus eruditas sanctissimasque Manus haec mea qualiacunque Scripta aliquando perventura spero ac opto, aut ignorat haec Suorum Subjectorum mala et calamitates, ab Adulatoribus forsan et Exploratoribus, ne quid harum rerum ad Ipsius aures perveniat, summopere caventibus, obsessus; aut et forte falsa pietatis specie a sacerrimis hypocritis circumventus credere cogitur, injuriam esse beneficium; injuriae vindictam, summumscelus; vindictae ultionem, Regni Religionisque tutelam, ac saluberrimam unicamque, per sanguinis missionem, medicinam. Nec ideo Rebellionem probo vel laudo: quin potius Gallorum in REGEM suum fidem ac patientiam, verum atque genuinum Reformatae, re, non verbo, Religionis fructum praedicare non cesso; et ereptam sibi suis ritibus Deum colendi facultatem, adversus toties datam fidem, adversus optima sua de REGE merita, adversus omnem pietatem; erepta bona; ereptos, aut, quod pejus multo est ac tristius, concitatos in Parentes liberos; adhibita tormenta; intentatas mortes; quaeque aliae id genus diritares sunt plures; precibus, non armis; non sceleribus, sed probitate vitae; auxilii divini invocatione, non Turcicorum aliorumve Exercituum evocatione, ulciscentium; aut fugam opponentium; aut, uti clementius interpretari lubet, cedendo ad tempus vela dolori inducentium. Sed de Hungariae malis mox plura, ubi ea, quae hisce meis oculis a me visa cognitaque sunt, pluribus enarrabo. nunc, unde digressus sum, revertar.

Postridie sub matutinam horam septimam in Fodinam descendi CAESAREAM praecipuam, quae quartam circiter milliaris partem ab oppido remota est. hic quoque, sicut et Schemnizii, ante descensum more solenni preces fusae, eaeque in geniculis. non enim ab omni periculo immunis haec mea quidem et aliorum voluptas, ipsorum vero Fossorum quotidiana necessitas: 43 tum, quod hic non per scalas descendatur, sed rotarum ab Equis circumactarum revolutione per funes, ita ut, dum alii descendunt, alii in altum eleventur ac ascendant, cincturae coriaceae insedimus, firmiter, ad praecavendum casum catenis ferreis crassiori isti funi adstrictae. Solent autem terni et quaterni simul adscendere, quorum qui infimus, lucernam tenet. inter descendendum solenne Fossorum canticum canebatur. ita suus cuique rei ritus est. regitur autem Funis ille ab homine ad eam rem constituto, ut aequali tenore demittatur, certo alias periculo, quod ille, per quem descenditur, Puteus non nimis sit amplus. unde et his, qui descendunt, diligenter cavendum, ne ad ejus latera offendant, pedibusque corpus regendum est, dum manus retinendis firmiter catenis occupantur. Postquam ad CVIII. Klafteras demissi, primi Ductus solum attigimus, resolutis cincturis medium ferme milliare Meatus hosce Subterraneos, nunc erecto, nunc submisso capite et corpore, perambulavimus, quorum spatium in longitudinem sex millium Klafterarum porrigitur. Quemadmodum Schemnizii, ita et hic, diversicoloris Vitrioli ab omni parte prorumpentis, lateraque obsidentis copia conspecta est; eratque inprimis notabile albicans ejus genus, quod adeo accurate Alumen scissile, sive Amianton referebat, ut primo me ipsum intuitu falleret. jussi igitur aliquot inde fragmina colligi, mihique asservari. erat et aliud rubrum in crustas duratum, tum etiam in stirias efformatum. Hujus utriusque, tum et variis inter se permistis coloribus aspectu jucundissimi Auriferique, interque ipsas Auri venas excrescentis, mediocrem sufficientemque meis consiliis copiam inde retuli. Mirari deinde satis nequivi, cum hic abunde magna Vitrioli praestantissimi copia peti eruique possit, cur ad Aquas Fortes conficiendas albo alterius Fodinae Vitriolo, de quo mox, uti malint; quam hoc, unde certior majoris e contento Auro lucri spes est. Quamvis enim in Aquae Fortis confectione, Vitrioli corpus in caput mortuum, ut Chemici vocant, desidat, unde, si quid in eo lateat Auri, illud eruendum sit; Volatile tamen Aurum, quod ei plurimum inest, una cum spiritibus in Recipientem elevatur, dumque separatur ab Argento Aurum, huic adhaeret, ejusque pondus atque quantitatem auget. Ac tale quidem illud fuisse Vitriolum existimo, unde illi Monetario, apud BECHERUM in Physica Subterranea, viginti, aut amplius, Imperialium lucrum ex inopinato obvenit. Non ego Auro, nec divitiis inhio, eaque de caussa Cremnizii diutius haerere nolui, ut experirer: sufficit, animum haec advertisse, quae post CAESAREIS Ministris, una cum aliis multis, indicavi, ut, quid inde commodi proveniret, absque ullo suo incommodo, tentarent. Quin et hic a me, uti Schemnizii, duplex Aqua Mineralis degustata est, Acidula altera et saluberrima; altera Acris, corrodens cuncta, et humano corpori noxia. Ex hoc Meatu in depressiorem alium per scalas descendimus usque ad XXXIX. Klafteras: quarum scalarum genus unum, cui Michaelicae cognomen, multo difficillimum est, incisis in teres lignum hinc inde gradibus. Hic mihi primum elegantes Auri venas intueri licuit albicantes et ex obscuro grise as, ab reliquo saxi corpore colore discretas. non erat illud Aurum conspicuum, sed latens, et tundendo lavandoque eruendum: prodebat se tamen, ubi vena ditior, flavitie, nonnunquam et micis grandioribus, quale ut plurimum in MATTHIAE Ductu, qui tunc aquis nivalibus oppletus, uti et LEOPOLDI ac RUDOLFI monstrari nequibant, reperitur. Uniuscujusque generis apud me specimina sunt, ibidem mihi partim ab Amicis dono data, partim et ab Aliis coemta. Postquam cuncta attente fuerunt perlustrata, eodem, quo descenderamus, modo ad auras superas, inter Cantici consueti decantationem, evasimus. Hic ego eos amice monui, uti Divinam opem descensuri imploraveramus; ita et debitas DEO gratias post ascensum esse persolvendas, exemploque meo praeivi, probantibus, qui deduxerant.

Proximus huic dies considerandae Officinae Monetariae tributus est: ubi laminarum Argentearum in longas veluti taenias 44 ducendi, et harum deinde per rotulas, levi opera, in rotunditatem abscindendi, tum, novo invento, per rotulas item impressione facta, signandi facilitatem et miratus, et ipse meis manibus expertus sum. Ostensa hic mihi Rebellium Hungarorum Ducis, Principis EMERICI TOCKOLII insignia; uti et Aurei numismatiss, sive Ducati Hungarici cudendi forma: numismatis quidem, quantum memini, ab altero latere haec erat Inscriptio: LUDOVICUS XIV. GALL. ET NAV. REX: ab altero vero: PATRONUS ET PROTECTOR HUNGARIAE. 1678. Insignia autem hac Inscriptione ambiebantur: EMERICUS TOCKOLIUS PRINCEPS ET PARTIUM HUNGARIAE DOMINUS. Cusine sint aliqui, ad istam formam, nummi, quanquam in eos diligenter inquirebam, ut vel unum saltem mihi in memoriam facti compararem, resciscere ex CAESAREANIS non potui. Narrere autem non gravabantur, quomodo Ille eodem anno Montanis hisce Oppidis omnibus occupatis, Argentoque et Auro, quod aderat, vindicatis, omnes in sua verba jurare coegisset, sibique sacramento adstrinxisset: tum quomodo ea deinde a CAESAREANIS recuperata; post pacto inito alternatim, divisis reditibus, possessa, et sub initia hujus belli anno CIC. ICC. LXXXIII. omnino rursus amissa essent: donec Vienna liberata, victricium sese armorum metu TOCKOLIUS subduceret, CAESARIQUE plenum ac liberum harum omnium Fodinarum dominium concederet; ita tamen, ut in sequentem annum unum atque item alterum, earundem reditus, partim in Argento signato, partim ficta prudenter Nummorum inopia in rebus ad Rem Metallicam pertinentibus, a Fodinarum privatarum possessioribus, CAESAREANARUMQUE Curatoribus, vi minisque extorquendo, praeciperet, tristemque sui memoriam miseris hisce hominibus relinqueret, non approbante Victore CAESARE, quae in antecessum, parata pecunia, persoluta fuerant, sed sui sibi anni reditus vindicante: caeteris sua prudentia feliciter cessit, recepto pro intactis adhuc, et mox in Caesaris usus cedentibus, quae ad Fodinarum usus suppeditaverant, precio.

Dehinc Minerae Auriferae per sudes, Aquarum beneficio circumactis rotis, in subjecta fragmenta delabentes, in tenuissimum pulverem comminutio, hujusque elotio, Aurique Separatio spectata est. Hoc autem a me observatum, quod aut ignoratum ipsis, aut neglectum: Plurimum Auri CAESARI perire. Licet enim pluribus sibi succedentibus ac subjectis capsis pulverem illum Auriferum, aquarum impetu ablatum, excipiant, et subsidentem de integro eluant, fieri tamen nequit, quin magna, imo forte maxima Auri pars, cujus levitas aquae aut innatat, aut inhaeret, auferatur. Flammeum illud Metallurgi appellant, Chemici vero Volatile; non quod in auras abeat, sed quod in destillatione cum spiritibus una in Recipientem attollatur. Memini, cum Altsolio Schernovizium reverterer, animadversum mihi forte rivum, in Granam fluvium delabentem, e cujus colore agnoscere mihi videbar, Auriferum eum esse. Jussi igitur famulum, ut inde mihi aquam peteret, quo propius eam et accuratius contemplarer. Respondit ille, locorum horum omnium gnarissimus, eundem hunc rivum esse, qui Cremnizii eluendo Auro inserviret. hoc audito plurimum in illa mea confirmatus sum opinione, latere in his Aquis multum Auri, quod singulari inde arte possit extrahi. Notaveram mihi, cum Cremnizium properarem, haud procul ab Oppido, rivulum Aquae ex luteo rubrae, cujus cum mihi color valde blandiretur, et nonnihil sponderet boni, operae deinde precium putavi, hunc iterum oculis usurpare, diligentiusque explorare. Ad hunc igitur, proximo ab hoc die, reversus, a Lapidibus primum inhaerentem abrasi, quem vehebat limum: mox bonam indurati in crustam, ex inundatis jamque siccatis Sole sulcis, partem abstuli, tentaturus, dato otio, ecquid in eo lateret boni. imo et Aquam ipsam, nec non et aliam in proximo, domum delatam exhalando consumsi, ut residuum pulverem colligerem. Tentassem plurima, et extraxissem ex his Aquis Terrisque singulis, non in Chemicum modo, sed et in Medicum usum, Spiritus, forte non sine fructu, certe magna cum lucri spe, nisi omni lucri cupidine ardentius Italiae adeundae me desiderium avertisset: hoc enim mihi omnia consilia corrupit, aut in reditum differre compulit. Nam AEris in Argentum, et Argenti in Aurum commutandi tam certa mihi, ab ipsa Natura et Experimentis consimilibus, 45 ducta ratio est, partim et maximi semper que veridici Doctoris auctoritate probata, ut cuivis eam probatum iri nullus dubitem, qui Metallorum naturam habuerit perspectam: hujus autem ignaris mirum non est, si res incredibilis videatur; idque eo magis, quod nec minimis impensis ad Experimentum opus sit: Tempus tantum octo vel decem hebdomadum requiritur; hujusque inopia mihi fraudi fuit obstititque, quo minus experirer.

Horis ita antemeridianis consumtis, pomeridianis perlustrandae 46 albi Vitrioli praeparationi impendi, quod in proximo Aurifodinis monte reperitur. Minera ejus, seu Vena potius, inops est, excoquitur in cacabis seu vasir plumbeis, diebus admodum quatuordecim in lixivium, quod in lacus ligneos effusum suapte indurescit. inde in fornacem conjicitur, in qua undique et desuper congestis ignibus in liquorem eliquatur, qui deinde emissus, priusquam in lapideam duritiem rursus indurescat, in palmi magnitudinem aeqtiantia frusta dividitur. hoc ita praeparatum, Calcinatum Vitriolum appellant; estque exterior ejus facies albicans, interioribus in griseum colorem compactis: Ex hoc Vitriolo calcinato, rursus in minores particulas contuso ac diffracto, Schemnizenses, addito Sale Petrae, Aquas suas Fortes exstillant, quo delitescens in Argento suo Aurum eruant.

Deambulationibus insequente die dato, obiterque rivulo lustrato, 47 unde saepenumero Gemma legitur Opali Hungarici; aliam die Veneris Aurifodinam ingressus sum, in Antimonium inquisiturus. Eximium quidem illud erat, sed exiguum. Detuli vero nonnulla hinc et aliunde petita specimina perpulcra, pura partim, partim multicolore splendore radiantia, partim flavo, rubroque Sulfure obducta. Porro, ne quid susceptae mihi deesset indagini, Venae quoque Auriferae, ex candido saxo, frustum ipse majusculum abscidi, quo deinceps et hanc examinarem. Erant etiam aliae in proximo Fodinae, sed Privatorum; et una item Antimonii CAESAREANA; verum, quod nec illis perlustrandis tempus suppeteret, et ab hac, Aqua me arceret nivalis, imo nec diversa ab jam dictis in illis inveniri asserebant, ad alia, quae supererant, cognoscenda me converti.

Duce igitur usus Juvene Dusseldorpiensi ornatissimo, Johanne Gothofredo MELMIO, qui, ad combibendam penitus Artem Metallurgicam, mandatu Serenissimi ELECTORIS PALATINI, Dusseldorpio Cremnizium ante aliquot venerat hebdomadas, Auri rursus Emundationem Segregationemque exactius perspectum ivi; tum et Terram rubram, Anrifodinis proximam, 48 et locum, unde ipse Spiritus Aurificus exhalaret. Hujus ego vim ac ingenium plurima cum animi voluptate considerans stupendum opus Naturae, Divinique Numinis, in his Subterraneis, potentiam benignitatemque tacitus admirabar. Erat enim hie videre, exesas partim nimio fervore, et in nigricantem fistulisque excavatum pumicem abeuntes Auri venas; partim aureo colore obductas, unicis ablati, Spiritus impetu, corporis aurei reliquiis. dehiscentia hinc inde rimis latera, alicubi et genus quoddam Salis Petrae, aut Aluminis plumei ostentabant: nec ipse mihi in his aliisque id genus pluribus colligendis deeram. Subnascebatur autem mihi singula haec intuenti conjectura, posse hunc Spiritum Arte cohiberi continerique, hic saltem, ubi e concavo velut specu erumpebat. nam si mea res haec esset, egesta ex Aurifodinis proximis, et ab Auro, per lotionem, separata Terra madente, eaque vel sola, vel intermisto etiam Vitriolo, addita etiam alicubi subinde tenaciore argilla, non os illud tantum hujus specus obstruerem, sed et proxima quaeque obruerem, eaque Terra alia tenaciore in altitudinem trium pluriumve digitorum contegerem: nullus dubitans, quin Spiritus ille familiarem sibi, ex Aurifera vena, Terram permeans Aquae se misceret Metallicae, Aurumque novum produceret. Neque enim in exhaustis jam ante venis alia mihi accidere videtur ratione, ut Aurum regeneretur: atque hoc fieri in illa, de qua supra, Antimoniali Aurifodina, hisce oculis meis vidi; unde etiam nunc Aurum effoditur e terra, quae in exhaustas, ante LXX. circiter annos, Venas, putrefactis ac collapsis varis et vibiis, fodinas sustentantibus, subsederat. 49 Caeterum Metalla regenerari, modo industria ne desit humana, tam certum est, quam quod est certissimum. Ut de Ferro in Ilva, Maris Inseri insula nihil dicam, affirmatum id mihi de Mercurio, Idriae in Carinthia; de Plumbo albo, quod vulgo Stannum appellatur, in Anglia. De Vitriolo, matre Cupri, de Sale Petrae, et similibus Fossilibus, res etiam vulgo notissima est; et vidi ipse Goslariae. Quod si vel Schemnizii, vel Cremnizii, vel Neusolii, egestae evacuataeque Metallis terrae rursus in Fodinis reconderentur, eaeque accurate obstruerentur, haberet sine dubio Posteritas perpetuum Auri, 50 Argenti, AEris Thesaurum. Certe Cremnizii, ubi impensae sine Schemnizensium subsidiis ipsum lucrum superant, non ingrata Civibus aut CAESARI haec foret accessio. Mirari vero hic subit, unde BECHERUS acceperit, quod alicubi memorat, Fossores plus in Vestibus Auri auferre, quam ad CAESARIS redeat AErarium, cum adeo tenues pauperesque hic Auri Venae sint, ut ad sustinendam loci famam magis, quam ob lucrum, Fodinae CAESAREAE continuentur: sed poterat, uti dixi, lucrum esse majus, si cum cura tractetur.

Porro dum vel per Fodinas hasce, vel Auriferos colles oberro, Aurumque ipsum saepe pedibus calco, subiit me humanae aviditatis miseratio, solis Auri Argentique divitiis inhiantis. nam caetera Metalla, ut his mutentur, effodi solent. Neminem enim in his oris offendi, qui aliqua perscrutandae Naturae voluptate duceretur: neminem, qui, quid elegans et homine dignum saperet. quin cum plurimas in his montibus herbas, et ex his nonnullas florum elegantia commendabiles, ignotas hactenus, observassem, et ad eos deferrem, quos eas nosse decuerat, nominaque et naturam exquirerem, nihil nisi dolores incrementum retuli, quod Pictore carerem, qui delinearet, cum siccandi domumque deferendi tempus et occasio deessent. Tum et Terrarum Mineralium, Fontium que tanta passim varietas, ut infelicitatem meam damnare cogerer, examinandis hisce, atque eorum naturae penitus indagandae, invitum me subtrahentem. Ite jam vos Batavi mei! neque enim repetisse nocuerit; ite! Liberos vestros in ipso adolescentiae praecipitio, Rectore morum studiorumque destitutos, in Galliam et Italiam mittite, corrasas noctu diuque avitas opes sine fructu in lustra atque lupanaria profusuros! quanto satius erat, ita illos in oras exteras ablegare, ut naturam rerum, ut mores hominum, ut Rerum publicarum administrationem, ut disciplinas elegantiores discerent; Viros Eruditos frequentarent; Bibliothecas ac Cimeliothecas illustriores perlustrarent; Ducem, qui notabilia indicaret et explicaret; Amanuensem, qui notaret; Pictorem, qui delinearet, haberent; atque ita fructum laboris atque impensarum referrent amplissimum. At nunc plerique omnes, cum Urbes, Villas, Palatia, Domos perlustraverunt; cum in conventibus utriusque sexus verba quaedam publica, aut aleae chartarumque lusus, aut modulos aliquot musicos didicere, Linguasque exteras balbutire inceperunt, insigne se operae precium fecisse existimant: de caeteris si interroges, pisce magis muti sunt. Verum, dicet quis, unde erudito itineris Duci, Amanuensi, Pictori, alendis, remunerandis suffecturas opes? non enim cuivis homini, ut ajunt, contingit adire Corinthum. Fateor; sed Amanuensem se sibi quisque praestare potest: reliquis plures, inito consortio, quod intra duorum triumve numerum commodissime consistet, communibus sumtibus facile sufficient, parsimoniaque honesta, nec illiberali, magnam sumtuum partem compendifacient. Unum tamen obstat, quo Juventus nostra insanit, Nobilitatis apud Exteros affectatio. neque vero se Nobiles tantum existimari appellarique volunt; id enim vulgare nimis est et abjectum, sed Barones cum saepe in trivio nati sint, in stercore educati. Videas igitur nonnullos magnifice se inferentes Barones de Laplandia, de Anoecia, de Nullibia, vectari carpentis pensilibus sive, ut vocant, carrucis, et adulatorum ac pedissequorum turba stipatos; in commessationes, cantica, choreas, aleam, plus uno mense pecuniae profundere, quam toto anno Formator Studiorum, Amanuensis, Pictor, in sumtus et salaria requirant. Germanorum, aliarumque Nationum alia ratio est. Habent hi, praeter innatam frugalitatem, prolixissimum subsidium, PRINCIPUM liberalitatem; quae et ipsis abunde sufficit, et in Alienigenas saepe sese effundit. Hinc Viros doctrina claros in longinquas saepe regiones mitti videas, qui, quicquid illic elegans est Monumentorum, Librorum, Statuarum, Imaginum, Tabularum, Nummorum, conquirant, coemant, deferant. Ecquis non omnibus laudibus extollat, quis non omnium praedicatione PRINCIPES istiusmodi dignissimos existimet? Quid enim vel ad commodum publicum utilius; vel ad gloriam privatam illustrius; vel ad exemplum universorum commendabilius? nisi si forte PRINCIPIBUS honestius est, una saepe vespera; et ipse haud procul aliquando abfui, vicena, nonnunquam et tricena, et plura, Florenorum millia, aleae impendere, ut ne quid de Scortis Aulicis dicam; quam Publico, Famae, Viventibus, et Posteris quina vel sena millia tribuere in annum? Habuit Roma ALEXANDRUM VII. Habuit Brunovicensis Ducatus AUGUSTUM: habuit Palatinatus ad Rhenum CAROLUM LUDOVICUM: habuit Anglia ARUNDELLIAE Comitem: habet, quem primo loco nominasse debueram, LAURENTII, COSMI I. LEONIS X. imitatorem Hetruria COSMUM III. habet Gallia, detur enim Virtuti vel hostili meritissima laus, habet, inquam, Gallia, hac in re omnibus praeconiis Majorem, atque revera, non adulatorie, hac laude Magnum LUDOVICUM XIV. quos hoc Saeculum AUGUSTIS ac MAECENATIBUS opponat. Extra ordinem addo, ob merita, Optimum, et Liberalissimum, Literarumque amantissimum Principem, Serenissimum ELECTOREM BRANDEBURGICUM. Sed ex his facile videre licet, me in peregrinis et ignotis terris iter facere: nihil enim peregrinantibus frequentius accidit, quam vel invitos a via aberrare, vel volentes nonnunquam digredi; ad quam tamen est redeundum.

Perspectis cognitisque, quae Cremnizii visunda videbantur, valedicere, gratiasque agere Amicis, visum est, quorum comitate ac humanitate usus fueram: quo officio defungentem munusculis aliqui Metallicis prosecuti sunt, et inprimis omni morum honestate suavitateque conspicuus Benedictus Theobaldus MEYER, Scriba seu Procurator Fodinarum CAESARIS, qui mihi electiora quaedam Auri Argenti que Fossilis specimina, quasi quoddam benevolentiae suae pignus, in Patriam auferenda dono dedit. sed et Andreae PRINSII, Rei Metallicae ac Monetariae Probatoris, Viri itidem humanissimi, gratissima mihi memoria exigit, ne Illum silentio transeam; cumque necdum referre gratiam possim, saltem ut, debere me, profitear: Horum praecipue honori dabo, ut et Caeteros commemorem, qui in Cremnizensi Camera munera reliqua obeunt. Sunt enim hic Receptor seu Dispensator, Scriba seu Procurator, Probator, Praefectus A. A. A. F. F. et Necessariorum Praebitor, quem Zeug-Schaffer appellant. Receptori nomen est Gothofrido SCHRODERO: Cudendae Monetae Praefecto, Viro itidem perhumano, Tobiae PEIXIO: Praebitori vero Johanni Jacobo NESSELBACHIO. Ita octiduo Cremnizii consumto Neusolium perrexi.

In itinere isto asperum altumque montem superanti nihil, praeter Plantas aliquot rariores, occurrit, cujus mihi intuitus suscepti laboris molestiam levaret. Haud procul ab oppido sensim se Montium laxant angustiae, et fastigia sua primum demittentes in colles, mox in mediocrem, sed inaequalem, vallem descendunt, quae deinde secundum Granae fluvii ripas sese extendens, hinc ad ipsos fontes fluvii, inde in diversam partem, qua versus Danubium properat, peramoeno utrimque frequentium pagorum, cultissimique, soli intuitu, fatigatum montium asperitatibus viatorem recreant. Angent hanc voluptatem, versus caput quidem fluvii, qua vallem videbantur claudere, altissimi Montes, perpetua nive ad occidentem Solem obsiti; tum et imminens oppido, trans flurnen, excelsior ac praeceps in ripam collis, ipsumque oppidum, caeteris Montanis multo amplius atque elegantius, leniterque, ad Orientem, qua Turri venusta Templo que magnifico exornatum, et Arce 51 munitum est, in clivum assurgens, Pagi que duo, cum elegantissimae structurae Templo et Praetorio, oppido contigui; latiusque se pandens, velut oppidi hoc daret honori, fluvius Grana, et huic a septemtrionibus sese admiscens Bistritzum, atque haec quidem, ut Neusolium caeteris Oppidis Montanis longe praeferatur, efficiunt. sed et frequentia hic major, affluentium undique advenarum, et celebre commercium; mirabarque, imo potius stupebam, cum postridie in rerum venalium Forum prodissem, quod spatiosissimum est, ut totum facillime capiat Cremnizium; iniquo hoc tempore, cum Ioca vicina bello saevissimo infesta essent, duum, et amplius, millium Rusticorum, ut taceam Rasticas, me videre confluxum: videre me incredibilem Boum Equorum que, et ex his plurimorum silvestrium ac ferorum multitudinem; ut de omnigenis taceam mercibus, quas agrorum ubertas, manuumque labor cultoribus suppeditant. at, hoc nihil esse, ajebant Oppidani, prae illa celebritate, quae, patente per vicina, liberoque Mercatoribus accessu, Pacis tempore, singulis istic Lunae diebus, in Foro hoc hebdomadali, conspiceretur. Non poteram oculos speciosissimorum, ingentique corporis mole praestantium, Boum aspectu satiare oculos meos, quorum nunc quidem carius precium erat, quadragenorum admodum, in singula paria, Imperialium; at antehac, cum Hungaria pace et opibus floreret, quindecim viginti que Imperialibus venalium. hinc et inter caeteras merces notabilis erat Tergorum, Bubus dereptorum, copia; sed et haec nihil ad tempora illa molliora. AEdes publicae privataeque Forum ambientes nitidae sunt, et pro Civium opibus satis splendidae, ita ut e vestigio, ex ipso earum intuitu, uberem Fodinarum fructum facile agnoscas. Mores, et Victus, Vestitus que Civium, Rusticaeque plebis, iidem, qui jam antea a me sunt commemorati: nisi quod in hac mihi turba, frequentior Matrum famularum que occursus fuit, liberos infantes ad sinistrum pectoris latus in velo gestantium, quod, desub dextro brachio post tergum sinistrum humerum transiens, inclusum infantem cingulo pectorali revinctum sustenrat. Sed et in his tenellulis durum Gentis morem admirabar, cum passim omnes, et in his etiam nunc a matre rubentes, nudo et aperto capite, cuicunque coeli intemperiei viderem expositos. Novum et illic, et alibi deinceps alias, ignotumque Cynico Diogeni Perae genus observavi: Panem namque de plebe homines, qui aestate plerumque sine tunica agunt, et quicquid aliud asservandum videbatur, intra indusium recondunt. memini, mihi, ut Gens haec perhumana et benigna est, Panem requirenti, oblatum aliquando, qui hinc post pedestre unius alteriusque milliaris iter, fervente quam maxime Sole, ex hoc penu depromeretur. Sane credo ego, hac de caussa fidissimos Dominis in his oris esse Canes; quos, in pueritia aliquando mea, illis frusta sub axillis sudore nostro humentia mittendo, optime allici posse didici: neque alia sine dubio est ratio, cur Tatari tantopere Equos suos diligant; nam et hi carnibus, inter equitandum sub sella sudore equino emollitis, vesci solent. Inest enim sudori magna e corpore exhalantium spirituum visquae cum sudore in panem carnesque, ac deinde in corporis humani refectionem transiens, convenientia Naturae, Amorem 52 conciliat. Novi ego aliquot hujus. generis artes, e Magia Naturali depromtas, quae amorem etiam ignotissimis et alienissimis 53 ingenerent. indicavit alicubi Joh. Bapt. HELMONTIUS nonnullas, quae huc faciant, inprimis de vulgata quadam Herba, cujus nomen tradere refugit, solo contactu diuturniore benevolentiam, imo et amorem, inspirante, addito, et in Castello 54 Melitaeo facto, experimento. Nimis diu est, quod DIGBEI de Sympathia legerim dissertationem; unde, an et haec ipsi experimenta cognita fuerint, haud liquido dixerim: nisi me tamen memoria fallit, frustra in eo quaesieris. Quare, ut ad propositum redeam, Hungaris satis meapte in universum favens, hujus aut illius amore singulari nolui implicari, benigneque gratias hominibus dixi, quam vis nullo dolo malo ac simpliciter hasce delicias offerrent; non tam fastidiosus alias in admittendis sumendisque, quae apponebantur, eduliis allio conditis: ab cujus tamen usu tam HORATII illa Epod. 3. vs. 3. quae Cicutis Allium nocentius vituperant, poterant deterrere quam et ingratus et gravior odor, cui ferendo non sum, utpote delicatioris stomachi, et Nucibus Moschatis magis et Caryophyllis, quam Allio assuefacti.

Ubi in Oppido animi mei lubidini satisfactum, Cralowam, in proximum, imo contiguum Neusolio pagum abii in Rubrum Sulfur Minerale inquisiturus, cujus in monte, milliari circiter inde distante, repertam Fodinam Rusticus ibidem degens solus indicare poterat. verum, cum hic mihi inanis sumtus labor esset, ad AErarias me contuli Officinas, ubi Metallum, ex Herrengrundia Fodina, excoquebatur, purgabaturque. Torretur autem hic locorum AEris Metallum tantum novies: tum quinquies fundendo et refundendo ab immunditiis et scoriis purgatur, quod ipsi illic Splitzen vocant. Caeterum duo hujus AEris Metallici genera huc deferuntur; quorum alterum falvum est et Argento destitutum; alterum nigricans et Argenti particeps, a quo separatur admisto plumbo. Quoniam vero jam aliquoties hujus rei meminimus, et mox in ipsas AEris hujus Fodinas descendendum erit, paullo hic enucleatius, bona tua cum venia, Perillustris Domine, tota hujus AERIS METALLICI TRACTANDI RATIO a capite ad calcem, quod ajunt, exponenda videtur; ita tamen, ut quam brevissime.

Quoniam Natura in elaborandis METALLIS mirandum in modum ludit, varietateque suavissima nunc ea ab se invicem distinguit, nunc haec et illa inter se confundit atque permiscet; at vero humanum genus, divitiarum avidum, secretis iis purisque gaudet indigetque: ideo inventae viae sunt ac modi, quibus a se invicem separarentur. Attamen difficilis admodum et necdum recte extricata est illa, qua Plumbum Album, quod Vulgus Stannum appellat, ab Argento revellatur: AEs autem, cum ab eodem Argento, tum ab inimicissimo sibi, damnosissimoque, et, collae instar, firmissime adhaerente Sulfure immaturo liberetur. est autem aliud alio magis hoc impeditum; unde et difficillimus aerumnosissimusque in eo excidendo, inque partes minores diffringendo labor exantlatur. Vidi ego Goslariae, viginti quatuor horis, a duobus Operariis vix tantillum terebra foramen excavari potuisse, immittendo pulveri pyrio, ut grande et intractabile fragmentum dissiliret. Jam vero, praeter istum laborem ipsum, ingentes, qui impenduntur, Sumtus ostentatum et exspestatum ab divite Fodina lucrum corrumpunt. Ad haec, cum pulvere pyrio Venae illa Metallicae perrumpuntur, pernicies Fossoribus, e commotis insaluberrimis Vaporibus Metallicis, certissima est, nisi in aliquod tempus, dum illi aut exhalaverint, aut expulsi fuerint, e cuniculis sese Metallicis subducant. Faciliorem salubrioremque rationem indicavit alicubi BASILIUS VALENTINUS; et Ego hoc Doctore usus, quem semper veracissimum expertus sum, jam supra nonnihil ea de re exposui: sed in ipsis Fodinis experiri necdum licuit. Igitur ordinaria via teritur, nondum inventa compendiosiore. Quare cum e Venis egestum AEs est, ill outplurimum Sulfure infectum constrictumque, saepe et Argento, uti dixi, dives, triplici labore defungendum est: Fundendum enim Metallum est, Purgandum, Separandum. Ex his Purgandi labor omnium difficillimus et sumtuosissimus est, cum quod ad requisitam materiei copiam, quae plurima e proximis silvis est congerenda; tum ob mercedem, quae in Operas est expendenda; nec non ob impendium temporis, et ipsius AEris detrimenta, cujus pars praestantisima ac velut anima, quam Chemici Verum ejus Crocum vocant, ignitione frequenti, et acrimonia Spiritus Sulfurei corroditur, et in auras dispergitur: unde amissa anima cadaver, ut ita loquar, AEris exurendum est, residua illa tantum parte AEris in Fusione, cui anima sua necdum sit erepta. Hinc facile colligi potest, si qua ratio inveniri queat, qua Sulfur, absque igne, ab AEris corpore separetur, quantum ad Metallurgos inde lucrum sit rediturum. Interea vero dum huic excogitandae insudabitur, ordinariam illam, quam vidi, methodum, enarrare pergam. Raro, nisi parva admodum immaturi illius Sulfuris copia AEri aliive Metallo, admixta fuerit; Fusio Metalli prima usurpatur. Praecedit autem plerumque illius Purgatio, quia, nisi illud Sulfur prius amotum fuerit, in crudi Metalli Fusione ignis nimis vehemens est, quam ut Sulfur a Metallo separari queat, ante quam Metallica materies fundatur. Purgatio igitur Metalli ab illo impuro et corrodente Sulfure hoc modo instituitur: Fornax quadrangularis e cocto latere exstruitur in altitudinem latitudinemque quinum pedum, cujus anterius latus apertum relinquitur. solum hujus Fornacis caesis lignis, admistis et nonnullis carbonibus insternitur. tum materies seu Lapis Metallicus, in mediocria, duum triumve digitorum, fragmina diminutus huic injicitur, subjectoque igne sensim candefit. Ita Sulfur, quod illi admixtum, fervore ignis expellitur et exhalat aereque constrictum in stirias concrescit, liquidumve testulis exceptum in vasa congeritur, in quibus in striatam illud formam concrescere vidi ad instar Reguli stellati. illud, quod purius 55 et pinguius exsudat, Sulfur Virgineum appellant, uti de Goslariensi a me alias memoratum recordor. Vbi ligna illa absumta sunt, et Metallicus Lapis refrixit, repetitur idem labor, idque toties, donec tandem nullus se prodat aut exsurgat vapor; cujus defectus absumti crudioris Sulfuris indicium est. Goslariae, ut dixi, quindecies repetitur, alibi novies, decies et pluries. Facile vero hinc colligi potest, quantum ea Sulfuris exactio, praeter AEris ipsius detrimentum, quod acido Sulfuris Spiritu aut exeditur, aut in auras abit; absumat lignorum, quantum temporis, quantum mercedis ac pecuniae. Torrere id 56 vocant Artifices. Ubi Torrefactio absoluta est, tum percocta dicitur; quae, si recte memini, Goslariae in tertium plerumque mensem producitur; atque illic quidem, post tertiam Torrefactionem, Metallum funditur, lapidemque dat rubrum; tum quater iterum torretur, iterumque funditur, datque AEs nigrum; dehinc torrendi vices iterum octo sustinet; ac tunc quidem in Fusione, addito Plumbo, admixtum sibi Argentum dimittit: ipsum vero, quod restat, AEs pauper, id est, Argento carens; appellatur. Hic est ille damnosissimus, uti dixi, 57 labor, qui totus arte compendifieri posset. Sunt sane nonnulli homines industrii, qui diligenti sua animadversione et cura modum paucioribus Torrefactionibus defungendi excogitarunt; verum vel ita optimi pars AEris permagna perit, et in auras abit, ac necdum adhuc satis utilitati commodisque Metallurgorum consultum est. Humida itaque Via utendum esset, qua corpora dissolvantur, et compages illa, emollito glutine, disjuncta, atque ab immunditie reliqua liberata Fusioni praeparentur; unde et AEs longe tractabilius, malleoque obsequentius, id est, purius, animaque sua, qui verus ille AEris, ut ante docui, Crocus est, et in igne aperto coerulorubra flamma in auras abit, erit instructissimum. Neque vero hic aliqua Aquarum Fortium, seu Causticarum, adhibenda est: nam et illae animas Metalli corrumpunt ac divellunt; verum mollior quaedam, paucissimi sumtus, quae Sulfur et immunditias agglutinatas Terrae non Metallicae invadat, exedat, resolvat. Hanc ipsae plerumque subministrant AEris Fodinae, item aliae fere omnes: ea vel sola, vel, si non sufficiat, levi opera adjuta et acrior reddita, imo et quaevis alia acida, fervida; vel egestae jam materiae, vel in ipsis etiam tum Fodinis necdum excisae est affundenda. et in Fodinis quidem Ignis, quo effervescat, sub recta demissis Puteis, quos Schachten vocant, strui haberique potest. Illud item experimentis cognoscendum erit; an ea affusa, qui exsurgit vapor, nullum 58 adferat Fossorum valetudini incommodum? Aceti quidem, seu Acidi cujusvis, odor vaporque magis reficere solet, quam nocere: verum an non sit futurum, ut Metallici quoque vapores una excitentur? liquido affirmare nequeo, cum mihi nulla adhuc dum experiundi facultas obtigerit. Aceta igitur excogitanda sunt, paucissimi sumtus, qualia nonnulla BASILIUS recenset: unde, si operae precium videtur, peti poterunt. Mihi indicasse sufficit, cui nulla congerendarum opum cupido est, adeoque nec invidiae vitium, utilitati publicae privatum studiorum fructum sive subtrahentis, sive denegantis. Paucis contento facile Deus largietur, quod satis est. Caetera, non mea sed publica judico, atque uti fruique volentium, velut Amicorum, communia.

In Fusione autem, qui secundus est labor, id potissimum curatur, ut Ignis, rite directis follibus, carbonibusque vel lignis incorrupto vigore efficacissimis, adhibeatur validissimus; quo materia facilius liquescat, adduntur adjumenta Marcasitarum, ipsi Metallurgi has etiam Sulfer-Kiese/ ni fallor appellant, quarum immaturi Sulfuris acido spiritu exesae Terreae faeces et erosum Ferrum facilius ipsum effluere Metallum permittunt. Est et alia, quaeprope Schemnizium effoditur, materies Ferri particeps, quae in Argentiferae Venae eliquatione adhibetur: verum, ubi vel major paullulum, quam oportet, hujus copia adjicitur, vel ignis debilior aequo adhibetur, plurimam metalli partem in ferreas, ipsum ferrum duritie superantes, scorias abiisse vidi, quarum ibidem ingens passim per vias strata copia est, nulla apud eos arte liquabilium, et Auro Argentoque tamen scatentium. Abstuli mecum harum specimen, ut si quid mea deinde ars inde elicere valeat, experiar. invenisse enim mihi rationem videor, qua Sulfur illud impurum absorberi, purumque e Faecibus Metallum extrahi praecipitarique possit: unde, praeter hanc meam, illam BECHERI Aliorumque sententiam unice probo; repurgata, quantum arte fieri poterit, per viam humidam, Metalla, per viam siccam in Vitrum redigendi, atque hinc deinceps Aurum Argentumque per Praecipitationem eliciendi, qua ratione ad Metalla emundanda nulla est praestantior. Sed nec Plumbi, quod etiam adhibetur, obliviscendum est, de quo statim in Separationis ratione fusius agemus.

Separatio itaque, Germanis dicta Saigern vel Sengern, est Argenti ex AEre, cui admixtum est, extractio, salvo, quantum fieri poterit, AEris metallo. Fit ea admixto Plumbo: cum nempe AEri huic Argentifero quaetuor plus minus Plumbi partes prout plumbum purius pinguiusve est, adjunguntur, simulque funduntur. hac Fusione omne ferme Argentum a Plumbo ab sorbetur. Admixtio illa Plumbi, Fusioque, Germanica Metallurgorum lingua, Frischen appellatur. Effusa deinde, in Frusta pondo duorum et semis, Materia in Fornace Separatoria duobus lapidibus, ad latitudinem dimidii digiti a se invicem in acclivitatem sejunctis, imponitur, superimpositisque carbonibus candefit, ita ut Plumbum Argentiferum, igne isto colliquatum, ex AEre in adaptatum vas stillatim defluat. Restante residuo, in Fornace, AEre, dum hoc fit, scoriae quasi quaedam, instar Lithargyrii, se produnt, Dörnlein dictae, AEre, Argento, Plumboque gravidae, quae deinde, admisto Lithargyrio, funduntur. Repetitur prior labor, donec omne Plumbum Argentiferum ex AEre defluxerit. AEs autem, quod jam Pauperis appellationem accipit, rursus excoquitur, donec fiat 59 malleabile. Prima operatio proprie Sehgern; Altera vero Dörnlein Schlichten; Tertia Darren vel Dörren; Quarta Gahr machen appellatur. Plumbum postea illud Argentiferum in lateres funditur, inque Fornacibus excoctum in Lithargyrium, Argentum in fundo purum derelinquit. Caeterum non tam exacte Argentum ab AEre hoc modo separatur; quin semuncia semper Argenti admixta AEris centenario inhaereat.

Explicata AEris Metallici Tractandi ratione, in Itineris nostri tramitem revertamur. cum Mons ille, quem Urbi imminere dixi, virore arborum ab ipsis praelabentis Granae ripis in summum usque fastigium obumbratus perplaceret, ascendere eum libuit, quanquam ab hac parte satis praecipitem. nec poenituit operae laborisve: siquidem ex ejus culmine in totam vicinae vallis planitiem prospectus patuit: nec ipse Mons, licet praecelsus, omnino incultus est; verum, qua in Orientem et Meridiem vergit, declivior, fruges fert. IV. deinde die ante Idus Junias fecundum Bistritzum amnem ad AErarias Fodinas me contuli, in easque non minus cupide, atque in Aurifodinas, descendi; sed majore aliquanto cum molestia, quam angusti et praeaki gradus afferebant, non in scalarum modum elaborati, sed incisi partim saxo, idque decliviter, partim ligno tereti ac rotundo, directe in praeceps, non sine descendentium periculo. Has illi Michaelis Scalas appellant. Scilicet per tot discrimina rerum tenditur in subterraneos cunixculos, qui nobis Metalla aperiunt. Sed pensat haec omnia, eximia, quam Natura sui consideratione exhibet ipsa, voluptas. Quis enim paullo elegantior non mirifice delectetur, ubi Ductus Vinasque contemplatur Metalli, nunc ampliores, nunc tenuiores, 60 nunc hoc, nunc illo colore notabiles? sed et aliud erat Naturae. miraculum, quod huic Fodina nomen et famam ingentem conciliat: in profundiore cuniculo est Fons, perenni scaturigine Aquam Mineralen fundens clarissimam, quae alveis excepta ligneis, Ferrum injectum consumit, fomaque ejus essentiali Ferrea corrupta, materiei reliquae ita se circumfundit, ut sex septem hebdomadis pro Ferro AEs exhibeat eadem figura et forma. Data mihi dono Solea Equina, Patella, Crux, in qua Ferrum necdum omne consumtum, Naturae lusum, gratissimo spectaculo, oculis subjicit, aliaque nonnulla e Ferro effecta, et in Cuprum immutata. Consideravi autem rem ipsam quam attentissime quae ita se habet: Ferrum impositum huic Aquae corrumpitur seu exeditur potius in luti seu limi speciem; et tum pinguedo quaedam Aquae huic Minerali, in alveis ligneis jami consistenti, innatans, ferro sese, imo et ipsis alveis agglutinat, inque Cuprum concrescit. Accepi etiam hujus, ita simpliciter alveis adhaerentis, pinguedinis, quam quasi eliquatura Sulfur quoddam esse existimo; inque Cuprum condensatae manipulum, ut Popularibus meis et Amicis illud ostentarem. Errant autem graviter, qui hic Ferrum in AEs commutari putant. 61 Est enim Ferri erosio potius, et Sulfuris AErei agglutinatio ad Terram, ut ita loquar, Ferream, arripiente hac Sulfur AEreum, proprio amisso. Hinc per canales Aqua AEre suo, quod vehebat, spoliata, in alios, extra Cuniculos, seu Fodinam, alveos ducitur, ubi virorem dimittit seu Terram Viridem, quae Pictoribus inservitura non contemnendo lucro divenditur. Redituro ad Superos majuscula AEris Mineralis oblata Frusta sunt, quorum pars Argenti dives erat, nigrore suo flavas AEris venas distinguentis. Nec hic Praefecti, seu Episcopi, Fodinae, Matthiae ETTESII substitit humanitas; verum fatigatum nonnihil, in ipsa Fodina vino, deinde exeuntem domi suae opiparo refecit prandio.

Ita praeclare exceptus, expleto animo meo, Neusalium, uti veneram, in equo reversus sum, captis per Famulum meum aliquot Salamandris, quae tardo incessu plurimae passim Vias perreptabant. Decreram nonnullas vivas domum mittere; sed, quod de tam longa earum vita desperabam, cum illis ab alimentis prospicere non possem, rursus eas dimisi. Tardus eis, uti dixi, incessus erat; forma ad lacertam accedeme, sed non ita longa cauda; capite etiam rotundiore; pedes a bufonum pe. dibus haud diversi, sed crassiores; corporis color ater flavis pulcrisque maculis, a summo capite ad extremam usque caudam, hac illac sparsis distinguebatur. Item varia mihi, cum in ipsa Fodina, tum aliunde, collecta Vitriolorum genera: et e Minera quidem Album, levissimum, instar Aluminis plumei; tum etiam Viride, in formam concretum stiriarum; a Georgio PFANDIO vero Pharmacopola, Viro honestissimo, Rubrum; Flavum; Coeruleum; pellucida pleraque et aspectu gratissima, comparavi. Domum reversum Michael Gabriel FROMKNECHTIUS, Doctor Medicus, Vir eximiae probitatis comitatisque, ad coenam abducit, et animo tam amico prolixoque excipit, ut nec a fratre sincerior proficisci possit benevolentiae et affectus demonstratio: sed nec una hac coena contentus postridie ad prandium vocat, ita uti a vicino ad Sanctum, Jacobum, accolae Swetti Jacob vocant, Herrengrunda dimidio milliari distante monte revertebar, ubi in Specu quodam, in quem Famulum duorum Rusticorum opera, funibus ad decem orgyias demittebam, inventurum me Terram quandam Flavam Sigillatam, frustra speraveram. flavescens quidem et pinguis erat terra, sed non adhaerescebat Linguae. Contracta eo die et cum altero Medico, Georgio GRUNDELIO, amicitia, qui mihi multa elegantia, e vicinis Fodinis, Argenti, AErts, Vitrioli, Antimonii, et similium, collecta Frustula ostendebat, multaque me de iisdem aliisque per Hungariam Fodinis docebat. Tandem, perlustratis singulis, valedicentem Procurator CAESARIS, Johannes Fridericus Leopoldus von HUPPEL, Vir spectatissimus, prandio lautissimo excepit, atque ita omnium singularem humanitatem hoc veluti benevolentiae sigillo obsignavit.

Itaque et huic Nobilissimo HUPPELIO, Jacobo Wilhelmo LANSERO von Moss, Commentariensi, et Amicis caeteris omnibus, post actus pro singulorum meritis gratias, supremo Vale dicto, ipsis Idibus Juniis discessi Neusolio, eodemque die, circa meridiem, Altsolium, tenue oppidulum, veni; cujus mihi tamen memoria, ob visum illic aptatumque digito Annalum, ex Auro , triplici orbe contortum, tum et particulam istius Auri dono datam longe semper erit gratissima. Vidi ipse in proximo colle agrum, in quo tritici semet radicibus hoc Aurum involverat. Nobilis Domini servus Agricola, dum forte terram arando vertit, dum fulgorem ejectae radicis miratur, tollit ignotum thesaurum, defertque ad Dominum, non observato exacte loco, ubi fuerat erutum. nec vola dehinc, nec vestigium illius fodiendo agnitum, licet Virgula etiam 62 Mercuriali quaesiti. Distributum divisumque fuit per Filioset Agnatos, quod repertum fuerat. nec ullo precio a Nobili Vidua Annulum hunc impetrare potui, caussante Filiorum absentiam, quibus illum servabat: atqui aberat forte domo altertus partis Possessor; a quo peeunia parare aliquantum licuisset; Uxor tamen ejus, ut pro dato Filiolae tabis remedio gratum animum testaretur, forfice de suo Annulo particulam abscidit, mihique dono dedit.

Ita laetissimo animo Altsolio discedens per amoenissimam vallem, quae, usque ab Neusolio, hinc et inde juxta Granam fluvium, porrigitur, occaso Sole in oppido Sanctae; Crucis pernoctavi. Tostridie Schernovizium transiens observavi, Fenestras, quae in Italia charta claudi solent, hic exsiccatis inductisque ligno vesicis injuriam aeris excludere. Noctem insequentem Regiomonti traduxi, quo me spes traxerat Aurifodinam visundi, divitem quondam et nobilem: verum tam pauper ea erat, ut operae precium non esset, eam ingredi: cum vix dena, in annum, Auri Semunciae, quatuor hominum opera expromerentur. caussabatur illius Fodinae Praefectus inopiam Aqua, qua Cremnizium ad comminuendam Mineram abundat. Inspecta Venae Auriferae particula, statim pauperem eam esse, agnovi, minimeque lucrosam. Sunt etiam Officinae hic Vitrariae; quae tamen oppidulum ab egestate vindicare nequeunt, maxima sui parte desertum.

Inde sequenti die Dominico, circa meridiem, ad Sancti 63 Benedicti Coenobium deveni; quod explendi animi caussa adeunti obvius in porta fit Reverendissimus Dominus Emericus PONGRATZIUS, Dominus de Sancto Nicolao et Ova, Archidiaconus Ecclesiae Huntensis, Canonicus Strigoniensis, et hujus Sancti Benedicti Abbatiae ad Granam Traelatus. Is comiter sane, quod proficiscendum sibi ad Thermas esset, semet excusavit, quid non Ipse me, pro mea, ut ajebat, dignitate poßet tractare: verum Sacellano suo, Viro perquam officioso, Antonio hucae HUSTOVICHIO, hujusce rei curam demandavit. Cum Illustrissimum Abbatem de Abbatiae Bibliotheca interrogarem, festive respondit; Vnum se tantum habere Codicem perquam bonum, qui et me sine dubio, sicut cateros homines, delectaturus eßet; simul in Cellam Vinariam, quae in conspectu erat, digitum intendit. Hoc igitur Codice, licet non manu scripto, hilare inter prandendum usi sumus, memores inter pocula tam benigni facetique hospitis. Est autem haec Abbatia in colle modico, adversus Turcarum praecipue vim eximie munita, quos saepe ante et post, sed praecipue anno a N. C. CIC. ICC. LXIV. ad triginta millia, Iwarino sive Neuheusela, Lewenzio et Nitria captis; fortiter Traesidiarii rejecerant. nec melior hoc bello Rebellium Hungarorum Fortuna fuerat. Hi cum, Duce TOCKOLIO, Vienna reversi portis successissent, rogati, ut accepris panis vnique xeniis abirent: cum spe praedae, quae hic plurima erat rusticanae supellectilis, vim inferrent, simulato primum metu, mox ex improviso explolis tormentis bombardisque ita excepti sunt, ut, intra quartam horae partem, ducentis suorum desideratis, reliqui praecipites per caput et pedes in flumen agerentur, et, ne exspectatis quidem secundis hujus coenae mensis, quam ocyssime aufugerent. Postquam receptum cum Nitria Lewenzium, si quando a Praesidio Neuheuselano, quod oppidum quinque tantum milliaribus ab hoc Fano distat, vis fieret, tribus tormentorum bellicorum explosionibus, Lewenzianis Praesidiariis signum dabant, qui duabus rursus respondebant, et mox equis conscensis Turcas acerrime invadebant, ni se maturata fuga periculo subducerent. Hoc una cum Carpensi Praesidio semper Montanas Fodinas a Turcarum invasionibus tutas praestitit.

Haud procul inde, Grana transito, eximie post paullo delectatus sum Agri fertilissimi intuitu, qui, a proximis fluvio collibus leniter declivis, longe lateque porrigebatur. Altero a trajecto flumine milliari Lewenzium se offerebat, modicum oppidulum, Arce nobile, licet non ex Arte militari munita, collique editiori adjacente ipso castro, unde excisa manu sex septem ad summum pedum fossa dividitur; cui iterum et alius multo celsior collis contiguus, vitibus consitus. ad haec Aquae nonnulla inopia est in ipsis aquis, id est, in loco paludoso, unico rivulo ex ipso Grana deducto Incolarum usibus vix sufficiente. Petra, cui Arx inaedificata, cuniculis subrui nequit, scaturiente statim aqua, et ad ambientis paludis altitudinem assurgente. Oppidum a Curuzzis, seu Rebellibus Hungaris, flammis deletum, maxima ex parte instauratum est, sensimque ad pristinam dignitatem adspirat.

Hic mihi aliam vivendi rationem, quam cui ad hoc usque tempus assueveram, inire, necesse fuit, nempe militarem. Cum enim itinera per Hussaros praedones infesta vel essent, vel dicerentur, invitanti Cohortis CAESAREA, cujus nomen excidit memoria, Mansionum Metationumque Magistro, quem Germani Regiments-Quartier-meister appellant ut una secum proficiscerer, comitem me adjunxi. Venerat hic Lewenzium, vestium Cohorti parandarum caussa; et militari more Rusticos, ad deportandum in hiberna, quae Zegedini erant, textorum ad vestes instrumentum, per speciem publici commodi, imperatis Judici tribus curribus, adegerat. Lentum igitur itererat, tametsi nos seni in equis essemus, bubus testudineo, pro more solito, gradu incedentibus, quos hic, ut alibi, curribus jungere, moris est. Vix duo confeceramus milliaria, cum, quid inter Milites, Caesareanos praesertim, et Togatos discriminis esset, vidi. Deseruerant proximum pagum Rustici Rusticaeque; hic tamen mulieres pauculae deprensae sunt. intentatis ergo verberibus imperatum, ut par Boum producerent, in aliorum, quos morbo attentari mentiebantur, locum. deinde effractae fores, direptae arculae, et, me praesente, sed frustra intercedente, quicquid usui esse poterat, ereptum. quin et milium, quod misellis famem levaturum erat, in sacculos defundebatur, velut jumentorum pabulo inserviturum, quibus abundantissima gramine pascua in promtu erant. nec spoliis contenti, abducendis jam vitulis intenti vix meis precibus a tam injusta vi coercebantur. Prodierat forte et vetulus Rusticus, paupere amictus sago; et huic injectae manus sunt: vixque ego, pudore tam pauperis praedae, latronum horum antesignanum, ut restitui juberet, emollivi. Sed audi Ducis ipsius facinus memorabile, et cum Veterum Stratagematis comparandum. Subductus erat in adversam Insulam currus: adjectis ad hunc oculis, cum ponto nullus in promtu esset, statim consilium solertissimus ille de Sisyphi progenie reperit. transire suos in Insulam jussit, et alligatis funibus reverti: sic attractus et in alteram ripam transductus est currus, quem devehendis postmodum in aestiva sarcinis destinaverat nebulo. Cibum potumque, velut res parvas dictu, transeo; ego, quantum sumseram, clanculum persolvi: sed haec religio minime militaris est. Tandem extorti miseris duo Ducati, quo Boum angarias, seu jacturam potius, redimerent. Gloriabatur his acceptis noster Thraso, jam sibi affatim restitutum, quod eo mane in Vinum profudisset. Eodem die et alteri Rustico palliolum ereptum, meque fidem Deum hominumque appellante vix tandem restitutum, verum ea cum comminatione, inventuros se tamen pallium ab alio. Nox sub tentorio transacta est, et postridie iter Strigonium versus promotum, per agros et vicos desertos exustosque: ac illi quidem fertilissimi, hi nuper trequentissimi fuerant. Hoc die Divini Numinis singularem expertus sum tutelam. Perveneramus ad destructum Vicum, in quo Templum antiqui operis, et ad Graecam formam effictis Picturis, Historiam Servatoris nostri et Apostolorum continentibus, exornatum. Dum huic perlustrando attentius inhaereo, eosque pauxillulum detineo, eccum a tergo apparentem cum curru Agricolam! cum longinquitas oculorum aciem turbaret, admissis statim equis Dux noster, velut ad insperatam praedam, convolavit. Ego, quod planities edito huic loco subjaceret, in tria milliaria Strigonium usque, uti paullo post deprehendi, porrecta, lento gradu praecedere coepi, ne Hungaricae infelicitatis diutius essem Spectator. Sed illis in praeda occupatis, post alterum milliare, nonnihil metuere mihi coepi. Erant enim omnia undique deserta, et e ruinis Vicorum alicunde exsurgens fumus latitantium latronum suspicionem praebebat. sed nihil, quasi divinitus, timere jussus, quanquam de Via etiam inter arbusta aberrarem, obvios duos in equis habui Hungaros. tametsi ferme inermis et solo accinctus gladio, audacter his obviam ivi, meaque illos fiducia ita perterrefeci, ut non e verbis tantum, cum eos de Comitibus meis interrogarem, sed et ex toto vultu pavor eluceret. Tandem solus ita, nullo duce, nullo comite, circa meridiem Strigonium veni, cum post horam unam et alreram Verres noster cum suis demum adveniret. dilato in reditum spectandae Arcis Oppidique desiderio, haud procul ab Urbe in amoeno prato defixum tentorium, et sub illo capta est quies.

Proximus rursus dies, juxta Danubium, per montium partim colliumque radices, partim per frugiferas convalles, itineri datus. ea vespera, transita Vazia, sub ipsis dirutae Arcis moenibus cum sequente nocte sub tentorio transacta. Ingemiscebam ad conspectum egregiae quondam, quantum e ruinis colligere licebat, Vrbis Arcisque intuitum, quam utramque curiosius pervestigabam. Habitabant, seu latitabant potius, in Cellis Vinariis aliquot Sclavorum Familiae; sed ager adeo incultus erat, ut postridie summo mane proximum quemque venando pererrans Vineta passim pulcerrima calcarem projecta, et cultorem tantum non vocantia. Objacet huic Urbi permagna Insula, Sancti Andreae cognomine insignita, itidem deserta; quam in reditu maxima ex parte peragravi, multisque hominum et jumentorum millibus alendis sufficere animadverti. Ante hoc bellum aliquot in ea Pagi fuerunt, quorum devastationem satis Templorum ac Turrium ruinae abunde indicabant.

Haud procul Vacia discesseramus, cum ultra tertium milliare pulcerrimo sese spectaculo Buda ostentabat, celso ipsa in colle sita, albentibus muris, turribus, templisque. Salutavi e vestigio nobilissimam Urbem, Regum sedem, cujus visundae desiderio jam diu aestuaveram. Quo propius accessi, eo magis Felicitatem CAESARIS admiratus sum, cui favens Numen munitissimam situ et opere civitatem in manus tradidit. Cum jam ad ipsum Pontem pervenissem, quo Paestum Budae jungitur, primum Paestum introiimus, diversoriumque dispeximus, quod, ob disjectas tormentis tantum non omnes aedes, Budae vix sperabatur. Hic Danubium transituri, Equos Famulo ad proximum tentorium, et ego simul pallium trado, quod in harpyiae manus deveniens dehinc nunquam a me visum est. scilicet praetexebatur prae siti in Tabernam proximam ingressus, quo tempore furto sublatum fingebatur. sic pauperculis ego Rusticis succurrens patrocinii hoc praemium tuli, ut in meum latrones pallium involarent. cum aegre ferrem, monitus sum; uti vindictam Deo permitterem, neque vero me toto itinere illud desideraturum, et esse mihi Viennae aliud. Sane, uti nebulones praedixerant, ne guttula quidem pluviae interea temporis de coelo decidit.

64 Ubi permolesto ascensu Budam intravi, hoc et sequenti triduo, quicquid notatu dignum visum, perlustratum est. Arx, quae quondam splendidissima, uti et universa Urbs, foedam in faciem tormentis bellicis laceratae disjectaeque erant; convulsi undique muri, et in tota Urbe nulla domus integra manserat. Uni Sancti Stephani Templo aliqua prioris dignitatis species supererat, quod ingressus, in medio, supra gradus Ambonis hanc 65 Inscriptionem Turcicam, sive Arabicam, inveni, quam ex scriptam hic addo; ut et illas sequentes binas supra limen interioris Arcis Portae; reliquas in Turcico, quod Ponti proximum erat, Templo. Ut autem nonnihil de tam clara Urbe dicam, quanquam a pluribus jam exposita; Arx ab Vrbe reliqua, duplici muro et area est divisa, saxoque celsiore nonnihil eminens, capta etiam Urbe diu defendi potuerat; ab altero, qua montem oppositum spectat, latere vix expugnabilis. Urbs, qua Arci jungitur, angusta, duabus primum; tandem circa extremitatem, qua rupes aliquanto latior est, tribus praecipue Viis dividitur. Rupes praerupta undique et excelsa. Muri antiqui operis, sed firmi praealtique. qua agros montesque proximos respicit, Fossa alta est, quam arduum et praeceps ambit Vallum. Portas, tres notavi, quarum una Budam Veterem versus pro tempore obstructa erat: proxime hanc per dejectos tormentis muros Exercitus CAESARIS irruperat: et toto illo tempore necdum modo restituti Muri erant, sed ne minimum quidem ad arcendum Hostem munimenti erat, nisi quod Vallis ligneis praestructus aditus erat. vidi tamen in perpurgandis Fossis occupatos Milites Paganosque, sed tarde procedente opere, cum Turcae, post primam obsidionem, intra octo vel novem circiter mensium spatium cunctos etiam Muros reparassent. Cum accurate locum inspexissem, obstupui, gratiasque DEO egi, qui Turcarum Praefecto bonam mentem eripuisset, quae si ei integra fuisset, per disjectos muros universum, sine periculo, Christianorum Exercitum admisisset, subjectoque pulvere pyrio difflasset. Erant enim sub ipsis moenibus Cellae Vinariae amplissimae profundissimaeque; tum ab illa, quam dixi, porta, congestis disjectarum domuum ruderibus, semicirculo, per adjacens destructumque Templum, ad proximos ex adverso muros ducto, omni genere tormentorum per patentem aream ita debacchari potuerat, ut nihil ipsorum exitio fuisset certius. sed et hoc perrupto, alteram rursus Urbis partem obsepire; tandem in Arcem receptum firmare licuerat, inque hibernum tempus obsidio sustineri, defecturis ante id tempus CAESAREANIS. Cinxerunt Vrbem ante hoc bellum Suburbia ab utroque latere: verum alterius ne vestigium quidem apparet, quod Albae Regali obversum fuit: Majus alterum, et flumini praetextum spatiosissimum fuit, Urbemque ipsam tribus minimum partibus superans, in quo nonnulla jam, ut et in Urbe, aedificia reparantur. Caeterum in ruinis et Cellis subterraneis passim Rasciani habitant, gens horrida, inculta, barbara, Graecae Religioni addicta. horum plurima, in deferenda e flumine in Urbem aqua, est opera, obstructis a Turcis, obrutisve per rudera puteis. Turres in hoc Suburbio aliquammultae Turcicae cum Templis partim destructis, partim nonnihil laceratis, et in horrea conversis. Ascendi ex his unam, ut eo melius viciniam perlustrarem, jucundoque prospectu parvulum laborem abunde pensavi. In extremo hoc Suburbio, versus Montem Sancti Gerhardi, Thermae adhuc integrae sunt, uti et, versus Budam Veterem, alterae multo nobiliores. Est autem hic posterior locus spectatu dignissimus. scaturit, juxta Viam, e Montis radicibus, Fons pellucido pellucidior vitro, profundus, et adeo copiosus, ut ad alterum Viae latus Molam circumagat, Balneaque Aquae frigidae diruto Castello sufficiat. Ubi pauxillulum processeris, en Tibi Fontem Aquae bullientis! cujus fervor illo altero frigido per canaliculum in Thermas deducto blandissime temperatur. AEdificium ipsum percommodum est: introeunti namque area statim transeunda est mediocris, quam Fons ille fervens perlabitur: tum per januam aliam in ipsum Balneum itur, cujus solium, si recte memini, octangulum est, ambulacris et cubiculis undique cinctum, in quibus vestimenta exuuntur. Attentius considerare intutum erat, cum ob latrocinantes Hungaros, tum etiam ob invadentes, ex improviso, Alba Regali Turcas, quibus eo usque saepe excurrere proclive erat, modo fuisset animus. Objecti hinc colles vitibus frugibusque laeti, inde ager 66 pascuus, et in proximo Buda Vetus, flumenque Danubius cum Insulis feracibus, loci amoenitatem deliciasque mirum in modum adaugebant. Fuere etiam aliae extra Suburbium secundum Danubium, ad Sancti Gerhardi Montis radices Thermae, ex parte adversa, sed neglectae jam corruptaeque: nec tamen ideo vel has adire supersedi. Budam tum temporis intrare Hungaro licebat nemini: Rascianis, quos dixi, praecipue Feminis, permittebatur; quarum cultus vestitusque, ubi in publicum prodiebant, non erat ingratus nec inelegans; victus alias et vita utrique sexui sordida; sic ut praeteriens, latitantes in cavernis latrones me videre, mihi viderer. olim ex his multi Mercaturae addicti, plures ditissimi fuerunt. Pons, qui Suburbio huic Paestum adjungit, si recte memini, LVII. navibus sustentabatur, eratque pedum circiter decem millium.

Paestum, oppidum mediocre ac ferme quadratum, tamersi multis locis belli furoribus afflictum, magis jam magisque restituitur, atque frequentius multo, quam Buda habitatur, quod in plano commodior ejus et paratior ad usum fluminis situs est. Objacet illud Budae, sed ita, ut ejus porta extremitati demum Arcis opposira sit, toto deinde oppido secundum flumen inferiore. Hic ego plurimos vidi, quos Germani vocant Zigeuner; Galli, Egiptiens aut Bohemiens, Batavi Germani que Inferiores appellant Heidens. sparsa est haec Natio per Daciam, Moesiam vicinasque regiones, suosque habet ritus, mores ac linguam peculiares. Degunt sub tentoriis, exercentque Artes manuarias, quibus se tuentur, uti et coemundis divendundisque, quae clanculum ad ipsos deferuntur, mercibus. Religionen prae se ferunt Graecam, cum sub Christianorum sunt dommio, Pagani alias, sive, ut vulgo dici solet, Religionis nullius: neque enim Idola habent; venerantur tamen unum Numen, sed ritu Barbaro.

Postquam cuncta perlustrando expletus fuit animus, Lunae die, qui Junii erat XXXIII. secundum Gregorinos, at secundum Julianos Fastos XIII. meusque natalis, Buda discessi, lenuneulo conscenso, qui nos Jaurinum adverso flumine deferret. Hic ego stupendam Sclavicae Gentis in Arte Nautica imperitiam expertus sum, quae nobis quidem metum quandoque, aliis alio tempore nonnunquam vitae periculum, imo et perniciem intulit; praesertim ad Strigoniensem Pontem, ubi nos quoque, exscensione facta, naufragii tantum non certum periculum vitavimus. vi namque fluminis circumactae naves, pontonibus que, quibus Pons sustinetur, impactae, saepe tanto impetu illiduntur, ut fatiscentibus tabulis desidant: nescias aliquando, utrum casus ille fluminis violentiae potius, an imperitiae Nauarchorum assignes; quae tanta est, quanta quae maxima. datum, et non rusticam tantum, sed belluinam potius, ejusdem Gentis de plebe hominum vivendi rationem intueri: Palliolis suis albis involuti totos dies, ad instar pecudum, artubus contractis in navi jacebant, segnes ac nihil agentes, nec ulla re, nisi voce, nonnunquam homines sese esse prodentes. Manum operi admovere, aut animi gratia e navi in ripas prospicere, aut erigere se denique, piaculum erat. Cibus illis Panis Siccus, paucis cum Caseo; Potus, Aqua hausta ex flumine. Erant et honestiores aliqui, quibus e Mercatura victus, sed a perexiguo lucello perquam tenuis. Reformatae hi omnes Religionis erant, seque Canticis plerumque Sacris oblectabant, atque ab aliis distinguebant. Narrabant Illi, Birrini, Junjozeni, et Kestkemithi, locis Buda ad decem milliaria Germanica distantibus, plerosque incolas Reformatorum Sacra sequi, paucos esse Pontificios; Kerezii vero, quod altero tantum milliari Buda distat, omnes plane esse Reformatos; at Pontificium Lutheranumve neminem. Querebantur autem graviter, ab Exteris eorundem Sibi Sacrorum Populis turpiter se negligi, nec Doctorum Sibi copiam submitti, cum tamen pleraque Hungariae, ad Dravum Savumque vergentia loca a Reformatis colerentur. advertimus vero etiam nauticam superstitionem: a rustica fistula non alieni, ore sibilum ad ejus imitationem edi aegerrime ferebant, ac, velut in felix omen, aversabantur abominantes: ratio nulla asserebatur; sola ita semper sentientium Nautarum consuetudo pro ratione erat.

Cum haud procul Strigonio essemus, cum paucis ego exscensione facta agros vicinos peragravi, non nimis foecundos, et arenosos, nisi qua flumini proximi in pascua cedebant. Circa 61 meridiem in Urbem veni, transita prius Arce, quae colli edito imposita, plus Famae, quam vero, debet, perangusta, et, ob proximum imminentem Sancti Thomae Montem, non ita difficilis expugnatu. Elegantia in ea nulla est, uti nec in subjecto Oppido, quod, magna ex parte hoc bello afflictum, lente incipit instaurari. Binae hic Thermae, sed corruptae; obistuctaeque alterae sunt, alterae ferme neglectae. Erat antehac et Suburbium, uti et eregione oppidulum Barcan; sed utrumque jam destructum. Ponto hic Aquae impetu circumagitur, et sic, ab utraque ripa, producti in fluvium Pontis discidia conjungit. Inventum in Batavis Neomagensi Civi debetur, et ab Hoc reliquae Gentes acceperunt.

Eadem vespera Strigonio profecti, die abhinc tertio, circa octavam horam matutinam, Comaronium appulimus navim, Pagos hinc inde nonnullos praetervecti; quorum nonnulli integri; quidam destructi, habitabantur tamen in ruinis cellisque Vinariis. Erat jucundum hic nobis spectaculum, duplex Puellarum et sat frequens ordo utrumque Viae latus obsidentium, rusticaque bellaria, Panem, Pisces, Caseum, Butyrum, Fructus, et similia, venalia offerentium. Comaronii diem illum hilariter transegimus, itinerisque huc usque peracti molestias liberaliore, attamen moderato, Hungarici Vini potu discussimus. Supra, Perillustris Domine, dixi, Comaronii, quatuor Peregrinis ostentari jactarique Memorabilia velut. AEnigmata, quae quasi certa quaedam aditi loci hujus indicia esse solent, scilicet: I. Panem in Milites ad Tesseram distribui: 68 II. Vigilari super Puella Virgine: III. Milites super Templum liberis quaerundis operam dare: IV. eosdemque onus. Naturae excernere in Libram. Ne quis vero anxius dubiusve haereat, aut Oedipum quaerat ad haec, si Diis placet, Sphingos. AEnigmata explicanda, eorum sensus hic fertur: Panis illic Militibus est pro parte stipendii, cujus numerus suae cujusque Tesserae insculpitur: deinde Virginis Sepulerum est in vallo sive moenibus, de qua multa fabulantur, cui insistens miles vigilias obit: tum in circuitu muri, qui Templum ambit, casulae desuper exaedificatae sunt, militum habitationi destinatae: tandem fluvius Waga, quae vox Germanis denotat Libram, ab altera parte Munimento huic praelabitur, ibique exerementa, sit honos verbo, assellantium militum excipit.

Arrabonem altero die sub vesperam perveni; ac postridie per late patentes et fertilissimos agros equis iter feci, insigni cum voluptate animi frequentes ingentium Boum greges quaquaversum oberrantes spectans. Hic omnia culta rursus, et laetior passim facies agrorum. cum Posonium eadem vespera intrare possem, malui in proximo pago subsistere.

Postridie Posonio adito, negotiisque peractis, Haimburgum perrexi, et hinc Petronellam; quae ambo, foedum in modum, a Turcis igni ferroque devastata, rursus, quantum Incolarum vires ferunt, redintegrantur. Petronellae aliquot mihi AErei Nummi Veteres, sed vulgares, oblati sunt. spectatus etiam mihi Arcus Triumphalis a LAMBECIO descriptus. Nobile hic, sed flammis magna ex parte corruptum Comitis TAUNII quondam Praetorium est, cum Hortis egregiis, multa amoenitate insignibus. Tandem octavo, ex quo Buda discesseram, nimirum Lunae, die, pridie Kalendas Julias, Viennam salvus valensque, Divino favente Numine reversus, Iter hoc Hungaricum sesquimense absolvi. Vale Perillustris Domine, et hunc verius librum, quam epistolam, pro insigni Tua humanitate aequi bonique consule. Dabam Viennae Austriorum, ante diem Nonas Julias anni a N. CHR. CIC. ICC. LXXXVIII.